İsa’yı ve havarileri şarapçılardan, dilencilerden; Meryem Ana’yı fahişelerden model alarak resmeden bir ressam.

Kavgacı, öfkeli, kendini ve çevresindekileri sürekli tehlikeye atan biri.

5 yaşında babasını, 19 yaşında annesini kaybetmiş, hayatın karanlığını erkenden tanımış bir adam. Dolandırıcılık ve bıçaklama suçlarından hapis yatmış, sayısız suça karışmış bir katil.

Sanatçılardan oluşan, yarı organize bir suç yapısı kurup liderliğini yapmış enteresan bir kişilik.

İnsan onun tablolarına baktığında ne görmeli? Bir dahi mi yoksa bir katil mi?

Ne hasta bekler sabahı,
Ne taze ölüyü mezar.
Ne de şeytan, bir günahı,
Seni beklediğim kadar.

Bu dörtlüğü ilk okuduğum anı hatırlıyorum. Tüylerim diken diken olmuştu. Bir süre öylece oturdum. Özlemi bu kadar yalın, bu kadar keskin anlatan başka bir şiir okumuş muydum o zamana kadar? Bilmiyorum.

Hasta, mezar, şeytan.. Bekleyişi tarif etmek için seçilen bu kelimeler ne kadar karanlık, ne kadar doğru. Şiire tutkulu olduğum gençlik yıllarımda bu dörtlük başımı döndürmüştü. Defalarca okudum, ezberledim.
Birine olan özlemimi tarif etmek istediğimde hep bu dizeler geldi aklıma..

Peki nasıl olur da insanın ruhuna dokunan bu eseri yaratan kişi, insanlık tarihinin en zehirli siyasi akımlarından birinin, fikir babası, kanaat önderi olabilir?

Onun şiirini sevmek ve düşüncelerine olan tepkim aynı anda var olmak zorunda. Ben bu şiirden vazgeçmek istemiyorum.
Çünkü şiir sadece onu yazana değil, ona ihtiyacı olana da aittir..

Bizim taraftakilerde de çok var böylesi..
Nazım’ı, Fikret Kızılok’u günahlarına rağmen sevmiyor muyuz?

Mesela soy ismindeki iki “y” harfinden birini, kaybettiği bir bahis sonrasında kullanmayı bırakan romantik şairimizin, söylentilere göre kadınları dövmesi, aldatması ne kadar hazin.

Uyandım uyandım, hep seni düşündüm..
Yalnız seni, yalnız senin gözlerini..

Etik ve estetiğin çatıştığı bir nokta bu. Muhteşem bir eser kötü biri tarafından yaratıldıysa ön plana çıkan yaratıcısının kötü biri olması mıdır yoksa eserin muhteşemliği midir?

Güzellik ile iyilik aynı insanda buluşmak zorunda mı?
Necip Fazıl’ın o şiirini okuduğumdaki hislerim gerçekti.
Heidegger’in Nazi sempatizanı olması düşüncelerini değersizleştirir mi?
Sezen Aksu’nun bir zamanlar “Yetmez ama evet” diyenlerden olması onun şarkılarındaki duyguyu eksiltir mi peki?

Bence güzellik, iyiliğin kanıtı değil.

Yoksa kötülük bazı insanların muhteşem eserler vermesinin ön koşulu mu? Güzel bir tatlı yapmak için bir tutam da tuz eklenir ya hani, kontrast yaratıp aromayı, lezzeti biraz daha parlatmak için. Kötülükte o tatlıdaki bir tutam tuz mu acaba? Tuz tatlıyla tamamen uyumsuz bir şey, ama tam da bu zıtlık sayesinde tatlı “mükemmel” oluyor.

Kötülüğü meşrulaştırmıyorum ama yine de merak ediyorum: Caravaggio’nun cinayetleri, Picasso’nun kadınlara karşı sergilediği zalimlik.. Bunlar eserlerini daha mı derin, daha mı gerçek kıldı?
İçlerinde o karanlık yan olmasa, belki de o parlaklık doğmazdı.
Kötülük bir zaaf değil; belki de o muhteşemliğin gizli hammaddesi, gerekli bir tat.

O şairi, ressamı, müzisyeni yargılamanın bir anlamı yok. Çünkü benim komşum değil, dostum değil, ev arkadaşım değil. Onunla aynı masada oturmak, aynı havayı solumak zorunda değilim. Ama yazdığı şiirden, söylediği şarkıdan ya da ortaya çıkardığı estetikten de vazgeçmek istemiyorum.

Bir eseri sevmek, onu yaratan kişiyi sevmek ya da affetmek değildir.

Ben o şiiri okumaya devam edeceğim.

Geçti, istemem gelmeni,
Yokluğunda buldum seni
Bırak vehmimde gölgeni,
Gelme artık neye yarar.

İzanagi, eşi İzanami’yi o kadar çok özler ki, onu geri getirmek içi Ölüler Diyarı’na doğru yola koyulur. Oraya vardığında karanlıklar içinde İzanami’yi bulur.

“Sakın bana bakma” der İzanami.

Ama bakmamak arzunun doğasına aykırıdır.

İzanagi bir meşale yakar.

O titrek ışıkta gördüğü şey İzanami değildir artık.

Zihnindeki o tanrısal güzelliğin yerinde kurtların istila ettiği, irin dolu ve çürümüş bir cesetle karşı karşıya gelir.

Güzellik çözülür, geriye yalnızca dağılmış bir beden kalır.

Dehşete kapılan İzanagi geri çekilir..

Ölüler Diyarı’nın girişini büyük bir kayayla kapatır.

O andan sonra hiçbir şey eski haline dönmez.

13 yaşındaki kızım, bir süredir Japon kültürüne hayran. Manga çizimleri ve anime tutkusu hayatının bir parçası olmuş durumda. Onun dünyasına biraz daha yaklaşmak isterken önce Attack on Titan, Demon Slayer gibi popüler dizilere maruz kaldım. Kızımın Japon kültürüne dair bildikleri karşısında şaşkınlığa uğrarken ben de bu meraka kayıtsız kalamadım. Onun merakının peşinden giderken kendimi Japon mitolojisinin içerisinde, İzanagi’nin hikayesini okurken buldum. Sonra hikaye benim için daha kişisel bir hal almaya başladı. Eski bir anlatıyı keşfederken, bir yandan da uzun zamandır zihnimde dolaşan irade, arzu ve seçimlerimizin bedeline dair sorular yeniden su yüzüne çıktı.

