Тоо бодож чадахгүй, бодохоос түгшиж зугтах зэргээр математикийн хичээлийн асуудалтай байх нь нэг төрлийн ужигт айдас /phobia/ бөгөөд биологийн шалтгааныг нь дараах судалгааны дүгнэлтүүд харуулдаг:

Тоо бодлогын өндөр түгшүүртэй гэж тодорхойлсон 3-р ангийн 46 хүүхдүүдэд компьютер дээр энгийн арифметик бодлогыг харуулж зөвийг сонгох даалгавар өгчээ. Даалгавар гүйцэтгэх явцад:

1. Тэдний тархины баруун амигдалагийн үйл ажиллагаа идэвхжиж аалз, могой зэргийг хараад өдөөгддөг айдсын мэдрэмжтэй ижил цочрол авч байв

2. Шинэ дурсамж үүсэхэд тусладаг гиппокампусын үйл ажиллагаа огцом идэвхжиж байв

3. Санах ой, анхаарал, логик сэтгэлгээг хариуцдаг урд тархины үйл ажиллагаа суларч байв

4. Сөрөг сэтгэл хөдлөл давамгайлж байсан

Үүнээс үзэхэд нэг талаасаа сэтгэл хөдлөлийн сөрөг идэвхжилт нь тоо бодоход шаардлагатай оюун ухааны чадамжийг булааж байдаг. Математикийн хичээлд чиглэсэн сөрөг сэтгэл хөдлөл нь хүүхдийн бодох чадварыг султгадаг ба насанд хүрэх хүртэл энэ айдас, түгшүүр үргэлжилсээр, тооноос зугтах, зайлсхийх тойрог үргэлжилдэг. Энэ айдас нь бусад чадварт буюу санах ой болон нэг дор хэд хэдэн зүйлд анхаарлаа хандуулах чадвар, асуудал шийдвэрлэх чадвар зэрэгт сөргөөр нөлөөлдөг.

Судалгаагаар энэ төрлийн айдастай хүүхдүүдийн тоо бодлоготой холбоотой дасгалыг гүйцэтгэхэд зарцуулдаг хугацаа нь үг үсэгтэй холбоотой дасгалыг гүйцэтгэхээс 2 дахин удаан харин эсрэг тохиолдолд буюу тооны айдасгүй хүүхдүүд үг үсгийн тэмдэглэгээтэй холбоотой дасгалыг хийхэд илүү цаг зарцуулдаг байна.

Хүйсийн хувьд эмэгтэйчүүд илүү их тооны айдастай байдаг нь батлагдсан байна. Энэ нь эмэгтэй хүний суурь түгшүүртэй холбоогүй бөгөөд тэдэнд үгтэй ажиллах нь илүү хялбар санагддаг байна.

Шалтгаан:

Баримт 1: Тоо бодлогоос айх түгшүүр нь гадны буюу сөрөг туршлага, муу багшаас эсвэл дотоод буюу өөртөө итгэлгүй байдал, өөрийн үнэлэмж сул байдал, түүнчлэн тархи үйл ажиллагаа /төрөлхийн чадвар, оюун ухааны чадамж сул байдал, төрөлхийн тоонд авъяасгүй байдал/ зэргээс шалтгаалж болно. Математикийн айдас, түгшүүр нь энэ төрлийн хичээлд сонирхолгүй байхад шууд нөлөөлдөг байна.

Баримт 2: Стэнфордын их сургуулийн сэтгэц судлал, зан үйлийн шинжлэх ухааны профессор Vinod Menon тооны хичээл нь нарийн баттай хариулт шаарддаг тул алдаа гаргах айдсыг уншихаас илүү их төрүүлдэг гэж таамаглаж байна.

Баримт 3: Тооны хичээлийг сурах чадамж үнэхээрийн сул хүүхдүүд төрөлхийн арифметикийн бодолтын чадваргүй /dyscalculia / байдаг.

