BİR SOSYAL MEDYA OLGUSU OLARAK LİNÇ

Sosyal medya aleminde her gün sosyal, siyasi hayatta, medyada, dijital kayıtlarda ortaya çıkan nice hadise, nice insanın sosyal hayatlarını, itibarlarını başka hiçbir cebrin yapamayacağı kadar sarsıyor.

Neredeyse her gün bir ya da birkaç tane olay, video kaydı, tweet, yazı üzerinden ortak reflekslerle, ağır hakaretler, aşağılamalar, lakayt, laubali usluplarla insanlar psikolojik olarak neredeyse yok ediliyor.

Hatırlayan olmuştur Black Mirror dizisinin üçüncü sezonunda hated in the nation isimli bölüm, distopik bir gelecekte sosyal medyada hedef haline gelmiş insanların tekno arılar tarafından öldürülmesini konu ediyordu. Linç güruhu sonuçlarını öngörmesine rağmen kendilerini bu deşarj imkanından hiçbir zaman alıkoyamıyorlardı.

Bir ‘kötü sabiti’ne tepkinin dozunca iyiliğini kanıtlayacağını varsayan ve birbirini tetikleyen kalabalığın kendileri için konforlu, güvenli galeyanı; linç. Mutabık kalınmış ‘kötü’ye yönelik tepkiyi şiddetlendiren, toplumsal ortaklığın sunduğu destekle emniyetli bir alanda olmanın rahatlığı. Aynı safta konuşlanmış bir hizanın insanları ortak güdümlerle psikolojik bir gerilim yaşamadan deşarj olma imkanı buluyor. Dolayısıyla kötü olduğuna ortak kanaat getirilen hallerde mübalağalı tepkilerin bu ‘uzlaşı’yla ilişkili olarak samimi, özgün, özel bir tarafı olmuyor. Sığınılan bu konfor iyiliğin sağlaması olmaktan çok uzak. İlkesel bir düzlemde tavır geliştirmek yerine, ani, tasarımsız, kendini terbiye etmesi gerekmeyen bir şekilde tepki gösteriliyor. Tepki gösterilirken bir iradeyle hareket ediliyor olsa da bilincin tam bir tahakkümünün olmadığı, neticelerinin hesaplanmadığı refleksif eylemler sergileniyor, ancak tekamül kaygısı olup iletişim ve ilişkilerini, dilini bir amaca odaklı kullananlar bu durumlarda iç disiplin süreçleriyle davranış akışı kurgulayarak tavır geliştirirler.

Kendisi için sürekli güncellenmesi gereken bir nefret, öfke objesi bulması gerekiyor bu refleks insanlarının. Agah Aydın ‘’ Kifayetsizlerin her gün linç edecek bir kötü aradığı, höt deyince köşeye sindiği, içindeki kötüyü sorgulamak yerine sorgulayacağı yeni bir kötü aradığı bir coğrafyada yalnızlıktan büyük ıstırap, ondan daha büyük lüks yoktur. Lüks aydınlatma ölçü birimidir. Karanlığa iyi gelir.’’ diyor bir tweet’inde.

Kitle, tüm coşkunluğuyla bu dönemsel nefret objelerine aynı şeyi başka şekillerde söyleyip saldırırken, onları aşağılarken, bütün bir kötülüğün tecessümü gibi lanetlerken, sosyal hayatlarını bir daha eskisi gibi kuramayacakları şekilde itibarsızlaştırırken, yargı gücünü tüm haşmetiyle sergilerken duranlar, bir durup uzaktan bakanlarsa sağduyuyu, aklıselimi, makuliyeti temsil ediyor. Nitekim kitle çoğu zaman basit analojiler dahi kuramayan, kendilerine benzeyenleri kartopu gibi içine katan, hıncını, hırsını bir amaçla değil, amaçsız bir varlık kanıtı olarak sunanlardan müteşekkildir.

Bu kolektif atak halleri, ilkel iptidai bulduğumuz Ortadoğu’daki linçlerle mukayese edildiğinde arada sadece niceliksel farklar olduğu görülür. Özünde aynı dürtü, aynı iştah rasyonel olanın sahayı terk ettiği bir serencam yaratır. Hukuki müeyyidelerin çok ötesinde sonuçlar doğuran psikolojik toplumsal cebirlere de zamansız ve evrensel olmaya en yakın müştereğin usulleri olan ilkelerle karşı olmalıyız. Hukuk bu bağlamda bu ortak aklın tebarüz ettiği bir alandır. Böyleyken hukuk devletini bir insanın sosyal, itibari (kim olursa olsun, ne yaparsa yapsın) hayatını kendi yargılarımızla sonlandırarak kuramayız. Herkes konjonktürel olanın dayattığından sıyrılıp bu bilince erdiğinde bir imkan bulabiliriz belki iyileşmeye.