Yakın zamanda keşfettiğim yazarlardan Paul Valéry, yaşamak için unutmak gerektiğini söyler. İzanagi de böyle yapmalıydı belki.. Ölüler Diyarı’na gitmemeli, meşaleyi yakmamalı, İzanami’ye dair güzel olan ne varsa karanlıkta bırakıp yoluna devam etmeliydi sadece.

İzanagi’nin yaptığını anlayabiliyorum; bu insani bir zayıflık.
Zihnindeki İzanami, çürüyen bir beden değil, dünyayı birlikte kurduğu kadındı. Hatıraları içinden söküp atamamasını, çaresizce İzanami’ye çekilmesini anlayabiliyorum. Anılarında yaşayan hayale yeniden kavuşmak istedi. Meşaleyi bırakamadı. Ama karanlığa ışık tutup gördüğüne şaşırmasını anlayamıyorum.

İnsan bazen gerçeği değil, umudunun haklı çıktığını görmek ister..

Biz de, iyi gelmeyeceğini bile bile kendi yaralarımızı kurcalamaz mıyız?

Hayat çoğu zaman arzularımıza göre şekillenmez. Her yıkım, insana bir seçim yaptırır: Gerçeği kabul etmek ya da hayalin içinde kalmak.

Hangi yolu seçersek seçelim, geriye bir soru kalır: Bu yıkımla nasıl yaşayacağız? Adı ister ölüm olsun, ister dağılan bir aile, isterse de sağlığını kaybetmek.. Çünkü insan yalnızca elinde kalanlarla yaşamayı öğrenir.

Peki insanı iyileştiren gerçek midir yoksa hayata tutunmamızı sağlayan küçük yalanlar mı?

Gerçekle yüzleşme cesareti mi insanı iyileştirir, yoksa acının içinden bir anlam çıkarabilmek mi?

İnançla arasına mesafe koymuş biri için bu sorular daha da ağırlaşıyor. Çünkü teselli gökyüzünden ya da kutsal metinlerden gelmeyince, insan anlamı hazır bulmuyor. Onu, kaybın içinden kendisi çıkarmak zorunda kalıyor.

Schopenhauer insanın iki trajedisinden söz eder:
Arzu ettiğine kavuşamamak ve arzu ettiğine kavuşmak.

Çünkü arzu, yokluğunda acı verir; gerçekleştiğinde ise büyüsünü yitirir.

İnsan çoğu zaman kaybettiği bir şeyin değil, arzuladığı hayalin gerçekleşmemesinin yasını tutar. Kaybolan şey gerçek değil, gerçekleşme ihtimalidir.

Hepimizin ulaşamadığı arzular var ve bu aslında iyi bir şey. Bir şeylerin eksik kalması bizi hayatta tutar, amaç verir.

Arzu ettiğine kavuşmak ise daha tehlikeli. Dileğin gerçekleştiği an, arzu ölür ve geriye derin bir sessizlik kalır.

Bu noktada Lacan’ın arzunun doğasına dair söyledikleri geliyor aklıma. Arzu, gerçek bir nesneye değil, o nesnenin etrafında kurulan fanteziye yönelir. İstediğimiz şeyi elde ettiğimiz anda büyünün bozulmasının nedeni budur. İnsan, istediğine kavuştuğu anda onu istememeye başlar. Bu yüzden fantezilerimizin biraz gerçeküstü olması gerekir.

Bir yanım gerçeklikten kopmamak gerektiğini söylerken, diğer yanım Lacan’a hak veriyor; hayatı anlamlı kılan şey fantezilerin ve arzuların peşinden koşmak olduğunu söylüyor.

Fantaziyi seçebilirsin. Ama onun fantazi olduğunu bilerek.

Bir taraf güvenli, korunaklı ama anlam yok.. Diğer taraf ise uçurum kıyısı..

..

İzanagi kapıyı kapattı ve arkasına bakmadan uzaklaştı. İnsan bazen dönmemeyi seçer; unutmayı değil.

Antik Romalılar, “olmuş olan” ile “olacak olan” arasındaki eşiği tutan özel bir tanrıya inanırlardı. Zamanın bir evresinden çıkılıp yenisine adım atılan o belirsiz aralıkta duran, geçiş halinin tanrısıydı Janus.

O, yalnızca geçiş anında durur; neyi değiştirebileceğimizi değil, neyle yüzleşmemiz gerektiğini hatırlatırdı.

Kapıların, geçitlerin ve geçişlerin tanrısı olan Janus; yaşam ile ölüm, başlangıç ile son, savaş ile barış gibi karşıtlıkların arasında kalan o belirsiz alanı temsil ederdi.

Ocak ayının adını nereden aldığını hiç merak ettiyseniz, bunun için de Janus’a teşekkür edebilirsiniz. Batı dillerinde Ocak ayının karşılığı olan January, Janvier gibi sözcükler adını ondan alır. Çünkü Ocak ayı bir yüzüyle geride kalan yıla, diğer yüzü ile de henüz gelmemiş olana bakar.

Benim bu yazıyı soğuk bir Ocak gecesinde yazıyor olmam da hoş bir tesadüf sanırım..

Janus, pek çok anlatıda geçişleri ve değişimi kontrol eder. Kaostan düzene, yokluktan yaşama geçerken, dünyanın yaratılışında onun da bulunduğuna dair öyküler anlatılır. Keskin bir seziş ve görüş yeteneğine sahip olduğu düşünülen Janus’un, geçmişi ve geleceği görebildiği gibi aradaki değişimi de fark edebildiği söylenir.

Janus adına Roma yakınlarında yapılmış, kapılarıyla ünlü bir de tapınak vardır. Aslında klasik anlamda bir tapınaktan ziyade, iki kapılı kutsal bir geçit de denilebilir. Tapınağın en ayırt edici özelliği şudur:

Roma savaş halindeyken kapılar açık tutulurdu.

Roma barış içindeyken kapılar kapatılırdı.

İşin ironik tarafı, Roma hep savaş halindeydi ve Janus Kapıları çok nadir kapalı kalmıştı.

Hayatımızdaki bazı kapılar da bir türlü kapanmaz nedense..