Шийдэл:

Тооны хичээлийн айдас нь өөр бусад ур чадварыг сайн эзэмшсэн сурагчдын бүтээмж, чадамжийг бууруулдаг байна. Энэ төрлийн айдас, сурлагын амжилт нь хоорондоо холбоотой ба ирээдүйн амжилтанд саад болгохгүй тулд хамааралыг арилгах шаардлагатай. Үүнд:

1. Эрт илрүүлэх нь хамгийн чухал

2. Ужиг айдас, түгшүүрийг эмчлэх сэтгэл заслын эмчилгээнд хамрагдах шаардлагатай

3. Тоо бодлогын тест гүйцэтгэхээсээ өмнө өөрийн ямар нэгэн санаа зовнил, айдсын талаар цаасан дээр бичиж буулгах нь сөрөг мэдрэмжээ гадагшлуулсан тайван байдлын мэдрэмж өгч, санах ойг чөлөөлж өгдөг байна.

4. Айдсынхаа талаар илэрхийлж бичих нь тоо бодоход илүү хөнгөн мэдрэмжийг өгдөг болохыг судалгаагаар баталсан байна.

5. Эцэг эхчүүд энэ төрлийн айдсын тухай ойлголттой байх хэрэгтэй. Хүүхдээ тоо бодож байх явцад аль болох тайван байлгаж, алдах бүрт урам өгч дэмжиж байх шаардлагатай.

6. Сэтгэл хөдлөлийн эмчилгээ нь суралцах чадамжийг нэмэгдүүлж байдаг.

Амжилт бол дан ганц мэдлэгийн агуулга биш юм. Тухайн мэдлэгт хандах хандлагаа зөв тохируулснаар өөрт суралцах таатай нөхцлийг бүрдүүлж байна гэсэн үг юм.

👧👦 Бага насны хүүхдийн нийгэмшил, төлөвшилд ҮНЭТ ЗҮЙЛ-н тогтолцоо чухал үүрэгтэй ба сэдэлжих, нийгмийн хэм хэмжээнд баригдах, сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлэх, шийдвэр гаргах чадвар, дуулгавартай, тэвчээртэй зан төлөвийг хөгжүүлдэг.

💡Үнэт зүйл бол хувь хүн амьдралынхаа зорилго, хандлага, үйлдэл, гаргах шийдвэртээ баримтлал болгож байдаг итгэл үнэмшил, чиг баримжаа юм.

☝️Таны хүүхдийн үнэт зүйлийн тогтолцоо эерэгээр бүрэлдэж буйг илэрхийлэх шинж тэмдгүүдийг танилцуулж байна:

Та бие сул тавин борооны чимээг сонсож байгаагаар төсөөлнө үү. Байгаль дэлхий гунигаар дүүрч энэ гунигийг агаар мэдэрч байгаа мэт бүх бие сэтгэлээрээ мэдрэхийг хичээгээрэй.

Яг энэ мөчид байгаль дэлхий нэгэн аврага том амьд биет шиг мэдрэгдэж харин та түүнтэй нэгэн бүхэл болсон байна.

Гуниг яг л борооны хар үүл шиг том, хар, хүнд болон хуримтлагдаж байна. Гуниг томрон томорсоор амьсгалахад хүнд, дааж давшгүй мэт болно.

Яг энэ мөчид тэнгэр хагаран бороо орж байгаль дэлхий өөрийн нулимсаар хүч чадал танд хайрлаж байна.

Тэнгэрээс унасан нулимсны дусал модны навчаар урсан газарт бууж алга болж байна. Борооны дусал бүр гунигийн өчүүхэн хэсгийг агуулж буй.

Биелэгдэшгүй найдварын гуниг, өвчин, хагацал, гарз, залруулж боломгүй алдаа, эргүүлж боломгүй цаг хугацаа бүхний гуниг.

Борооны дусал бүр газарт шингэн алга болохдоо таны гунигийн өчүүхэн хэсгийг авч одно. Газарт шингэж буй борооны дусал бүртэй хамт гуниг таны багасан арилна. Дарамт арилж, амьсгалахад хөнгөн болж байна.

Удаанаар бага багаар байгаль дэлхийн сэтгэл амарч, хөнгөрч, дулааныг мэдэрч байна. Борооны дусал маш өчүүхэн хөнгөн болж бага багаар ууршиж байна.

Бороо зогсож дахин наран гэрэлтэнэ. Байгаль дэлхий инээмсэглэж, тайвнаар амьсгаа авч дахин бүх зүйд хэвийн үргэлжилж байна.