Sene 2012 ya da 2013'tü yanılmıyorsam. Facebook’ta Nueyma isimli bir kızla bir vesileyle tanıştım. O kadar ince zevkleri güzel şarkıları, cümleleri, resimleri, fotoğrafları vardı ki; insanı bir cazibenin helezonuna katıyordu. Nueyma’nın her paylaştığı kuyulardan kuytulardan binbir emekle çıkarılmış cevherler gibiydi. Mistik bir alemden geliyordu her şey sanki. O Aynalı Baba’ydı, biz meczup Raci’lerdik. İşte öyle bir Nueyma.

Sonra tabii vesilelerle yazışmaya başladık. Gündeliği konuşuyorduk, şarkılar paylaşıyorduk, dertleşiyorduk. Nueyma her anlattığıyla büyüyordu. Kanser hastasıydı, Mısır’da felsefe eğitimini yarıda bırakarak dönmek zorunda kalmıştı. Paten, tutkularından biriydi. Gitar çalıyordu, farsça şarkılar söylüyordu, ağzı iyi laf yapıyordu, edebiyat biliyordu, sanattan anlıyordu, filmlerden müthiş incelikte anlamlar süzüyordu, kimsenin giyinmedikleri üstüne tam oturuyor, kimsenin görmedikleri onun dünyasını dokuyordu.

Nueyma çok akıllıydı, zekiydi, hatta benimle tüm zarafetini, inceliğini aşikar eden kisvesini bile paylaşmıştı. Uzun boylu, ince, soluk beyaz tenli bir Sonya’ydı sanki. Öyle incelikli bir güzelliği vardı ki, üzerindeki kat kat solukluğu bile onu görmeyi engellemeye yetmiyordu. Buluşmak için randevulaşmalar, ama onun hastalığıyla, benim savruk hayatımla kesişemeyen birbirine denk. düşmeyen zamanlar.. Telefonda konuşmuştuk birkaç kere, bir serçe adımları gibiydi sesi, pıt pıt. Annesinin telefonuyla konuştuğunu söylüyordu. İletişim cihazlarıyla arasına hastalığıyla ilgili kaygılar nedeniyle mesafe koyulduğundan bahsediyordu, nitekim biz istediğimizde değil o istediğinde ona ulaşılabiliyordu.

Sonra zaman geçti. Hayat beni bu gündemlerin dışına attı. Nueyma ortadan kayboldu. Bu süreçte hep aklıma ölmüş olabileceği geliyordu. Çünkü hastalığı hakkında hiç konuşmak istemiyordu. Onun bilgeliğinden de ancak başkalarını kendisiyle ilgili üzecek meselelerin detaylarına girmek istememesi beklenirdi. Ve detaylarını bilmediğim ancak sezdirdiği haliyle canını çok yakan, acıtan, ağrıtan, mahveden bir şey olduğunu hissettiğimden ölmesi ihtimali hep içimi deşiyordu.

İki üç yıl kadar sonra bir gece bir mesaj aldım. Nueyma… Onun kimsede bir benzeri görülmemiş kelimeleri. Onun lisanı, onun dili… Evet Nueyma idi. Bütün zamanı baştan döktük birbirimize. O kendisini ‘fahişe’likle suçlayan histerik bir kadın gibi o an hissettiğim haliyle masumiyetinin krizlerini yaşıyordu. Dinliyordum. Hiddetle şiddetle yazıyordu. Çok kanlar döktüm, zulümler ettim, çok ahlar aldım, diyordu. Nueymayı teskin ediyordum. Bunu da kendimi aşağılayarak hayatımdaki tüm süfli detayları bilmesini sağlayarak yapıyordum. O gece saçıldık, dağıldık, ağladık. öyle dalmışım ki onun nedametinin ağularına, ben de zehirlendim. Sabahı ettik böylece… sonra vedalaşıp uyuduk, uyandık.

Uyandığımda bir mesaj vardı bana. Nueyma sandığım Nueyma’nın kanını döktüğü adamlardan biriymiş meğer. Bana döktürdüklerinin hicabını yaşamış, utanmış, vicdan azabı çekmiş ve itiraf etmeye karar vermiş.