“İçimizde olanlarla aramıza mesafe koyamayız,” der Paul Valéry.
İnsan, kendisiyle arasına bir sınır çekebileceğini sanır. Bu, aynadaki yansımayı değiştirmeye çalışmak gibidir. Kendinden uzaklaştığını sandığı her yerde, yine kendisine rastlar. İçindeki sesi susturabilir, bastırabilirsin belki bir süreliğine; ama aradan çekilip onu uzun süre dışarıdan izleyemezsin. İçinde olan, seninle birlikte gelir.

Kabullenmek çoğu zaman boyun eğmek sanılır. Oysa kabullenmek, gerçeği olduğu gibi karşına alıp onunla yüzleşmektir. Bahaneler üretmeden, kendine acımadan, başkalarını suçlamadan..

Her yaşananın bir hataya bağlanamayacağını fark ediyorsun bir yerde. Bazı şeyler sadece olur. Bazı hayaller yarım kalır, çiçekler solar, hayat planladığın gibi gitmez.

Bununla kavga etmiyorum artık. Sadece kabul ediyorum.

Ne eksilterek, ne de dramatize ederek.. Olduğu haliyle..

Son zamanlarda, hayatın olağan akışı içinde bazı şeyler yaşadım. Üzücüydü, sarsıcıydı belki ama olağandı, sıradandı. Günün birinde herkesin yaşadığı, ama yaşarken insanın canını yakan cinsten..

Hem de bir kaç gün arayla..

Başkalarını suçladım; vefasız insanları, yaşadığım ülkeyi, zamansız yağan yağmuru, üst kattaki komşuyu.. En çok da kendimi elbette..

Nihayet suçlayacak kimse kalmayınca durdum.

Kendime çok fazla yüklendiğimi fark ettim. Bazı savaşların kazananı olmaz! Bazı zaferler, Pirus zaferi gibi; bazı savaşlarda ise iki taraf da kaybeder. Kazansan da elde kalan pek bir şey olmuyor. Savaş meydanında olmamak bazen en iyisi..

İnsan bazen sırtındaki yükü taşıyamadığında değil, taşımanın anlamı kalmadığında bırakıyor.

Kendimle olan savaşıma bir son verdim..

Önce hatalarını, kusurlarını kabulleniyorsun. Sonra değiştirmenin mümkün olmadığını fark ediyorsun. Suçlu arıyorsun etrafta; insanlarda, koşullarda, zamanın kendisinde.. Ama en derinde biliyorsun ki, bazı şeylerin böyle olmasında senin de payın var. Bu bir suç değil, sadece gerçek.

Ben olmuş olanları affettim. Olacak olanları da. Her şeyi ve herkesi.

En başta da kendimi.

Evet, hatalar yaptım.. Çok yaptım.. Hala yapabilirim..

Cebimde yapılmayı bekleyen yepyeni, muhteşem hatalarım var..

Ne zaman, hangisini yaparım bilmiyorum..

Ama biliyorum ki bu, insan olmanın bir parçası..

Ben buyum.. Kendimi bu halimle, olduğum gibi kabul ediyorum artık..

Suçlamadan.. Geçmişi taşımadan ama inkar da etmeden..

Yeni gelen güne umutla bakarak, daha hafif, daha sade.

Baharı bekleyerek..

Önemli olan başına ne geldiği değil, ona nasıl tepki verdiğindir!

Epiktetos’un dediği gibi. Belki de asıl zor olan budur. Çünkü tepki vermek, sorumluluğu da üstlenmektir. Ve insan çoğu zaman sorumluluktan değil, kaybeden olmaktan korkar.

İşte tam o noktada başlıyor özgürlük. Yenilgiyi kabul ettiğin yerde. Bahaneler bir bir düşüyor, hikaye duruyor ve geriye sadece tek bir soru kalıyor:
“Peki şimdi ne yapacağım?”

Sanırım tam da o noktadayım; Janus’un evinde.

Büyük savaş destanları yok.

Aşk skandalları yok.

Kıskançlık krizleri yok.

Romalıların yol ayrımındayken, hangi tarafa gideceklerini bilmediklerinde dua ettikleri o kalender tanrı.

Dualarımı kabul et Janus!

Kral, güzeller güzeli kızı prenses için bir davet düzenler. O davette nöbet tutan sıradan bir asker, prensesi görür, aşık olur. Malum, imkansız bir aşktır bu. Ama prenses, asker aşığına, 100 gün 100 gece boyunca penceresinin karşısında kıpırdamadan beklerse onun olabileceğini vaat eder. Böylece asker büyük bir iradeyle beklemeye koyulur günler geceler boyunca. Sıcak soğuk, yağmur çamur demeden bir sandalye tepesinde bekler. İklimler değişir, asker gözü, kulağı, tüm benliğiyle prensesi bekler. Prenses zaman zaman pencerede görünür, kaybolur.

Asker bekler..

Tam 99 gün ve gece kıpırdamadan, yılmadan, düşmeden, umutla, inançla bekler..

99’uncu günün sonunda, birden oturduğu yerden kalkar, sandalyesini alır ve çekip gider..

Cinema Paradiso filminden ilgi çekici bir alıntı bu.. O asker neden bu kadar bekledi ve tam da prensesine kavuşacağı gün çekip gitti? Kavuşmaktan mı korktu? Prenses miydi istediği yoksa prensesine kavuşma hayali miydi onu 99 gün boyunca orada bekleten? Belki de beklemek, sabır ve hayal gücü onun yaşam biçimi olmuştu ve kavuştuğu an herşey anlamını yitirecekti. 99 gün boyunca zihninde yaşadığı cenneti, prensese kavuştuğunda yüzleşeceği gerçekliğe mi tercih etti?

Tam kavuşma anı geldiğinde ise karşısına çıkacak olan prenses belki de asker için aslında bir hayal kırıklığı tehdidiydi. Bu yüzden çekip gitti asker. Çünkü kavuşacağı ödülün, düşlediği cennete göre boş veya anlamsız olabileceğini fark etti ve şunu sordu kendine; ne anlamı var?

“Her ölüm erken ölümdür” der Cemal Süreya bir şiirinde..

Dün sesini duyduğun birinin, bugün sessizliğe karışması.. Bundan daha acımasız ne olabilir?

Hayatın tokadını olabilecek en sarsıcı şekilde yemiş oluyor insan. Hele de bu ölüm beklenmeyen, ani bir ölümse.. Duvarlarının yıkılması, Gül’ünün solması, dizlerinin bağının çözülmesi, acının damarlarında aktığını hissetmek.. Ve bir daha hiç bir şeyin eskisi gibi olmayacağını bilmek..

