I find comfort in stories, and the truth we can glean from them. But we have forgotten the common trajectory of myths and where the hero comes in for their journey. We forget that myths have a back story, that of the first rise of evil [Voldemort coming to power, Sauron fashioning the ring and controlling most of Middle Earth, Marcos declaring Martial Law] — and then their unexpected demise [Voldemort repelled by a baby to near mortal oblivion, Sauron vanquished and losing his ring, Marcos booted out by People Power and then dying]. We forget there always follows a long period of lull, characterized by apathy and forgetfulness [Voldemort dormant for fourteen years, Sauron dormant for a thousand years, the spirit of Marcos dormant for thirty years], and a complacency that believes evil can never happen again. But it does happen [Voldemort and Sauron finally stir, and the specter of Marcos reappears in Duterte]. The forces of evil begin winning again, their second rise. And this is where the stories, our beloved books, always start, right? And always began by the unlikely: a boy named Harry, a hobbit named Frodo, all the angry voices all over the Philippines finally waking up to the smell of murderousness and incompetence. We are the hero, and this is the start of our journey of becoming. Heed the call. The story always ends with the triumph of good over evil.

Nitong mga nakaraang linggo, nakasama natin sa ilang pagpupulong ang mga researchers, analysts, propesor, at iba pang eksperto sa ekonomiya. Gaya ng napakarami sa atin, nababahala din sila. Humaharap ako sa inyo ngayon para ibahagi ang kanilang mga insight at rekomendasyon kung papaano natin maiaahon ang bansa sa kasalukuyang paghihirap, at para na rin ihayag ang implikasyon nito para sa ating lahat.

Malinaw ang epekto ng pandemya. Halos natigil ang daloy ng tao, produkto, at serbisyo. Bumagal ang pasok ng mga sangkap para sa produksyon, at bumagsak ang demand para sa mga produkto. Buong mundo, dumadaan dito, kaya pati exports at remittances, apektado. Marami nang nagsarang negosyo; marami nang nawalan ng trabaho.

Sa mga pagpupulong na dinaluhan natin, isang tema ang paulit-ulit na nababanggit: Kumpiyansa. Kumpiyansa ang konseptong nagtatahi sa pandemya at sa mga epektong pang-ekonomiya nito. Nagtitipid ang lahat; umiiwas tayong lumabas para kumain, mamili, o mamasyal dahil hindi natin alam kung hanggang kailan magiging ganito ang situwasyon. Nagdadalawang-isip magbukas ang mga negosyo, dahil wala silang kumpiyansang kikita sila dahil numipis ang mga kliyente, bukod pa sa pangambang mahawa ang mga empleyado nila. May mga naglakas-loob na magbukas, pero bumaba lang din ang kumpiyansa nang makitang halos walang customer ang mga negosyo nila. Halos walang bagong nag-iinvest, nag-eexpand ng operasyon, o gustong magtaya, dahil sa malalim na uncertainty na dala ng pandemya. Takot ding gumastos tulad ng dati kahit ang mga may trabaho, dahil baka bukas-makalawa, mapilitang maglay-off ang mga pinapasukan nila.

Sa harap ng lahat ng ito, exponential ang pagtaas ng mga kaso — ilang linggo nang halos tatlong libo hanggang mahigit anim na libo kada araw ang new confirmed cases. Hindi maikakaila: Habang tumatagal, lalo pang lumalala ang situwasyon.

Walang ibang kayang mag-abot ng salbabida sa ekonomiya ngayon kundi ang gobyerno; gobyerno lang ang may pondo at makinarya para magparating ng sapat at ibayong saklolo. Hindi sapat ang mga probisyong nakatala at perang inilaan sa Bayanihan 2. Government must spend more, spend efficiently, and spend quickly, with the utmost sense of urgency, as if our economic survival depends on it — because it does. And yet, heto tayo, nakasandal pa rin sa isang pre-COVID budget.

