<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/" xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/" xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom" version="2.0" xmlns:cc="http://cyber.law.harvard.edu/rss/creativeCommonsRssModule.html">
    <channel>
        <title><![CDATA[Stories by Lundeejantsan Danzan on Medium]]></title>
        <description><![CDATA[Stories by Lundeejantsan Danzan on Medium]]></description>
        <link>https://medium.com/@lundeejantsan.d?source=rss-60489285f647------2</link>
        <image>
            <url>https://cdn-images-1.medium.com/fit/c/150/150/0*kD-XSHVcqzAsGsnr</url>
            <title>Stories by Lundeejantsan Danzan on Medium</title>
            <link>https://medium.com/@lundeejantsan.d?source=rss-60489285f647------2</link>
        </image>
        <generator>Medium</generator>
        <lastBuildDate>Tue, 17 Nov 2026 21:56:25 GMT</lastBuildDate>
        <atom:link href="https://medium.com/@lundeejantsan.d/feed" rel="self" type="application/rss+xml"/>
        <webMaster><![CDATA[yourfriends@medium.com]]></webMaster>
        <atom:link href="http://medium.superfeedr.com/" rel="hub"/>
        <item>
            <title><![CDATA[БОРОО]]></title>
            <link>https://medium.com/@lundeejantsan.d/%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BE-b2e4fb503be5?source=rss-60489285f647------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/b2e4fb503be5</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Lundeejantsan Danzan]]></dc:creator>
            <pubDate>Sun, 28 Jun 2020 03:48:13 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2020-06-28T08:30:29.517Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>(Арвайхээрээс Дэлүүн болдог хүрсэн минь)</p><blockquote>Саа мөнгөн утасны үй түмэн нийтгэлээр</blockquote><blockquote>Сансар газар хоёрыг нэхэж байна уу гэмээр…<strong><em> П.Бадарч</em></strong></blockquote><p>Таван сараас эхлээд л тэнгэрээс хур царайчлав. Өргөн уудам нутаг маань өнтэй сайхан өвөлжиж хавар эрт нялх ногоотой залгасан хэсэг байхад ноднингийн борог нь хуйхлагдаад газар халж, тэнгэрийн хаяа улайсан арга хорго барах бас байх юм.</p><p>Нийт Монгол нутаг байтугай нэгэн уулын баруун зүүн суга хоёр өөр өнгөтэй байдаг хойно доо. Арвайхээрт явж байтал үдээс хойхноос эхлээд чийг үнэртэж дараахан нь ганц хоёр дусал хаян, оройхон хэрд шивэрч, унтахаар хэвтэх үеэс бүр шаагин шуугин орж эхэллээ. Яамай даа, тэнгэр минь салхилж шуураад үүлийг нь хөөчихсөнгүй. Ямар ч байсан газрын цангааг тайлахаар л орлоо доо хэмээн бодсоор. Нойрондоо дийлдлээ.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/512/1*MPFJTbbuskKkyj_YZ5jL1w.jpeg" /></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/274/1*wYE8YhHLVf9pi1ZogE1QRw.jpeg" /></figure><p>Маргааш өглөө нь эртлэн хөдөлж хаа хол Хэнтий ханыг зорилоо. Тэнд хатдын өргөөний нээлтэд оролцоно гэж байгаа. Замаараа хотоор дайрч, гэргийгээ аваад үдэш нэлээн орой Өндөрхаанд хүрч хоноглов. Энд бороо хур ороогүй, гандуухан зунтай золгож байгаагаа ярьж, нар буцахаас өмнө амжиж орох л байгаа даа гэцгээж байна. Би бороо захиалчихсан, араас ботгон чинээ бус том том атны чинээ үүл ачаалаад ирж яваа гэлээ.</p><p>Баян-Адарга суманд монголынхоо домогт хатдын дурсгалд зориулсан өргөө цогцолборыг нээж, түүнд нь би уригдсан юм. Алангоо эх, Өүлэн ээж, Сорхугтан хатан, Бөртэ хатан, Мандухай хатан, Ану хатан, Ханджамц эмээ, Дондогдулам хатан гээд Монголын үе үеийн түүхийн домогт хатдад зориулсан хатны бортого малгай хэлбэрийн барилга байшин барьж, түүн дотроо сайхь хатдын хөргийг залж, сэнтий суудлыг байрлуулжээ. Эл цогцолборыг Баян-Адарга суманд байгуулж байгаа нь санамсаргүй зүйл бус аа. Сэцэн хан аймгийн хөвчийн Жонон вангийн хошууны энэ нутагт Монголын сүүлчийн хаан VIII Богд Жавзандамбын хоёр хатан Дондогдулам, Гэнэнпил нар төрсөн түүхтэй гэж тус цогцолборыг санаачилж хөөцөлдсөн Д.Арвин, миний шавь түүхч Д.Энхцэцэг, Ц.Минжин нар бидэнд ярилаа.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/199/1*WOBVVfcIsbzPkEIPqqgQqg.jpeg" /></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/183/1*iN2RXZVIIR0BS47H5Gsq0Q.jpeg" /></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/182/1*str9x0q3-MRXhy9Wyhgb4A.jpeg" /></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/360/1*qzVvwAKq3Nw_XiCDD6k-yQ.jpeg" /></figure><p>Монгол хатдын сэтгэл ухаан монголын төрийг засах их хэрэгт үлэмж чухал байсныг эх түүхээсээ бид мэдэх билээ. Ийм л монгол эхчүүдийн уургийг хөхөж, бүүвэйн дууг нь сонсож, ухаант мэргэн сургаалаар нь өсөж торнисон морьтон Монголчууд дэлхийн дайдад хүрсэн гэж бодохоос домогт хатад, ээж нарынхаа ачийг ямагт бодож явах учиртай хүмүүс юм бид тийнхүү зав зайгүй явтал,</p><blockquote>Хатан Сорхугтан ээж</blockquote><blockquote>Хаан хөвгүүдээ бүүвэйлсэн</blockquote><blockquote>Ханджамц буурал ээж би</blockquote><blockquote>Халхын Богдыг бүүвэйлсэн</blockquote><blockquote>Заяат хатдын бүүвэйг</blockquote><blockquote>Залгаж ээж нь бүүвэйлье</blockquote><blockquote>Зам нь хол шүү, миний хүү</blockquote><blockquote>Захиж ээж нь бүүвэйлье</blockquote><p>гэсэн мөрүүд сэтгэлийн гүнд бууж, түүнээ жижигхэн цаасан дээр бичиж өвөртөллөө.</p><p>Баян-Адарга сумын төвийн урд толгойг Дуурлигийн нарс хэмээнэ. Элсэрхүү хөрстэй битүү нарсан ой толгойг бүрхжээ. Энд сүүлийн хэдэн жилд археологийн экспедиц ажиллаж, Ноён уулын булштай дөхөж очихуйц Хүннү гүрний үеийн чухал олдворууд олсноо газар дээр нь хүмүүст үзүүллээ.</p><p>Энэ булш нийтийн тооллын өмнөх I зууны үеийн булш бөгөөд Монгол-Солонгосын археологичид хамтарсан “Мон-Сол” төслийн 30 гаруй хүний бүрэлдэхүүнтэй баг энд ажиллаж байна. Уг экспедицийн монголын талыг ахалж буй Археологийн хүрээлэнгийн доктор Г.Рэгзэн бидэнд олдвороо танилцууллаа. Дуурлигиас нийт 203 ширхэг том, дунд, жижиг зэрэг янз бүрийн булш илрүүлээд байгаа гол булшаа тойрч дагалдах булшууд нь байрлажээ.</p><p>Манай нэрт түүхч, эрдэмтэн Х.Пэрлээ гуай энэ дурсгалыг анх нээсэн манай төсөл 10 гаруй жил үргэлжилнэ гэсэн төлөвлөгөөтэй ажиллаж, олсон олдворуудаараа үзэсгэлэн байгуулсан гэлээ. Дуурлиг нарс гэдэг нь дугуйрч ургасан учраас Дугуйрлиг нарс хэмээн нэрийддэг байсан нь хожим Дуурлиг нарс нэртэй болсон гэх ажээ. Эртний хаадын шарилыг байгаль эх өөрөө хамгаалалтадаа авч 300 гаруй жилийн өмнөөс их өтгөрөн шигүүрч ургасан гэж ой судлаачид хэлдэг байна.</p><p>Гэр бүлтэйгээ Баян-Адаргад ирснийх Дадал сум, Гурван нуур, Дэлүүн болдог орж Чингис өвөөтэй холбоотой түүхт газар нутгийг үзэхээр үдээс хойхоно хөдөллөө. Онон мөрнийг бирваазаар гарч, Гурван нуурт ирэв. Манай Н.Ганбямба гэргий Жаргалсайхантайгаа нутгийн хүний хувьд газарчлан, миний гэргий Д.Оюунцэцэгт энэ нутгийн үүх түүх, хүн ардынх нь аж төрлийг ярингаа буриад зоны онигоог урсгаж, өөрөө түүндээ баясан инээж хөхөрч явна. Өмнө нь миний бие үүгээр дүн өвлийн хүйтнээр явж, Гурван нуурын рашааны ойролцоо байх Чингис хаан ундаалж байсан домогтой (хажуу сэрүүн булаг) булгаас амсаж магнайгаа адисласан ч энэ удаад мөн л олон чухаг сэдэл, бодол энэ ариун гэгээн нутагт төрж байлаа.</p><p>Балжийн арал, Тэнгэлэг горхи, Тогоцог өндөр, Добу мэргэний хөшөө, Хөхөчү бөөгийн агуй, Хажуу булаг гээд Чингис өвөөгийнхөө бага насны үүх түүхтэй холбоотой домогт газруудыг үзэж, одоогийн хэлээр яривал эхнэр бид хоёр маш их энерги авлаа.</p><p>Дэлүүн болдог дээр гараад бид бяцхан хүндэтгэл ёслол хийгээд бууж ирэхдээ Дадал сумын Засаг дарга Жамсранжаваас танай буриад зоны дуунд эхнэр бид хоёр их дуртай. Эзэн Чингис хааны төрсөн нутгийн тухай ямар дуу байна гэвэл Дэлүүн болдог хэмээх сайхан дуу бий. Танд үгийг нь энэ айлд оронгоо бичиж өгье хэмээн 90 гаруй настай анчин Зундуй өвгөнийд бичиж өглөө.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*C1IGG3bdd-tde0HhP25vvA.jpeg" /></figure><p><strong>ДЭЛҮҮН БОЛДОГ</strong></p><blockquote>Тэрэнги л модон шэмэдхэлтэй</blockquote><blockquote>Тэмүүжин түрэхэн Дэлюүн болдог</blockquote><blockquote>Тэсэшэгүй тэмэсэлэ эсэстэ</blockquote><blockquote>Тэнэгэрхэн Монголной дэгжэжэ байна.</blockquote><blockquote>Шэлбээхэн модон шэмэдхэлтэй</blockquote><blockquote>Шэнгэстэй түрэхэн Дэлюүн болдог</blockquote><blockquote>Шэрүүхэн тэмэсэлэй эсэстэ</blockquote><blockquote>Шинэхэн Монголной дэгжэжэ байна.</blockquote><p>Сумын зарим иргэд болон Дадал суманд байрлах хилийн цэргийн ангид уулзалт хийгээд, оройн нар нэлээн хэвийсэн үед Дадал сумаас хөдөлж, мөн л шөнө орой болсон хойно Өндөрхаанд ирэв. Орой хэрд Ононг мөн л бирваазаар гаталж ирсэн бид хэд дорнын цагаан саран тэнгэрт хөөрсөн үед Хэрлэн мөрний хөвөөнд гадаа тухлаад, хоёр өдрийнхөө үзсэн харсан сонинг энд амьдардаг үеэл дүү хүүхнийхээ нөхөр хүргэн Алтан-Очирт ярьж суулаа.</p><p>Өглөө нь ах, эгч хоёр нь буцлаа, хоёр хоногт их ч сайхан юм үзлээ. Захих хэлэх зүйл байна уу гэж эхнэр маань хэлэхэд зам сайхан болсон. Захих юу байх вэ. Бороо л хэрэгтэй байна гэж хүсэх, хошигнох хоёрыг хослуулан хэлэв. Аймаг орныхонтой уулзчихаад Мөрөн сумын ар талаар гарч явтал утас дуугарч бороо ороод эхэллээ шүү. Овоо удаан орох шинжтэй байна хэмээн баяртай нь аргагүй цовоо цолгин хэлж байна.</p><p>Оройхон нь утасдаж бороо яаж байна гэвэл орсоор л байна. Шөнөжингөө орох байх аа гэлээ. Амны билгээс ашдын билэгт гэдэгчилэн баруун төвийн нутгаар орсон бороо одоо нутгийнхаа зүүн хэсэгт орж байгаа даа, нийт нутгийг хамарсан бороо юм байна гэж бодлоо. Өрөөнийхөө гэрлийг асааж ширээний ард суун, том улаан дэвтрээ дэлгэн Арвайхээрээс Дэлүүн болдог орсон тухай энэхүү товч тэмдэглэлээ жаргаан, ард нь Бороо гэсэн бяцхан шүлэг татлав.</p><p><strong>БОРОО</strong></p><blockquote>Арвайхээрт шөнөжингөө</blockquote><blockquote>Асгарч нэг</blockquote><blockquote>Зүсэрч нэг бороо орж байна</blockquote><blockquote>Ангасан талын</blockquote><blockquote>Цангааг тайлах гэж</blockquote><blockquote>Аадар бороо</blockquote><blockquote>Орж байна</blockquote><blockquote>Гэнэн залуу насны минь</blockquote><blockquote>Гэмгүй цагаан алдааг</blockquote><blockquote>Сануулж нэг</blockquote><blockquote>Дурсуулж нэг</blockquote><blockquote>Санаандгүй чи минь зүүдэнд ирэв</blockquote><blockquote>Өндөрхаанд өдөржингөө</blockquote><blockquote>Шивэрч нэг</blockquote><blockquote>Шаагиж нэг бороо орж байна</blockquote><blockquote>Өглөөнөөс эхэлсэн бороо</blockquote><blockquote>Үд хэвийсэн ч орсоор</blockquote><blockquote>Өвс ногооны толгой</blockquote><blockquote>Шалба норсон ч орсоор</blockquote><blockquote>Өнийн дурсамжийг сэргээж</blockquote><blockquote>Өөрийн эрхгүй санаашруулж байна</blockquote><blockquote>Хувьтай нутгийнх минь болохоор намайг</blockquote><blockquote>Хур нь хүртэл ухааруулж байна</blockquote><p>2011.06.21</p><p>Их тэнгэрийн ам</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=b2e4fb503be5" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[МОНГОЛЫН ХУУЛИЙН АРХИТЕКТОР*]]></title>
            <link>https://medium.com/@lundeejantsan.d/%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%85%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80-b1b6f5e6ad5e?source=rss-60489285f647------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/b1b6f5e6ad5e</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Lundeejantsan Danzan]]></dc:creator>
            <pubDate>Fri, 29 May 2020 03:52:13 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2020-05-29T03:52:13.974Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p><a href="#_ftnref1">*</a> Үндэсний шуудан №086 (1420), 2012.4.11</p><p>Багштайгаа золгохоор сар шинийн дараахан гэрт нь очлоо. Нилээн оройхон болсон тул хоёр хөгшнөөс санаа зовсхийн хаалгыг нь тогшив. Цийрэгзэн эгч хаалгаа нээж, орвол Чимид багш буйдан дээрээ зурагт үзэж сууна. Урдаа явган ширээн дээрээ номын эх бололтой хавтасласан эх материал тавьжээ. Багш маань ер нь нэг иймэрхүү л суудаг хүн. Санзайд жаахан газар, жаахан байшинтай юм. Тэндээ хэдэн мод бут тарьсан тэрийгээ усалж, арчлаад аятайхан байдаг гэж багш маань ярив. Танайхаас урд Нараа багшийнх ч /С.Нарангэрэл академич/ бас мод, ногоо тарьж байна лээ гэхэд тэднийх бүр ч сайн ургуулж байгаа .., гэхчлэн яриа өрнөв.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/610/1*OesNG6RE01CeK8RJMwfTFA.jpeg" /></figure><p>Өдий насныхан чинь хүүхдүүд нь тусдаа гарцгаагаад олон ч ач, зээтэй бололгүй яахав тэднээ бас ярьцгаана. Намайг их сургуулийн оюутан байхад багшийн хүүхдүүд бага байжээ. Гэр нь Сансарын бензин түгээгүүрийн хажуугийн байшинд байх .., Багш бага охиноо тэврээд нөгөө гартаа цүнхээ барьж, мөн тэр гараас нь бага хүү нь зүүлттэй, Арслантай гүүрээр гарч Хөгжим бүжгийн урдуур алхах нь цэцэрлэгт хүргэх гээд л явж байсан байхдаа. Хоёр том нь сургуульд орчихсон байсан.</p><p>Хаалга тогших чимээ гарав. Философи, социологи, эрх зүйн хүрээлэнгийн ажилтан бололтой нэг бүсгүй орж ирэв. Багшаа таны бичиж байгаа болон редакторлаж байгаа хоёр номыг авчирлаа гэв. Энд өнөө шөнийн унших зүйлээ тавьчихсан.Тэнд тавьчих. Би хүнтэй уулзаад зав муутай байна гэж багш хэллээ.</p><p>Багштайгаа уулзаж суухад оюутан нас, багш нар маань санагдаж байлаа. Г.Совд, Б.Чимид багш нар маань ихээхэн ёжтой. Харин С.Жалан-Аажав, Э.Авирмэд багш нар маань зэмлээд, ширүүлээд байх нь гайгүй, дээр нь Ж.Авхиа, Б.Содовсүрэн гээд хуулийн томчууд дунд суугаад хоорондоо хууч хөөрсөн яриаг сонсож суусан дурсгалт үе маань ямар ч сайхан байсан юм гэж бодогдож суулаа.</p><p>Тэдэн дундаа Чимид багш хамгийн залуу нь байсан юм. Чимид ихийг мэддэг, Чимид номтой, Чимид хөдөлмөрч шүү гэсэн тэдний үнэлгээг олонтаа сонсож явлаа. Тэдгээр үгийн үнэнд би жил ахих тутам итгэж явна даа.</p><p>Үндсэн хуулийн 20 жилийн ой болж өнгөрлөө. Багш маань эзгүй үе таарчээ. Тэр өдөр утсаар ярих гээд чадаагүй гэхэд би илтгэлээ бичээд шавиараа уншуулсан биз дээ гэж Чимид багш хэлж байна. Тэр үед багшийн маань бие нь чилээрхүү байсан одоо гайгүй болжээ. Ойрд уулзаж, ярилцаагүй хүмүүс юунд шууд л эрдэм ном, улс төр энээ тэрээ гэх вэ? Ер нь ч бид улс төр яримхай хоёр биш билээ.