Sevdiğim kadının, bir kaç gün önce, yanıbaşımda otururken aldığı ölüm haberi sonrası yaşandı bunlar.. Onun kahroluşuna tanık olmak; hıçkırıklarına, perişan haline, ellerinin titremesine, nefesinin kesilmesine.. Bir insanın çöküşüne şahit olmak..

O an anladım; yalnız ölen değil, geride kalan da ölüyormuş bir parça..

Günün sonunda, bir gün öleceksek, sevdiklerimize bu acıyı yaşatacaksak, yok olup gideceksek, hatta bizi tanıyan son kişi öldüğünde hiç yaşamamış olacaksak; ne anlamı var?

Doğuyoruz, büyüyoruz, okullara gidiyoruz, para kazanmak için çabalıyoruz. Paramızı harcıyor, her türlü lüksün tadını çıkarıyoruz.

Sonra ölüyoruz..

Geriye ne kalıyor? Her şey boşa mı gidiyor?

90 yıl yaşayanla gençliğinin baharında ölen arasında ne fark var? Hepsi bir zaman sonra unutulmuyor mu? Biz dünyaya gelmeden önce de yüzlerce nesil yaşadı, öldü. Ben yaşlanıp öldüğümde, bir yerlerde bir bebek doğacak. Sonra o bebek de hayatın sunduklarını tatmaya başlayacak, büyüyecek ve o da ölecek.

Herkes payına düşeni alacak ve bir gün toprak olacak..

O halde, ne anlamı var?

Yaşamak için bir nedenin varsa, her türlü nasıla katlanabilirsin..

Nietzsche’ye göre yaşam acı ve anlamsızlıklarla dolu. Hayatta hiçbir şeyin anlamı yok belki ama yine de bekliyoruz, seviyoruz, ağlıyoruz. İstesek de istemesek de o anlam arayışı bitmiyor. Yaşamak için aradığın o “neden” belki evladına duyduğun sevgi, belki uzaklardaki sevgili ya da bir gün her şeyin yeniden güzel olabileceğine duyduğun inanç.

Ne anlamı var? diye sorsam da, hayatın içinde, küçük ama gerçek anlamcıklar var hala.. Sanırım insan, tam da onlara tutunarak var oluyor.

Anlam aramayı bırakıp, sadece yaşamalıyız belki de..

Kendini canavara dönüştüren herkes, insan olmanın acısından kurtulmuş olur.

İngiliz yazar Samuel Johnson’a ait olan bu söz, insan doğasına dair son derece çarpıcı bir tespit sunuyor. İnsan olmak, insan kalabilmek acı veren bir varoluş biçimi demek ki.. Bedeli, yüreğinde merhametin ağırlığını taşımak, vicdanına hesap vermek ve adalet duygusuyla yaşamak zorunda olmak olan.. Canavara dönüştüğün an bu yüklerden arınıp cehennemin kapısından geçersin. Orada ne suçluluk vardır, ne pişmanlık, ne de vicdan azabı.

Bizi diğer bütün canlılardan ayıran pek çok özellik sayabiliriz; ittifaklar kurabilmek, kompleks makineler inşa edebilmek veya alet kullanabilmek gibi. Ancak tüm bu tanımlar, yalnızca yüzeysel bir bakış açısını yansıtıyor. Bir biyolog insanı fizyolojik özellikleri üzerinden tanımlarken, bir psikolog ya da siyaset bilimci onu daha çok duyguları ve sosyal ilişkileriyle ele alır. İnsan hakkında farklı disiplinlerin bu açıklamaları çok anlamlı. Ancak insanı insan yapan nitelikleri düşündüğümde benim gözümde bambaşka bir şey öne çıkıyor;

Başkalarının acısını hissedebilme yeteneği..

Savaşların gölgesinde büyüyen çocuklar, açlık ve yoksullukla boğuşan insanlar.. Bunca adaletsizlik, zulüm ve kötülük nasıl oluyor da varlığını sürdürüyor? Bu acılar tarih boyunca yaşandıysa ve sona ereceğine dair en ufak bir umut ışığı görünmüyorsa kendimizi neden kandırıyoruz?

Gulag’larda milyonlarca masum insanı ölüme sürükleyen Stalin tarihte görülmüş en ağır kötülüklerden birini işledi ama sonunda kendi yatağında, kimseye hesap vermeden öldü.

Başka bir coğrafyada en büyük siyasi rakibi olan belediye başkanını zindana atan bir diktatör hala iktidar koltuğunda oturuyor. Venezuela Başkanı Maduro’dan bahsettiğimi söylememe bile gerek yok sanırım..

İsrail’in Filistin’de sürdürdüğü operasyonlar, savaş ahlakının çok ötesine geçerek binlerce masum çocuğun ölümüne yol açıyor.

Gözlerimizin önünde yaşanan bunca şeye rağmen hala adaletin varlığına inanmak bana çok naif bir iyimserlik gibi geliyor.

Emil Cioran, adaleti hiçbir yerde bulamayacağımız, sadece kendi acımızı hafifletmek için ürettiğimiz bir kuruntu gibi görür. Kötülüğün bu kadar yaygın olmasının da nedeni budur: evrenin işleyişinde adalet diye bir ilke yoktur.

David Hume da benzer düşünceleri savunur. Eğer ilahi adalet varsa, kötülük neden var?

“Tanrı ya güçsüzdür ya da kötüdür” der Epikuros..

Epikuros’a atfedilen meşhur ifade:

Tanrı kötülüğü önlemek istiyor ama gücü mü yetmiyor?

O zaman güçsüzdür..

Gücü yetiyor ama istemiyor mu?

O zaman kötü niyetlidir..

Hem gücü yetiyor hem de istiyorsa, o halde kötülük nereden geliyor?

Ben ise, insan olarak adalete çok özlem duyuyorum; ama dünyada böyle bir adaletin var olmadığını da biliyorum. Schopenhauer’in dediği gibi,

Dünya, ne yaptığını bilmeyen bir körün ellerine bırakılmıştır..

Körlüğün bedelini ise hep masumlar ödüyor, zalimler iktidarlarını sürdürüyor, kurbanlarsa toprağa gömülüyor.

Dinlerin, adaletin ancak öte dünyada sağlanacağı vaadi, zalimlere zaman kazandıran bir masaldan ibaret. Çünkü ertelenmiş adalet, adalet değildir ve sadece haksızlığın ömrünü uzatır.