4 yıl boyunca dursuz duraksız yazışmışlar konuşmuşlar. Adam Nueyma’dan yaşça epey büyük, evli, iki çocuk babası, hasta bir babası var. Tüm hayatını Nueyma’yı bulmaya adamış. Her buluşma bir sebeple ertelenmiş. Nueyma İskenderiye’de bir hastaneye yatıyormuş, babasının dostlarıymış. Doktor çok güvenilir bir adammış. Nueyma bunları yaşarken durur mu adam kalkıp Mısır’a gidiyormuş, Nueyma’nın bahsettiği sokaklardan geçiyormuş, evleri, kaldırımları görüyormuş ama hastaneyi bulamıyormuş. Nueyma adama öyle detaylar veriyormuş ki hastalığıyla ilgili ancak araştırmacı bir kanser hastası ya da bir doktor bilebilirmiş bu kadar detayı. Nueyma birkaç ay ortadan kayboluyormuş, sonra yine ortaya çıkıyormuş. Bu kez de Almanya’dayım diyormuş, şu hastanede şu yerde, şöyle oldu da yok böyle böyle. Adam kalkıp Almanya’ya gidiyormuş, verdiği adresler, satır satır doğru, hastane ismi koridor, oda numarası, doktorlar.. her şey var ama nueyma yokmuş. Böyle böyle nueyma dört beş ayda bir ortaya çıkıp tıp literatünün hakimi olanlar dışındakilerin bilmesine imkan olmayan detaylarla her seferinde ortadan kayboluşlarının sebebinin hastalığı olduğuna inandırarak adamı peşinden sürüklüyormuş.

Yıllar geçtiği için zihnimden silinen tonlarca detayı var. Adam sosyal medyada nueyma karakterine bürünerek Nueyma’nın diğer sevgilileriyle iletişimler ve hatta ilişkiler kurduğunu söylüyor sırf onu yakalayabilmek için. Birkaç sene süren araştırmaları, telefon numarası, ip adresi üzerinden ulaştığı yer taşrada bir aile apartmanı oluyor. Sonra o aile apartmanında yaşayan kişileri araştırıyor. Olası tek kişi 40lı yaşlarda obezite hastası, aşırı dindar bir çevrede, tarikat geleneğinde yetişmiş, evli, psikiyatrik sorunları olan bir kadın. Adam kadını yalnızca uzaktan siyah çarşafının içinde görüyor. yıllarca yaşattıklarının intikamını almak için kadının kocasıyla iletişime geçiyor. Kadının kocası adamı hakaretlerle, tehditlerle o çevreden uzaklaştırıyor. Bir yanıyla o kadın olduğunu düşünse de ses tonu, zihin akışı daha birçok sebeple başka ihtimalleri de sorgulamak adına olayın peşini bırakmıyor. O bilgisayarın, telefonun sahibi olma ihtimali olan akrabalara yoğunlaşıyor. Uzun sosyal medya araştırmaları yüksek bürokrat bir adamın tıp fakültesinde okuyan ikiz genç kızlarına ulaştırıyor adamı. Nueyma karakteri kızların fotoğraflarını kullanmış ya da nueyma o kızlardan biri. Ancak kızların şatafatlı, eğlenceli, dinamik hayatları böyle şeylere tevessül edecek kızlar olmadıkları yönünde bir intiba uyandırıyor… ama kanser hastalığına dair yoğun tıp bilgisi ya doktor olması ya da kanser hastası olma ihtimalini gündemde tuttuğu için adam kızların nueyma olabileceğine dair şüpheyi üzerinden atamıyor. Hatta sonrasında kızlardan nueyma olmasına daha yüksek ihtimal verdiği birinin çalıştığı hastaneye onu görmek için gidiyor, ancak o göz göze gelme ve hesap sorma anını afili kılmak için uygun bir zaman olmadığını düşünerek vazgeçiyor.

Sonrasında ‘esas oğlan’ olan adamla irtibatımız kesildi. Ailesini, işini, gücünü, hayatını unutarak dört yıl boyunca peşinden sürüklendiği Nueyma imgesini gerçekliğe kavuşturacak olursa yalnızca gözüne birkaç dakika bakmak ve böylece hesap sormuş olmak istiyordu.

‘’hitap muhatabını bulur’’ inancıyla yazdığım şeyler sosyal medyada hiçbir şekilde muhatabı olmayacak nice insanı buldu. O insanlar da bu vesileyle beni buldu tabii ki. Ama yine de bu bağlamda yazmak istemiyorum.