Hindi dapat naiipit ang diskursong pang-ekonomiya sa usapin ng lockdown o no lockdown. Kahit pa ipilit nating magbukas ang mga negosyo; kahit pa sumuong ang mga empleyado sa panganib — hindi pa rin dadaloy nang husto ang enerhiyang ekonomiko, dahil lahat tayo, nangangambang magkasakit, nangangambang mabaon sa utang o mawalan ng pagkakakitaan, nangangamba para sa kinabukasan natin at ng ating mga pamilya.

Pangunahin sa mga rekomendasyong pang-ekonomiya — gaya ng naidiin ko na sa ibang mga pahayag — ang paglalatag ng masinsin, mabilis, at malinaw na mga hakbang para tugunan ang pandemya. Idinidiin ko: Hindi magkatunggali ang mga suliranin ng kalusugan at ekonomiya. Address the pandemic, and we set in motion the gears of the economy.

Kabilang sa mga mungkahi natin ukol dito: Ibayong tulong at pagpapahalaga sa medical frontliners, pati na sa mga ospital; at ang pagpapatibay ng pambansang healthcare system. Efficient at mabilis na pagkalap ng datos, at ang pagdedesisyon batay sa datos na ito. Malawakan, mabisa, at agarang turnover ng mga COVID-19 test — sapat para makatulong sa pagbaba ng pinakahuli nating positivity rate na 10.5 percent, na malayo sa less than five percent na itinakdang standard ng World Health Organization. Indikasyon ang mataas na positivity rate na ito na bagaman kinakayang abutin ang mga naunang itinakdang testing target, kailangan pa ring ipagpatuloy ang pagpapalawak nito. Makikita rin ito sa pagbaba ng reproduction number ng virus sa Metro Manila at karatig-probinsya mula 1.5 hanggang 1.1 matapos ang dalawang linggong MECQ. Kailangang umabot ito sa mas mababa sa 1 — at kailangan ng mas agresibong mga tugon para magawa ito.

Bukod pa dito: Ayon mismo sa datos ng DOH, 48 percent lang ng severe at critical cases ng COVID-19 ang naka-admit sa mga ospital sa ngayon. Sa mga namatay, singkuwenta porsyento ang hindi man lamang na-admit sa ospital. Ibig sabihin, marami sa mga kababayan natin, nagdurusa o namamatay nang hindi man lang nakakatuntong sa ospital. Kailangang linawin at gawan ng maayos na SOP ang pag-admit ng mga COVID-19 patients sa mga pasilidad. Kailangan din ng isang sistema para hanapin ang mga may malubhang sintomas, at dalhin sila sa mga ospital para mabawasan ang mga namamatay.

Pagdating sa contact tracing: Si Mayor Magalong na ang nagsabi na sa bawat confirmed COVID case, minimum na ang 37 na katao na kailangang tukuyin para malaman kung nahawa sila. Sa ngayon, sa NCR mismo, limang tao kada confirmed case pa lang ang kaya nating i-trace, malayong-malayo sa kailangan. Isang solusyon ang paggamit ng teknolohiya para maging mas efficient at mabilis ang contact tracing. May mga mabisang tracing app na available na para dito; kailangang i-standardize ang mga ito para hindi nagkakanya-kanya ang mga LGU.

Karugtong ng contact tracing ang pangalawa nating mungkahi: Dagdag pa sa paggamit ng teknolohiya, i-harmonize ang cash-for-work programs sa mga pangangailangan para sa COVID. May mahigit 15 million na katao sa Listahanan ng DSWD; maaaring i-hire ang marami sa kanila, through the LGU, para makatulong sa contact tracing. Kung magagawa ito, tataas ang kapasidad natin for contact tracing at maaampat ang pagkalat ng COVID-19.

Ikatlo: Siguruhing hindi malulugmok sa kahirapan ang mga nawawalan ng trabaho; kabilang sa puwedeng gawin ukol dito ang pagbuo ng sistema para sa unemployment insurance. Maaaring makita ang balangkas nito sa batas tulad ng Unemployment Insurance Bill ni Congresswoman Stella Quimbo: Magbigay ng kahit bahagi lang ng pasahod sa mga newly unemployed, at magsagawa ng counseling, retraining, at job matching para sa kanila.