Gerçek adalet, mazlumun gözlerinin önünde gerçekleşmelidir. Mazlumun yarası, ancak zalimin cezalandırıldığını kendi gözleriyle gördüğünde biraz olsun hafifler. Bu yüzden “karma” ya da “elbet bir gün cezasını çeker” avuntularının benim adalet anlayışımda yeri yok..

Eğer bir haksızlık karşısında sinirden titriyorsanız benim yoldaşımsınız.. (Che Guevara)

“Ölüm, özgür bir adamın yaşamının tüm zevklerini elinden alır. Ama bir köle için ölüm, acıdan kurtuluş, zincirlerin kırılmasıdır. Ölüm, kölenin bildiği tek özgürlüktür; bu yüzden ondan korkmaz, onu kucaklar.”

Spartacus’e ait olduğu rivayet edilen bu sözler onun özgürlüğe olan bakışını ve ölüm karşısındaki korkusuz duruşunu gösterir.

Roma’daki bir gladyatör okulunda zincirli yüzlerce köleden biri olan Spartacus, bir gece birkaç yoldaşıyla isyan başlattı. Kısa süre sonra kendisiyle kaçan köleler, çiftçiler ve sefalet içindeki insanlar onun etrafında toplandı. Böylece binlerce kişiden oluşan ordusuyla Roma’ya karşı birçok zafer kazandı. Çok geçmeden bu isyan Roma’nın tüm dikkatini ve gücünü üzerine çekti. General Crassus devasa bir orduyla Spartacus’un üzerine yürüdü.

Spartacus liderliğindeki köle ordusu Roma ordusuna yenildi.

Spartacus o gün öldü.. Cesedi özgürlüğün sembolü olmasın diye Roma tarafından ortadan kaldırıldı.

Crassus, yakalanan yaklaşık 6.000 köleyi Roma’dan Capua’ya uzanan Appian Yolu boyunca çarmıha gerdi.

Tarihte Spartacus gibi özgürlük peşinde koşup canından olan binlerce insan var. Jeanne D’arc, Che Guevara, Boudica, Malcolm X ve William Wallace gibi..

Onlar öldüler ama onların özgürlük uğruna verdikleri mücadele daima hatırlandı.

Uğruna can verilen bu özgürlük tam olarak nedir peki?

Basitçe, “esaret altında olmamak” diyebilir miyiz?

Bu ifade başlangıç için iyi olabilir belki ama özgürlüğü sadece parmaklıkların arkasında olmamak şeklinde tanımlamak yeterli değil.

Kendi iradeni kullanarak seçimler yapabilmek ve değerlerine göre yaşayabilmek nasıl?

Sanırım bu tanım biraz daha kapsayıcı olur. Belki herkesin buna ekleyebileceği bir şeyler vardır. Ancak benim özgürlükle ilgili vurgulamak istediğim konu, bu pozitif tanımlamaların yanında gelen sorumluluklar, ödenmek zorunda kalınan bedeller. Kendi iradenle yaptığın seçimlerin bazı sonuçları olacaktır elbette. Özgürlüğün bir bedeli var. Bu bedel bazen Boudica ya da Spartacus’teki gibi insanların hayatına mal olur. Bazen de günlük seçimlerimizin sonuçlarında kendini gösterir.

Spartacus zincirlerini kırıp Roma’ya meydan okudu, Martin Luther King eşitlik yolunda suikaste uğradı.. Onlar için özgürlük, hayatları pahasına da olsa göze alınan bir hayaldi.

Günümüzde ise bizi özgürlük hayallerimizden alıkoyan patronlar, toplantı odaları ve 9–6 mesaileri var.

Görünmez prangalarından kurtulmak isteyenler hayallerinin izini sürüyor. Kimi kendi zamanını yönetmek, kimi zihnindeki vizyonu hayata geçirmek için. Kimisi için de sadece kaçış.. Örnek mi?

Kurumsal hayattan sıkılıp Kadıköy’de bir cafe açma klişesi nasıl mesela?

Kendi işinin patronu olma hayaline giden en kestirme yollardan biri.

Harika bir seçim olabilir bu.. Tabii sonuçlarına katlanmayı göze aldıysan.. Kurumsal hayatın prangalarından kurtulmanın bir bedeli var; çok çok daha uzun çalışma saatleri, belirsiz gelir, finansal riskler, sosyal güvenlik gibi haklardan mahrum kalmak..

Kurumsal hayat iyidir, bu dünyadan çıkmayın! Asla böyle bir düşüncem yok.. Bizzat kendim bu yolda yıllar önce kurumsal hayatla vedalaşmayı göze almış biriyim. Burada vurgulamak istediğim, pek çok diğer kavram gibi “özgürlük” kavramının da içinin boşalması, olur olmaz yerde kullanılması ve sloganlaştırılmış bir kelimeye dönüşmesi. Tıpkı sevgi, demokrasi, mutluluk, pozitif düşünce gibi..

Özgürlük o kadar romantize edildi, o kadar cilalandı ki çoğu insan için artık sadece kaçmakla eş anlamlı. Şehirden uzaklaşıp bir sahil kasabasına yerleşmek ya da sadece freelance projelerde çalışmak..

Pek çok insan “özgürlüğümü seçiyorum” derken aslında disiplin ve sorumluluk gerektiren her şeyden uzaklaşıyor.

Jean-Paul Sartre için özgürlük kaçış değil, yüzleşmedir. “Özgürlüğe mahkumuz” der. Hayat bize önceden yazılmış bir senaryo sunmaz ve her seçimimizle kendi hikayemizi yazarız. Kaçmak, Sartre’a göre özgürleşmek değil, yalnızca başka bir rolün içine saklanmak, sorumluluktan kaçmaktır.

Modern zamanların en büyük illetlerinden biri de, ilişkilerde bağ kuramamak ve fedakarlık yapmayı reddetmek. “Özgürlüğüme çok düşkünüm, bağlanamıyorum” cümlesi artık bir savunma kalkanına dönüşmüş durumda.

Gerçekten özgürlüğüne mi düşkünsün, yoksa kalıp mücadele edecek cesaretin mi yok?

Yıllardır çalıştığın iş yerinde, üç yıldır süren ilişkinde ya da üst katına taşınan komşunla yaşadığın türlü sorunlar.. Çözüm her defasında istifa etmek, ayrılmak ya da taşınmak mı?