‘’Entelektüel olmak, yapamıyor olmanın tesellisidir aslında. Bir enstrüman çalamayıp virtüözleri dinleyen, bir şeyler yazamayıp iyi kitapları okuyan, yaratamayıp yaratılanları bilmekle tatmin olan… Yapamamak hıncı, bilmek hırsı yaratır. Yapmak eylemektir, bilmekse eğlemek. Birinde icra eden, aktif bir benlikle koordine bir zihin, diğerinde pasif bir kayıt cihazı.’’

Bu dikotomik önerme sosyal medyanın kısıtlarında yazılması nedeniyle ilk bakışta yüzeysel görünüyor; ancak mesele ucuz bir antientelektüalizmden çok daha girift.

Bir eylemin içinde olan, icra eden, faaliyet gösteren o eylemin kendisini, anlamını, neticelerini idrak etmekten uzaklaşır. Yapıyor olmak, eylemin kendisine hapseder tüm bilişsel süreçlerimizi. Fiziğin sınırları içinde maddeyle temas eden, fikrin ‘metafizik’ paydasına izdüşüremeyeceği bir akışın içinde debelenir. Bu mutlak bir ayrım değildir elbette. Ancak, anlamak için eylemden çekilmek, durmak, ‘eğlen’mek gerekir. Birçok dilde anlamak kelimesinin etimolojik kökleri ‘durmak’ fiiline dayanması ilginçtir. Episteme (ἐπιστήμη), Vekafe (وقف), Verstehen, Understand kelimelerinde olduğu gibi. Türkçede ise anlamak fiilinin kökü olan ‘an’ hafızanın kaydını tuttuğu en küçük birimi temsil eder. ‘An’ akışı olmayan, daha küçük birimlere ayrılamayan bir kesittir. Böyleyken kesitin kısıtında sabitlenmek gerekir. Anlamak fiilinin Türkçede de dolaylı olarak durmakla, sabitlenmekle ilişkili olduğunu varsayabiliriz.

Entelektüel kavramı hunharca kullanılmaktan bizar kelimelerden biri. Yazıyı etimolojik, kavramsal kökenlere dair detaylara boğmadan yalnızca çağrışımlarla ilerlemek istediğimden bu kavramın onlarca farklı tanımına, tasvirine yer vermeyeceğim, ancak yıllar önce Cemil Meriç’in Mağaradakiler kitabının girişinde ‘entelektüel’e dair tanım arayışlarının, en sonunda ‘’işi olmayan adam’’ ifadesiyle son bulduğunu hatırlıyorum. İşi olmayan adam… Bir iş tutamayan, bir yola koyulamayan, duran, ‘eğlen’en, eyleyemeyen, bilmek tutkunu, hınçla bilen, çünkü şiddetince yapıyormuş yanılsamasına düşen. İşi olmayan, toplumsal, sosyal, ekonomik döngünün herhangi bir yerinde saf tutmamış, konuşlanamamış, dışında, gözlemleyen, insanlığın zihinsel, bilişsel, sanatsal olarak damıttığına iştah duyan, damıtılmış olanın zahir olduğu insanlarla ilgilenen, gündeliğin bilgisini ‘seçkin’ zihninin depolarına dolduramayacak kadar sofistike… Bu nedenle entelektüelin ortaya çıkması için önce belli mecburiyetlerin ortadan kalkması gerekir. En azından temel, asgari bir geçimin imkanına sahip olmalı entelektüel mesela.. Yoksa sürmek, istimrar etmek için çarkın bir dişlisi olmak zorunda kalacak insanların çarkın işleyişini, aksamını, çarktaki sanatı, bilgiyi idrak etmeye zamanları olmayacaktır. Kısım olmak aksamı anlamaya engeldir.

Bu denklemlerle teşekkül etmiş, zaten özünde bir iştiyakla doğmuş insan, keşfetmeye başlar. Yaratılanı fark eden, keşfeden, idrak eden ona maruz kalan olmaktansa onu yaratmayı arzular. Ve entelektüeli inşa eden aslında bu keşfediştir. İyi olanı, sanatsal yaratımı, nitelikli eseri ayırt edebiliyor haliyle yaratamıyor olmanın sancısını yaşar. Ve bu sancıyı teskin etmenin yolu da bilmenin dozunu arttırmaktır. Önce yaratılanı keşfedecek bir idrak ve ardından ‘yaratamıyor oluş’un bilinciyle tetiklenen bilme iştihası. Ama öte yandan onu atıl kılan, hareketsiz, durağan, eylemsiz hale getiren bir kısır döngü doğurur bu. Dostoyevski şöyle diyordu Yer Altından Notlar’da;