Ikaapat: Kailangang i-empower ang mga negosyo na mag-shift ng mga produkto, serbisyo, o business model na nakatuon sa pagtugon sa pandemya. Halimbawa ang garment industry, na nagtatangka ngayong ibaling ang operasyon sa paggawa ng mga PPE. Dumadaing na sila dahil sa mga hirit ng pamahalaan na hindi up to standard ang mga produkto nila. Sa halip na bawalan at pulisin lang sila, bakit hindi sila i-empower para maabot ang mga standard na ito? Maglabas ng step-by-step guidelines. Iugnay na sila sa mga testing services para malaman nila ang mga requirements na dapat maabot ng produkto nila. Maganda rin kung gobyerno mismo ang magtatayo ng pasilidad na mabilis na mate-test ang mga PPE; sa halip na umasa sa medical grade testing ng ibang bansa, siguruhin na nating kaya itong gawin ng mga trained teams na Pilipino. Dagdag pa dito, maaari din silang pahiramin ng kapital para makapagpasahod ng mas maraming tao, at para makabili ng raw materials. Kung maaari, iugnay sila sa mga abot-kayang pagkukunan ng raw materials na ito. Marami ring maliliit na mananahi na kung bibigyan ng pagkakataong makilahok ay makakaambag sa pambansang produksyon ng mga PPE.

Ikalima: Kailangan din ng isang malawakang programa para matulungan ang maliliit at community-based na negosyo na bumuo ng online presence. May mga bagay tulad ng pagseset-up ng online digital payment system na hindi madaling sundan para sa mga MSME. Karugtong nito, kailangan ding padaliin ang pagbubukas ng account sa bangko, at tulungan ang lahat na makapag-sign up sa mga digital modes of payment. Kung magagawa ito, mapapanatili ang daloy ng ekonomiya, habang iniiwas ang mga bumibili sa banta ng COVID-19.

Ikaanim: Siguruhin ang ayuda para sa mga MSME at maliliit na negosyante. DTI na ang nagsabi: Tumigil ang operasyon ng mahigit kalahati sa mga MSME dahil sa pandemya. Katumbas ito ng tinatayang 2.6 million na kataong nawalan ng trabaho. Bukod pa sa nabanggit kong unemployment insurance system, puwede ring maglaan ng pondo para sa wage subsidies sa mga MSME na magko-commit na hindi sila magtatanggal ng mga empleyado. Dapat ding suportahan ang mga LGU para matulungan nila ang mga maliliit na negosyo, kabilang na ang suporta sa pagtatayo ng credit mitigation services, para gabayan sila sa paghahanap ng loans, paggawa ng business plan, at ayusin ang pangangasiwang pinansyal para hindi sila tuluyang magsara.

Ikapito, para sa mga OFWs. Libu-libo sa kanila ang napilitang umuwi, o hindi makabalik sa trabaho, dahil sa pandemya. Dapat siguruhin ang mga reintegration at livelihood programs para sa kanila, bukod pa sa pakikipag-ugnayan ng mga embahada natin sa ibang bansa para magawan ng paraan ang pagbalik nila sa trabaho.

Ikawalo. Ang susunod na kalaban matapos ang sakit: Gutom. Maiiwasan ito sa pagbabahagi ng pantawid sa COVID sa mga pinakanangangailangan. Mayroon nang Listahanan ang DSWD para matukoy sila: Kung mabibigyan ng 5,000 pesos kada buwan para sa apat na buwan ang 10 million poorest families, aabutin ito ng 200 billion pesos. Maliit na halaga ito para mailigtas sila mula sa gutom. Dalawang beses nang nakapagbigay ng ayudang pinansyal ang pambansang pamahalaan. Sang-ayon ang maraming eksperto na dapat pang maglaan ng dagdag na pondo para mai-extend ito.