Bir sorun hiçbir rasyonel yol ile çözülemiyorsa o artık çözülmesi gereken bir sorun değil, kabul edilmesi gereken bir gerçeklik haline gelmiştir.

Belki de sorun olarak gördüğün şeyi olduğu gibi kabul edip yoluna devam etmek gerekir.

Özgürlük, kaçmak değil, yüzleşmektir.

Gerçek özgürlük, bedel ödemeyi göze almaktan geçer.

Özgürlük için bedel ödemeye hazır olanlara kaldırıyorum kadehimi..

Roma halkı bilir: Fortuna, gözleri örtülü, elinde dönen çarkıyla sessizce bekler. Dokunuşu sert olabilir, insanı yerle bir edebilir; ama bir an gelir, en beklenmedik şekilde tekrar ayağa kaldırır.

Elinde tuttuğu boynuz, dilekleri gerçekleştirme gücünü temsil ederken, çarkı, insanların kaderini bir anda değiştirme gücünü simgeler.

Bazen Shakespeare’in oyunlarında karşımıza çıkar Fortuna.. Kimi zaman talih, çoğunlukla da yıkım getirir.

Machiavelli ise Il Principe eserinde Fortuna’yı şans, talih ve kontrol edilemeyen dış güçlerin sembolü olarak kullanır. Ancak şansı tamamen kader saymak yerine, hazırlık ve yetenekle lehimize çevirebileceğimizi savunur.

Modern dünyada ise Fortuna’yı küçümseyen hatta tamamen yok sayan bakış açıları var. Başarıyı tamamen çalışkanlık, strateji ve bireysel iradeye bağlayan bir yaklaşım. İnsana herşeyi yönetebileceği inancı veren modern dünyanın bize dayattıklarına bakalım:

Her şey senin elinde!

Kendini geliştirmenin bilmem kaç yolu..

Hedeflerine odaklan, gerisi gelir..

Hayır, gelmez!

Fortuna’yı yok sayarsan üzülürsün, üzerler seni..

Yıllardır beynimize kazınan bir sürü slogan!

Keşke bu kadar kolay olsaydı. Sabah akşam kitap okur, piyano çalar, disiplinle çalışır, hayallerimizin peşinden giderdik ve her şey mükemmel olurdu. Ama maalesef sistem öyle işlemiyor.

Hayat, herkesin kazanabildiği adil bir oyun değil.

Biz her şeyin efendisi değiliz.

Ekonomik krizler, afetler, tesadüfler ya da basit bir kaza sonucu hayatlarımız allak bullak olabiliyor. Kontrolümüz dışında gelişen pek çok olay sonrasında aslında ne kadar güçsüz ve çaresiz olduğumuz gerçeğiyle yüzleşiyoruz. Sorumsuz bir politikacının verdiği anlamsız bir karar ya da alkollü bir sürücüyle yanlış zamanda karşılaşmamız bir anda hayatımızı altüst edebiliyor.

Savaşın ortasında büyümek zorunda kalan bir çocuğa şunu söylemeye cesaretin var mı?

Her şey senin elinde! Kişisel gelişimine odaklan, başarabilirsin!

Elbette herkes bu kadar şanssız olmayabilir. Farklı bir coğrafyada, daha huzurlu bir hayat sürüyoruz. Bunun için dileyen, kendi tanrısına şükredebilir ama ben bu yazımda krediyi Fortuna’ya teslim edeceğim.

Tüm bunlar bir yana; harika bir finansal analist olabilirsin, bir gitar virtüözü ya da dahi bir uçak mühendisi.. Kendini geliştirip alanında zirveye çıkabilirsin. Duygularını dizginleyebilir, çelik gibi bir beden inşa edebilirsin. Hatta bugüne kadar yazılmış bütün kişisel gelişim kitaplarını okuyup, harfiyen uygulasan bile yine de başarmak sadece senin elinde değil. Çünkü işin içinde yalnızca sen yoksun. Seni fark edecek insanlar, senin dışında şekillenen, fırsatlar sunan ya da engeller koyan güçler var. Yanlış zamanda söylenen bir söz, doğru bir yerde kurulan dostluk, belki de küçük bir yalan..

Kişisel gelişim dünyası, çoğu zaman göz alıcı ama boş vaatlerle dolu. Akademik bir kariyere sahip, konusunda uzman olan yazarların bilimsel verilerle desteklediği eserleri tabii ki hariç tutuyorum. Sözüm kısa yoldan köşe dönmeye çalışan palavracıların zorlama motivasyon tüyolarına ve içi boş reçetelerine. Özellikle de insanların Her Şey Senin Elinde, Hayal Et ve Başar ya da Kendine İnan Mucizeler Gerçekleşir türünden sloganlarla kandırılması bence şarlatanlıktan başka bir şey değil.

Ama bu, kendi en iyi versiyonumuza dönüşmek için çaba sarf etmemiz gerektiği gerçeğini değiştirmiyor. Akıl, kararlılık ve inançla birleştiği zaman gerçek bir yol haritası ortaya çıkıyor. Oyunu kuralına göre ve doğru oynamak gerekiyor. Doğru insanlarla etkileşimde bulunmak, zamanımızı bilinçli planlamak ve sahip olduğumuz kaynakları etkin kullanmak. Sanırım doğru reçete bu..

Elinden gelenin en iyisini yapıp Fortuna’nın gölgesinde beklemek..

Peki kaç tane kum tanesi aldığınız zaman geride bir yığın kalmadığını söyleyebilirsiniz?

Miletli Eubulides’in ortaya attığı bu pa­radoks Sorites Paradoksu olarak biliniyor. Üstadın kafa yorduğu bunun gibi pek çok paradoks var. Bunlardan bir başkası da Kel Adam Paradoksu.

Fırça gibi saçları olan Samson’a sevgilisi Delilah, “saçların dökülürse kel kalırsın” der. Samson ise saçı ne kadar dökülürse dökülsün kel kalmayacağını kanıtlamaya çalışır ve “10.000 saç teli olan bir adam kel midir?” diye sorar. Delilah, “hayır” der. Bir tel eksiltir, hala hayır. Bir tel daha, yine hayır.

Peki hangi saç teli koptuktan sonra Samson kel sayılır?

Tıpkı kum yığınında olduğu gibi küçük eksilmeler fark edilmez ama bir gün bütünlük kaybolur.

Peki bir insan tam olarak ne zaman değişir?