Та байгаль дэлхийтэй нэгэн бүхэл. Та ч бас гуниг мэдэрч, танд ч бас дааж давамгүй хэцүү байдаг. Энэ дарамтаас зугтах боломжгүй, та нулимсандаа захирагдан тэднийг барьж дийлэхгүй, урсгадаг. Нулимс нүднээс яг л борооны дусал мэт урсдаг. Нулимс хацраар урсаж, гунигийг өөртөө шингээн газарт уусан алга болдог.

Таны алдсан, хамгаалж чадаагүй, биелээгүй бүхэн сургамж болон үлдэж бид илүү ухаалаг, хүчтэй, сайхан сэтгэлтэй болдог. Бүх гуниг, дарамт нулимстай хамт шингэн алга болдог.

Хацар дээрх нулимс хатлаа, гүнзгий амьсгаа авлаа, зүрх сэтгэлдээ ер бусын дулаан мэдэрч тайвшран бие сэтгэл хөнгөрлөө.

Та цааш үргэлжлүүлэн амьдарсаар.

Өдөр бүр бид амьдралд дурлан — аз жаргалтай байхад суралцана. Бид улам ихийг сурах хэрэгтэй болно.

Амьдрал бол бидэнд байгаа хамгийн сайхан, үнэгүй баялаг.

Одоо сэтгэл тань тайван, гуниг таныг орхин одлоо.

Эрч хүчтэйгээр амьсгаагаа аван гаргаарай.

Гадаадад суралцаж, амьдрахаар төлөвлөж буй хэн бүхний анхааралд.

Харь оронд дасал болоогүй хүмүүстэй харилцаж суурьшина гэдэг тийм ч амар зүйл биш. Эх орноосоо хол амьдран суурьшихаар болсон хүн бүрт том зорилго бий. Гэвч зорилгоо гүйцэлдүүлэхэд саад болох асуудал, хүндрэлүүд мундахгүй их. Хамгийн эхний асуудал бол СОЁЛЫН ШОК. Өөр улсад удаан хугацаагаар байхаар шийдсэн л бол тэр улсын соёл, онцлог шинжүүдэд дасан зохицох шаардлагатай. Гэвч дасан зохицох нь ихэнх хүмүүсийн боддог шиг хялбархан биш юм. Иймээс соёлын шокыг сэтгэл зүйн үүднээс хэрхэн тайлбарладаг болох мөн яаж даван туулах боломжтойг танилцуулъя.

Америкийн сэтгэл судлаач К. Оберг 1954 онд “соёлын шок” гэсэн нэршлийг анх гаргажээ. Тэрээр бие хүн өөрт дасал болоогүй харийн соёлд орох үед олон таагүй сөрөг мэдрэмжүүд үүсдэг, тэдгээрийн нэгдлийг нэгэн төрлийн шокын байдал гэж нэрлэнэ гэсэн санааг үндэслэсэн байна. Соёлын шок нь хүссэнээс нь өөр байх, бүтэлгүйтэх, хэрэгцээ хангагдахгүй байх, сэтгэл ханамж мэдрэгдэхгүй байх зэргээс болоод бухимдал, гутрал, түгшүүр, цөхрөл гэх сөрөг мэдрэмжүүд үүсэх сэтгэл зүйн байдал юм. Харийн оронд очсоноос хойшхи ойролцоогоор 7–14 хоногийн дараагаас эхлэн дийлэнх хүмүүс сэтгэлээр унаж, сэтгэл санаа тавгүйтдэг. Гэрээ санаж, ганцаардсан, цаг агаар таарахгүй байна гэсэн шалтгаанаас болсон гэж ойлгох сөрөг мэдрүүмжүүдэд хэт автан энэ байдал цаашид өөрчлөгдөхгүй мэт санан шантрах тохиолдол их байдаг. Өөрөөр хэлбэл хүмүүс соёлын шокын үе шат эхэлж байгааг анзаардаггүй. Тиймээс энэ үед өөртэй нь юу тулгараад байгааг мэдэж, ямар арга хэмжээ авбал зохих талаар бодох нь зүйтэй.