Ikasiyam, tungkol pa rin sa gutom: Dapat tutukan ang mga sektor na sisigurong may makakain tayo. Suportahan ang mga magsasaka, manginigisda, at ang mga livestock farmers; bantayan ang mga supply chain ng mga kinakailangang input sa pagsasaka; at madaliin ang pagtatayo ng imprastrukturang magpapataas ng kanilang kita tulad ng farm to market roads at cold storage facilities. Malinaw sa huling datos na agrikultura ang pinaka-resilient na sektor ng ating ekonomiya; kung gayon, dapat itong buhusan ng suporta dahil kakailanganin natin silang sandalan habang pinapanday ang isang better normal.

Ikasampu. Malaking hamon ang pandemya, pero pagkakataon din itong tugunan ang mga matagal nang ugat ng mga problemang ekonomiko ng bansa — at isa sa pinakamahalaga dito ang income inequality. Panahon nang iangkop ang sahod ng mga empleyado sa ambag nila sa lipunan, sabay ng pagsigurong may sapat silang benepisyo, kagamitan, at suporta, na lalong kailangan ngayong panahon ng pandemya. Halimbawa na lang ang mga health workers na abot-abot ang sakripisyo sa panahong ito, at mga guro na tumatayong last line of defense para hindi na tumawid sa susunod na henerasyon ang mga epekto ng COVID-19. Mahalagang hakbang ito para magkaroon sila ng kumpiyansang sumuong sa panganib, at bigyan sila ng sense of security para sa kinabukasan.

Ikalabing-isa. Marami sa mga mungkahi natin ang nangangailangan ng mas magandang digital infrastructure. Puwede itong matugunan ng mismong pamahalaan sa pagpapatayo ng mga shared cell sites sa mga lugar na mahina o walang signal. Paraan ito para sumulong sa isang better normal — mas maraming may access sa internet, mas maraming makakapasok sa mga online classes o makakalahok sa ekonomiya, at magiging mas mabisang instrumento ang teknolohiya para sa nation-building.

Kailangang idiin: Kumpiyansa ang nagpapagulong ng ekonomiya. At ang totoo, kahit pa ba noong bago mag-pandemya, hindi rin maabot ng ekonomiya natin ang potensyal nito, dahil sa kakulangan ng kumpiyansa. Bagsak na ang foreign direct investments bago pa dumating ang COVID. Bumabagal din noon pa man ang paglago ng exports. Laging kapos ang paglago ng ekonomiya sa mga target na gobyerno na mismo ang nagtatakda.

Kaya nga, lalo pa ngayong humaharap tayo sa pandemya, hindi nakakatulong ang mga gawaing lalong nagpapababa ng kumpiyansa. Paano ba naman magkakaroon ng kumpiyansa kung patuloy ang mga alegasyon ng korupsyon — sa mga overpriced na PPE set at ayuda, sa PhilHealth na inaasahan nating magbibigay sa atin ng sense of security sakaling magkasakit tayo. Paanong magkakaroon ng kumpiyansa kung ni hindi natin masiguro kung saan napupunta ang mga pondo? Paanong magkakakumpiyansa, kung sa tuwing magpe-presscon ang liderato, wala tayong linaw na mahinuha? Malinaw na handang sumagwan ang lahat; ang kulang na lang, ‘yung magtututok sa atin sa dapat nating kapuntahan. ‘Yung magtitimon.

Hindi mahirap unawain ang sentimyento ng marami: Na para bang walang timon, walang direksyon, walang malinaw na horizon kung kailan at paano masosolusyonan ang pandemya. Na para bang aabutan lang tayo ng kaunting ayuda, tapos bahala ka na, magkulong ka na lang sa bahay at mabuhay nang nangangamba. Na sa atin pa ang sisi kapag may nahawa o namatay — tayo pa ang pasaway. Na parang wala na tayong maaasahan sa mga pinuno — o para ba mismong wala nang namumuno. Na para bang iniwan na lang tayo para intindihin ang isa’t isa. Hindi pagbabatikos ang pagbitbit ng mga sentimyentong ito: This is our reality. Karapatan at tungkulin natin to expect and demand more from our leaders. Pero nitong nakaraang limang buwan, lalong luminaw ito — na tayo-tayo na rin nga lang ang iintindi sa isa’t isa. Ito mismo ang nagbibigay ng pag-asa sa akin sa mga panahong ganito: Walang dadaig sa Pilipino pagdating sa pag-intindi sa kapwa Pilipino.