İnsanların değişebileceği ön kabulü ile yola çıkıyoruz elbette. Hayatı boyunca yalan söylemiş birinin değişebileceğine, dürüst bir insan olabileceğine ikna olmak mümkün müdür?

Günahlarının kefaretini ödemiş, kalan ömrünü insanlara iyilik yapmaya adamış birine bile, tam olarak hangi noktadan sonra güvenebilirsin?

Cinayet işlediği için hapse girmiş bir insanla aynı evde yaşamayı düşünür müsün peki? Öyle ya, hapishanelerin bir işlevi de suçluları ıslah etmek değil midir? Yıllarca hapis yatıp cezasını çekmiş birinin değiştiğini, bir daha suç işlemeyeceğini var saymıyor mu adalet tanrısının terazisi? Aksi olsaydı biraz daha tutarlardı içeride.. Bir kez cinayet işlemiş birine, bir daha cinayet işlemeyeceğinden emin olmadan özgürlüğünü geri vermek, bir maymunun eline makinalı tüfek vermekten farklı değil.

Kabul ediyorum, bu biraz dar bir perspektif. Kendi içinde tutarlı; hata yapmaktan çekinen, ileride “keşke” dememek için ihtiyatlı davranan insanların benimsediği bir duruş.

Ama işte her şey bu kadar basit değil..

Bir kez hırsızlık yapan yine yapar!

Peki o hırsızın isminin Jean Valjean olduğunu düşünelim şimdi.

Açlıktan ölmek üzere olan kardeşinin çocuklarını doyurabilmek için ekmek çalan, bu yüzden yıllarca kürek mahkumu olan adam.

Hani şu Cosette’i koruyup büyüten, ismi özgürlük, adalet ve merhametle anılan Jean Valjean.

En sevdiğim roman kahramanım..

Liberte, Egalite, Fraternite..

Fransız devrimi ile özdeşleşen özgürlük, eşitlik ve kardeşlik kavramları.. Mavi, beyaz ve kırmızı..

Jean Valjean olmadan mavi biraz silik kalmaz mıydı?

Biten bir ilişkiye bir şans daha verirsen yine biter!

Neyse ki Frida Kahlo böyle düşünmemişti.

Aksi takdirde Diego Rivera ile aralarındaki tutkulu ama modern zamanların ifadesi ile toksik aşkı hiç bilmeyecektik. Birbirlerine hayranlık duyan ama kıskançlık, ihanet ve fiziksel acılar nedeniyle defalarca ayrılan iki insan. Tüm bunlara rağmen, herkese rağmen, her seferinde birbirlerine dönen iki büyük aşık..

Belki de Frida ve Diego’yu birbirlerinin hayatında tutan kaderin kendisiydi.

İyi ki Frida kaderini sevmeyi öğrenmişti de hala aşka inanan benim gibi insanlara tutunacak bir umut bıraktı.

Peki ya bir ilişkide, tam olarak ne zaman vazgeçersin?

Bir sabah uyandığında mı olur bu? Resmine baktığında artık gözlerin dolmadığında mı? Birbirinin ardına eklenen hayal kırıklıkları, suskunluklar ya da özensizlikler sonrasında mı?

Eksilen kum taneleri gibi, her biri sessizce aşkı tüketiyor. Belki de aşk, susuz bırakıldığında sessizce ölen bir çiçekten farksızdır.

Bir çiçeğe ne zamana kadar su vermeye devam edersin?

Aşkın sınırına ne zaman gelirsin peki?

Sendeki adanmışlığı, cesareti onda göremediğinde mi?

Onun için vazgeçilmez olmadığını nihayet kabul ettiğinde belki de..

Bir gün herşey biter..

Hayat da biter, aşk da biter, kum taneleri de öyle..

Ama biteceğini bilmek, yaşadığın her anı daha gerçek, daha değerli kılmaz mı?

O güne kadar, her an yaşamaya değer.

İçimdeki boşluğu doldurmak için attığım her adım sonrasında başka bir boşluk oluşuyor. Tam bir şeyler düzeldi derken başka bir yerde çatlak oluşuyor. Hiçbir zaman “tamamdır, şimdi yol açık” diyemiyorum.

Ve sonunda kabulleniyorum: Hep bir şeyler eksik kalacak..

Sanki hayat bir yerlerde akmaya devam ediyor ama ben hep birkaç adım geriden geliyorum. Dışarıda insanlar eğleniyor, bir yerlerde konserler oluyor, trenler kalkıyor.. İnsanlar güzel anılar biriktirmek için uzak şehirlere gidiyor ama ben evimin duvarları içerisinde hep bir şeyleri kaçırıyorum.

Meğerse bu duygunun bir ismi varmış, FOMO (Fear of Missing Out) yani bir şeyleri kaçırma korkusu. İnsanın, başkalarının yaşadığı keyifli deneyimleri, etkinlikleri veya fırsatları kaçırdığı endişesiyle sürekli mutsuz olması. Özellikle sosyal medyada başka insanların hayatlarına dair ilgi çekici anların sürekli önünüze düşmesi bu duyguyu körüklüyor. Sanki diğer insanlar hayatlarına dair en önemli sorunlarını çözmüş, Maslow’un ihtiyaçlar hiyerarşisinde ilk üç katı çoktan bitirmiş, zirveye doğru çıkmaya çalışıyor. Bense ha bire patinaj yapıyorum. Aslında tamamen ilüzyondan oluşan bu durum, kaygıların ön plana çıktığı dönemlerde daha da ağırlaşıyor. Çünkü zihin, kendi eksiklerini büyütürken başkalarının hayatındaki parıltıların gerçekliğini sorgulamıyor.

Benim tamamlanmamışlık hissimin ne kadarının bundan kaynaklandığını bilmiyorum. Çünkü yaşadığım duygu daha çok, ne yaparsam yapayım tam ve kalıcı bir çözüm bulamayışımla ilgili. Buna bağlı olarak da zihnim hep o çözemediğim soruna odaklanıyor. Zihnim sürekli o çözemediğim soruna odaklanıyor; bardağın boş tarafını görmek neredeyse bir alışkanlık haline geliyor ve depresif bir melankoliyle yaşamak kaçınılmaz oluyor.

Böyle olunca Leonard Cohen derinliğinden Hande Yener yavanlığına geçmek de mümkün olmuyor haliyle..

Psikolojide Zeigarnik Etkisi denen bir femonen var. 1920’lerde yaşayan Rus psikolog Bluma Zeigarnik’in fark ettiği dikkat çekici bir gözlem.