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*Vi2kcQhQqWC0_dXVDdhKcA.jpeg" /></figure><p>Цийрэгзэн эгчийн чанасан өрөм хөвсөн сайхан сүүтэй цайг ууж, ярьж хуучилсаар шөнө нэлээн орой болсон хойно явахаар болоход багш маань чамд ч миний бүх ном байгаадаа гэснээ давхардвал хүүхдүүддээ өгөөрэй хэмээн “Үндсэн хуулийн үзэл баримтлал”, “Үндсэн хуулийн мэдлэг” тэргүүтнээс эхлээд өнгөрсөн жилийн түүхт ойнуудаар гарсан хэд хэдэн номон дээрээ гарын үсгээ зурж өглөө. Тэдгээр нь чухам ном гэмээнэ ном билээ. Багшийн маань Үндсэн хуулийн эхийг барьсан гавъяаг үнэлж, төр “Хөдөлмөрийн баатар” болгоход шавь нарынх нь бэлтгэж, бэлэглэсэн “Үндсэн хуулийн эхийг баригч” хэмээх зузаан ном анхлан нүдэнд туслаа.</p><p>“Үндсэн хуулийн эхийг баригч”-ийг багшийн шавь, манай багш Ж.Амарсанаа академич хийгээд шавь нар нь сэтгэлийн өргөл болгож, Үндсэн хуулийг боловсруулах, хэлэлцэх, батлах бүх үе шатанд багшийн оролцсон оролцоо, гүйцэтгэсэн үүргийг өдөр өдрөөр нь, цаг мөчөөр нь нэг бүрчлэн бичсэн нь нэн сонирхолтой. Багшийн хөдөлмөр зүтгэлийн үнэлгээ, өрөөлийн болон өөрийн нь дурсамжийг оруулжээ. Гэхдээ уг номын эхний дэвтэр нь л энэ юм.</p><p>Үндсэн хуулийн барилгыг барихад монголчууд бараг цөмөөрөө нэг нэг тоосго өрсөн. Тийм учраас Үндсэн хууль ард түмний бүтээл гэж нэрлэгддэг. Гэхдээ энэ барилгын “ерөнхий арихтектор”, “гүйцэтгэгч инженер”, “даамал” нь Б.Чимид багш гэдэгтэй маргах хүн байхгүй биз ээ. Төрийн эрх мэдлийн гурван салаа хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх эрх мэдэл гэсэн гурван том баганыг босгож, нийгэм, төрийн байгуулал, хүний эрх, эрх чөлөө, орон нутаг, засаг захиргаа институтуудаар суурийг нь тавьж, хана, дээврийг нь босгосон түүхтэй.</p><p>… 1975 оны намар анх оюутан болоод хичээл эхлэв. Их сургуулийн хуулийн салбарын тулгын чулууг тавилцсан Д.Лувсаншарав багш маань салбарынхаа түүхийг бидэнд танилцуулахдаа Бяраагийн Чимид 1960-аад оны төгсөгчдөөс мэрийлт, оюунаараа оюутан байхаасаа тодорч одоо тэнхмийн эрхлэгч хийж байна, та нар Чимидийн дуурайллаар сурвал зохино гэж жишээ татаж байж билээ. Тэр Чимид нь аль юм бол гэж сураглавал одоохондоо эзгүй. Сонгинод Чой.Лувсанжав доктортой цуг хууль зүйн нэр томъёоны толь дээр ажиллаж байгаа, ирээд танай ангид “Шүүх, прокурорын зохион байгуулалт” хичээл заана, шүүсийг чинь шахнадаа гэж дээд ангийн нөхөд бидэнд хэлж бараг л сүрдүүлж билээ.</p><p>Нэгдүгээр ангийн өвлийн шалгалт болов. Эхний хоёрыг нь онц өгсөн сүрхий амьтан гурав дахьд нь орж явчихав. Гурван асуултаас эхний/хоёрыг гайгүй хариулж, гуравт аймгийн/нотариатын чиг үүрэг гэсэн асуултад хариулах юм болов. Түүнийг 1,2,3 гээд тодорхой хариулахаас аргагүй, би харин нотариатын үүх түүх, ерөнхий чиг үүрэг гэж ерөнхийлөөд орхисон чинь хариулт бүтэлгүйтсэн нь мэдэгдээд ирэв. Чимид багш надаас асууж байна. “Германы хаан Оросын хаанд Атлантын далайн эзнээс Номхон далайн эзэнд мэнд хүргэе” гэсэн утгатай илгээлт явуулжээ. Энэ ямар учиртай вэ? гэлээ. Дэлхийг хуваах далд санаа байх хэмээн”буудах”чаа болов. Хууль зүйн ухаан бол философи шүү дээ, бүгд учир шалтгаантай гэж сургаж байсныг санаж байна. Ингээд л сүйрлээ дээ гэж бодож суутал багш сурлагын дэвтэр дээр минь “Онцсайн” Б.Чимид гэж гарын үсгээ дурайтал зураад өгөхөд надад ямар их урам зориг, эрч хүч өгснийг хэн ч мэдээ аж даа. Чиний семинарын хичээлд оролцсон идэвх чинь авч гарлаа гэж тэр үедээ багш надад хэлж байсан нь сургамж ч, шагнал ч байжээ.</p><p>1978 оны намар өндөр ургацаас ирээд өглөө “Захиргааны эрх зүй”-н мэргэших курсын хичээл орох болсон чинь манай хоёр, гурван нөхөр алга болчихдог юм. Чимид багш үсээ засуулчихсан, өөр зангиа зүүчихсэн “өнгө орчихсон” явж байна. Шинэ хичээлийн жил эхэлж байгаа болохоор гоёжээ гэж бид ярьцгаалаа. Та нар ахлах курст орлоо гээд биеэ тоож байгаа хэрэг үү? үдээс хойш</p><p>танай хэсгийг тэнхмийн хурлаар оруулна гэж надад хэлэв. Тэр үед би хэсгээ ахалдаг байсан ухаантай юм. Хэсгийнхнээ цуглуулаад хүлээж байтал Чимид багш 14:00 цагийн алдад Намын Төв Хороон дээр дуудагдсан гэж яриа гарав. Бидэнд бөөн азны юм болов.</p><p>Гэтэл тун удсангүй Б.Чимид багш Шүүх Яамны сайдаар томилогдов гэсэн мэдээ гэрлийн хурдаар түглээ. Ийнхүү сайд болсон багш маань Улсын Дээд Шүүхийн дарга, Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн хэлтсийн дарга гээд ямар ч ажил алба хашиж явахдаа шавь нартайгаа цаг үргэлж л холбоотой явж ирсэн жинхэнэ багш, жинхэнэ эрдэмтэн хүн дээ.</p><p>1985 онд миний бие эчнээ докторантурт элсэж сэдэв, удирдагчаа сонгохоор болоод Чимэд багш дээр хулганасаар очиж санал тавихад зөвшөөрсөн юм. Тийнхүү сэдвийн төлөвлөгөө гаргах, 1989 онд эрдмийн зэрэг хамгаалах болоод диссертацын хураангуй /орос хэл дээр/ гаргахад аль алийг нь эрээн цоохор болтол засч, алдаа мадгаас гэтэлгэсэн нь гэвэл мөн л Чимид багш.</p><p>Өөрчлөлт шинэчлэлээр давалгаалсан 1989–1990 оны эхээр багш маань төрийн гол ноён нурууны нэг байж, шавь нар биднийгээ тэр чигт дайчилсан билээ. Одоо санахад 1990 оны есдүгээр сарын наймны өдөр Улсын Бага хурлын орлогч дарга, нарийн бичгийн дарга нарыг сонгох сонгууль болж, мань мэтийн нэр хүртэл дэвшиж байв. Шинэ сэргэг болгонд хуйларч байсан цагт хуучин тогтолцооны үеийн хуульч гээд Чимид багшийг Улсын Бага Хурлын нарийн бичгийн дарга болгоход жаахан дурамжхан, өдөлж гүйцээгүй дэгдээхэй шиг мань мэтийг бол доргиож байсан хүмүүсийг одоо ч санах хүмүүс бий.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*Bn4uh2lixrzPd4-AxmifLQ.jpeg" /></figure><p>Миний багш том хуульч хүн энэ ажлыг хийж чадна гэж бодоод миний хувьд</p><p>нэрээ татсан юм. Шилжилтийн хүнд зурвас үеийн хууль тогтоох ажлын гал тогоог</p><p>зангарагтай, их мэдлэгтэй том хуульч хүн л авч явахаас аргагүй цаг үе байсан нь</p><p>мэдээж шүү дээ. Орой гэртээ ирээд эхнэртээ хэлтэл чи их зөв шийдвэр гаргажээ,</p><p>багштайгаа өрсөлдсөн бол маш муухай явдал болох байсан шүү гэж сэтгэлийн дэм өгч байсан сан.</p><p>Багшийнхаа хийж бүтээсэн зүйл, эрдмийн их авшиг, хууль зүйн шинжлэх ухаанд оруулсан хувь нэмэр, төрд гүйцэтгэсэн үүргийн талаар бичээд байвал их зүйлийг бичиж болох билээ.</p><p>Үндсэн хуулийг хэлэлцэж байхад комиссоос оруулсан төслөө УБХ дээр, УБХ-аас оруулсан төслийг АИХ дээр зүйл бүр дээр нь тайлбарлах хамгаалах ажлыг хийсэн. Энэ үед чуулганы танхимд маргах мэтгэлцэх гээд юу эс боллоо доо. Үүнтэй холбоотой олон ч явган шог зохиогдсон. Үндсэн хуулийн хэлэлцүүлгийн үеэр өдрийн цайнд ороод суутал П.Очирбат ерөнхийлөгч нилээн янзгүй Лүндээ чи залуу хүн, эсэн бусын онигоо ярихаа болиоч гэв. Би гайхасхийн ийш тийшээ хартал АИХ-ын дарга Ж.Уртнасан гуай жуумалзаад явчихав. Лүндээ ийм онигоо яриад байна гэж нэр ашигласан эзэн нь тэр дороо тодров. Энэ нь ямар онигоо байсан гэхээр Үндсэн хуулийн 36-р зүйлийг хэлэлцэхэд Ерөнхийлөгчийн гэргийг хамгаалах уу, үгүй юу? гэдэг дээр мэтгэлцээн гарсан юм. “Ерөнхийлөгчийн гэргийг хамгаалах асуудал байж болох уу? гэхэд Б.Чимид хариулж байна. Ерөнхийлөгчийн бие, өргөө, унаа халдашгүй дархан байна гэсэн заалт байгаа.. Гэр бүл гэдэг нь хууль зүйн утгаараа унаа гэдэгт багтаж байгаа гэж хариулав” гэсэн онигоо. Энэ нь депутат Л.Одончимэд, Ш.Гүрбазар нарын л гаргасан онигоо байх. Тэгэхээр Чимид багш бүх зүйлийг ёстой цагаан толгой зааж байгаа багш шиг тайлбарласан гэдэг нь энэхэн онигооноос хүртэл харагдаж байнаа даа. Шүүмжлүүлээд, дайруулаад довтлуулаад л байдаг өөрийнхөө томъёолол дээр батын бат суугаад л байдаг бууж өгдөггүй ёстой бөх толгой гэж депутатууд ярилцдаг байсан. Харахад хэг ёг юм шиг мөртлөө тулаад ойртохоор хамгийн энгийн зантай гэж ч ярьцгаана.</p><p>Улсын Бага Хурлын хуралдааны танхим буюу өдгөөгийн Улсын Их Хурлын хуралдааны танхим, Ардын Их Хурлын хуралдааны тэнхимд 1990–1992 онд болж байсан буцлам халуун уур амьсгалыг тодхон санаж байна. Хөөе Чимид гуай, хөөе Чимидээ, нөхөр Чимид, депутат Чимидээ, та яах гээд байна?, миний саналыг яагаад авахгүй байна? гэсэн асуулт хариулт бүтэн жил гаруй үргэлжилсэн билээ. Ийнхүү янз бүрээр дуудуулж байсан Чимид багшийг Үндсэн хууль баталсан тэр өдөр Баянхонгор аймгийн депутатуудыг төлөөлж Жагварал гэдэг депутат босоод /Шинэжинст сумын хүн/ Б.Чимид багшийг “Гавъяат хуульч” болгох саналыг Ерөнхийлөгчид санал болгож байна гэхэд танхимд удаан алга ташсан нь УБХ-ын Нарийн бичгийн даргаар Б.Чимид багшийг дэвшүүлсэн тэр үеийн МАХН-ын удирдлага зөв бодлого гаргасны, энэ төрийн зүтгэлтний Үндсэн хуулийг бүтээхэд гүйцэтгэсэн түүхэн үүргийг хүлээн зөвшөөрсний тэмдэг байв.</p><p>Багш маань шинэ Үндсэн хууль үйлчилж эхэлснээс хойшхи 20 жилд түүний заалт бүрийг амилуулж хэрэгжүүлэх, хамгаалах, сурталчлах чиглэлээр маш идэвхитэй шургуу ажилласан. Анхны байнгын ажиллагаатай Улсын Их Хурал /1992–1996/ -ын гишүүнээр, дараа нь зөвлөхөөр удаа дараа ажиллахдаа түүний шавь бидэндээ хэлдэг байсан үг нь одоо ч бидний баримталдаг гол зарчим юм. “Манай Чимид гуайн хэлдэгээр” гэж хуульч гишүүд үгээ эхэлдэг нь ерөнхийдөө баримталдаг зарчим болсон байна. “Хууль боловсруулахдаа зохицуулах гэж буй харилцаанд чинь муу юм юу гарах вэ?, түүнээс яаж эерэгээр гарах вэ? гэдгийг байнга санаж, тэр зөв гарц, зөв томъёоллыг олж тусгаж бай. Тэгвэл урт настай хууль болно. Энэ хууль, зүйл, заалт батлагдсанаар надад ямар ач тустай вэ? гэхээсээ намайг нас барсны дараа яах бол гэдгийг л бодож хий” гэж багш маань сургадаг билээ.</p><p>Аливаа юм учир жанцантай байдагчлан дурсгасан номон дээрээ Б.Чимид 2012 оны 3-р сарын 5 гэж бичжээ. Тэгвэл одоогоос гучин жилийн өмнө бас нэг 3-р сарын 5 санагдаж байна. 1982 оны 3-р сарын 5-нд эхнэр бид хоёр “Хуримын ордон”-д гэрлэх ёслол хийн, гэрлэлтээ бүртгүүлэхэд гэрлэлтийн гэрчилгээг АИХ-ын депутат Б.Чимид багш гардуулж өгсөн юм. Орой нь Зурагтын эцсийн буудалд гэртээ найр хийхэд Б.Чимид багш ирж, сургаалынхаа үгийг хайрлан бэлэг дурсгал болж байсныг би хэрхэн мартах билээ. Манай гудамжинд сайдын улаан дугаартай машин ирж Э.Авирмэд, Д.Пүрэв, Б.Чимид багш нарыгаа үдэж явуулаад, хуулийн багш бидний хэд чөлөөтэй болон найрлаж гарч билээ.</p><p>Одоо бодоход би багшийнхаа шавь нь болсоор дөчөөд жил болжээ. Багш маань өнөө ч ануухнаараа өнөөх л шавь нар нь цувсан, асуусан, лавласан, ном бүтээл туурвисан, редакторласан, зөвлөгөө сургамжаа өгсөн, төсөл хөтөлбөрөө боловсруулсан, бас завсарт нь манийгаа ёжилж, хөөрхөн чимхсэн урьдын эрчмээрээ сэвхийх чөлөөгүй л байна.</p><p>Номын мөр цагаан. Багшид насад шүтвээс эрдэм аяндаа гарна гэдэг үнэн билээ.</p><p>2012.04.05</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=b1b6f5e6ad5e" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[ГАЛ УС ХОЁР]]></title>
            <link>https://medium.com/@lundeejantsan.d/%D0%B3%D0%B0%D0%BB-%D1%83%D1%81-%D1%85%D0%BE%D1%91%D1%80-434bb875a506?source=rss-60489285f647------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/434bb875a506</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Lundeejantsan Danzan]]></dc:creator>
            <pubDate>Sun, 24 May 2020 02:18:41 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2020-05-24T02:18:41.443Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Би гал, ус хоёрыг шүтдэг учраас энэхүү эсээхэнээ ийнхүү нэрлэв. Аливаа эсрэг тэсрэгийг гал, ус мэт харш гэж нэрлэх нь буй. Мөхөс миний бодоход тийм бус санагддаг. Галыг уснаас гаргаж авч болно, бас галаар усыг уур болгон хөөргөж, илч дулаан гаргадаг билээ. Айлын хийморь, сүр сүлд галандаа байдаг, ус амьдралыг тэтгэгч эрдэнэ билээ.</p><p>Миний бие хувь тохиолоор гэх үү, төөргөөр гэх үү амьдралынхаа ид залуу насыг бараг бүхэлд нь хоёр том зохиолчтой, тодруулж хэлбэл хоёр том яруу найрагчтай хуучнаар нэг ажлын газрынхан, нөхөрсгөөр хэлдэгчлэн нэг ангийнхан болж, хамт өнгөрөөх хувь ногдсон байх юм. Энэ ч учраас эл хоёр нөхөр маань бадрангуй дүрэлзсэн галтай, чандмань эрдэнэ устай зүйрлэгдэн миний сэтгэлд буудаг. Эд бол Боржгины Бавуугийн Лхагвасүрэн, Дарьгангын Очирбатын Дашбалбар нар. Өнгөрсөн онд Бавуугийн Лхагвасүрэн соёлын гавъяат зүтгэлтэн цол, О. Дашбалбар төрийн шагнал хүртэв. Аргагүй шүү дээ. Парламентын гишүүн байсан болоод одоо байгаа төрийн түшээд ийнхүү шагнуулахаас яахав. Түр хүлээзнэ. Энэ бол хошигнол.</p><p>Энэ хоёр том найрагчийг ийнхүү шагнал хүртэхэд даанч, хэн ч гайхаагүй бөгөөд болох ёстой юм ёсоороо л болсон мэт телевиз, радиогоор үзэж, сонссон болгон болж дээ хэмээн дорхон дорхондоо баяр хүргэцгээсэн билээ.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*RL0EGDm49TZ_PxevSvQ6Lg.jpeg" /></figure><p>Тэд дүрэлзсэн гал шиг галтай найрагчид. Ус мөрнөөр жиших аваас Монголдоо тэд Орхон, Хэрлэн шиг цартай том найрагчид. Харин энэ хоёр шүлгэндээ өөрсдийгөө голцуу чулуу гэж нэрлэн, унасан газар шороотой хүйн холбоотойгоо магтан дуулсан байдаг. Эдний шүлэг уншигчдын цээжинд тарнийн шад шиг хадаастай ч гэсэн зарим мөрийг нь дахин давтсу.</p><p>Бавуугийн Лхагвасүрэн нэгэнтээ:</p><blockquote><strong><em>Өөрийгөө элээж</em></strong></blockquote><blockquote><strong><em>Өрөөлийг ирлэж дуусах</em></strong></blockquote><blockquote><strong><em>Өнжүүлийн цэнхэр билүүний хэлтэрхий </em></strong><em>хэмээн аль 1979 онд тэрбээр өөрийгөө танилцуулсан.</em></blockquote><p>Мөн онд О. Дашбалбар:</p><blockquote><strong><em>“Миний төрөл садан хөв хөх чулууд минь</em></strong></blockquote><blockquote><strong><em>Мэдээ орсон цагаас би та нараас салаагүй</em></strong></blockquote><blockquote><strong><em>Хөрст дэлхийд алхаж явахад минь</em></strong></blockquote><blockquote><strong><em>Хөл дороос тулсан хатуу цэцэгс минь” </em></strong><em>хэмээн дуулсан.