Tinatawag muli tayo ng panahon: Palawakin ang saklaw ng malasakit; ituon sa kapwa ang anumang pagkilos. Asikasuhin ang isa’t isa. Unawaing magkakarugtong ang diwa nating lahat. Maraming hakbang para isakongkreto ito: Alagaan ang sariling kalusugan — dahil bawat isang mahahawa ng COVID-19 ay makakadagdag sa dalahin ng pambansang healthcare system. Tangkilikin ang mga lokal na negosyo, maging sa mga online platform o sa ating mga komunidad. Kumustahin ang kapitbahay; iabot ang makakayang tulong kung gipit na sila. Sa mga bangko at landlord, maging makatao sa pagtrato ng mga nahihirapang magbayad ng utang o upa. Mag-volunteer, ituon ang enerhiya pabalik sa mga komunidad, at hangga’t makakaya, siguruhin na hindi aabutin ng gutom ang mga nakapaligid sa ating naghihikahos sa panahong ito.

Ginagawa na ng napakamarami sa atin ito, at kung nagagawa natin ito nang walang nagtitimon, isipin na lang ninyo ang kaya pa nating gawin kung mayroon. Sa New Zealand at Vietnam, bumilang sila ng maraming araw bago nagkaroon ng bagong kaso ng COVID-19. Nang matukoy na mayroon muli nito, mabilis silang kumilos, all hands on deck, para maampat ang pagkalat. Ganito ring sense of urgency ang ipinakita ng South Korea nang biglang pumalo ulit ang mga kaso doon. Noon namang ikawalo ng Agosto, ginanap sa Taiwan ang kauna-unahan nilang concert sa panahon ng COVID-19; mahigit sampung libo ang dumalo. Pinayagan ito dahil epektibo nilang nadaig ang pandemya: Dahil may malinaw na plano, mabisang mga polisiya na nakabase sa siyensiya, at mabilis na pagkilos dahil buong-buo ang tiwala nila sa pamunuan at sa isa’t isa.

Kaya din natin ito; kinakaya na dapat natin ito; napakahaba ng kasaysayan natin ng tagumpay laban sa mga hamon na tulad nito. Maaaring may mga pagkakataon na nakalimutan natin kung sino tayo. Ngayon, ipinapaalala ng isa na namang hamon, at idinidiin ko, kung sino talaga ang Pilipino: Bukas at matibay ang loob. Maparaan. Laging iniintindi ang kapwa, lalo na sa panahon ng kagipitan.

At kung walang mamumuno, tayo mismo ang hahakbang, tayo mismo ang magtutulungan, tayo mismo ang bibitbit sa isa’t isa. Tayo mismo ang haharap, tayo mismo ang mangunguna, gagampanan natin ang anumang tungkulin para daigin ang anumang pagsubok, sa ngalan ng ating kapwa. Tayo mismo ang tititig sa mukha ng krisis na ito at buong-tapang na ihahayag: Maaari mo kaming mapaluhod, pero hindi kailanman mapipigilan ang paulit-ulit at taas-noo naming pagtindig. Pilipino kami. Mas malakas kami sa anumang pagsubok.

Buo ang loob ko. Sa pananalig, sa paninindigan, at higit sa lahat, sa pagkakaisa, madadaig natin ang krisis na ito.

Tiwala ako: kaya natin ito.

There are days when I refuse
To look at people straight in the eye
Because they might suspect me
As a drug user, runner, or pusher.
I feel exhausted by righteous talk
Of cleaning up the dregs of society,
By vigilante killings in familiar places,
The surge of fervor every time
Authorities insult our human rights
As if history has lost its memory.