Соёлын шокын илрэл бүхий дараах шинж тэмдэгүүд бий:

- бухимдал, бачимдал- шинэ орчин нөхцлийг хэт шүүмжлэх

- цаг агаар, хоол хүнс, хүмүүсийг байнга шүүмжлэх гомдоллох

- байгаа улсынхаа хэлийг сурахаас татгалзах

- өөрийгөө сул дорой мэтээр бодох

- нойргүйдэх, архи тамхинд хэт орох, психосоматик өвчлөлүүд

- сэтгэл гутрал, байнга уурлах, түрэмгий авир гаргах

Эдгээр нь түр зуурын байдал бөгөөд өөрчилж болно гэдгийг санах нь зөв юм. Аливаа соёлд дасан зохицох үйл явц нь соёлын шокоор заавал дамжин өнгөрдөг. Энэ үеийг даваад өнгөрчих л юм бол та аль нэг соёлд дасан зохицож чаджээ гэсэн үг.

Соёлын шокыг даван туулах нь тодорхой үе шатуудыг дамждаг ба үүнийг аливаа соёлд ДАСАН ЗОХИЦОХ зам гэж ойлгож болно.

Дасан зохицох хугацаа харилцан адилгүй байдаг, хэд хэдэн сараас 4–5 жил хүртэлх хугацааг шаардаж болно. Харийн соёлд дасах 5 шат байдаг үүнд:

1-р шат — Бал сарын үе, шинэ газар таалагдаж, шинэ бүхэнтэй танилцаж урам зориг эрч хүчтэй байна.

2-р шат — Харь хэл, амьдрах орчин, хоол хүнс, нийгмийн онцлог зэрэг дасал болоогүй бүхнийг таагүй хүлээж аван бухимдал эхэлнэ.

3-р шат — Ганцаардал, хамгаалалтгүй мэт мэдрэмж, хүссэнээрээ байж чадахгүйгээс үүдэн эргэн тойрноо шүүмжилж эхэлнэ. Дашрамд дурдахад 2, 3 — р үе шат бол соёлын шокын үе гэж хэлж болно.

4-р шат — Өөртөө итгэх итгэл, сэтгэл ханамж эргэж ирснээр өөдрөгөөр сэтгэж эхлэнэ.

5-р шат — Бүрэн дасан зохицол. Орчин нөхцөлдөө тохируулан хүн өөрөө өөрчлөгдөж, аливаад уян хатан хандахад суралцана. Ингэснээр дасан зохицол бүрэн явагдаж дуусах юм.

Дан ганц эдгээр үе шатуудаар дасан зохицох явц тодорхойлогдохгүй юм. Шинэ соёлд дасах нь олон зүйлсээс хамааралтай байдаг ба хувийн болон нийгмийн гэж ангилна.

Хувийн хүчин зүйлс — бие хүний шинжүүд

Нас — Хүүхэд бага насандаа аливаа зүйлд дасан зохицохдоо амархан байдаг харин өсвөр насандаа дасан зохицох нь илүү хүндрэлтэй болдог. Өөрөөр хэлбэл нас нэмэгдэх тусам дасахад илүү хэцүү байдаг.

Хүйс — Эмэгтэйчүүд эрчүүдийг бодвол дасан зохицох тал дээр илүү их асуудалтай тулгардаг гэдгийг зарим судалгааны үр дүн харуулсан. Үүнээс үзэхэд эрчүүд эмэгтэйчүүдийг бодвол аливаад амархан дасан зохицдог байна.

Боловсрол — Боловсролын түвшин өндөр байх тусам соёлын шоконд орох магадлал бага.

Зан төлөв — Ххүлээцтэй, бусдыг ойлгож чаддаг, уян хатан зан чанартай хүмүүс дасан зохицох үйл явцыг амархан давж гардаг.

Амьдралын туршлага — Зорчих орныхоо түүх, соёл, амьдралын нөхцлийг урьдаас мэддэг оршин суугчидтай нь харилцаа холбоотой байх нь дасан зохицох үйл явцыг хөнгөвчилнө.

Нэмж дурдахад харилцааны чадвар сайтай хүмүүс шинэ соёлд амархан дасдаг.

Нийгмийн хүчин зүйлс:

Соёлын ялгаа — Эх орон болон аялах орон хоорондын соёлын ялгаат байдал бага байх тусам соёлын шоконд орох нь бага байна.