</em></blockquote><blockquote><strong><em>“Санаа алдахад</em></strong></blockquote><blockquote><strong><em>Эхийн сүү тагнайд амтагдаж</em></strong></blockquote><blockquote><strong><em>Салхины үзүүр залгихад</em></strong></blockquote><blockquote><strong><em>Агь хоолойд аргасан</em></strong></blockquote><blockquote><strong><em>Боржгины бор тал минь</em></strong></blockquote><blockquote><strong><em>Тэргэл саран туулж баралгүй хээр хонодог</em></strong></blockquote><blockquote><strong><em>“Тэнгэрийн хэвтэр” буурал тал минь”</em></strong></blockquote><p>Бавуу ах (Лхагвасүрэн гуайг би овгоор нь ингэж нэрлээд заншчихсан юм) Боржгины бор талыг ийнхүү утгын гүн, үгийн урнаар бас магтан дуулсан байдаг.</p><p>Хүн мэддэг юмаа л ярьж, бичих нь зүйтэй байх. Миний хувьд үнэнээ хэлэхэд энэ хоёр хүний шүлэг, яруу найргийн нарийн ширийнийг төгс төгөлдөр ойлгож, сайн мэдэхгүй. Үнэхээр ухааны цар дутдагаа хүлээн зөвшөөрнө. Лхагвасүрэнгийн шүлгүүд хийгээд түүний тухай хүмүүсийн бичсэнийг уншаад байхад найман бор хүүхэдтэй, Баасан гэдэг гэргийтэй, Зоос гэдэг нохойтой, Дэнжийн мянгад нутагтай, урт үстэй, бавгар сахалтай Бавуугийн Лхагвасүрэн гэдэг найрагч 70-аад оны сүүлчээр эрчтэй гарч ирээд 80-аад оны эхэн гэхэд Монголын яруу найрагт шинэчлэл хийсэн гэж ойлгогдоод байгаа юм.</p><blockquote><strong><em>Амьддаа бие биеэ хайрла, хүмүүс ээ</em></strong></blockquote><blockquote><strong><em>Алив сайхнаа бусдаас битгий харамла</em></strong></blockquote><blockquote><strong><em>Хэрэггүй үгийн зэвээр зүрхийг минь бүү шархлуул</em></strong></blockquote><blockquote><strong><em>Хэн хэнийгээ харанхуй нүх рүү бүү түлх</em></strong></blockquote><p>Энэ бол О. Дашбалбарын гүн ухаан юм гэж хэн нэгэн хэлсэн нь санагдана. Энэ бол сайхан сэтгэлтэй нүүдэлчин ард түмний минь гүн ухаан юм. Уулын гол горхи шиг оволзож цовхчсон хэрнээ “Гол ус намуухан урсана” гэж бодлогошронгуй хэлдэг найрагч бол О. Дашбалбар. Тэгснээ бялхаж цалгисан их онгод, авьяасаар үерлэн дараа дараагаар шүлгийг урсгаж өгнө. Тэр нь Монголын яруу найраг гэдэг их далайн том давалгаанд хүч өгч цалгиж байдаг.</p><p>ХХ зууны монголын яруу найргийн үе үеийн төлөөлөгчид болох Д.Нацагдорж, Ц.Дамдинсүрэн хоёр, Б.Явуухулан, Д.Пүрэвдорж хоёр гэдэг шиг энэ зууны эцэс үеийн яруу найргийн хоёр гол төлөөлөгч нь Б.Лхагвасүрэн, О.Дашбалбар нар мөн.</p><p>Энэ хоёр найрагч надад нэг нэгийгээ муу хэлж байхыг сонсоогүй юм байна. Энэ хоёр нэгнийгээ магтаж байхыг бас санахгүй юм. Тэгэхлээр бие биеэ хүлээн зөвшөөрдөг эсэх нь бас тодорхой бус. Магадгүй дотроо хүлээн зөвшөөрсөн ч гаднаа мэдэгддэггүй байж болох.</p><p>Дээрх найрагчидтай парламентад тохой залган сууж, өч төчнөөн хууль, тогтоол хэлэлцэн батлалцаж явсан, залуу зандан, ид гарч ирж байхад нь шүлэг зохиолыг нь өөрсдийнх нь амнаас анхлан шахуу сонсч явсан, уран бүтээлийнхээ онгод хийморь, зовлон жаргал, сэтгэлийн эмзэглэлээ уудлан ярилцаж, хүний хувьд үерхэж, ах дүү шиг явсан гэхэд үеийн хөгшчүүд болоод хойч үеийн залуучууд энэ нөхөр том яруу найрагчдын нэр барьж мөн худлаа залж байна даа гэж бодож болох л доо. Хоёр найрагчийнх аль аль нь өнөр өтгөн, халуу дүүгсэн гэр бүлүүд. Өөрсдийнх нь зурсан зураг тэднийхэнд хүндтэй байр эзэлнэ. Гэрийн жавар арилтал сайхан дуулна. Яруу найрагчдад авъяас яахаараа ингээд нэг дороо цуглачихдаг байна аа.</p><p>Лхагвасүрэн ах нэлээд хэдэн жилийн өмнө АНУ-ын нэгэн их сургуулийн соёлын доктор болсон. Мань хүн түүндээ сэтгэл их хангалуун байсныг мэдэх юм. Гэтэл Балбар ноднин Чингис хааны академийн гишүүн гээд бас нэг гэрэгэ ханандаа хадчихаад нэлээд хэд хоног түүн рүүгээ харж, Улаан сахиусандаа залбирдаг шигээ түүнд хүндэтгэл үзүүлсэн юм байх.</p><p>Эл хоёр найрагч хоёулаа архаг тамхичид. Нэг нь амны нөгөө нь хамрын. Аль аль нь тамхиа харамладаггүй, интернационалч зан чанартай. Бавуу ахтай шатар тоглохдоо амных нь тамхийг хувааж татдаг. Ялангуяа мань хүн хожчихсон бол өөрөө тамхиа өмнөөс сарвайгаад л дайлаад байх нь тэр. Балбартай улс төрийн халуун маргааны үед ч, тайван ярилцаж суухдаа ч хамрын тамхинаас нь хувааж бишгүй татлаа.</p><p>Би мөн бөх зүрхтэй хүнээ. Очиж, очиж Лхагвасүрэн, Дашбалбар нарын тухай бичих гэж, тэгэхдээ бүр нэг дор бичнээ гэдэг. Намайг Лхагвасүрэнтэй хамт бичээд өгөөч гэж гуйсан биш, бишгүй нэг бичүүлэхээрээ боллоо гэж Балбар “зайран” цухалдах, Лүндээ хамт сууж байгаа юм болохоор Балбарыг магтаад, надтай хамт бичиж намайг жижгэрүүлээд байхдаа яадаг юм гэж нөгөө нь унтууцаж мэдэхээр хүмүүс.</p><p>Энэ хоёр зохиолчийн зохиол бүтээл нь зөвхөн өөрсдийнх нь өмч хөрөнгө төдий бус Монгол Улсын, монголын ард түмний оуюны их өв сан, өмч хөрөнгө юм. Энэ ч учраас үүнийг бүтээсэн энэ хоёр найрагчийн үед амьдарч, тэдэнтэй ойр дотно байснаараа бахархахаас яахав. Алла Пугачёвагийн тухай онигоонд байдаг шиг ач зээгийн маань хүүхдүүд миний дээд өвөг Өвөрхангайн Боржигон Данзангийн Лүндээжанцан гэж хүн байсан. Тэр өвөг маань Бавуугийн Лхагвасүрэн, Очирбатын Дашбалбар нартай зэгсэн сайн найзууд байсан юм гэнэ лээ. Манайд гарын үсэгтэй номнууд нь хадгалагдаж байдаг, шинжээчид тэдний бичиг мөн гэж хөдөлбөргүй нотолсон баримт нь бас байгаа гэж ярих нь дамжиггүй.</p><p>1998.12.05</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=434bb875a506" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[ГАЛ УС ХОЁР]]></title>
            <link>https://medium.com/@lundeejantsan.d/%D0%B3%D0%B0%D0%BB-%D1%83%D1%81-%D1%85%D0%BE%D1%91%D1%80-95ea9650bf77?source=rss-60489285f647------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/95ea9650bf77</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Lundeejantsan Danzan]]></dc:creator>
            <pubDate>Sat, 23 May 2020 16:11:33 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2020-05-24T01:38:08.881Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Би гал, ус хоёрыг шүтдэг учраас энэхүү эсээхэнээ ийнхүү нэрлэв. Аливаа эсрэг тэсрэгийг гал, ус мэт харш гэж нэрлэх нь буй. Мөхөс миний бодоход тийм бус санагддаг. Галыг уснаас гаргаж авч болно, бас галаар усыг уур болгон хөөргөж, илч дулаан гаргадаг билээ. Айлын хийморь, сүр сүлд галандаа байдаг, ус амьдралыг тэтгэгч эрдэнэ билээ.</p><p>Миний бие хувь тохиолоор гэх үү, төөргөөр гэх үү амьдралынхаа ид залуу насыг бараг бүхэлд нь хоёр том зохиолчтой, тодруулж хэлбэл хоёр том яруу найрагчтай хуучнаар нэг ажлын газрынхан, нөхөрсгөөр хэлдэгчлэн нэг ангийнхан болж, хамт өнгөрөөх хувь ногдсон байх юм. Энэ ч учраас эл хоёр нөхөр маань бадрангуй дүрэлзсэн галтай, чандмань эрдэнэ устай зүйрлэгдэн миний сэтгэлд буудаг. Эд бол Боржгины Бавуугийн Лхагвасүрэн, Дарьгангын Очирбатын Дашбалбар нар. Өнгөрсөн онд Бавуугийн Лхагвасүрэн соёлын гавъяат зүтгэлтэн цол, О. Дашбалбар төрийн шагнал хүртэв. Аргагүй шүү дээ. Парламентын гишүүн байсан болоод одоо байгаа төрийн түшээд ийнхүү шагнуулахаас яахав. Түр хүлээзнэ. Энэ бол хошигнол.</p><p>Энэ хоёр том найрагчийг ийнхүү шагнал хүртэхэд даанч, хэн ч гайхаагүй бөгөөд болох ёстой юм ёсоороо л болсон мэт телевиз, радиогоор үзэж, сонссон болгон болж дээ хэмээн дорхон дорхондоо баяр хүргэцгээсэн билээ.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/624/1*VsyTk61Z3tcQDQaEqpyoMA.jpeg" /></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/259/1*SGNKefCxIor74ykh-kJ1vg.jpeg" /></figure><p>Тэд дүрэлзсэн гал шиг галтай найрагчид. Ус мөрнөөр жиших аваас Монголдоо тэд Орхон, Хэрлэн шиг цартай том найрагчид. Харин энэ хоёр шүлгэндээ өөрсдийгөө голцуу чулуу гэж нэрлэн, унасан газар шороотой хүйн холбоотойгоо магтан дуулсан байдаг. Эдний шүлэг уншигчдын цээжинд тарнийн шад шиг хадаастай ч гэсэн зарим мөрийг нь дахин давтсу.</p><p>Бавуугийн Лхагвасүрэн нэгэнтээ:</p><blockquote><strong><em>Өөрийгөө элээж</em></strong></blockquote><blockquote><strong><em>Өрөөлийг ирлэж дуусах</em></strong></blockquote><blockquote><strong><em>Өнжүүлийн цэнхэр билүүний хэлтэрхий </em></strong><em>хэмээн аль 1979 онд тэрбээр өөрийгөө танилцуулсан.</em></blockquote><p>Мөн онд О. Дашбалбар:</p><blockquote><strong><em>“Миний төрөл садан хөв хөх чулууд минь</em></strong></blockquote><blockquote><strong><em>Мэдээ орсон цагаас би та нараас салаагүй</em></strong></blockquote><blockquote><strong><em>Хөрст дэлхийд алхаж явахад минь</em></strong></blockquote><blockquote><strong><em>Хөл дороос тулсан хатуу цэцэгс минь” </em></strong><em>хэмээн дуулсан.</em></blockquote><blockquote><strong><em>“Санаа алдахад</em></strong></blockquote><blockquote><strong><em>Эхийн сүү тагнайд амтагдаж</em></strong></blockquote><blockquote><strong><em>Салхины үзүүр залгихад</em></strong></blockquote><blockquote><strong><em>Агь хоолойд аргасан</em></strong></blockquote><blockquote><strong><em>Боржгины бор тал минь</em></strong></blockquote><blockquote><strong><em>Тэргэл саран туулж баралгүй хээр хонодог</em></strong></blockquote><blockquote><strong><em>“Тэнгэрийн хэвтэр” буурал тал минь”</em></strong></blockquote><p>Бавуу ах (Лхагвасүрэн гуайг би овгоор нь ингэж нэрлээд заншчихсан юм) Боржгины бор талыг ийнхүү утгын гүн, үгийн урнаар бас магтан дуулсан байдаг.</p><p>Хүн мэддэг юмаа л ярьж, бичих нь зүйтэй байх. Миний хувьд үнэнээ хэлэхэд энэ хоёр хүний шүлэг, яруу найргийн нарийн ширийнийг төгс төгөлдөр ойлгож, сайн мэдэхгүй. Үнэхээр ухааны цар дутдагаа хүлээн зөвшөөрнө. Лхагвасүрэнгийн шүлгүүд хийгээд түүний тухай хүмүүсийн бичсэнийг уншаад байхад найман бор хүүхэдтэй, Баасан гэдэг гэргийтэй, Зоос гэдэг нохойтой, Дэнжийн мянгад нутагтай, урт үстэй, бавгар сахалтай Бавуугийн Лхагвасүрэн гэдэг найрагч 70-аад оны сүүлчээр эрчтэй гарч ирээд 80-аад оны эхэн гэхэд Монголын яруу найрагт шинэчлэл хийсэн гэж ойлгогдоод байгаа юм.</p><blockquote><strong><em>Амьддаа бие биеэ хайрла, хүмүүс ээ</em></strong></blockquote><blockquote><strong><em>Алив сайхнаа бусдаас битгий харамла</em></strong></blockquote><blockquote><strong><em>Хэрэггүй үгийн зэвээр зүрхийг минь бүү шархлуул</em></strong></blockquote><blockquote><strong><em>Хэн хэнийгээ харанхуй нүх рүү бүү түлх</em></strong></blockquote><p>Энэ бол О. Дашбалбарын гүн ухаан юм гэж хэн нэгэн хэлсэн нь санагдана. Энэ бол сайхан сэтгэлтэй нүүдэлчин ард түмний минь гүн ухаан юм. Уулын гол горхи шиг оволзож цовхчсон хэрнээ “Гол ус намуухан урсана” гэж бодлогошронгуй хэлдэг найрагч бол О. Дашбалбар. Тэгснээ бялхаж цалгисан их онгод, авьяасаар үерлэн дараа дараагаар шүлгийг урсгаж өгнө. Тэр нь Монголын яруу найраг гэдэг их далайн том давалгаанд хүч өгч цалгиж байдаг.</p><p>ХХ зууны монголын яруу найргийн үе үеийн төлөөлөгчид болох Д.Нацагдорж, Ц.Дамдинсүрэн хоёр, Б.Явуухулан, Д.Пүрэвдорж хоёр гэдэг шиг энэ зууны эцэс үеийн яруу найргийн хоёр гол төлөөлөгч нь Б.Лхагвасүрэн, О.Дашбалбар нар мөн.</p><p>Энэ хоёр найрагч надад нэг нэгийгээ муу хэлж байхыг сонсоогүй юм байна. Энэ хоёр нэгнийгээ магтаж байхыг бас санахгүй юм. Тэгэхлээр бие биеэ хүлээн зөвшөөрдөг эсэх нь бас тодорхой бус. Магадгүй дотроо хүлээн зөвшөөрсөн ч гаднаа мэдэгддэггүй байж болох.</p><p>Дээрх найрагчидтай парламентад тохой залган сууж, өч төчнөөн хууль, тогтоол хэлэлцэн батлалцаж явсан, залуу зандан, ид гарч ирж байхад нь шүлэг зохиолыг нь өөрсдийнх нь амнаас анхлан шахуу сонсч явсан, уран бүтээлийнхээ онгод хийморь, зовлон жаргал, сэтгэлийн эмзэглэлээ уудлан ярилцаж, хүний хувьд үерхэж, ах дүү шиг явсан гэхэд үеийн хөгшчүүд болоод хойч үеийн залуучууд энэ нөхөр том яруу найрагчдын нэр барьж мөн худлаа залж байна даа гэж бодож болох л доо. Хоёр найрагчийнх аль аль нь өнөр өтгөн, халуу дүүгсэн гэр бүлүүд. Өөрсдийнх нь зурсан зураг тэднийхэнд хүндтэй байр эзэлнэ. Гэрийн жавар арилтал сайхан дуулна. Яруу найрагчдад авъяас яахаараа ингээд нэг дороо цуглачихдаг байна аа.</p><p>Лхагвасүрэн ах нэлээд хэдэн жилийн өмнө АНУ-ын нэгэн их сургуулийн соёлын доктор болсон. Мань хүн түүндээ сэтгэл их хангалуун байсныг мэдэх юм. Гэтэл Балбар ноднин Чингис хааны академийн гишүүн гээд бас нэг гэрэгэ ханандаа хадчихаад нэлээд хэд хоног түүн рүүгээ харж, Улаан сахиусандаа залбирдаг шигээ түүнд хүндэтгэл үзүүлсэн юм байх.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/825/1*z-AOE8rMrpOvL_PyICcCSA.jpeg" /></figure><p>Эл хоёр найрагч хоёулаа архаг тамхичид. Нэг нь амны нөгөө нь хамрын. Аль аль нь тамхиа харамладаггүй, интернационалч зан чанартай. Бавуу ахтай шатар тоглохдоо амных нь тамхийг хувааж татдаг. Ялангуяа мань хүн хожчихсон бол өөрөө тамхиа өмнөөс сарвайгаад л дайлаад байх нь тэр. Балбартай улс төрийн халуун маргааны үед ч, тайван ярилцаж суухдаа ч хамрын тамхинаас нь хувааж бишгүй татлаа.</p><p>Би мөн бөх зүрхтэй хүнээ. Очиж, очиж Лхагвасүрэн, Дашбалбар нарын тухай бичих гэж, тэгэхдээ бүр нэг дор бичнээ гэдэг. Намайг Лхагвасүрэнтэй хамт бичээд өгөөч гэж гуйсан биш, бишгүй нэг бичүүлэхээрээ боллоо гэж Балбар “зайран” цухалдах, Лүндээ хамт сууж байгаа юм болохоор Балбарыг магтаад, надтай хамт бичиж намайг жижгэрүүлээд байхдаа яадаг юм гэж нөгөө нь унтууцаж мэдэхээр хүмүүс.</p><p>Энэ хоёр зохиолчийн зохиол бүтээл нь зөвхөн өөрсдийнх нь өмч хөрөнгө төдий бус Монгол Улсын, монголын ард түмний оуюны их өв сан, өмч хөрөнгө юм. Энэ ч учраас үүнийг бүтээсэн энэ хоёр найрагчийн үед амьдарч, тэдэнтэй ойр дотно байснаараа бахархахаас яахав. Алла Пугачёвагийн тухай онигоонд байдаг шиг ач зээгийн маань хүүхдүүд миний дээд өвөг Өвөрхангайн Боржигон Данзангийн Лүндээжанцан гэж хүн байсан. Тэр өвөг маань Бавуугийн Лхагвасүрэн, Очирбатын Дашбалбар нартай зэгсэн сайн найзууд байсан юм гэнэ лээ. Манайд гарын үсэгтэй номнууд нь хадгалагдаж байдаг, шинжээчид тэдний бичиг мөн гэж хөдөлбөргүй нотолсон баримт нь бас байгаа гэж ярих нь дамжиггүй.</p><p>1998.12.05</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=95ea9650bf77" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[ГАДААД ХҮН]]></title>
            <link>https://medium.com/@lundeejantsan.d/%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4-%D1%85%D2%AF%D0%BD-697f55904e3c?source=rss-60489285f647------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/697f55904e3c</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Lundeejantsan Danzan]]></dc:creator>