Now and then I visit the corner store
Pretending to be a complete stranger
With a secret life as vivid and complex
As the ambulant ice cream vendor.
I seem to fade away each time
Officials and experts attempt to justify
The death of innocents who get in the way,
Creating scenes out of fantasy fiction
When the elected few find themselves
Clueless in the future after losing
Their moral compass along the way.

Sometimes I feel uneasy and out of place
While reading the news or listening
To the tension of impassioned conversations,
Like a lonely heartbeat in a busy wet market,
Armed with a sense of impending disaster,
Like someone caught in a thunderstorm
While walking melancholy on the way home
With a story on how light reclaims the dark
When someone appears in a robe of flame,
Like truth shining through fiercely
Among those who suffer to set me free.

This gives you an idea how unfit the President is. His response to crisis is myopic, detached, lazy thinking kaya ayan, prone to self-deception. Common ito sa political dynasties. Cayetano. Sara Duterte. Marcoses. Subtle or overt, they always begin with a reassertion of power. (I can go wherever I want. I have a private jet. I can still do my job electronically.) This is not the information we need. We want to know about his health, not his self-serving omnipresence.

Generational. Paulit-ulit kasi ang kuwento natin. Moving on is encouraged. Casualties are incidental. Hanggang ngayon, marami pa rin sa atin ang napakaliit ang tingin sa sarili. As if the only redemption arc allowed us is to hold on to that political power, grab it, or be subservient to it. It’s a tragedy embedded in our DNA. We can’t change the cards we’re dealt with. But we can reconfigure it. Parang tong-its. We have to find ways for it to serve us and bring the Duterte government to justice. Otherwise pasa-pasa at paulit-ulit na lang ito.

Hindi ba kayo nasusuka na ang tuition fee ng anak niyo at presyo ng pataba ay nakasalalay sa mga alitan ng magpinsang congressman? O hindi mo ma-avail ang social security mo o naiipit ang health benefits dahil kailangang protektahan ni Gov ang pamangkin niyang si Mayor ?

Alam ng pamahalaan ni Duterte na humuhulagpos na ang kapit ng kanyang pamahalaan. The communication breakdown is beyond ridiculous. It’s deadly even as we laugh our heads off on memes generated by these fools and thieves. Another indication of this pending collapse is his appointment of Robin Padilla, the epitome of kashungahan, somebody with impulse control problems, to lead his fucked-up army. His stature has fallen from tropa to thug to nuisance. Robin will not bring peace and order, but chaos na parang film festival lang. Robin is there to set us up against each other and make it easier to use the terror bill against us.

Hindi ko pa rin tiyak kung sa paanong paraan tayo kakawala sa lingkis ng kapabayaan ni Duterte. Hindi kasi natin mapag-ugnay ang mga paraan natin. Natatalo tayo ng sarili nating paninindigan at bersyon ng kasaysayan. And we all have reason to be afraid. Either sawa na tayo sa cycle or we’re traumatized by change. It’s dark out there. No picture comes to mind. Kaya ineencourage ko ang personal essay (as opposed to the editorial nature of the argumentative essay, which has its own significant purpose). In the personal essay is the examined life, the self in the world, our consciousness wrestling with memory, constantly making sense of the many layers of brokenness we live with every day. It is dark. Completely dark. But by asking ourselves, and doubting our ways of seeing, we allow ourselves fresh ways of rendering what it truly means to be human, and what it would look like to have somebody lead a nation with hope. Tanggalin ang lambong sa ating mga mata. Wala ng pag-asa sa panahon ni Duterte at ng mga dynasties. That’s a huge step when you start looking at it that way. From nation to small towns to baranggays and the family — we have to rethink how we define power even as we scramble to imagine what the future would look like.

21 August 1983

I have returned on my free will to join the ranks of those struggling to restore our rights and freedoms through non-violence.

I seek no confrontation. I only pray and will strive for a genuine national reconciliation founded on justice.

I am prepared for the worst, and have decided against the advice of my mother, my spiritual adviser, many of my tested friends and a few of my most valued political mentors.

A death sentence awaits me. Two more subversion charges, both calling for death penalties, have been filed since I left three years ago and are now pending with the courts.