Zeigarnik ve meslektaşları, garsonların siparişleri hiç not almadan akıllarında tuttuklarını gözlemledi. Ama ne zaman hesap ödense, siparişin tüm detayları sanki garsonların zihninden siliniyordu. Bunun üzerine Zeigarnik yaptığı deneylerde şu sonuca vardı:

Beynimiz tamamlanmamış işleri bitmiş olanlardan daha iyi hatırlıyor.

Peki ne anlama geliyor bu?

Tersinden bakarsak, bir işi yarım bıraktığımızda o işin detayları zihnimizde daha canlı kalıyor.”

Yani zihnimiz, yarım kalan işleri sürekli önümüze atarak onları tamamlama isteğimizi körüklüyor. Ama durum bazen de motivasyon yerine huzursuzluk getiriyor. Yapılmayı bekleyen işler, yarım kalan konuşmalar, tamamlanmamış planlar.. Zihnimizde biriken bu yük tahammül sınırlarımızı aşınca uykusuz geceler ve kaygılı sabahlar kaçınılmaz oluyor.

İçimdeki boşluğun kaybolmamasının nedeni de bu sanırım. Çözebildiğim sorunlar ya da başardığım işler ne kadar büyük olursa olsun zihnim bunları ortadan kaldırıyor ve sürekli olarak yarım kalan işleri, süregelen problemleri hatırlatıyor bana.

Ama yarım kalan bu işler ve sürekli hatırlatmalar karşısında pes etmek yok. İnsanın içindeki boşluk varlığını sürdürse de, her seferinde ayağa kalkmak ve yeniden denemek gibi bir seçenek var önümüzde.

“Ah ulan İstanbul, sen mi büyüksün ben mi?” diye sorar büyük filozof İbrahim Tatlıses.. Kararlı, vakur, gözüpek.. İmparator ne de olsa..

Ben de hayata karşı tam da o tavrı takınıyorum..

“Dertler Derya olmuş, ben de bir sandal, devrilip batmışım boğulmuşum ben..”

Bazen dalgalar sandalı fırtınanın ortasında yalnız bırakır..

Ama devrilip batmak yok!

Bu da geçer..

Şehirde tahıl depoları dolu, gösteriler ücretsizdi. Halk doyuyor ve oyalanıyordu. O sırada Senato’da hangi yasa geçiyor, kim iktidara geliyor, pek de kimsenin umrunda değildi. Halk karnı doyduğu ve eğlendiği sürece siyasi taleplerde bulunmaz mantığına dayanan Panem et Circenses politikası sadece Roma döneminde değil bugün de oldukça kullanışlı bir yöntem. Halkı manipüle etmek isteyen neredeyse her iktidar bir yolunu bulup bu stratejiyi kullanıyor.

Bilmem size de tanıdık geliyor mu ama güzel ülkemde de uygulanıyor sanki bu strateji. Geçmişin arenaları bugünün stadyumları, konser salonları.

Karl Marx’ın “Din halkların afyonudur” sözünden esinlenip “Futbol kitlelerin afyonudur” dersek bu ne kadar yanlış olur? İnsanların dikkatini ekonomik ve politik sorunlardan uzaklaştırabiliyorsa futbol da, halk konserleri de bir nevi Circenses.. Eskiden Circus Maximus’da yankılanan tezahüratlar bugün stadyumlarda yankılanıyor. Peki insanların fişlenir gibi taraftar kartlarıyla maçlara girmek zorunda olması, kalite açısından sefil durumda olmamıza rağmen futbol maçlarının sürekli olarak ülke gündemini işgal etmesi bu manipülasyonun bir parçası olabilir mi?

Osmanlı zamanında, ince iplerin üzerinde dans edip kalabalığın ilgisini çeken performans sanatçılarına cambaz denirmiş. Sokaklarda bu cambazlar gösteri yaparken, yankesiciler de kalabalığın dikkatini cambaza çekerek vatandaşın ceplerini hafifletirmiş.

Bu nedenle birisi “Cambaza Bak!” diyorsa mutlaka önce cüzdanı sağlama almak lazım. Peki önümüze Panem et Circenses koyarak cambaza bak diyen modern zaman imparatorlarına karşı ne yapmak lazım? Anarşist bir tavır takınmak ya da masayı dağıtmayı mı denemek gerekiyor? Modern cambazların oyununu bozmanın yolu, cambazı değil, gösteriyi fark etmekten geçiyor sanırım. Benim yapabildiğim, olabildiğince o arenanın dışına çıkmak. Neyi, neden tükettiğimi sorgulamak.. Acaba birilerinin değirmenine su mu taşıyorum diye düşünmek.

Cambaza bak diyen kişi bazen o ülkenin siyasi lideri iken bazen tuttuğun takımın mavi gözlü vizyoner başkanı da olabilir. “Epic Failure” olarak tarihe geçecek olan başarısızlığını parlak transferler yaparak kamufle eden sevgili başkan, Panem et Circenses’i bedava olmadığı gibi çok da yüksek bir bedelle yutturuyor insanlara.

Belki de kaydedeğer tek başarısı bu olabilir mavi gözlü vizyoner başkanın..

Ey Septimius Severus, Ey Trajan, Ey Flavianus! Söyleyin bakalım, siz mi büyüksünüz yoksa benim vizyoner başkanım mı?

Gündelik hayatımızda da insanlar birbirini benzer oyunlarla kandırıyor. Çalıştığın şirket maaşını artırmaz, terfi vermez ama öyle motivasyon toplantıları yapar ki ben burada bedava bile çalışırım dersin. Şirket yemekleri ile gazını alır, biz bir aileyiz sloganlarıyla başını döndürür ve gerçek sorunları sorgulamanı engellemeyi başarır. Elbette ki kurumsal hayatta her şirket çalışanını sömürür, emeğini çalar gibi anti-kapitalist bir görüşü dile getirmek doğru değil. Ancak her düzeyde iktidarı eline geçirenler, Platon’un tasvir ettiği “filozof kral” gibi bilge ve erdemli değilse, kitleleri bir şekilde manipule ediyorlar.

Cambaza bak diyen çok; bazen sevgilin, bazen dostun, bazen iş arkadaşın. Herkes bunu cebindeki parayı çalmak için söylemiyor elbette ama, inceden bir manipülasyon, ilgini başka bir yere çekme çabası var sanki..

Sonuçta, hepimiz biraz cambaz, biraz da yankesiciyiz..