            <pubDate>Mon, 18 May 2020 14:48:45 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2020-05-18T14:48:45.925Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Намайг долдугаар ангид байхад анги даасан багш маань хүүхэд гаргаад урт амралт авч манай анги нэг хэсэгтээ үлдэгдлийн зарчмаар ажиллана гэдэг шиг олон багш ээлжээр манай ангийг хамаарах болов.</p><p>Аль л шинэ ирсэн болон түр ажиллаж байгаа багш нарт манай ангийг хариуцуулна.</p><p>Манай ангийнхан хэрдээ сахилгагүй. Энэ үед миний бие ангийнхаа пионерын бүлгийн даргаар халгаа сэлгээгүй ажиллаж байв. (3-р ангиас хойш) Бүлгийн дарга хийх гол шалгуур нь сурлагын үзүүлэлт. Энэ ч яахав, гол яриандаа оръё. Хичээл үдээс хойш ордог байв. Сургууль маань хүүхэд олонтой багталцахгүй мөн л одоогийнх шиг гурван ээлжээр хичээллэнэ. Эхний цагийн завсарлагаагаар хичээлийн эрхлэгч Сосорбарам багш хотын нэгэн ганган хүүхэн дагуулж орж ирээд энэ эмэгтэй танай ангийн багшаар ажиллана үгэнд нь сайн орно шүү гэж захиад гарав.</p><p>Манайхан ганган багшийг сониучирхан харсаар завсарлагаанаар шуугиж хөөцөлддөгөө ч мартаж орхив.</p><p>Ямар ч шинэ багш содон, гэхдээ уран зохиолын багш энэ эмэгтэй бүр ч дэгжин хувцаслаж үсээ их л аятайхан янзалж урагшаа дух руугаа орж ирэх туг үсээ арагшаа шидэхэд хүрэн үс нь гялалзан, ботгорхуу нүдээрээ, ялдамхан инээмсэглэнэ. Манай сахилгагүйчүүд хараад нэг хэсэгтээ л хөдөлсөнгүй.</p><p>Тун удалгүй ердөө л маргааш, нөгөөдрөөс нь манайхан тараа таниулж эхлэв. Ангиа цэвэрлэдэггүй, цонхоо нээж орхидог, ширээн дээрээ гарсан гээд багшийн чихийг халууцуулж эхэллээ. Ялдамхнаар инээмсэглэн хүүхдүүд минь ингэж болохгүй хэмээн дахин дахин хэлэвч хэзээний олон багшийн нүүр үзэж, таван хурууны амт бишгүй хүртсэн манайхан ширээгээ нүдэн дүрсгүйтээд багшийн яриа огт сонсогдсонгүй. Ямар ч байсан инээмсэглэл нь алга болоод багш маань ангиас чихээ даран гарав.</p><p>Гарахдаа гараа сарвалзуулан бүлгийн дарга надтай уулз гэж хэлэх шиг болов. Намайг дуудсан уу, үгүй юу гэхэд мэдээж багш нарын конторт чамайг дуудаж л таараа ш дээ гэж Чимиддамба гэдэг хамгийн эхний ширээн дээр суудаг, манай хамар хашааны найз хэлэв.</p><p>Жаахан байзнаж байгаад багш нарын тасалгааны хаалгыг аяархан онгойлгож харвал багш маань мөрөн дээгүүрээ ноосон ороолт тохчихсон цонх руу хараад зогсож байв.</p><p>Би ирлээ гэвэл багш зогссон чигтээ тонгойж, цүнхээ уудлан алчуур гаргаж нүүрээ дарав. Явж очоод харвал халтартлаа уйлчихжээ. Нүүрнийх нь будаг ч урсаад ирээ биз. Би яах вэ? Танай ангитай яаж ажиллах вэ, Лүндээ? гэв.</p><p>Энэ бүтэн сайн өдөр жинхэнэ хөл бөмбөгийн бөмбөг олоод тоглуулчихмаар байна гэв. Багшийн нүд илт сэргэж чи зарлаатах, намайг зарлаж байна гэж хэлээрэй. Би бөмбөг олж ирье гэв.</p><p>Ийнхүү бүтэн сайнд манай ангийн дөчин хэд цуглаж охидууд дэмжин хөгжөөж хоёр баг болон хуваагдаж (тэртээ тэргүй хоёр баг гардаг байсан юм) сургуулийнхаа биеийн тамирын талбайд оволзож гарав. Ёстой ойлт сайтай жинхэнэ бөмбөг байв. Манайхан баясаад л хоорондоо өрсөлдөж гарлаа. Гэтэл бөмбөг маань ойгоод сургуулийн хашаа даваад жалга уруудаад арилж өгөв.</p><p>Араас нь бөмбөгөнд явсан нөхөр маань алга болчихов. Яав ийв гээд багштайгаа цөмөөрөө араас нь очтол нөгөө нөхрөөс маань гудамжны сахилгагүйчүүд бөмбөгийг нь булааж аваад алга болжээ.</p><p>Тоглох гэж хорхойссон бүх хүн санал гаргасан миний хувьд таагүй байдалд оров.</p><p>Тэгтэл нэг жаахан хүүхэд бөмбөг булаасан хүүхдийн сургийг гаргаж, эрэл сурал болсоор бөмбөгөө эсэн мэнд олж аваад сургуулийн талбай дээр очтол өөр ангийнхан эзэлчихсэн байв. Дүүгийнхээ бөмбөгийг авчирсан, алдчихсан бол шууд л Их дэлгүүр ордог байх даа гэж бодож явлаа хэмээн багш замдаа ярив. Энэ мэтээр үе үе тэмцээн хийж, аялалд ч явж хүүхдүүд арай л өөр болсон санагддаг.</p><p>Ингээд манайхан багшийнхаа үгэнд гайгүй ордог болов. Багшийн маань нэр Лхагважав. Нэгэн өдөр манай ангийн Дамдин гэдэг жаал наад Лхагважав багш чинь гадаад нөхөртэй юм байна гэж сонин болгож ярив.</p><p>Орос юм уу, хятад юм уу, чи яаж мэдсэн юм бэ гэвэл орос ч биш, хятад ч биш бүр гадаад хүн байна. Тэр аяараа сахал үс болсон “хөгшин” нөхөр, Унгар л байх гэдэг юм.</p><p>Хүний нөхөр сүүдэр чамд ямар хамаа байна гэхэд монголын аятайхан хүүхнүүд ингээд л гадаад нөхөртэй болчихдог юм гэж аавын цээж оргин ярилаа.</p><p>Хажуугаас нь манай Болдоо чиний эргүүлдэг охины аав Ард Аюушийн хөгшин луухаан байдаг шүү дээ гэж хэлээд нударга зөрүүлэхдээ хүрч нөгөө хоёрыг арайхийн салгав.</p><p>Тун удалгүй мөн л Лхагважав багш маань манай сургуулиас яваад өгөв. Дараагийн багш нь ээлж ёсоороо “сарын хугацаатай” ирэв. Түүнээс хойш хэсэг хугацаа өнгөрлөө.</p><p>Би хуучин пионерын ордны дугуйланд очих гээд автобуснаас буугаад явж байсан юм. Нэг харахнаа Лхагважав багш маань том үнэгэн захтай дээл, малгай өмсчихсөн их сургуулийн гудамжаар нөгөө гадаад хүнтэйгээ сугадалцан өнөө л ганган янзаараа алхаж явахтай халз таарав.</p><p>Сайн байна уу багшаа гэж хэлэх гээд гадаад нөхрөөс нь айн хоолой гардаггүй арайхийн мэндэлвэл энэ нөгөө яриад байдаг шавь нарын маань нэг хэмээн багш маань намайг танилцуулбал “гадаад” нөхөр нь сайхан цэнхэр нүдээр намайг харж сайн байна уу гэж хэлээд зөрлөө. Монголоор цэвэрхэн ярьдаг юм байна, хаана харлаа даа байз гэж бодоод бодоод олсонгүй. Гэтэл маргааш өглөө нь босоод цай уухдаа номын сангаас “Монголын шилдэг яруу найраг” гэдэг том түүвэр гаргаад уншиж байтал Мишигийн Цэдэндорж гэсэн нэр, зурагтайгаа гарч ирж би дуу алдав.</p><p>“Амьдын жаргал” гэдэг цагаан хавтастай номон дахь шүлгүүдийг нь би бараг цээжлэх дөхсөн юм. “Болохгүй юм гэж орчлонд хаана байна” шүлгий нь хүмүүс гуйвуулж, ямааг тэмээ болгож болно тэмээг ямаа болгож болно гэж уншдаг нөгөө Цэдэндорж чинь байдаг байна шүү.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/610/1*c2AaecM9HvgjZ7QVp2cI0A.jpeg" /></figure><p>Очоод ангийнхаа нөгөө хэдэд их олз олчихсон хүн шиг тэр чинь хөгшин унгар биш яруу найрагч, орчуулагч, Мишигийн Цэдэндорж байна гэж хэлье гэж бодоод сургууль руугаа санд мэнд явав. Тэр өдөр манай ангийнхан цас арилгах ажилтай байсан юм. Би яаран тэдэн дээрээ очоод Цэдэндорж … тэнд… манай ангийн багштай… гэж хаа нэгтээ түймэр гарсан юм шиг амьсгаадан хэлбэл нөхөд маань битгий худлаа хэл гээд тоосонгүй. Бас хэдийд нь ч билээ өөрийн хамгийн ойр хэдэн найздаа хэлбэл тэд намайг шоолж Цэдэндорж биш байлгүй. Тэр чамтай юу гэж мэндэлдэг юм гэсэн юм. Бас нэг найз маань Цэдэндорж бол Цэдэндорж л биз, бидэнд ямар хамаа байна гэсэн. Би тэр үгэнд их гомдож байж билээ. Хэдүүлхэнээ монголын хэдхэн авьяас билэгтнүүд бид бүгдэд бүгдээрэнд хамаатай шүү дээ гэж одоо бол бодох байсан байхаа.</p><p>1997 он</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/512/1*zaelooK-qfBK7V2Wc7Kw-A.jpeg" /></figure><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=697f55904e3c" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[БИДЭНТЭЙГЭЭ ЦУГ ЗОВЖ, ЖАРГАЖ ЯВАА СОЁН ГЭГЭЭРҮҮЛЭГЧ]]></title>
            <link>https://medium.com/@lundeejantsan.d/%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%82%D1%8D%D0%B9%D0%B3%D1%8D%D1%8D-%D1%86%D1%83%D0%B3-%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B6-%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B6-%D1%8F%D0%B2%D0%B0%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D1%91%D0%BD-%D0%B3%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D1%8D%D1%80%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D1%87-5c98400e4608?source=rss-60489285f647------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/5c98400e4608</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Lundeejantsan Danzan]]></dc:creator>
            <pubDate>Mon, 11 May 2020 14:17:25 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2020-05-11T14:31:17.788Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p><em>Лодонгийн Түдэв гуайн гэгээн дурсгалд зориулав</em></p><p>Энэ зун Лодонгийн Түдэв гуайн бүтээлийн чуулган XXXIV, XXXV, XXXVI гэсэн ботиудыг эхнэр маань авчирлаа. Л.Түдэв абугайн өмнөх ботиуд манайд байдаг. Хүүхдүүддээ эхнэр бид хоёр өгч зориуд уншуулдаг юм. Энэ жилийн үргэлжилсэн наадмуудын дараа миний уншсан гол ном энэ гурван боть байх шив. Ард түмнийг соён гэгээрүүлэх гэж юу байдаг, соён гэгээрүүлэгч гэж ямар хүнийг хэлдэг болохыг өөрийнхөө савны хэмжээнд мэдэж авснаа олз хэмээн бодно. Олон жилийн өмнө юмдаг. Манай охин дунд сургуульд байхдаа нэгэнтээ “Ааваа соён гэгээрүүлэгч гэж ямар хүнийг хэлдэг юм бэ? хэмээн асууж байсан нь санаанд тодхон байна. Бодвол хичээл дээрээ соён гэгээрлийн үеийн уран зохиол үзсэн хэрэг байх. Соён гэгээрүүлэгчдийн түүх Бурхан Будда, Күнз, Платон, Аристотель нараас эхтэй байж таарна. Бусдыг эрдэм ном, сургаалаараа гийгүүлж юмны мөн чанарыг олонд хэлж өгсөн хүмүүсийг хэлдэг гэх мэтээр их л холоос эхэлсэн санагдана. Дундад зууны харанхуйд гэгээ татуулахуйц онол, ном гаргасан Хоббс, Локк, Монтеське, Дидро манай Монголд гэхэд Өндөр гэгээн Занабазар, В.Инжинаш гээд авч өгсөн хэрэг.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/767/1*yoC5mvw-BvT2-aU2ZM2kyQ.jpeg" /></figure><p>Одоо цагт манай Монголд соён гэгээрүүлэгч байгаа юу гэсэн охиныхоо асуултанд Лодонгийн Түдэв хэмээн харин ч нэг эргэлзэлгүй хариулснаа санаж байна. “Нөхөд”, “Хорвоотой танилцсан түүх”-ийг нь уншсан, их юм мэдэж авсан гэж охин маань хэлэв. Тиймээ, Чам шиг хүүхдээс эхлээд аав, ээж, эмээ, өвөөд нь хүртэл ер нь бүгдэд хэрэгтэй мэдүүштэй зүйлийг бичиж туурвиж бүтээсэн хүнийг соён гэгээрүүлэгч гэж хэлдэг байх нь гэдэг дээр аав охин хоёрын санал нийлэв.</p><p>Уулын үер /1960/, Нүүдэл /1964/, Алтан гадас чигийг заана /1968/, Хорвоотой танилцсан түүх /1970/, Бүгд найрамдах Улсын анхдугаар он /1981/, Оройгүй сүм /1985/ зэрэг олон арван роман, тууж, өгүүллэг бичиж, нийтлэлийг хөгжүүлэхэд их хувь нээр оруулсан хэмээн Britannica ширээний нэвтэрхий толийн 6 дугаар ботид бичсэн байна. Намайг дунд сургуулийн ахлах ангид байхад Л.Түдэв гуай үндэсний телевизийн Тэмүүлэл нэвтрүүлгээр залуучуудтай уулзахдаа хүн ам цөөнтэй, газар нутаг томтой улсад нэг хүн хоёр гурван хүний ажил хийж байж л бусдын дайтай хөгжиж чадна гээд өөрөө наад зах нь гурван хүний ажил хийх зорилго тавьж ажилладаг тухайгаа ярьсан юм. Миний үеийнхэнд энэ үг өмнөө тавьсан зорилготой, сурч ажиллахад том уриа дуудлага болсон нь баталгаа шаардлагагүй үнэн. Сургуульдаа багш болчихоод оюутнууддаа заах лекцээ шөнө дунд өнгөртөл бэлтгэж суухдаа Түдэв гуай хорин хоёртойдоо “Уулын үер” романаа бичсэн шүү дээ. Тэгэхэд би хэдхэн цагийн лекц бэлтгэхэд түүртэж суудаг хэмээн өөрийгөө амьхандаа ташуурдаж сууж билээ. Түүнээс хойш хорвоо дэлхий нараа гучин тавантаа тойрч алтран шаргалтах гучин таван намар улиран оджээ. Л.Түдэв гуай ч биднийхээ дунд гурав байтугай олон хүний бүтээснээс илүүтэйг /Бүтээлийн чуулган 36 боть, Дал сонины 90-ээд дугаар/ бүтээж туурвижээ. Манайхны нэгний хэлснээр зөвхөн номыг нь өргөлөө гэхэд тэнхээтэй хүн ч тэвэрч даахааргүй болсон байна.</p><p>ХХ зууны сүүлчийн хагас, ХХI зууны эхэн үед Л.Түдэв гэдэг хүнтэй нэгэн үед хамт ажиллаж, амьдарцгаасан бидний үеийнхэн бас азтай, бахархмаар ч юм шиг. Миний хувьд л гэхэд агуу их Б.Ринчен, Ц.Дамдинсүрэн нарыг ойроос харж байсан. Л.Түдэв гуайг зурагтаар ярихад нь шимтэн сонсдог, сүүлдээ ч бас МХЗЭ-ийн Төв хорооны I нарийн бичгийн дарга байхад нь хэд хэдэн удаа уулзаж, зэмлэл, сайшаалын үгийг нь дуулж явсан. 1990 оны халуун үед Үндсэн хуулийг хэлэлцэхэд АИХ-ын депутатын хувьд мөн Намын Төв хорооны тэргүүлэгч гишүүд гээд мөр зэрэгцэн сууж явснаа ярьвал эрхэм хүнийг ойроос харах, үйл ажил, авир төрхийг нь бага ч болов гадарлах завшаан надад бас тохиолджээ. Би энд дурсамж гэхээсээ Л.Түдэв гэдэг оюуны том ертөнцийн тухайд бодож санаж явдгаа олонтойгоо хуваалцъя, дүү нартаа хандаж хэлье гэж бодлоо.</p><p><strong>“Айраг исэхээрээ уруул чимчигнүүлдэг” </strong>Айраг исэхээрээ шуугидаг. Эртний Монголчууд айргаа тийнхүү исэг, исүү, исээ гэдэг байжээ….” Исээ, исүү гэдэг бол исэж жигдэрсэн айрагны нэр. Тэрэн шиг исэж жигдэртэл нь бясалган бодсон зүйлээ үгээр хэлхэн бичсэнээ өрнөдөд “Эссе” гэж нэрлэдэг. / Л.Түдэв Иссэн бодлын дээж Лодонгийн Түдэв Бүтээлийн дээж XVII боть 5 дах тал/ Тэгвэл бидний үеийнхэн дал, наяад оноос Л.Түдэв гуайн бясалган бичсэн эссенүүдийг уншиж эргэцүүлэн бодох зүйл ихтэй болсон юм. Л.Түдэв абугайн тэртээ далаад оны эхэн үеэр ярьж хэлдэг байсан нь ёсоор болж зохиолыг сонирхохоосоо хандлан тунгааж, шүүн дээжилсэн богино хэлбэрийн баримтат уран сайхны өгүүллийг илүүтэй сонирхох болжээ. Их сургуулийн уран зохиол сонирхогч хэсэг залуу багш нар бид өмнө нь сонинд цувралаар гарч байсан Л.Түдэв гуайн эссенүүд Эргүүлэг /1985/ нэртэй ном болон гарсныг уншицгаан мэтгэлцээн хийж байснаа санаж байна. Түүнээс хойш Л.Түдэв гуайн эссэг хүлээж, олон арван эссег нь гармагч уншдаг болж билээ. Оюуны бясалгалын охь дээжийг хүртээсэн ийм мэдээллийг өгч буй сэтгэгчийг соён гэгээрүүлэгч гэж хэлэхээс өөр аргагүй юм. Академич Ж.Болдбаатар “Монгол түмний сод хүмүүс” номондоо бичихдээ: “Л.Түдэвийг Монголд утга зохиолын нэг өвөрмөц хэлбэр эссений төрлийг анх үүсгэн тэрлэсэн хүн гэж хэлж болно. “Бохир мөнгөний өвчин”, “Усны түймэр”, “Орон бүхний баячууд нэгдэгтүн”, “Галав юүлэхэд үлдэх ганц мал сарлаг”, “Инээдээр цаазлахуй”, “Маршал мөнгө” зэрэг нэр нь хүртэл анхаарал татам олон шилдэг эссе нь түүний 30 гаруй боть бүтээлийн хоёр ботийг эзэлж зуугаас хол давжээ. Зохиолчийн бичсэн эссенүүд нь хүн зоны сэтгэл зүрхэнд хүрч “үгэн мөндөр” буулгасан бөлгөө. Эссенүүдэд нь ирээдүй судлал /футурология/, таамнал төсөөллийн ухаан хаван нэвт шингэж, 3350 оны тухай туурь хүртэл орсон буй.” хэмээн тэмдэглэжээ. Л.Түдэв абугай таван хошуу малаа арван хошуу болгоё гэсэн уриа дэвшүүлээд загас, зөгий, туулай, гахай, тахиа үржүүлэх хөдөлгөөн өрнүүлж байсныг бидний үеийнхэн мэднэ. Л.Түдэв махны нөөц нэмэх гэж аквариумд загас үржүүлж гэнэ гэсэн онигоо хүртэл гарч байв даа. Цэцэг тариулах гэж бөөн л юм болдог байсан. Одоо харин хотын гудамж талбай, айл хунаргүй л цэцэг тарьж байна.