Улс хоорондын зөрчил — Төрөлх орон болон зорчих улс хоорондох нийгмийн янз бүрийн хүрээг хамарсан зөрчил байхгүй байх нь дасан зохицох явцыг хөнгөвчилнө.

Хатуу дэг жаяг — Өөрийн төрөлх соёлд хэт хатуу чанга уламжлал, дэг жаяг байх нь харийн өөр бусад соёлд дасан зохицох процессийг хүндрүүлнэ. Түүнчлэн шинээр танилцаж буй соёлын өв уламжал, түүний хаалттай байдал, олон хатуу ёс заншил, зан үйл зэрэг нь соёлын шокыг нэмэгдүүлдэг.

Харин “Соёлын шок”-г хэрхэн даван туулах вэ?” Мөн аль болох бага шок мэдрэхийн тулд яах ёстой талаар дурдъя.

Шокыг даван туулах үндсэн 2 арга зам байдаг.

1. Урьдчилан бэлтгэх — Шинэ соёл, угсаатны нийгмийн онцлогийн талаарх мэдлэг хуримлуулах, мэдээлэл цуглуулах, хүмүүсийн харилцааны онцлогийг судлах зэргээр зайнаас туршлага хуримтлуулж болно.

2. Бусдын дэмжлэгийг авах — Хамт олон, ойр хавийн оршин суугчидтай харилцаа холбоо тогтоон найрсагаар тусламж хүсэх. Мөн тус орны сэтгэл судлаачдын бэлтгэсэн танд туслах сургалтуудад сууж болно. Сэтгэл доторх нөхцөл байдлыг дотны хүмүүстэйгээ хуваалцаж байх нь зүйтэй, та ганцаараа энэ бүгдийг даван туулах боломжгүй юм гэдгийг санаарай.

Сэтгэл зүйгээ бэлтгэх дараах чухал зөвлөмжүүдийг хүргэж байна:

1. Соёлын шокыг мэдрэх магадлалтай гэдэгт эртнээс бэлтгэлтэй байх хэрэгтэй ба энэ нь байж болох энгийн үзэгдэл гэдгийг бүү мартаарай.

2. Сөрөг мэдрэмжүүд түр зуурынх гэдгийг ойлгоорой. Шинэ орчинтойгоо бага багаар танилцах явцад тэдгээр мэдрэмжүүд аяндаа алга болно.

3. Таны соёл уламжлалыг сануулах төрөлх хэл дээрх дуртай ном, дууны цуглуулга,гэр бүл, найз нөхдийн зурагнуудаас биедээ авч яваарай.

4. Шинэ орчин нөхцлийг хэт шүүмжлэхгүй байж, сөрөг зүйлд анхаарлаа хандуулахгүйг хичээгээрэй.

5. Эргэн тойрны хүмүүстэй нөхөрсөг харилцаа тогтоож, ярилцаж байгаарай.

6. Хамгийн гол нь уян хатан байж өөрийн өв соёлыг хадгалан мартахгүй байхын сацуу өөр бусад соёлд, тэрхүү соёлыг илэрхийлж буй хүмүүст хүндэтгэлтэй хандаарай.

Эцэст нь та шинэ газар оронг зорьж ирсэн зорилгоо үргэлж санаарай. Сэтгэл санааны таагүй байдлыг давж гарах өөрт тохирсон эерэг арга замыг хайж илүү их амьдралын туршлага, мэдлэг хуримтлуулж байгаагаа санах хэрэгтэй. Танд амжилт хүсье!

Яг одоо таны толгойнд эргэлдэн буй бодлуудын дийлэнхи нь эерэг байна уу?эсвэл сөрөг байна уу? Эерэг бол тархи тань жаргалтай байна. Тархины аз жаргалд саад учруулагч нь сөрөг сэтгэлгээ /negative mind/юм. Үндсэндээ өөртөө итгэлгүй, амьдралдаа сэтгэл хангалуун бус байх нь сөрөг сэтгэлгээ, бодлоос эхтэй. Бидний тархи хувьсан өөрчлөгдөх чадвартай нь сайн хэрэг. Удирдлагыг гартаа авч та сөрөг бодлуудаасаа ангижирах боломж бий. Дараах дасгалуудыг санал болгож байна.