Three years ago when I left for an emergency heart bypass operation, I hoped and prayed that the rights and freedoms of our people would soon be restored, that living conditions would improve and that blood-letting would stop.

I could have opted to seek political asylum in America, but I feel it is my duty, as it is the duty of every Filipino, to suffer with his people especially in time of crisis. I never sought not have I been given any assurances, or promise of leniency by the regime. I return voluntarily armed only with a clear conscience and fortified in the faith that in the end, justice will emerge triumphant. According to Gandhi, the willing sacrifice of the innocent is the most powerful answer to insolent tyranny that has yet been conceived by God and man.

Rather than move forward we have moved backward. The killings have increased, the economy has taken a turn for the worse and the human rights situation has deteriorated.

During the martial law period, the Supreme Court heard petitions for habeas corpus. It is most ironic after martial law has allegedly been lifted, that the Supreme Court last April ruled it can longer entertain petitions for habeas corpus for person detained under the Presidential Commitment Order, which covers all so-called national security cases and which under present circumstances can cover almost anything.

The country is far advanced in her times of trouble. Economic, social and political problems bedevil the Filipino. These problems may be surmounted if we are united. But we can be united only if all the rights and freedoms enjoyed before September 21, 1972 are fully restored.

The Filipino asked for nothing more, but will surely accept nothing less, than all the rights and freedoms guaranteed by the 1935 constitution — the most sacred legacies from the founding fathers.

Yes, the Filipino is patient, but there is a limit to his patience. Must we wait until that patience snaps?

The nationwide rebellion is escalating and threatens to explode into a bloody revolution. There is a growing cadre of young Filipinos who have finally come to realize that freedom is never granted, it is taken. Must we relive the agonies and the blood-letting of the past that brought forth our republic or can we sit down as brothers and sisters and discuss our differences with reason and goodwill?

I have often wondered how many disputes could have been settled easily had the disputants only dared to define their terms.

So as to leave no room for misunderstanding, I shall define my terms:

Six years ago, I was sentenced to die before a firing squad by a military tribunal whose jurisdiction I steadfastly refused to recognize. It is now time for the regime to decide. Order my immediate execution or set me free.

I was sentenced to die for allegedly being the leading communist leader. I am not a communist, never was and never will be.

National reconciliation and unity can be achieved, but only with justice, including justice for our Muslim and Ifugao brothers. There can be no deal with a dictator. No compromise with dictatorship.

In a revolution there can really be no victors, only victims. We do not have to destroy in order to build.

Subversion stems from economic, social, and political causes and will not be solved by purely military solution: It can be curbed not with ever increasing repression but with a more equitable distribution of wealth, more democracy and more freedom.

For the economy to get going once again, the working man must be given his just and rightful share or his labor, and to the owners and managers must be restored the hope where there is so must uncertainty if not despair.

On one of the long corridors of Harvard University are carved in granite the words of Archibald Macleish: ‘How shall freedom be defended? By arms when it is attacked by arms; by truth when it is attacked by lies; by democratic faith when it is attacked by authoritarian dogma. Always and in the final act, by determination and faith.’

I return from exile and an uncertain future with only determination and faith to offer — faith in our people and faith in God.

i
kaylupit ng mga katotohanan
sa bayan na ito ng panimdim

ii
ang hustisyang iyong hangad
na ilaan sa mga biktima
ang karapatang iyong nais
igarantiya sa mga inagawan

ngayon, ikaw

ang biktimang aming nais
paglaanan ng hustisya
ang inagawan na aming nais
garantiyahan ng karapatan

iii
lumiliwanag sa mga pagbuwal
ang bawat bayaning inangkin

ng dilim

iv
nagpapatuloy sa iyong paglisan
ang pag-usad ng digmaan

At sa sulok ng pagpaslang,
Laging di makasigaw,
Kung pipi ang paglaban.

Wala sa itinataas na palad
Ang hamon ng pagtutol
Sa naglalayas na katwiran.