</p><p>“Ам ам” гэдэг эссе нь 2012 онд гарч билээ. Энэ эссенд</p><p>“Алгын чинээ амнаас</p><p>Аянгын чинээ үг гарна” гэж Монгол гүн ухааны сургаал буй. Ам гарах аюултайг сургамжилж бичихдээ: “.. Тэр ч байтугай бух, буур, хуц, ухна гэхчлэн эцэг малын өмнөөс” ам гарч болдоггүй гэж хуучцуул сургамжилдаг байлаа. Түүнээ нотлох домог ч ярьдагсан. Нэгэн тийм домогт урьдын цагт хөөргөн нэг залуу бяр нь багтаж ядаад буханд ам гарчээ. Тэгтэл бух мөргөхөөр хөөжээ. Залуу “Чадах уу даа, гүйцэх үү дээ” гээд л зугтаж. Хойноос нь бух гүйцдэгийн даваан дээр залуу нэгэн хуурай худагт харайн ороод “Бух чи ороод ирээч” хэмээн даажигнажээ. Худгийн амаар бух багтахгүй тул амыг нь гэдсээрээ таглаад худаг дээр хэвтчихжээ. Удтал хэвтэхэд нь тэсч ядан амьсгаа нь давхацсан залуу бүсэн дэх хутгаа сугалан бухын гэдсийг дороос нь яржээ. “Одоо чи босч зугтахгүй яахав” гэсэн чинь бух боссонгүй тэр чигтээ нүд аниад харин гэдэс сэвс нь доош гоожиж нөгөө залуу түүнд гь дарагдан бүтэж үхсэн юм гэдэг” хэмээн эцэг малд ам гарах нүгэл гэдгийг сургамжилжээ. Өнөө үед эцэг малд байтугай бүхэл бүтэн ард түмэндээ ам алддаг улс төрчид олширлоо. Сонгуулийн үеэр тэд асар том амлалт өгдөг… Ай даа, энэ ам уу” хэмээн гашуун ч гэсэн үнэн үгээр шүүмжилсэн нь олонтаа.</p><p>Тэрбээр “Үхэхүй” /1992/ хэмээх эсээндээ: “Өөдөөс нь эгцлэн харж болдоггүй хоёрхон зүйл байдаг гэлцдэгийн нэг нь нар, нөгөө нь үхэл юм. Гэвч өнөөгийн хүмүүс аль алиных нь өөдөөс хэнэггүй хардаг болжээ. Тас хар шил зүүсэн ганган хүүхнүүд нарны өөдөөс хэнэггүй ширтэхэд духан дээр нь ч үрчлээ гарч харагдахгүй байх юм. Тас хар шил зүүсэн танхай залуу нэг нэгнийгээ шалихгүй юмны төлөө бүрэлгэхдээ гар чичрэхгүй юм. .. Үхэхүй гэдэг бол хүний амьдралын төгсгөл болохын хувьд түмэнтээ эргэцүүлэн бодож, тал бүрээр бясалган цэгнэж ухааран таних шаардлагатай тийм ноцтой үзэгдэл. Тэр утгаараа төрөхүйтэй огтхон ч адилгүй. “Мементо мори” гэж барууны соёлтой орнуудад дэлгэрсэн хоёрхон мөртлөө гүнзгий утгатай үг байдаг. “Үхэхээ мартавзай” гэх анзааны үг л дээ. Өнөөгийн Монголчууд бид энэ хоёр үгийг санах хэрэгтэй болж байх шиг байна. Учир юунд гэвэл зах зээлийн харилцаанд мөнгөний ханш буурсан шиг мөнхүү нөхцөл байдлын дунд хүн амины ханш буурах нүгэлтэй үзэгдэл манайд сүүтэгнэх боллоо” хэмээн бичиж байв.</p><p>Л.Түдэв абуйгай сэтгүүлчидтэй уулзахдаа “… би түүхийг муулах гээгүй. Муулаад ч түүх хэвээрээ байдаг. Болоод өнгөрсөн учраас өөрчлөгддөггүй. Гэтэл манай зарим сэтгүүлч өнгөрснийг муулж бичээд л байдаг. Харин одоо үеийг шүүмжилбэл засарна” гэж өнөөгийн сэтгүүлчдийн төрх байдлыг хэлж, нийгмийн үүргийг нь сануулсан хэрэг. Тэрбээр нэгэнтээ өнөөгийн ороо бусгаа цагт төрийн бодлого ямар байх талаар хэлэхдээ <strong>“Ажилгүйг нь ажилтай, авиргүйг нь журамтай, арчаагүйг нь асрамжтай, авилгачийг нь хазаартай болгоосой</strong> гэжээ. Түүний хурц, ёгт шүүмжлэлүүд бидний ажилд тустай бодох сэхээрүүлэх зүйл юм. Харин эгдүүцэж хуйсагнах зүйл биш гэдгийг ухаараасай билээ.</p><p>Олон жилийн өмнө хойно гэлгүй Л.Түдэвийн асуудал дэвшүүлсэн өгүүлэл, нийтлэл, эссе болгоныг манай төрийн түшээд, бодлого боловсруулагчид уншиж судлууштай. Улс орны хөгжлийг урагшлуулах, саад тотгорыг арилгахад их санаа өгнө дөө гэж миний багш ахмад сэтгүүлч Р.Чулуун аминчлан захиж байв. Нээрээ л “Таацын цагаан нуурыг аврагтун” /1984/ гэж гарснаар Залуучуудын үнэн сонин хэлэлцүүлэг явуулж олны анхааралд орж аврах ажил ч өрнөж байсныг санаж байна. “Цэнгэг ус” /1985/, “Наран дэнлүү” /1985/ “Салхин хүрд” /1985/, “Говийн мөрөөдөл”, “Далай гэдэг оломгүй” /1990/ гээд хэдэн арав, зуугаар тоологдох нийтлэлүүдийг нь манай уншигчид мөн л санаж байгаа байх.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*dL-lm6IcE-PyY1c7nJrqaw.jpeg" /></figure><p>Л.Түдэв гуай хүний санаагүйг санаж, сонин содон санаа дэвшүүлнэ. Тухайлбал, “Монгол Улсаа Ахисын бүс” болгох санал дэвшүүлж Рио Де Жанерогийн тунхаглалд оролцсон засгийн газрын тэргүүн нарын уулзалтыг эх орондоо зохион байгуулж уг асуудлыг шийдвэрлүүлэх хэрэгтэй гэж үзэж байлаа. Л.Түдэв абугай нийгэм дэх олон асуудлыг хөндөхдөө цаашид яах вэ? гэдэг асуултад гарц, арга замыг нь заасан хариултыг дор бүр нь өгсөн байдаг. Тэрбээр XXXVI ботийнхоо төгсгөлд бичихдээ:</p><p>Уншигч: 36 ботьдоо юу бичив?</p><p>Зохиогч: Нийгмийн өвчний түүх</p><p>Уншигч: Яах гэж тэр вэ?</p><p>Зохиогч: Эдгээсэй гэж</p><p>Уншигч: Магтаал бас бичээ биз дээ?</p><p>Зохиогч: Бичсэн, гэхдээ бага</p><p>Уншигч: Яагаад бага гэж?</p><p>Зохиогч: Ихэдвэл үгэн авилга</p><p>Уншигч: Зарим тоо баримт санаагаа олон дахин хэлээд байх шиг?</p><p>Зохиогч: Давтлага бол сурлагын эх гэдэг. Бас сонсгол болон хараа муутай түшмэдүүд олон тул ахин ахин давтахаас аргагүйдээд байна даа гэсэн байна. Ёстой л Засагт ханы хөх эрчүүдийн нэгний үг байна даа. Л.Түдэв гуайн дэвшүүлсэн санал, санаачлагыг тоочвол хичнээн хуудас жагсаалт гарахыг би хувьдаа хэлж үл чадна. Түүний байгаль орчноо хайрлан хамгаалах, хэл, соёл, түүх заншлаа сэргээх, улс орны хөгжлийг урагшлуулах, үндэсний аюулгүй байдлаа хадгалах, хүнд суртлыг арилгах чиглэлээр дэвшүүлсэн санал, шүүмжлэл нь хичнээн үнэ цэнэтэйг хойч үеийн судлаачид төдийгүй бидний энэ үеийнхэн эртдэнэ гэлгүй илүү их ухаараасай билээ.</p><p>Биднийг оюутан ахуй цагт хэвлэгдсэн “Замбуулингийн наран дор” аян замын тэмдэглэлийн номыг нь Дорноговийн Сайхандулаан суманд зуны ажил дээр манай ангийнхан гар дамжуулан уншсаар дорхон нь үнгээд авч билээ. Ертөнцийн эрээн мярааны утга учрыг эчнээгээр мэдүүлсэн хэрэг. Нэг хэсэг нь зөндөө л бядан явж дэлхийгээр хэрэн хэсэвч билгийн нүд дутуугаас олон зүйлийг харж чадахгүй л байгаа юм. Түүний “Одос урамдах хязгаар”, “Мисирийн нууцлагдсан хууч”, “Жагар бүсгүйчүүд”, “Нью-Йорк урт чацтай хот”, “Барын тамир” зэрэг олон тэмдэглэлийг нь уншаад бас нэг л нүд нээсэн чинээ санагдаж билээ.</p><p>Л.Түдэв гэдэг хүн насаараа дан ганц уран зохиол бичээд суугаад байгаагүйг манайхан мэднэ. Тэрээр цагийн үнэ цэнийг мэдэрсэн хүн. Нийгэм, улс төрийн нөр их ажилтай байлаа. Багш хийж зохиолчдын эвлэл, Залуучуудын байгууллагыг олон жил удирдсан. Үнэний дуу хоолой болж байсан Үнэн сонинг удирдан Монголд олон ургалч үзлийн хөрс шороог бэлдсэн хүн. “Үнэн сонины маргашгүй үнэн баримттай, дайчин хурц бичлэгтэй, нүдээ олсон содон гарчигтай олон олон нийтлэлүүд нь чанадын утгаараа нийгмийн шинэ өөрчлөлтөд өргөн олон нийтийг бэлэн болгох гарын авлага, зэгсэн сайн сурах бичиг болж байсан нь маргаангүй” гэж ахмад сэтгүүлч Х.Цэвлээ абугай “Дэлхийн оюунлаг зуун оргилын нэг болсон тэр Монгол хүний тухайд” хэмээх нийтлэлдээ бичжээ. Л.Түдэв Ардын Их хурлын депутатаар олон удаа сонгогдож шинэ Үндсэн хуулийг өлгийдөж авсан хүний нэг. Монголын парламентын бүлгийн даргаар ажиллахын зэрэгцээ олон улсын энх тайвны үйлсэд хүчин зүтгэж ирсэн нийгмийн зүтгэлтэн.</p><p>Манай Түдэв гуай албанаас өгсөн өнөөх л өмгөрхөн өрөөндөө гуундаа томдсон бурхан шиг бөөн бичиг номон дундаа сууж байна гэж Д.Цоодол найрагч хэдэн жилийн өмнө ярьж байж билээ. Нэрт соён гэгээрүүлэгч маань дотроосоо гэрэл цацруулан иймэрхүү л байдалтай өнөө бидний цаг үед амьдарч байна. Түүний нийгэмдээ оруулсан, оруулж буй оюуны хөрөнгө оруулалттай харьцуулахад амьдрал нь харин дэндүү даруухан л байна даа.</p><p>Гэхдээ ямар ч л гэсэн Ж.Болдбаатар академичийн тэмдэглэсэнчлэн “…Бүтээл туурвилаараа улс Монголдоо төдийгүй, хилийн чанадад алдаршсан нэрт зохиолч, билэг оюуныхаа нөөцийг ард түмэндээ харамгүй хайрласан “нэвтэрхий толь” мэт соён гэгээрүүлэгч”-ийн буурийг аргагүй л зааж, өнөө ч гэсэн ихийг бүтээсээр, ажилласаар л байгаа нь бидний аз гэхэд болно.</p><p>Мэдээж Л.Түдэв судлал гэдэг том сэдэв, асуудал байгаа гэж би боддог. Хамгийн гол нь Л.Түдэвийн бодож санан, судлаж сэтгэж дэвшүүлсэн санааг хэрэгжүүлэх, өв сургаалиар нь хойч үеэ хүмүүжүүлэх их ажил байгаа юм. Эхлээд Л.Түдэвийн зохиол бүтээлийг судалцгаая. Амьдрал ахуйгаас эхлээд төрийн бодлогодоо тусган анхаарлаа хандуулцгаая хэмээн бүхнээ хандан уриалмаар байна.</p><p>УИХ-ын гишүүн Д.Лүндээжанцан</p><p>2015 оны 09-р сар</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=5c98400e4608" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[ДУУНЫХАА ҮГ БОЛГОНООР ДУУЛЖ ЧАДДАГ БАЙЛАА…]]></title>
            <link>https://medium.com/@lundeejantsan.d/%D0%B4%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B%D1%85%D0%B0%D0%B0-%D2%AF%D0%B3-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BE%D1%80-%D0%B4%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B6-%D1%87%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D0%B3-%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%B0-9bf416f4919c?source=rss-60489285f647------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/9bf416f4919c</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Lundeejantsan Danzan]]></dc:creator>
            <pubDate>Tue, 05 May 2020 04:26:36 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2020-05-05T04:26:36.837Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Намрын бүрхэг тэнгэр онгойх янзгүй уйлагнана. Хатуу хучилттай замаар машин цувж борооны ус далан даган цахран урсаж гадаа нэлдээ жихүүн. Гэвч манай машин дотор сэтгэлд дулаан таатай. Тэр дулаахан нь ардын дуу шиг олны танил болсон орчин цагийн нэгэн сайхан дуу</p><blockquote>“Галуун цуваа хөвөрсөн</blockquote><blockquote>Голын ус нь мэлтэгнэсэн</blockquote><blockquote>Ганган байгаль хосолсон</blockquote><blockquote>Гоёхон намрын өнгө юмаа”</blockquote><p>хэмээн Адарсүрэн дууч тэрэгний арааживаар дуулж байсан юм. Намар болохоор яагаад ч юм оюутны намар байнга бодогдоно. Ер нь намар хүнд элдвийг бодогдуулан санаашруулах нь их. Харин энэ удаад Дашдондов ахынхаа бүхээгт “Галуун цуваа хөвөрсөн”-ийг дуулж явсан бага насаа дурсан санав. Олонд хайрлагдсан, түмэндээ хүрээлэгдсэн дуучин бишгүйдээ бий. Гэвч П.Адарсүрэн гуай шиг нь тийм ч олонгүй л болов уу. Тэр үнэхээр ард түмний дуучин байв. Дуунд нь дурладаг, даган дуурайж дуулдаг, үнэхээр бишрэн шүтдэг нь мөн ч олон байсан. Адараагаа одоо ч мартаагүй л байна. Түүний олон бишрэгчийн нэг нь миний ах жолооч Дашдондов агсан байсан юм. Ах маань надаас олон насаар ах. Намайг бага байхад маань манайхан дотроос анхны жолооч болж би бүхээгнээс нь салахгүй дагадаг байж дээ. Дүүдээ дэндүү хайртай.</p><blockquote>“Залуу жолооч машин дотроо</blockquote><blockquote>Залуураа бариад мушгинаа…”</blockquote><p>хэмээн би их дуулдаг ах маань тээвэрчин хүн болохоор намайг өхөөрдөн их дуулуулдаг байлаа. Миний ах Д.Дашдондов хүнтэй эвтэй, тусархуу, дуу сайхан дуулчихдаг наддаа л эр бор харцага санагддаг байв. Нэгэн намар хоёр үнээнийхээ өвс тэжээлийг бэлдэж явсан юм. Хандгайтад хадсан хэдэн бухал өвсөө ачиж ирэх гээд явж байхад би энэ “Галуун цуваа хөвөрсөн “-ийг дуулж явж билээ. Ах маань ямар л шинэ дуу гарна, дорхон нь сурчихсан бүхээгэндээ дуулж явдагсан. Тэр үед Зангад, Оросоо, Банзрагч, Гэрэлт-Од гээд дуучдыг Адарсүрэн гуай залган гарч ирж байсан үе. “Адарсүрэн яаж ингэж доод өнгийг зовлонгүй гаргаж чадаж байнаа” хэмээн ах маань шагширдаг байж билээ. Ахтайгаа хамт хадсан жаахан өвсөө авах гэж явсан үеэ дурсахад ах ч, шүтээн болсон дуучин нь ч нэгэнт үгүй болсныг санахад гунигтайгаас гунигтай.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/653/1*j46rF8S-kXGfucv9kvQ8Xg.jpeg" /></figure><p>Ах маань Адарсүрэн гуайн дуулдаг “Оторчны дуу”-г автобус баазын ажилчдын концертод дуулж байсныг нь санаж байна. Оторчны дуу гэснээс эл дууг амилуулсан эзэн Өвөр Монгол зоны хэлдэгээр Ар Монголын алдарт дуучин П.Адарсүрэн гуайтайгаа хэрхэн танилцсанаа дурсан саналаа.</p><p>1981 оны зун МУИС-ийн элсэлтийн шалгалтын комисст ажиллаж байхад орос хэлний шалгалт авсан багш хүүхнүүд инээлдэж, Адарсүрэн дуучин хуулийн оройн ангид шалгалт өгч байна. Орос хэлний ам шалгалтад Сүхбаатар жанжны тухай асуултад “Сүхэ-Батор наш атаман” гэсэн гээд тухайн үеийн од дуучны тухай хошигнон ярьж байлаа. Төдөлгүй салбар комиссын нарийн бичгийн дарга байсан залуу багш над дээр өнөөх монгол хүн бүрийн эчнээ танил, хайртай дуучин маань хулгасхийн орж ирээд “ Сайн байна уу? Би тантай уулзах гэсэн юм.” хэмээн нэлээн зориг муутайхан дуугарав. Тэр хэлж байна: “ Ах нь наад хоёр шалгалтаа /Монголын түүх, Монгол хэл/ гайгүй өгчихөөд орос хэл дээр л таварцаглачих шиг боллоо. Хуулийн мэргэжил эзэмшье гэж мөн ч их хүссэн юмсан гэж санаа алдаад “Арга тус байна уу” гэж гуйлаа. Адараа дуучныг амьдаар нь ойроос харж, бас ч гэж гуйлгаж байгаа хүн хойно хичнээн дотроо талтай ч бага зэрэг ноцтой царай гарган урдах хүснэгтийн тоонуудыг шалгаж дуусаад түүн рүү анхааралтай гэгч нь харж цагаан цаас түүн рүү сарвайлаа. Тэрээр гайхаж тээнэгэлзэнгүй янзтай нөгөөх цаасыг авлаа. “Надад таныг шууд элсүүлэх эрх мэдэл байхгүй. Нэг хуваарь дээр олон хүн өрсөлдөж байгааг та өөрөө мэдэж байгаа. Юу ч гэсэн та сургуулийн нэгдүгээр проректор Т.Дашцэдэн /хожим нь Хөдөлмөрийн баатар болсон, нэрт сурган хүмүүжүүлэгч, эрдэмтэн/ гэдэг хүний нэр дээр өргөдөл бичээдэх. Бусад хүмүүсийн өргөдөлтэй хамт оруулж танилцуулья” гэв. Орос хэл дээр дээд оноо 15 авахаас дөнгөж 4 оноо л авсан байв. Өргөдөлд юу юу бичвэл зүгээр болохыг зөвлөн хэлж өгч билээ.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/960/1*4q8jJF4R9mUaWGDMcV_qHw.jpeg" /></figure><p>Тэрбээр төдөлгүй хуулийн оройн ангидаа орчихсон үсээ толийтол тослоод самначихсан, тас хар шаахай цагаан өнгийн хослолтой сэтгэл санаа нь их өөдрөг гялалзаж явж билээ. Дорхноо л ангийнхантайгаа танилцчихсан, олон найз нөхөдтэй ч болоодохсон нь ойлгомжтой.