1) Шуурхай ангижрах

Оюун санаандаа таагүй бодол төрж буйг мэдэрсэн даруйдаа анхаарлаа өөр чигт төвлөрүүл. Дүн шинжилгээ хийж, тэрсэлдэж, эмээх зэргээр төвлөрөхгүйгээр кино хальс тасалдаг шиг “хайчилж” тэр орон зайд эерэг бодол оруул. Гол дүрэм бол та таслах үйлдлийг маш хурдан хийх хэрэгтэй, сөрөг бодол таны оюун санаанд орж ирэх тэр л агшинд.

2) Хөндлөнгөөс ажиглах

Дээрхээс арай өөр, хөндлөнгийн ажиглалт хийнэ. «Надад юу тохиолдоод байна вэ?» — “яг одоо миний толгойд ……… бодол орж ирлээ” гэх мэтээр өөрт хэлж, түүний шалтгаан, танд хэрхэн нөлөөлж буйд ажиглалт хийгээрэй. Энэ аргын санаа нь та сөрөг бодолд ямар нэг хувирал, сэтгэл хөдлөл үзүүлэхгүйгээр өөрөөсөө тусдаа обьект мэт хүлээн авч ажиглалт хийснээр тэр таныг захирч чадахгүй.

3) Хэтрүүлгийн арга.

Сөрөг бодол өөрт байгааг олж харсан л бол утга учиргүй, бодит бус болтол нь хэтрүүлэн бод. Гол нь таны инээд хүрэх ёстой. Дургүй хүнээ харан бухимдахгүйн тулд түүнийг ямар нэгэн хошин зүйлээр төсөөлөн харах арга байдаг. Яг л үүнтэй адил. Сөрөг бодол бол таниас тусдаа обьект та түүнийг дураараа шоолж болно. Төсөөлөн бодох чадвараа ашигла.

4) Эсэргүүцэл үзүүл

Сөрөг сэтгэлгээний танд өгүүлж бүх зүйлийг та эсрэгээр нь хүлээж авах гэж оролдоорой. Жишээ нь : “миний наймаа ашиг олж чадахгүй нь” гэсэн бодол толгойд орж ирлээ гэхэд, эсрэг утгад шилжүүл “би хангалттай ашиг олно”, өөр нэг жишээ “би ямар ч чадваргүй” гэх бодлыг тэр дор нь “би бүгдийг хийж чадна, надад чадвар бий” гэх бодлоор соль.

Эдгээр аргуудыг турших нь яг л боксын тамирчин өрсөлдөгчтэйгөө тулалдахтай адил. Эхний цохилт бол нэгдүгээр арга, өрсөлдөгчөө сулруулахын тулд хоёрдугаар, гуравдугаарх аргыг угсруулан цохиж болно. Тоглолтын сүүлийн цохилт бол дөрөвдэх арга юм. Та бүгдийг хэрэглэх шаардлагагүй байж болно шүү дээ. Аль арга танд илүү ойр тохиромжтой болохыг сонгон хэрэглээрэй.

“Шийдвэр гаргалт” гэх сэтгэл зүйн үйлдэлд зөв цэг гэж байдаггүй, эсрэг туйл болох буруу нь ч байдаггүй, зөвхөн “Шийдвэр”-н эзний “сэтгэл ханамж” нь эцсийн үр дүн гэж би үздэг. Ихэнхдээ асуудал үүссэн үед л хамгийн их хэрэг болдог гэж үздэг ч миний хувьд асуудлаас урьдчилан сэргийлэх хамгийн энгийн үйлдэл юм. Та “юу хийж амьдрах — ажил”, “хэнтэй хамт байх — харилцаа”, “хэрхэн биеэ хайрлах — эрүүл мэнд” зэрэг амьдралын чухал хэсгүүдийн хүрээнд өдөр тутамдаа шийдвэр гаргаж байдаг. Хүн бүр амьдралаа өөртөө хамгийн их таалагддаг хэв загвартай, өрнөлтэй, агуулгатай байгаасай хүсдэг. Энэ хүсэл нь зөвхөн бодолд нь оршдог уу? Эсвэл бодит ертөнцөд нь оршдог уу? гэдгийг гаргасан шийдвэр нь харуулж байдаг.