Huwag hayaang masayang
Ang batang buhay na ibinabad
Sa tatlong taon ng paghihintay,

Sa katwirang pinaniniwalaan,
May mukha, hindi nakapiring,
Laging may pag-asang didinggin.

Iniibig ko ang Pilipinas
Ito ang aking bayang sinilangan
Iginagalang ko ang aking ina
Na lagi mong pinuputang ina, gunggong ka!

Kinupkop ng bayang ito ang aking ama at pinalaking
matalino at malakas
Hindi kagaya mo na puro yung ari niya
ang ipinangangahas

Bilang ganti
susundin ko ang payo ng aking kunsensiya
At sinasabi nito na sa lahat ng panahon
Dapat akong gising at nagpapasiya
Nagtatrabaho at hindi natutulog maghapon

Susundin ko ang mga tuntunin ng
pagkamakatao
Na hindi limitado sa mga kaalyado
Kundi sinasakop ang lahat ng mamamayan
ng bayan ko

Tutuparin ko ang mga tungkulin ng
isang nagmamahal sa kapayapaan
At hindi nag-eengganyo sa mga kaibigan
Na barilin sa ari ang mga kalaban

Paglilingkuran ko at hinding-hindi ibabaon
sa utang
ang aking bayan
Lalong hindi ibebenta sa mga dayuhan
Ang dagat, lupa at kalayaan

Mananatili akong may dignidad at moralidad
Na tangi kong ambag sa bayan ko
Ako’y magiging tunay na Pilipino
At tutulong para ang mga saling-lahi
ay hinding-hindi tutulad sa ‘yo.

He taught his followers to hate.

They hated Robredo, and they hated her with vicious malice without even knowing why. Just because he and his influencers said so.

They hated De Lima, Carpio, PNoy, Sereno, Hontiveros, and everyone who dared speak against their idol. And they created tons of fake news and hurled fake accusations against them. Hated them just because he said so.

They hated oligarchs without even knowing exactly what an oligarch is. They didn’t hate oligarchy, just some specific oligarchs. Just because he said so.

They hated CHR. Just because he said so. They hated good things like human rights, due process, even democracy, just because he said so.

They hated ABS CBN, and they came up with reasons to hate the station. And when those reasons were proven wrong, they came up with new ones. They hated Maria Ressa, “Imperial Manila,” the United Nations, Obama, even God. Just because he said so.

But I get it. They hated anyone who opposed their idol, because these people made them feel stupid for supporting an incompetent, unjust, murdering, lying, cheating, cursing, failing president.

It’s politics. It’s us versus them. I get it.

But what I don’t get is hating health professionals.

We, regardless of political side, all agreed that these doctors, nurses, and medical staff were heroes. Because these heroes have been toiling hard to heal us, protect us, save us regardless of our political affiliations. They have risked their health, and even their lives, for us. They have stayed away from their families; they have sacrificed for us. And they can never be paid enough for their service for this country and every family touched by Covid-19. They deserve awards, monetary compensation, monuments, and respect. And when they speak up and appeal to government for support, they deserve to be listened to.

Nobody could hate these heroes. Until now.

The man who taught this country how to hate continues to spread the message of hatred.

The DDS type of blind fanaticism has an even darker side. Blind hate. Unreasonable hate. Stupid, troll-driven hate. The DDS now hate because he says so.

When you can defend the indefensible and hate the unhatable, just because one man said so, there is something very wrong and rotten within you.

I’ll never forget the day
you sliced off my tongue
and drank your heart full
of the ruin of my skies
no shadow hung on the clouds
not a drop of previous laughter
teemed my now empty cup
The memory of all
melodies had vanished
amid the scape and march
of angry soldiers
the shimmer of metal guns
the loose, demented talk
of a star too sick and lifeless
to give off light
There, on a spinning wheel
swathed full of blood
you murdered storytellers
the poets of benighted songs
and pulled them apart
for no reason than they spoke
of their lost loves
I therefore take consolation
in my rage; I have turned
the harana into fightsongs — 
the feather into blade — 
and set my pen
to the tempo of the sea