</p><p>Тэр үед манайх зурагтын эцсийн буудлын ойролцоох хашаанд байдаг байлаа. Хичээл эхлээд удаагүй хэдхэн хонож байтал Адарсүрэн гуай маань эхнэртэйгээ хамт манайд ороод ирдэг юм байна. — Та ямар ажлаар явна гэвэл “Уучлаарай багшаа, гадаад орнуудын төр, эрхийн түүхийн хичээлийг ойлгодоггүй. Ном олддоггүй. Танайхыг заалгаад семинарын хичээлтэй холбогдуулж зөвлөгөө авах санаатай явна. Манай эхнэр багш хүн, намайг давтуулах ажилтай. Ийм хоёр хүн явж байна” гэлээ. Бид нэлээн ярьж хөөрч, ээжтэй маань ч жаал хуучилж хашааныхаа хаалган дээр үдэж өгөхдөө Адарсүрэн гуайг ганцаарангий нь жаахан зайтай аваачиж “Та хэдий надаас ах ч гэлээ би танд ганц зүйл л захья. Сургууль дээр, хичээлийн байранд хүмүүстэй архи л ууж болохгүй шүү” гэлээ. — Ойлголоо багшаа гээд эхнэртэйгээ сугадалцан автобусны буудал руу яваад өгөв. Үүнээс хойш манайд хоёр ч удаа ирсэн. Ирэхээрээ надаар төр, эрхийн онолын зарим сэдвийг энгийн байдлаар жаахан яриулаад миний бодлоор энэ чинь ийм л юм байна шүү дээ гээд жаахан хүүхэд шиг урамтай нь аргагүй монхойн инээж байсан нь одоо ч нүдний өмнө харагдах шиг болж байна.</p><p>Надтай уулзаад юм юм л ярина. Нэгэн удаа надад ярьж байна. “Дондогийн Цэвэгмэд /Тэр үеийн Сайд нарын зөвлөлийн орлогч дарга, Соёлын яамны сайд байсан, нэрт зохиолч, сурган хүмүүжүүлэгч/ гуай намайг дуудуулж би очлоо. За, хүү минь чамайг чуулгын ойгоор гавьяат өгөөгүй гээд сэтгэл гонсгор бас жаахан уугаад байна гэж сонслоо. Тэгээд чамтай уулзаж ярилцья гэж бодлоо. Хоёулаа аяга цай уугаадахья гээд буйдан дээрээ суув. Цэвэгмэд гуай: “ Би сайд гэхээсээ чиний дууг сонсох дуртай ахмад багшийн хувьд /шүтэн бишрэгч маягийн үг хэлээд/ чамд нэг зүйлийг хэлье гэж бодлоо. Цол гэдэг бол ирэх цагтаа аяндаа л хүрээд ирнэ. Хоног хугацаа гэдэг өдөр өдрөөр нь тасддаг хуанлын хуудас шиг нэг л мэдэхэд дуусаад өөр нэг ой болоход тэр шагнал чинь хүрээд ирнэ. Иймд дуугаа дуулаад манийхаа чихийг баясгаад явж бай. Би чиний дуунд дуртай сонсогчийн хувьд хэлж байна шүү” хэмээн дахиж хэлсэн, би Цэвэгмэд гуайтай уулзаад бүр сэтгэл онгойчихлоо” гэж ярьсансан.</p><p>Залуу багш би оюутнуудад заах хичээл, лекцэндээ түүртээд дээр нь тэдний оройн ангид хичээл заадаггүй болохоор анзаараагүй байтал нэг л мэдэхэд Адараа гуай харагдахаа байжээ. Яав юу болов, архи дарс уугаад алга болоогүй байгаа гэвэл дээрээс л Адарсүрэнг хуулийн ангид суралцах нь зохимжгүй гэж үзээд ректорын тушаал гарч хасчихсан бололтой гэж учир мэдэх багш харамсангуй ярьж байлаа. Тэгнээ тэр, даанч надаас удахгүй авчирч өгнө гээд аваад явсан номоо өгөлгүй алга болсон юм. Сэтгэлээр унаад алга болж л дээ хэмээн дотроо халаглан бодоод л өнгөрсөн билээ.</p><p>Нэгэн удаа Сүхбаатарын талбайн ойролцоо эхнэртэй нь тааралдвал “Адараа овоо байсан чинь сургуулиасаа хасагдаад, нөгөөх архиа уугаад гэртээ ч ирэхээ байсан шүү дээ. Би хамаг байдгаараа л хөөцөлдсөн дөө” хэмээн хоолой нь зангиран хэлж билээ. Тэр цагаас хойш олон жилийн дараа нэг, хоёр удаа Адарсүрэн гуайтай тааралдсан юм. 1991 оны хавар шиг санаж байна. Талбайн буудлаас I хорооллын автобусанд ортол Адарсүрэн гуай нэлээн уусан байдалтай улаан хамбан дээлэн дээр Алтан гадас одонгоо зүүчихсэн энгэр задгай арын суудалд сууж байна. Ойртож очоод мэндэлтэл намайг таньж “Ажил сайн уу багшаа, Энд суу хэмээн суудлаасаа бослоо. Зүгээрээ, Адарсүрэн гуай, би хоёр буудал яваад бууна. Үйлдвэрчний Соёлын төв ордонд ажилтай явж байна” гэлээ. Автобус олон хүнтэй. Ярих эв ч олдсонгүй, төдөлгүй буулаа. Буух үед энэ Лүндээ гишүүн чинь миний багш байхгүй юу гэж хэлэх нь там тум сонсогдож билээ. Би хичээл ороогүй ч намайг багшаа л гэж бодож явдаг байх нь гэж бодоод бас өрөвдөөд л өнгөрсөн юм даа.</p><p>Дараа нь 1997 онд юмдаг. Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн компанит ажлын үеэр нэгэн оройн цэнгүүн дээр тааралдаж хэдэн үг сольж билээ. “Багшаа, би чөлөөт уран бүтээлч болсон. Саяхан сонгуулийн сурталчилгаагаар Завханы сумдаар явж байгаад ирлээ” гэж ярьж байв. Хувцас хунар нь нэлээн хуучирч гундуухан байсан даа. Харин огт үнэртүүлээгүй, цоо эрүүл даруухан нь аргагүй байж билээ. Гэхдээ л би ийм ч явах гэж дээ хэмээн хий дэмий шүүрс алдан салсан тэр харамсал одоо ч надад хэвээрээ. Таньдаг найз нөхдөөрөө архи авахуулж уудаг барьдаг хэмээн дуулддаг ч надтай ийнхүү хоёр удаа тааралдахдаа архи дарсны тухай яриа огт болоогүй. Харин ч жаахан зовсхийж байснаас нь үзэхэд тэр эрээгээ алдсан нэгэн биш байжээ. Дээхнэ оюутан болж явсанаа ч бас огт дурсаагүй. Оюутан явсан нь сэтгэлд нь жаахан хөндүүр, бас дурсамжтай сайхан, түүнчлэн гунигтай нэгэн зун намар нь байсан болов уу.</p><p>Энэхүү жижигхэн дурсамжиндаа бидний дунд амьдарч олны хэлдэгээр дууныхаа үг болгоноор дуулж чаддаг байсан алдарт дуучны тухай өөрийн мэдэх зүйлсээ л бичиж байна. Одоо цагт бол бүх авдаг шагналыг аваад, мөн ч их баяжина даа гэх мэтээр ургуулан, ийм л царааны дуучин байсан даа хэмээн үнэлэлт дүгнэлт өгөх юм уу гоёж гуадах хэрэггүй гэж бодож байна. Олон арван жил өнгөрсөн ч</p><p>Алтай хангайнхаа уулсыг</p><p>Асарлуулан сүмбэрлүүлэн зүүдлэв дээ хө” хэмээн үнэхээрийн сэтгэлийн утас чичирхийлүүлэн дуулах нь бараг зүүдэнд ч сонсогдож “булган чиг нударгыг нь шалчийтал уйлав аа хө /Янлинхуар/, “Хулсан ташуур нь байгаасай хуруундаа өлгөөд явахсан” хэмээн аманд аялагдаж, цэн цэнгийн цуваа шиг өдөр хоногууд алсарсан ч ардын дуугаа Адараа гуай мөнхөд дуулсаар байх юм чинь дээ гэж эрхгүй бодогдоно. Нэгэнтээ манайд ирэхэд нь “Манай ах Дашдондов автобусны жолооч хүн. Таны дуулдаг Оторчны дууг сайхан дуулдаг юм. Би сурах гээд үгийг нь сайн мэдэхгүй байна” гэвэл “Алив би бичээдэхье” гэв. Тэр жил миний нагац ах, Монголдоо олон гүүр барьсан гавьяат барилгачин Бадарч ах маань МАХН-ын ХVIII их хуралд төлөөлөгчөөр оролцоод надад ХVIII их хурал гэсэн хатуу хавтастай улаан дэвтрээ дурсгаж билээ. Дууг би тэр дэвтэр дээрээ бичүүлж авсан юм. Адарсүрэн гуай Оторчны дууг амандаа аялан бичиж байхдаа — Яанаа зарим үг нь орж ирэхгүй байна гээд зарим үгийг нь орхиж билээ.</p><blockquote>Оторчны дуу…,</blockquote><blockquote>Адууч аавын ухаан өвлөхөөр</blockquote><blockquote>Зудтай өвлийг өнтэй давна даа</blockquote><blockquote>Намрын хур шиг адуугаа хариулсаар</blockquote><blockquote>Хаврын сайхантай учран золгоно доо …</blockquote><p>Багш Лүндээжанцанд дурсгав. УАДБЧуулгын дуучин П.Адарсүрэн 1981.9.29 хэмээн манай гэрийн аяганы ширээн дээр бичиж суусан нь өчигдөр болсон юм шиг санагдан хоолой торно.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/194/1*K7OKzAmTIHRjk3Vw5qkogw.jpeg" /></figure><p>… Машины бүхээгт ардын дууч П.Адарсүрэнгийн дуу нургилсаар л. Нэг л мэдэхэд зам ч овоо хоржээ. Замын товчоон дээр машин маань ирж зогслоо. Би ч сэтгэл гэгэлзсэн, гунигласан өнийн дурсамжаа завсарлаж таарав. Түүний дуу зөвхөн энэ тэрэгний бүхээгт төдийгүй өргөн Монгол даяар нургилсаар л байх юм чинь гэж би өөрийгөө аргадах мэт бодож бас амжлаа.</p><p>2015.IX.03</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=9bf416f4919c" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[БАР ХАРАЙХЫН ХАВЦАЛД ЧОНО ХАРАЙХЫН ГОЛОО ДУРСЛАА]]></title>
            <link>https://medium.com/@lundeejantsan.d/%D0%B1%D0%B0%D1%80-%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%85%D1%8B%D0%BD-%D1%85%D0%B0%D0%B2%D1%86%D0%B0%D0%BB%D0%B4-%D1%87%D0%BE%D0%BD%D0%BE-%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%85%D1%8B%D0%BD-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BE-%D0%B4%D1%83%D1%80%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B0-ec13e4caf822?source=rss-60489285f647------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/ec13e4caf822</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Lundeejantsan Danzan]]></dc:creator>
            <pubDate>Sat, 02 May 2020 14:18:26 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2020-05-02T14:18:26.467Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Манай монголд дөнгөж дөрвөн ес шувтарч байх цагаар би мөнхийн хавар гэгддэг өмнөд Хятадын Юнань мужийн Кунмин хотод цэцгийн үзэсгэлэн үзэж, зааны шоунд оролцож үзлээ.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/500/1*Dhg9SpIhhx-hrE1RZ15boA.jpeg" /></figure><p>Заанууд хөл бөмбөг, сагсан бөмбөг тоглож, акробат хийж үзүүлэх юм. Үзэгч зочдын дотроосоо нэг нэг хүн гаргана уу гэсний дагуу бидэн дотроо хамгийн залуу Сундуйн Батболдыг гар гэлээ. Су.Батболдыг дээш нь харуулж хэвтүүлээд нэг том заан массаж хийх юм болов. Хөлийн том тавхайгаараа, мөн хошуугаараа Батболдыг массажлаж гарав. Заан хөлөөрөө дарахад 1500 кг буюу 1,5 тонн гэж байгаа. Хүний залуу хүүхэд гаргаж зааны хөлд няцлуулчих вий гэж айдас хүрэхээр юм. Эрсдэл байх уу гэж би тэндхийн хүнээс асуулаа. Өнгөрсөн хугацаанд нэг ч удаа эрсдэл гараагүй гэж хариулж байна лээ. Массаж дуусан, заан шагналдаа гадил жимс аван, Су.Батболд ч тоосоо гөвөн босч ирж сэтгэл амраав.</p><p>Юнань мужийн Лижан хотод зочлов. Гималайн нурууны зүүн төгсгөл хэсэгт оршдог хот байна. Олон зуун километр үргэлжлэх уулын замыг үнэхээр лут тавьсны хүчинд энд аялал жуулчлал гойд хөгжжээ. Халуун биш, хүйтэн сэрүүн биш, нэг л хаврын намуухан дулаан орой шиг л байх юм.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/512/1*ugzp5CPo7KhKak4EaG0rGQ.jpeg" /></figure><p>Юнань муж Хятадын эртний түүхт мужуудын үеэс эхлэн цагтаа Хубилай хааны Монгол цэргүүд энд байрлаж, зүүн өмнөд Азийн улсуудыг хянан сууж байсан гэдэг. Бослого, тэмцлийг дарах, татвар гувчуур хураах ажилд ч оролцож байж. Бослогоор Тогоонтөмөр хаан Бээжингээс Монгол руугаа буцаж Юань Улс мөхөхөд энд байсан монголчууд нутаг буцаж чадалгүй Гималайн нурууг урагшаа болон баруун тийш давж нүүцгээн, аргагүйдсэн нэг хэсэг нь үлдэж хоцорсны ул мөр болсон дөрвөн Монгол тосгон байдаг тухай энд сонслоо. Тэр үед монгол гэдгээ нуун өмсөх зүүх, ярих хэлэх нь хятад шиг байж тэсч үлджээ. Одоо хэр нь найр хурим, цагаан сар, төрөх үхэх үеийн бүх зан үйл нь монголоороо үлдсэн гэнэ.</p><p>Буудлын цонхоор далайн түвшнөөс 6000 гаруй метрийн өндөр мөнх цаст уул шууд л тулаад харагдах юм. Цас мөс нь гэсэнги учраас нуранги үүсээд оройд нь гарах эрсдэлтэй гэнэ.</p><p>Бидэнд эндхийн 16 үндэстэн ястны ардын урлагийн тоглолт үзүүлэх юм болов. Олон цаг уулын замаар явж ирснийх үү, концерт үзсэнээс энэ сайхан агаартай, дуу чимээгүй тайван газар сайхан унтаж амармаар байвч хөтөлбөрийн дагуу дуртай ч дургүй ч үзэхээс аргагүй болов. Бага зэргийн хоцорсхын ороход танхимд харанхуй, тайзны хөшиг нээгдэхийг хүлээж байх тэр хооронд суудлаа эзлэн сууцгаав. Хятадын өмнөд нутгийн бага жижиг үндэстнүүдийн дуу аялгуу эгшиглэж, өөр өөрсдийн ардын хөгжмөөрөө хөгжимдөн яруу эгшиг дуурслаа.</p><p>Эндхийн 16 ястан дор бүрдээ өөр өөрийнхөө үндэсний хувцастайгаа үндэснийхээ бүжгийг өндөр ур чадвартайгаар бүжиглэн, танхимд суусан үзэгчдийг бүхэлд нь эзэгнэн ёстой байлдан дагуулах гэдэг нь болж байв. Энд ирэхээс хэдхэн хоногийн өмнө олон үндэстэн ястны өлгий Ховд аймагт очсоноо, тэндхийн олон ястны бүжиг, тэр дотроо биелгээ, хөөмийн гайхашигт аялгууг сонсож яваад ирснээ бас санаж суулаа.</p><p>Бие алжааж, нойр хүрч байсан нь алга болж, нүд сэргэн сэтгэл баясгалантай болов. Нэг мэдэхэд хоёр цаг шахам хугацаа өнгөрч, танхим нижигнэсэн алга ташилтаар бүжигчдийн урмыг мялааж байлаа. Гэрэл асч харахад тэр том танхим хоосон суудал нэгээхэн ч үгүй дүүрэн ажээ.</p><p>Гараад хөтчөөсөө асуувал Лижан хотын ардын дуу бүжгийн чуулга өдөрт 1–2 удаа жилийн нэг ч өдөр алгасалгүй тоглодог. Үзэгчид ямагт дүүрэн байдаг гэлээ. Аялал жуулчлалын дэд бүтэц (зам, холбоо харилцаа, буудал), үзвэр үйлчилгээ, түүх соёлын дурсгал, бэлэг сэлт, хоол хүнс энэ бүхэн ямар байх ёстойг эндээс харж болохоор ажээ. Жилд хэдэн сая жуулчид ирдэг. Тэдний 90 хувь нь дотоодынх нь аялагчид байдаг байна.</p><p>Тэндээсээ бид “Тансан ламын өмнөд этгээдэд зорчсон нь” киноны зураг авсан газруудаар аялж, чулуун ойг үзэж сонирхсон юм. Бас Хөх мөрний дагуу аялж, “Бар харайхын хавцал”-д очлоо. Энд том усан цахилгаан станц барих зураг төсөл хийгдээд бөөн л яриа болж байгаа юм байна. Олон зуун сая хүний эрчим хүчний хэрэглээ мэдээж өндөр байх нь тодорхой. Усан цахилгаан станц байгуулбал олон мянган айл өрхийн амьдарч буй газар усан дор орж, тэднийг өөр газар нүүлгэхээс аргагүйд хүрэх юм байна.</p><p>Гималайн нуруунаас эх авсан Хөх мөрөн “Бар харайхын хавцал”-аар огцом эргэж, зүүн хойшоо урсах юм. Хэрэв уруудаад явбал Бирм, Тайланд гээд явчих байх. Харин зүүн хойшоо урссанаар Хөх мөрний дагуух үржил шимт нутгуудад хүн ам олноор суурьшин амьдарч, олон зуун хот босч, төр ёс бий болсон түүхтэй Хятадыг ундаалагч хоёр их мөрний (Шар мөрөн, Хөх мөрөн) нэгнийх нь хөвөөн дээр бодож зогслоо.</p><p>Энэ хавцлаар урсахдаа Хөх мөрний урсгал түргэсч, шаагин шуугин урсаж байна. Энэ хавцал анчдад хөөгдсөн бар харайгаад цаад талд нь гарсан гэдэг домогтой. Манай Ховдын Дөргөнд хэдхэн хоногийн өмнө дүн өвлөөр гол нь урсаж, усны шувууд өвөлжиж байгаа “Чоно харайхын гол”-оо энд би санасан юм. “Бар харайхын хавцал”-д “Чоно харайхын гол”-оо дурсахад шүлэг төрлөө.</p><p>БАР ХАРАЙХЫН ХАВЦАЛД</p><p>ЧОНО ХАРАЙХЫН ГОЛОО ДУРСЛАА</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/960/1*2zdWLQgRnY878Nm6fLRNfg.jpeg" /></figure><p>Холын их</p><p>Хөх мөрний урсгал</p><p>Хойшоо эргэж урссан байх юм.</p><p>Түвдийн уулсаас эх авсан их усан</p><p>Төрт ёсны бас нэг эх болсон гэх юм.</p><p>Эргэж урссан голын тэр хавцлыг</p><p>Энэ нутгийнхан Бар харайхын хавцал гэх юм.</p><p>Бар харайхын хавцал гэж сонссоор атлаа би</p><p>Чоно харайхын голоо энэ газар санах юм.</p><p>Бар харайхын хавцлаар</p><p>Эргэж урсдаг голоос</p><p>Бага уу, их үү гэлгүй</p><p>Миний л гол гэж бодох юм.</p><p>Морины дэл цантах</p><p>Идэр есөөр гол нь автдаггүй</p><p>Монголын минь өвөр</p><p>Илчтэйеэ гэж бахархах юм.</p><p>Юнань муж, Лижан хот 2003 оны II сар</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=ec13e4caf822" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[МИНИЙ МЭДЭХ ГЕРМАН ОРОН**]]></title>
            <link>https://medium.com/@lundeejantsan.d/%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%BC%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D1%85-%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD-e67254daf60?source=rss-60489285f647------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/e67254daf60</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Lundeejantsan Danzan]]></dc:creator>