Бидний ирээдүйг чиглүүлж байдаг ойроос жижиг мэт санагдах ч алсаас харахад хамгийн том үйлдлийн “Анатоми” — н талаар багахан судлахдаа ойлгосон 4 ойлголтыг хуваалцмаар санагдлаа.

1. Систем 1 ба Систем 2 — бодлын загвар

Систем 1 буюу Автомат бодол нь хурдан, сэтгэл хөдлөл, совинд тулгуурласан байдаг. Бид ихэнх шийдвэрээ Автомат бодолдоо тулгуурлан гаргадаг. Систем 1 /автомат бодол/ шийдвэр гаргахад түлхүү оролцоотой байдаг. Дэлгүүр ороод хувцас авахдаа дуртай өнгийн, таалагдсан загварын хувцсаа сонгохдоо мэдрэмжиндээ тулгуурлаж байгаагаа анзаардаг уу? тэр бүр логик сэтгэлгээг ажиллуулж сонголт хийгээд байдаггүй л болов уу. Систем 1 шийдвэр гаргалтанд нөлөөлөхдөө туршлага, тогтсон хандлага, дурсамжинд тулгуурладаг. Ингэснээр бид бодолдоо хязгаарлагдаж бодит байдлаас зааглагдах эрсдэл үүсдэг тул хэт найдах нь зөв биш. Бусадтай ярилц, бусдаас асуу гээд байдгийн учир нь зөвхөн өөрийн төсөөллөөрөө шийдвэр гаргахаас сэргийлэхийн тулд юм.

Чухал ач холбогдол бүхий шийдвэрүүдэд Систем 2 гол үүрэгтэй байдаг. Daniel Kahneman-ий тодорхойлсноор систем 2 бол– удаан ч гэсэн нарийн тооцоололтой, логик сэтгэлгээний оролцоотой бодлын загвар юм.

2. Сэтгэлгээний гажуудал — Бодит байдлаас зөрсөн төсөөлөл

Тодруулбал бодит байдлаас хазайсан алдаатай дүгнэлт, бодол гэж хэлж болно. Тархи мэдээллийг боловсруулахдаа алдсанаас эсвэл итгэл үнэмшил хийсвэр хүсэлд тулгуурлан бүрэлдэх явцад үүсдэг ба дээр дурдсан автомат бодлын илрэлүүд юм.

Эдгээр нь ажил хэргийн, амьдралын шийдвэр гаргалтанд нөлөөлөөд зогсохгүй хүний ерөнхий зан байдал, үйлдэлд шууд нөлөө үзүүлдэг. Өөрт буй сэтгэлгээний гажуудлаа мэдсэнээр та шийдвэр гаргахаас өмнө түүнийг засаж амжих юм. Шийдвэр гаргалтанд голчлон нөлөөлдөг сэтгэлгээний гажуудлуудаас нэрлэвэл:

• Хүлээн зөвшөөрөлтийн алдаа: Хүмүүс өөрийн үзэл бодлоо өөрчлөх дургүй байдаг. Өөрийн гэсэн итгэл үнэмшил аль хэдийн тогтчихсон байхад дахин түүнийгээ эргэцүүлэн бодно гэдэг таагүй, төвөгтэй санагддаг. Зүгээр л бидний хувьд зөв гэж бодсон зүйлийг маань үгүйсгээд буй гадаад мэдээллийг үл тоох нь илүү хялбар бөгөөд хурдан. Иймээс л хүмүүс бусдын санаа бодлыг хүлээн зөвшөөрөхөөсөө илүү түүнийг нь үгүйсгэх баталгаа хайхыг илүүд үздэг байх нь.
• Ой санамжин дахь мэдээллийн алдаа: Хүн ой санамжиндаа шинэхэн байгаа эсвэл сэтгэл хөдлөл ихээр мэдрүүлсэн зүйлийн тохиолдох магадлалыг хэт өндрөөр үнэлдэг. Гэхдээ үүнд нэг том асуудал бий — айдас төрүүлэм, таагүй зүйлсийн талаарх мэдээллийг энгийн, өдөр тутмын зүйлстэй харьцуулахад хүн хамаагүй илүү санаж байдаг. Автомашины ослоос илүү хүүхдийн хүчирхийлэл, онгоцны ослоос хүмүүс айдагийг судалгаагаар нотолсон байна, гэтэл тохиолдох магадлалын хувьд автомашины осол илүү өндөр. Бичиглэлээ эхлүүлэхийн өмнө би өөрт тохиож болох таагүй зүйлсийн талаар ихээр боддогоо бичсэн маань энэ алдааны энгийн жишээ юм.