            <pubDate>Tue, 21 Apr 2020 12:02:02 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2020-04-24T12:38:12.670Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p><a href="#_ftnref1">*</a> Өдрийн сонин №207 (2028) 2005.8.30</p><p>2005 оны зургадугаар сард “Чингис хаан ба түүний залгамжлагчид” үзэсгэлэн ХБНГУ-ын Бонн хотноо гарч түүний нээлтэд Германы болон манай өндөр албаны төлөөлөгчид оролцсон тухай мэдээ түгсэн билээ. Охин маань эл үзэсгэлэнг үзсэн тухай сэтгэгдлээ электрон захиандаа бичиж, төдөлгүй үзэсгэлэнд тавигдсан бүтээлийн тухай ном ч надад ирсэн. Үүнийг уг үзэсгэлэнг зохион байгуулахад оролцож байгаа нутгийн дүү докторант П.Эрдэнэсүх (Жамбын Пүрэв зохиолчийн отгон хүү) явуулжээ.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/600/1*7yjeeHuEOF5Bk_Rg2tgJag.jpeg" /></figure><p>Хэдэн жилийн өмнө Германы судалгааны нийгэмлэг (DFG), Германы урлаг, соёлын үзэсгэлэн зэрэг газарт ажил хэргийн уулзалт хийж байхад Монголын эзэнт гүрний түүхээр Чингис хаан, түүнийг залгамжлагчидтай холбоотой түүхэн үзвэрүүдийг уг эхээр нь байгаа орноос нь авчирч үзэсгэлэн гаргах тухай хоёр улсын Ерөнхийлөгчийн айлчлалын үеэр яригдсаныг ажил хэрэг болгох тухай ярилцахад энэ залуу хэлмэрчилж байсныг саналаа.</p><p>Монголын нэгдсэн төр улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн босгон дээр энэ үзэсгэлэн гарч Герман, Австрийн хотуудад олон арван мянган хүн үзэж танилцах нь мэдээж. Хамгийн гол нь Монголын түүхтэй холбоотой түүх соёлын үнэт үзмэрүүдийг нэг дор цуглуулж нийтийн хүртээл болгож, өрнөдөд сурталчилж байгаа нь чухал ач холбогдолтой юм.</p><p>Энэ үгийг бас миний найз нэрт эрдэмтэн, Хайдельбергийн их сургуулийн профессор Рудигер Вольфрум гуай өндөр Гэгээний даншгийн үеэр уулзахдаа хэллээ. Дашрамд хэлэхэд, Вольфрум профессор Монголд тун элэгтэй нэгэн бөгөөд олон залуу эрдэмтнийг Германд бэлтгэхэд тусалсан буянтан. Сая ирэхдээ олон зүйл хөөцөлдөхөөр сэдчихсэн явна. Үүгээр хамгийн сүүлд миний Германтай холбоотой тэмдэглэл түр завсарласан байна.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/675/1*p4UhlmzT5f519RypvlQaAQ.jpeg" /></figure><p>Ер нь Германд явж байхдаа хөтөлсөн 2–3 дэвтэр дүүрэхээр тэмдэглэл надад байх юм. Эдгээрийг дэлгэж нэг уншъя байз. Амарч байгаагийн хэрэг юу билээ. 1978 оны долдугаар сарын 4-нд Улаанбаатараас Берлин орохоор “Ту-154” онгоцонд сууснаас эхлээд хөтөлсөн тэмдэглэл одоо миний өмнө дэлгээтэй байна. Их сургуулийн гуравдугаар анги төгссөн жилээ оюутны гавшгай отрядаар 45 хоног БНАГУ-д явж ажилласан юм. Берлин хотод Ликтэнберг гэдэг районд орон орны залуус лагерь болж байрлав. Барилга дээр ажилласан. Ажил өглөөний зургаад эхэлдэг. Амралтын өдрүүдэд бусад хотуудаар аяллаар явж танилцана.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/600/1*9Y5FUZgou8iMsZ6KJp_YLQ.jpeg" /></figure><p>Герман оронд хөл тавих ёстой л байжээ. Үүнийг хэлдгийн учир нь 1968 онд бага сургуулийн гуравдугаар анги төгсөхөд БНАГУ-д пионерийн лагерьт явуулах болов. Сургууль сургуулиас нэг нэг хүүхэд гадаадад амраадаг байсан. Тухайн үедээ Улаанбаатар хотод сургууль цөөвтөр байсантай л холбоотой байх даа. Гэтэл явахын даваан дээр гэнэт болих шийдвэр гарчээ. 1968 оны Прагийн хавартай холбоотой байх. Ангийн хүүхдүүд нэг нэг төгрөг цуглуулж аль эрт надад өгсөн гээд бодчих. Гэтэл их сургуулийн гуравдугаар ангиа төгсөөд л арван жилийн дараа явж байна шүү дээ.</p><p><strong>Долдугаар сарын 14.</strong></p><p>Өглөөний 6 цаг 30 минутад галт тэргэнд сууж <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Weimar_Republic">Ваймарын</a> зүг гарлаа. Берлинээс Ваймар 300 км. Гурван цаг гаруй яваад ирлээ. Хамгийн өндөр байшин нь барилга архитектурын дээд сургуулийн оюутны дотуур байр. 224 номерын өрөөнд дөрвүүлээ оров. Гёте, Шиллерийн хөшөө, Бухенвальдад тус тус цэцэг тавилаа. Гёте, Шиллер нарын гэр музейг үзлээ. Гётегийн 144 боть өрөөстэй байна. Маш их цуглуулгатай хүн байжээ. Гёте сайн зураач, эмч, зохиолч хүн байжээ гэж тэмдэглэсэн байна.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/901/1*nt60-hNKqVBArVQXjN5reQ.jpeg" /></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*jzdswHl3jPq6pj0peRlprg.jpeg" /></figure><p>Дараа нь Эттербергийн ууланд байх Бухенвальдын хорих лагерьт очиж үзсэн байх юм. Д.Пүрэвдоржийн “Бухенвальдаас ярьж байна” гэдэг найраглал “Цог” сэтгүүлд гараад удаагүй байсан цаг. Би цээжээр уншдаг байсан юм. Энэ найраглалын мөрүүд миний санаанд тодхон байна гэж тэмдэглэжээ. Хамгийн хүнд хэсэг нь хүүхдүүдийг хорьж байсан хэсэг. Зүрх шимширч явлаа. Энд дайны үед хоригдож байсан Зөвлөлтийн улс төрийн хоригдлын өрөөнд (улс төрийн хоригдлуудыг нэг нэгээр нь ганцаарчлан хорьдог байжээ) манай ардын зураач Амгалан гуайн “Ээжээ сайн байна уу” гэдэг мандаж байгаа нарны наанаас хувинтай ус бариад ирж яваа ээж рүүгээ хүү нь тэмүүлж буй алдартай зургийг орон дээр нь ар гэрийнхэн нь баглаа цэцэгтэй тавьсныг үзээд эх орныхоо нэрт уран бүтээлчээр бахархах сэтгэл төрж билээ.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/700/1*mVjQBqWPkSu2iHZ12IBWrg.jpeg" /></figure><p>Ваймараас Берлин ирэх хооронд оюутны отрядад хамт явсан Ю. Мөнх-Амгалан гэдэг монгол хэлний ангийн оюутан (одоо шинжлэх ухааны доктор, профессор болсон) бид хоёр тэр цагт нэг зүйлийг сэдэв. “БНМАУ-ын төр, эрхийн түүх” их хэмжээ гурван боть, бага хэмжээ хоёр боть, зургаан хэсэгтэй байхаар, бичих хугацаа 15 жил гэж тэмдэглэсэн байна. Гэтэл 19 жилийн дараа буюу 1997 онд өөрийн багш, академич Ж.Болдбаатартай хамт “Монгол Улсын төр, эрх зүйн түүхэн уламжлал” нэртэй сурах бичиг бичиж хэвлүүлсэн юм. Олон жил санааны мухарт явсаар ийнхүү нэг боть болон гарсан энэ номонд маань шинжлэх ухааны шилдэг бүтээлийн шагнал олгосон юм.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/200/1*CH8eDuB4hMR-2cR5YZQuYA.jpeg" /></figure><p><strong>Долдугаар сарын 16.</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/600/1*y3gfVFYxcq6FeA0dtSvHtQ.jpeg" /></figure><p>Потсдам. Энэ хот Берлинтэй хаяа нийлэн оршдог. Хааны гүнж амьдарч байсан Цициленхоф өргөөнд гурван гүрний түүхт гэрээ явагджээ. Хятад гудамж, дурлалын цэцэрлэг зэргээр ороод оройдоо буцаж ирээд тэмдэглэл бичиж сууна. Потсдамаас Берлин орох замд зургаан герман залуу дэндүү “самуун” байв гэж бас бичжээ. Өрнөдөд өнгөрсөн зууны 70-аад оны дундуураас 80-аад он өнгөртөл секс хувьсгал гээч нь болж байсан тэр үе нь бололтой юм. Потсдам хот гэснээс “Говь хянганд тулалдсан нь” киноны зураг авалт энэ хотод болжээ.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1000/1*lpye4EpYGHzE5CKq4rlNRQ.jpeg" /><figcaption><a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Cecilienhof">https://en.wikipedia.org/wiki/Cecilienhof</a></figcaption></figure><p>Эндхийн хятад гудамжийг Харбин болгож, герман цэргүүд орос цэргүүд болж, Дефо кино үйлдвэрт хадгалагдаж байсан Зөвлөлтийн танкууд, хувцас хэрэгслэлийг ашиглаж, чөлөөлөгчдийг баяр хүргэн угтаж буй хятад, өвөрмонгол хүмүүст Германд дадлага хийж байсан Мах комбинатын ажилчид тоглон зургаа авахуулсан тухай Сумхүү найруулагч ярьсныг санаж байна.</p><p><strong>Долдугаар сарын 28.</strong></p><p>Өнөөдөр манай лагерь хөл хөдөлгөөн улам ихтэй боллоо. Дэлхийн залуучууд, оюутны XI их наадмын нээлтийн өдөрт (Кубын нийслэл Гавана хотноо болсон) Германы бүх сонин энэ өдрийн дугаараа зориулжээ. Оройн 19 цагт бид Берлиний Гумбольдтын их сургууль дээр очлоо. Орон орны оюутнууд цуглажээ. Кафе үдэшлэг боллоо. Идэж уух юмыг ч ёстой их тавьсан байв. Муу хүн идсэнээ, сайн хүн явснаа гэдэг. Хоногт 15 маркаар хооллох ёстой, түүнээ бас хэмнэж, амьтан ах дүүдээ юухан ч болов авчихмаар санагдаад өлөн зөлмөн явсан надад ч туйлын сайхан байсныг нуух юун. Мах цадталаа идье гэж бодсон ч хоёр гурван мах үмхээд цааш ордоггүй. Ходоод агшсанаас зайлахгүй гэж бодлоо. Хоёр аяга пивоныхоо талоныг дөрвөн аяга кока коланы талоноор сольж уув. 29-ний 06–10 цаг хүртэл их наадамд зориулсан субботникт оролцов.</p><p>Хоёр Герман нэгдэж, манай улс шинэ тогтолцоонд шилжсэнээс хойш 1998 онд 20 жилийн дараа ХБНГУ-д айлчлах Монгол Улсын Их Хурлын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд орох завшаан тохиолдов.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/750/1*prJKL19hVyp9VWSBiPP7kg.jpeg" /></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/450/1*inDAIq6q9VdKF94tAaeAXA.jpeg" /></figure><p>ХБНГУ-ын Бундестаг, Нордрейн-Вестфален муж улсын Ландтагт зочилж, Бетховены гэр музей үзэж, Хамбахын нүүрсний уурхайтай танилцлаа. Рейн мөрний савд орших нүүрсний уурхайнууд Германы хөгжилд лут ул мөрөө үлдээсэн тухай түүхийн номноос уншсанаа санаж явлаа. Энэ уурхайд ажиллаж буй машин техник, ялангуяа олон шанагат аварга эксковаторыг хараад өнөө цагийн техник технологийн ололтыг бишрэх сэтгэгдэл төрсний сацуу манай уул уурхайнхан тэднээс сурах зүйл үлэмж буйг мэдэрлээ. Олборлож ашигласан газраа нөхөн сэргээлт хийж, хиймэл ой, хиймэл нуур, хиймэл ногоон уул бүтээснийг харж явлаа. Хичнээн сайхан ногоон орчин бий болголоо ч хүний гараар бүтсэн юм болохоороо унаган байгалиа яагаад ч гүйцэхгүй нь тодорхой. Далайн усыг түрж газар бүтээн, онгоцны буудал барьж, хөрсийг нь хуулсан уурхайн гүнийг дүүргэн шинэ хөрс бий болгож байхад бид яаж байгаа билээ дээ гэж өөрийн эрхгүй сэтгэл зовсонсон.</p><p>Германд очих бүр, герман хүмүүстэй уулзан ярилцаж явахад санаж сэдэх, бодож эргэцүүлэх олон зүйлтэй тааралдсанаа олзуурхана. 1999 оны зун, намар Бонны их сургуульд хоёр сар гаруй байж профессоруудынх нь семи­нарт оролцох, баялаг номын санд нь суух боломж олдсон юм. Үүнийг би аз гэж хэлнэ. Боннын их сургуульд цагтаа Маркс суралцаж байсан юм шүү дээ. Тус их сургуулийн профессор Шилкен, Леевер, Пеффеген, Мюнхений их сургуулийн профессор Шоллер зэрэг олон профессоруудтай ойр дотно танилцаж харилцаатай болсон юм.</p><p>Леннештрасс гудамжинд байх оюутны байрны нэг өрөөнд яг л оюутан шиг хоёр сар амьдарч, өглөөд Боннын их сургуулийн ногоон цэцэрлэгт гүйж биеийн тамирын дасгал хийдэг, оюутны гал зууханд ээлжээ хүлээн цай хоолоо хийдэг, профессорын тэнхим болоод номын санд сууж ажилладаг, орой нь талх, усаа авахаар хүнсний дэлгүүр орох бөгөөд Боннын төв талбайд усан үзэм, жимс зарж буй хүмүүс “Цвай кило драй марка” (2 кг нь 3 марк гэсэн үг) гэж уянгалуулан дуудах нь сонсогдоно. Энд байхдаа Боннын их сургуулийн Монгол судлалын семинараар оров. Сэтгэлд хичнээн сайхан бүлээн дулаан уур амьсгал угтав аа. Номын өргөө хойно арга ч байж уу.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*bygjTacTDfFSDhenidVixA.jpeg" /></figure><p>Монголч эрдэмтэн Баярс гуай сууж байна. Ханаар нь дүүрэн монголч эрдэмтдийн зураг. Лав 20–30 хүний жижиг жаазтай зураг байна. Хамгийн дээд талд нь Б. Ренчин гуай, Ц. Дамдинсүрэн гуай нарын зураг заларчээ. Энд байхдаа нэрт монголч эрдэмтэн Хайссиг гуайтай уулзсан. Нас өндөр болсон ч ухаан санаа нь саруулхан. “Монгол судлалыг хөгжүүлэхэд миний хоёр шавь (Загастөр профессор, Баярс профессор) чадлаараа зүтгэж байна. Шинэ үе гарч ирэхэд нь та ч бас манай томчуулд хэлээрэй” гэж байна. Загастөр профессор тэтгэвэртээ гарсан ч Хархорумын архелогийн экспедицэд гол баганы нэг болсоор байгаад нь баярлаж явдгаа Боннд уулзахдаа хэлэв. Төвд судлал шахаад монгол судлал жаахан хэцүү болчих гээд байна гэж сэтгэл зовинонгуй ярьж буй эрдэмтэд ч тааралдаж байв.</p><p>Нэгэн сайхан тогтуун орой Германд олон жил сурч Хайдельбергт доктор болсон Б.Мандахбилэгтэй хамт Берлиний гудамжинд гадаа хооллож суутал сайхан цагаан толгойтой нүдэнд дулаахан өвгөжөөр хүн “сайн байна уу” гэж монголоор хэллээ.</p><p>- Сайн, та Монголд байсан хүн үү гэхэд:</p><p>- Та яг оноод хэлчихлээ. 1960 хэдэн онд би Монголд мэргэжилтнээр ажиллаж байсан гэж хэлэв. Ингээд бидний хооронд халуун яриа өрнөлөө. Би Монголд ажиллаж байхдаа монгол ажилчдад үнэхээр дургүй хүрдэг байсан. Цаг барьдаггүй, юм л болбол сууж дэмий ярих гээд. Дараа нь Африкийн нэг улсад очлоо. Гэтэл тэнд ямар байсан гэж санана. Миний хамгийн тааруу байдаг хоёр монгол ажилчнаас хэд дахин залхуу, бүдүүлэг байсан. Би ч Монголд ажиллаж байхдаа жаргаж явж дээ гэж бодогдсон шүү. Түүнээс хойш Монголын тухай сонсохоор сэтгэлд нэг л ойр санагддаг болсон юм. Харин саяхан Африкийн хоёр гурван орноор яваад ирсэн. Их өөрчлөгдсөн байна. Танайх ч одоо шал өөр болоо байх даа гэж үнэн голоосоо илэн далангүй ярьж билээ. Тэр хүний нэрийг тэмдэглээгүй К.Ш гэсэн байна. Хэвлэлийн комбинатад ажиллаж байсан гэсэн санагдана.</p><blockquote>Би үүний дараа Мандахаас асуусан юм. Германы хөгжлийн нууц юу вэ? гэж. Ажилсаг, хөдөлмөрч, хичээнгүй байх гэж шууд л хариулав.</blockquote><p>Герман хүн хүн хулхиддаггүй, цаг нарийн барьдаг, тооцоотой гэж яригддаг байхаа гэвэл хөдөлмөрч, ажилсаг хүмүүс л цагийг нарийн барьдаг, хөлс хүчээ шингээсэн хүмүүс мөнгө, эд зүйлдээ хайр гамтай ханддаг нь ёс л байхгүй юу гэв. Нээрээ ч тийм дээ. Энд байгаа манай монгол залуучууд ч бас бахархмаар юм. Лав л Боннд байгаа манай оюутан, магистрантууд гэхэд цаг нартай уралдан сурч мэдэх гэж мэрийсэн, хоол хүнс, өмсөж зүүхээ өөрсдөө л ажил хайж явж олдог, ийм л залуучууд байх юм. Бусад хотод очоод оюутнуудтай уулзахад ч ийм дүр төрхтэй залуучууд байна. “Манай үеийн баатар” сэхээтний дүр төрх бүрэлдэж байна. Монголдоо очоод ихийг бүтээнэ гэдэгт итгэнэм гэж тэмдэглэсэн байх юм.</p><p>Бонны их сургуулийн эрүүгийн эрх зүйн профессор Пеффген миний шавь Батхишиг бид хоёрыг Кельний алдарт цогчин сүмийн хажууд газар доор байх эртний Ромын түүхийн музейг урьж үзүүлсэн юм. Нийтийн тооллын өмнөх зууны үед Византийн нийслэл байсан энэ газар уг ордонг архелогийн малтлагаар гаргажээ. Сократ, Платон, Аристотель, Пифагор тэргүүтэн философичдын зурагтай шаланд нь тэр аяараа элдэв хээ угалз алаглан байх юм. Манайхаас гаралтай гэж бодож явдаг байсан түмэн насан хээ (хас хээ), алхан хээ ч тэнд байсан даа. Дараа очихдоо дахин сайн үзье гэж бодож байна. Тэгэхээр даяаршил гэдэг чинь өмнөх соёл иргэншлийн үед байсан юм биш үү.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*Z7mYBlS0bp8IakJ23oW-1w.jpeg" /></figure><p>Олон шинжлэх ухааны нарийн тооцоогоор хийгдсэн зүйлүүдийг нь одоо ч тэр түвшинд хийхэд бэрхтэй гэнэ. Энэ их том соёл иргэншил мөхжээ. Мөн гайхалтай соёл иргэншил оршиж байж шүү гэж би дуу алдлаа. Пэффген профессор надад хэлж байна.</p><p>Энэ их соёл иргэншил мөхсөн нь үнэн. Энэ сайхан бүтээл, уран барилга тэргүүтэн алга болжээ. Гэтэл Ромын эрх зүйн систем нь одоо ч үйлчилж байна. Эрх зүйн цоо шинэ системийг бүтээх гэж яаж ч оролдоод буцаад л Ромын эрх зүйн систем дээр буучихдаг. Оюуны өмчийг устгаж чадахгүй мөнх байдаг юм даа гэж билээ.</p><p>Монголынхоо нэртэй хуульчидтай хамт Германы шүүхийн тогтолцоотой нэлээд хэдэн муж улсад очиж танилцсан. Германы шүүхийн тогтолцоо өвөрмөц, Үндсэн хуулийн шүүх, захиргааны шүүх, эрүү, иргэний (ердийн шүүх), санхүүгийн шүүх, хөдөлмөрийн шүүх зэрэг дагнасан шүүхүүд байх юм. Эдгээрийн холбооны хэмжээний Дээд шүүхүүд өөр өөр хотод байрласан нь бас онцлог. ХБНГУ-ын Үндсэн хуулийн шүүх гэхэд Карлсруэ хотод, захиргааны дээд шүүх нь Лейпциг хотод, санхүүгийнх нь Мюнхэн хотод гэх мэт. Би үүнээс жишээ аван арбитрийн шүүхийг ч болтугай Хархоринд байгуулчихвал болохгүй нь юув гэж бодож л явсан. Компанийн захирлууд давхиад л очно биз. Учир нь төрийн байгууллага тэнд ажилласнаар хотуудаа дэмжиж байгаа хэрэг. Ядахдаа зочид буудлын орлого ч болсон нэмэгдэнэ. Зам харилцаа сайтай газарт байдаг л зүйл. Манайд тэр болгон боломж муутай нь үнэн.</p><p>Өөр нэг тэмдэглэсэн зүйл бол Германы холбооны улсын болон муж улсын дээд шүүхийн шүүгч бүрийн үүдний хаягт доктор гэж бичээгүй шүүгчийг хайгаад олсонгүй. Германд докторын зэрэг хамгаалахад ямар өндөр чадавхи шаарддагийг гадарлаж ядах юун. Шүүхүүдэд ийм л өндөр эрэмбэтэй хүмүүс ажиллаж, шударга ёсыг сахиулж байдаг. Үүнийгээ тэд эрх зүйт төр гэж нэрлэдэг юм байна. Хууль иргэн бүрт тэгш үйлчилж чаддаг, ар өврийн хаалга, танил тал харах гэсэн ойлголт байдаггүй газар. Дээр нь хуулийн нэг, хоёрдугаар шалгалт гэж лут юм байна.</p><p>Рейн мөрний хөвөөний нэг тосгонд намрын ургац хураалтын баяр болох дарсны баярт оролцож Мюнхэний шар айрагны клубт Баварийн Мюнхэн баг нь ялалт байгуулсныг тэмдэглэж, бие биенийгээ танихгүй ч гэсэн тэврэлдэн баярлалдах мюнхенчүүдтэй грушиктэй шар айргаа харшуулан “цумвооль” гэж сэтгэл хөдлөн тулгаж явсан үе маань нүдэнд харагдах шиг болж байна.</p><p>Дэлхийн гайхамшгийн нэг Кельн дом буюу Кельний цогчин сүм суурин соёл иргэншлийн гэрч болон үлджээ. Түүний суурийг эрт тавьсан боловч Бат хааны довтолгооноос болгоомжилж 80 жил хойшлуулсан гэж ярьдаг. Уг сүмийг 400–500 жил барьсан гэдэг. Дэлхийн II дайны үед уг сүм нэг хоёр сум туссаныг эс тооцвол бүрэн бүтэн үлдсэн юм байна. Америкийн нисэгчид нисэхдээ баримжаа болгодог учраас бүтэн үлдсэн гэдэг. Үнэхээр сүрлэг аугаа барилга даа. Бонн хот Кельнтэй залгаа оршдог юм.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/864/1*1EqmvdfYTV6-S9TGw00p_A.jpeg" /></figure><p>2003 оны аравдугаар сард Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны гишүүдтэй Кельнд очиход тэнд сурч байсан миний охин Дэжээ халуун савтай цай, хуушууртай биднийг угтсан билээ. Кельн сүмд орж эртний Византийн чулуун замаар явж байхдаа төрсөн сэтгэгдлээ дор буулгалаа.</p><p><strong><em>Кельний нулимс</em></strong></p><blockquote>Бууршгүй үзэсгэлэнгийн</blockquote><blockquote>Бэлгэ тэмдэг</blockquote><blockquote>Буурал Кельний сүм</blockquote><blockquote>Хараа булаана.</blockquote><blockquote>Домогт Рейний</blockquote><blockquote>Намуун урсгал</blockquote><blockquote>Довтлох хөлгийн ард</blockquote><blockquote>Ярагдан хоцорно.</blockquote><blockquote>Тэртээ Византын</blockquote><blockquote>Чулуун зам</blockquote><blockquote>Тэнгэр борооших тусам</blockquote><blockquote>Өнгө орно.</blockquote><blockquote>Эртний түүхийг</blockquote><blockquote>Гэрчлэн, гэрчлэн</blockquote><blockquote>Эгшдэггүй нулимст</blockquote><blockquote>Кельний туг намирна.</blockquote><blockquote>Ахуй амьдрал</blockquote><blockquote>Жаргал зовлон</blockquote><blockquote>Алив бүхнээ</blockquote><blockquote>Аврах гэж</blockquote><blockquote>Аргадаж</blockquote><blockquote>Атиллад өргөсөн</blockquote><blockquote>Арван нэгэн мянган охин</blockquote><blockquote>Алдарт Кельний туганд</blockquote><blockquote>Арван нэгэн нулимс болсон гэж</blockquote><blockquote>Хүний газар эргэж очиход</blockquote><blockquote>Миний охин аавдаа ярилаа.</blockquote><blockquote>“Домог ч бай, үнэн ч бай</blockquote><blockquote>Нулимсны цаадахыг мэдэж яваарай</blockquote><blockquote>Дорой хэнд ч гэсэн туслаж яваарай”</blockquote><blockquote>Дорнын талын малчны үр</blockquote><blockquote>Аав нь хүүдээ захилаа.</blockquote><h3><strong>2005–08–28</strong></h3><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=e67254daf60" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[ДҮҮ МИНЬ]]></title>
            <link>https://medium.com/@lundeejantsan.d/%D0%B4%D2%AF%D2%AF-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%8C-1804c873fdf2?source=rss-60489285f647------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/1804c873fdf2</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Lundeejantsan Danzan]]></dc:creator>
            <pubDate>Sat, 18 Apr 2020 11:58:40 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2020-04-18T11:58:40.509Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Одоогоос гучин гурван жилийн өмнө. Ээж минь гурван хүүтэйгээ авахуулсан гэрэл зургийг хараад сууж байна би. Тэнгэрт байгаа ээж минь, аав минь, ах минь, газар дээрх ганц дүүгээ гэнэтийн аюулт өвчнөөс амийг нь аварч чадсангүй юу гэж харж байгаадаа гэхээс сэтгэл өмрөх шиг болж сууна.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*3Ed7e8Ptkfk9_p5JSPJJ9w.jpeg" /></figure><p>Ээжийн минь номхон бор нүд намайг ширтэнэ. Цагаан дарь эхийн нүд шиг тийм л энэрэнгүй нигүүлсэнгүй нүдээр намайг харж байдаг юм. Ээж бид нар зургаа авахуулахад миний ганц дүү арван дөрөвтэй ном сударт бичдэгчлэн гэнэн цагаанаараа ёстой л амьтны үр, ангирын зулзага байлаа. Ийм нэг дүүтэй болох гэж өөрөө ч гэсэн аав ээжийн гараас бараг гараагүй байтлаа би ямар их хүсдэг байв даа.</p><p>Би хэзээний хань бараа татдаг, ухаандаа ганцаардлаас айдаг хүүхэд байсан. Түүнээсээ болоод айлын хүүхдэд их сайн, хааяа нэг олдох ганц хоёр чихэр ч юм уу юу олдсоноо бусдын хүүхдэд өгчих жишээний. Миний энэ занг мэдэх манай хамар хашааны нэг залуухан ах өөрийнхөө наян литрийн лаазыг зааж ус бариад үүнийг дүүргээд өгвөл чамд бага хүүхдээ өгнө гэсэнсэн. Би үнэмшээд өдөржин хөлсөө дуслуулан худгаас ус зөөж хүүхдээ одоо л өгөх байх гэж үдэш тээр орой болтол тэднийд горьдон сууж билээ. Тэгтэл эхнэр нь өөрөө усаа авахгүй хүүхдээр ус зөөлгөөд гэж загнаж би ч хууртсанаа мэдэн гэртээ харих замдаа уйлж явсан билээ. Гэвч хүүхэд бол хүүхэд. Манай нэг нагац хүүхэд цаашлүүлдаг хэзээний зангаараа өөрийн Саран гэдэг охиноо зааж, — Чамайг энэ савтай талхыг бүгдийг нь ганцаараа идчихвэл охиноо танайд өгнө гэхээр нь тэдний ширээн дээрх хувин дүүрэн талхыг нь янцаглан сууж яаж ийгээд цөмийг нь идчихсэнд учрыг мэдсэн аав ээж маань хүүхэд хуурлаа. Талх гэдсэнд нь хөөгөөд сүйд болсон бол яана гэж загнаж их нь ичиж бага нь уйлна гэгч болов. Мөн томчуудын тоглоом миний хувьд шоглоом болох нь тэр байжээ. Мөн л тэр насандаа би нэг нохойн гөлөг олж авсан юм. Үнгэгдсэн лоовууз шиг жаахан, туранхай гөлөг өө. Түүндээ Арслан гэдэг мундаг нэр өглөө. Гөлөгтэйгөө тоглоно, хөөцөлдөнө, тэврээд л явна, эрхлүүлнэ. Гэм нь айлд тэврээд орохоор загнана, том хүүхдүүд булааж авах гэж айлгана. Тэгсэн хүссэн юм хүзүүгээр татах өдөр ирдэг байжээ. Дөч гарч явсан ээж минь төрж би хөөрхөн дүүтэй болов. Би амьдралдаа бишгүйдээ нэг баярлаж явсан ч тэр удаа хөөрхөн эрэгтэй дүүтэй болоод баясан хөөрснийхөө чинээ дахиад тэгж их баярлаагүй байхаа. Ахыгаа тэгтэл их хүлээлгэн ирсэн дүү минь ахыгаа орхин одов.</p><p>Дүү минь жаахан өлгий дүүрэхгүй амьтан байсан. Гэвч манай болоод манайхны хувьд их том. Саяхан болтол мөн ч их түшиг минь байлаа. Тэр үед ээжүүд төрөөд 45 хонов уу үгүй юу ажил төрөлдөө явцгаана. Айлын том нь багыгаа харна. Дүүгээ ах нь чирч гулдран асардаг байлаа даа.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*78AeyrmOJCBQ43Et0qruCA.jpeg" /></figure><p>Тэр үе маань одоо бодогдох юм. Ер нь олон юм санагдах юмаа. Харин дүүгээ байхад би ийм олныг бодож байсан болов уу гэмээр. Дүүгээ өвөртлөөд унтдаг байсан минь санагдана.</p><p>Явуу найрагчийн бичсэнээр “төөрсөн хоёр ишиг бие биенээ олоод сүргийн захад бувар бувар хивж хэвтэх”-тэй адилхан ч юм шиг. Хоёр муу үнээ, ганц бор мориндоо тэжээл бэлтгэх гэж жил бүрийн намар дүүгээ дагуулаад Хандгайт орж ойн цоорхойд өвс хаддаг байснаа санана. Толгойтын зүүн салаанд бор морио тэргэнд хөллөөд жаахан улиасны унанги цуглуулж ачаад хээр сууж хар цай, талхаа хуваан цайлж байснаа санана. Тэгж яваад хоорондоо төөрч мунгинана. Дүүгээ олж аваад аргадаж үүрээд зүтгэж явсан минь сайхан санагдана. Зун хөдөө явна гэж ах дүү хоёрт мундаг том баяр байлаа. Ээжтэйгээ төрсөн нутаг Өвөрхангайн Баян-Өндөртөө ах дүүсээрээ явж дүү минь айраг ууж, багачуултай барилдаж, хотын хүүхэд гэхэд дааганы булгианд сүрхий тогтдог байсан нь энэ л үед санаанд оров. Би их сургуульд багшлах болсон хойноо Сүхбаатарын Асгатад зуны ажлаар очихдоо дүүгээ хөдөөгийн агаарт гараг, бас эр хүн байна газар үзэг гэж оюутнуудынхаа хамт дагуулан явсан юм. Тэнд миний дүү “Хорооны хүү” нэр авч билээ. Уулаас хөөрхөн ааштай, хүн болгонтой эвтэй учир оюутнууд бүгд дүүг эрхлүүлдэг, Дарамбазаргүй ажил байхгүй учир Валентин Катаевын “Хорооны хүү” зохиолын гол баатрын нэрээр нэршсэн нь тэр.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*Mmjulg-1kprKWnzv-NCoZQ.jpeg" /></figure><p>Дүү минь багадаа хүндээр өвдөж эмнэлэгт үхэл амьдралын зааг дээр байхад надад дээшээ тэнгэр хол, доошоо газар хатуу үе хэдэнтээ тохиосон ч аав ээжийн маань бурхан сахиус, ачит эмч нарын ачаар дүү минь үхлийн ирмэгээс эргэн ирж ах эгч нараа баярлуулж байж билээ. Ачит эмч нар Г.Нямхүү, Б.Энхравдан, Б.Төмөрбаатар гээд олон олон эмчийг дүү минь аав ээж шигээ санаж баярлаж явдаг байлаа.</p><p>Аюулт өвчин амьдралд нь ч нөлөөлсөн. Тэглээ гээд манай Монголын гурван саяын нэг Данзангийн Дарамбазар амьдралд дарлагдаагүй, амьдралынхаа жолоог сул хаяж гэлдрээгүй, юухан ч бол бүтээх гэж хэр чадлаараа эрвэлзэж явсан юм. Тэр дөнгөж 16-тайдаа албан газарт сантехникийн засварчнаар ороод чадах мэдэх бүгдээ хийж халамжит сайн хань, гурван хөөрхөн хүүхэдтэй, “Өндөр ээж” гэж зохиолд гардаг шиг “Өндөр аав” гэмээр хүнд өгөх, тус болох аргаа олж ядсан нэгэн явсныг нь хамт амьдарч ажиллаж явсан бүхэн хэлдэг. Хорвоо хатуу нүүрээ харуулсан үед бүр ч олон хүн хэлж байх шиг байна. Олны ам сайн байхтай адил тийм том маани хаанаасаа ч байх билээ таминь.</p><p>Түүний “Өндөр аав”-ын зан нас нь явах тусам улам их илрэх болсон. Өвдөж зовоод номын мөр хөөж чадаагүй, одоо хүүхдүүдээ л гэж улам их хичээх болсон. Нинжин сэтгэл гээч юм зэрэгцээд эгээрэл гээч юм байж л энэ орчлон тэнхлэг дээрээ оршдог бизээ.</p><p>Ажил тарах дөхөхөөр л над руу утасдана. “Ахаа, ажил чинь тарах гэж байна уу, Би Тулгааг /эхнэр нь/ аваад явж байна, гаднаас такси баригдахгүй шүү. Даарчихна шүү. Би очиж авья” гэнэ. Юухнаар ч болов туслах гэж хичээнэ. Туслана. Бид хоёрын ганц хөгшин эгчдээ байнга санаа тавина. Бас Оюунаа эгч /миний хань/ сургуулиа удирдаад дээр нь гэр орныхоо бүх ажлыг үүрээд их л ядарч байна даа гэж санаа зовнин хэлдэг байсан нь бодогдоно. Миний биеийг таагүй үед унтахын өмнө заавал утасдаж биеийг минь лавлахаа ч мартахгүй. Өнгөрөхийнхөө ердөө л өмнөх амралтын өдөр намайг зуслан дээр хүргэж өгөөд яаралтай Улсын их дэлгүүр орно гэсээр давхиж одлоо. Төдхөн буцаж ирэхдээ хувин дүүрэн одон бөмбөг авчирчээ. Энэ олон юмаар яах нь вэ гэсэнд таныг эмчилнэ гэнэ. Яаж? гэвэл автомат шидэгч дэндүү үнэтэй болохоор авсангүй. Би танд нэг нэгээр нь шидэж өгч хөлсийг чинь гаргаж байх гэж байгаа юм гэнэ. Урьд нь эмч намайг үзэж байгаад хөлсөө их гаргаж байвал сайн гэхийг манайхаар орж гарч явахдаа сонсож л дээ. Тэгээд намайг хөлсөлж байхаар шийдсэн нь тэр байлаа. Биднийг л гэж амиа тавьдаг, дүү минь ийм л хүн. Ийм хүн хэвээрээ сэтгэлийн огторгуйд амьдарч эхэллээ. Сайн дүүтэй болох гэж ах нь дэмий ч нэг яаран, үгүйлэн хүлээгүйг дүү минь батлаж нотлох мэт амьдарсан болоод энэ гэж гунин гансрах цагтаа бодож ээжийн минь тэртээ олон жилийн өмнө хэлсэн нэг айхтар үг эргэн хурган санагдсаар. Тэр арав гарч л явсан байх. Зуны амралтаар сурагчдын зусланд амрахаар явлаа. “Хүү минь явчихаад гэр эзгүйрээд” гэж ээж минь хэлсэн юм. Тэр сүрхий үг байжээ. Одоо бол дүү минь холын холд явчихаар гэр төдийгүй орчлон эзгүйрэхийн чинээ байх юм гэж тухайн үедээ яаж мэдэхэв. Орчлон эзгүйрсэн чинээ санагдуулах хүн гэгч яаж бага байх билээ. Дүү хүсч байхад хүүхдээ өгнө, намайг дүүтэй болгоно гэсэн хүмүүсийн хэлж байсан нь худлаа байлаа. Ээж минь дүүтэй болгоод өгөхөөр би амьдрал эсвэл амьдрах хувь заяаны аль нь надад дүү хайрлав гэж оноож мэдэхгүй ч ер нь уудам их орчлонд баярлах мэт цамцаа дэрвүүлэн гүйж явсан юм. Цагаа болохоор орчлон бас намайг хуурна чинээ санаагүй хэрэг. Хууртаж л явцгаах юм даа… Ертөнцийн зохионгуй энэ ажгуу.</p><p>Намайг багад эмээ маань өвлийн урт шөнө зулаа өргөж орондоо ороод:</p><p>Хорвоо хуурамч ертөнцийг</p><p>Хоосон чанарт бодьё</p><p>Хонисам бодисадвад</p><p>Хойд мөрөө даатгая. хэмээн Авид бурханы тарнийг монгол хэл дээр нэгэн хэмээр уянгалуулан уншсаар нэг мэдэхнээ би унтчихсан байдаг байлаа. Нээрээ л хорвоо хуурамч ертөнцийн мөн чанарыг мэдэрсээр л явна.</p><p>2015.12.21</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=1804c873fdf2" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
    </channel>
</rss>