3. Эргэн тойрон — шийдвэр бүхэн бусдын өмнө ил

Шийдвэр гаргахдаа хүн бүрийн боддог зүйл бол “миний шийдвэрийг ………хүн яаж үнэлэх бол, ямар саналтай байх бол, бусдын нүдэнд би хэрхэн харагдах бол” гэдэг юм. Ширэнгин ойд шийдвэр гаргах, хүний нийгэмд шийдвэр гаргах 2-н аль хэцүү вэ?

Иймээс таны гаргасан шийдвэр танд таалагдахаас гадна таныг хүрээлэн буй бүх ихэнх хүмүүст таалагдах хэрэгтэй гэсэн бодол таныг дагасаар байдаг. Энд ямар нэгэн дүрэм журамд баригдах талаар бус хувь хүний үзэл санаанд нийцэх талаар дурдаж байгааг дахин сануулъя. Гэтэл таны эргэн тойронд буй 20 хүн дотроо өөр өөрийн гэсэн сэтгэлгээний гажуудалтай, автомат бодолтой бүгдэд нь таны шийдвэр таалагдах магадлал тун бага. Иймээс шийдвэр гаргахад таны “бие хүн”-ий хязгааруудаас гадна бусдын үзэл бодол хязгаар тогтоох магадлал өндөр. Бусдын бодлыг өөрийнхөө гэж андуурахаас сэргийлж өөрөөсөө чин сэтгэлээсээ юу хүсэж байгаа болохыг цаг гарган асуух нь зүйтэй.

4. Саад бэрхшээл — үнэн ба хуурамч

Идэвхтэй ба идэвхгүй гэсэн 2 төрөлд багтана. Хүссэн шигээ үйлдэлтэй хүн байхад гол эсэргүүцэл үзүүлэгч бол “идэвхгүй/пассив/” саад бэрхшээл юм. Нүдэнд ил харагдахгүй бөгөөд ихэвчлэн та айдас, түгшүүрээсээ ургуулан гаргаж ирдэг. Хүн зоримог шийдвэр гаргахаас зугтахдаа саад юу байж болохыг эрж эхэлдэг, ингээд бусдад хамгийн үнэмшилтэй санагдах нэгийг сонгон өөртөө “энэ бол саад” гэж итгүүлсээр шийдвэрээ гацаадаг. Бүсгүй болзоонд урисан залууд эцсийн хариу өгч чадахгүй тээнэгэлзэхдээ “тэр их өөртөө итгэлгүй харагдсан, тэгэхээр миний хүсдэг шиг биеэ авч явж чадахгүй л боловуу”, “бидний сонирхол огт адилгүй, тиймээс яриа нийлэхгүй бол яах вэ” гэх мэтээр нотлогдоогүй таамаглалыг дэвшүүлсээр өөрийн ч бусдын ч цагийг урсгасаар байна.

Харин идэвхтэй саад нь нүдэнд үзэгдэж гарч баригдаж буй бидний замыг хаасан, үйлдлийг хязгаарласан бүх зүйл. Бид бороонд норохыг хүсвэл шүхрээ буулгаад л болоо, салхи сэрвэлзэхийг мэдрэхийг хүсвэл цонхоо л онгойлгоно. Идэвхтэй саад бэрхшээлийн шийдэл хамгийн тодорхой байдаг учраас бид цаг алдалгүй дараагийн алхмаа хийдэг.

Тэгэхээр ээдрээтэй бодлууд, ойлгомжгүй мэдрэмжүүдээс арай хийн цухуйх эцсийн бас эхлэл цэгийн үүсэл зөвхөн үүгээр хязгаарлагдахгүй ч суурь хүчин зүйлсийг нь байдгаараа товчлон бичихийг хичээлээ.