“Baylar, yemin ederim, her şeyi fazlasıyla anlamak bir hastalıktır; hem de tam anlamıyla, gerçek bir hastalık. Normal bir insanın anlayış gücü, başka bir deyişle, yeryüzünün en soyut, en işini bilen kenti olan Petersburg’da (öyle ya, kentlerin işini bilenleri de var, bilmeyenleri de) yaşamak gibi katmerli bir talihsizliğe uğramış 19. yüzyıl aydınının payına düşen anlayışın yarısı, dörtte biri, hatta daha azı günlük yaşantımız için yeter de artar bile. Hani nasıl derler, içinden geldiği gibi hareket edenlerin, elinden iş gelenlerin anlayışıyla yetinmelidir insanoğlu.”

Anlayan, bilen, entelektüel insan, içinden geldiği gibi hareket etmesine engel olacak bilgi yükünü sırtlanır bir yandan. Elinden iş gelmez, çünkü öz bilincinin mahpusudur. Bu içe dönüklükle dışardaki her şeyi hadsiz bir iştahla tüketir. Dışarıya bir şey sunmayı, üretmeyi içerideki varlığına bir sadakatsizlik olarak görür. Bu minvalde entelektüelin varoluş potansiyeline duyduğu hayranlık aslında bir kibir emaresidir. Kendini sıradan olanın dışında gördüğü için gündeliğin, rutinin esiri olmak istemez. Bir yandan da sıradışı gördüğü özel şeylerin peşine düşer. Bir sanat eseri, düşünsel bir yapıt onda varoluşunu olumlaması ölçüsünde kıskançlık doğurur. Sanatçının ya da fikir adamının olağanüstü bulduğu eserlerinin onların hayatında olağan bir şekilde ortaya çıktığına şahit olması, kendince bedelini ödediği bilginin karşılıksızlığıyla yüzleşmesi bir krize sokar. İnsan bilgisini edinmediği hiçbir hale bir istek duyamaz; ancak zaten entelektüelin dramı da burada açığa çıkar. Bilgisini edinmiş olduğu yığınla ‘eyleme’ hali vardır. İyi kitapları, filmleri, besteleri tatmış; birçok dalda, alanda bu iyilerin ‘en’lerine kendini şahit kılmış ve kendisi için bir başlangıcın artık çok geride kalmışlığını fark etmesiyle yaratamayacak olmanın krizlerini yaşar. Ve ‘en’lerin büyüsünü yıkmak için başka bir ‘en’ arar. Bir idea simgesi olarak zihnini işgal eden bu ‘en’lerin dahalarını keşfettikçe öncekilere yönelik hıncından kurtulur. Ancak bir kısır döngü halinde yeni ‘en’leriyle mücadelesi başlar bu sefer de.

Salieri bir bestekar olduğu halde ‘Tanrının dile gelişi’ olan Mozart’ın sanatına hayranlığını şöyle dillendirmiştir. “Tanrım bu bana nasıl bir cezadır ki bu adama böyle bir yetenek verdin, bana ise sadece bu yeteneği anlayabilecek kadar bilgi verdin.” Öyle ki kendisi eylemenin bir katmanında olmasına rağmen eyleyişlerin dahasını fark eden bilgisi, kavrayışı, sezgisiyle Mozart’ın sanatına erişememenin hırsını yaşar. Salieri’yi kifayetsiz muhteris olarak betimleyen tarih, sanatın kendisini sergilemesi için seçtiği kişinin Mozart olduğunu imler. Mozart, Salieri gibi/kadar bilmez. Ancak bir cevher olarak onda açığa çıkan, Salieri’nin tüm tarihiyle, bilgisiyle, zekası ve dahi yeteneğiyle de ulaşamayacağı bir şeydir. İşte bu eyleyemeyiş ve eyleyemediğini biliş Salieri’yi, eyleyen Mozart’ın kıskanç düşmanı olarak tarihe düşmüştür.

Hayatı hareketle tanımlarız. Zamanı, yaşamayı tasvir edecek olsak aklımıza gelecek ilk kelime hareket olur. Anlamak nasıl bir sabitin bekçiliğinde mümkünse, o anda kalmayı mecbur kılıyorsa; yaşam da hareketle mümkündür. Entelektüel, bu durma noktalarında anlamakla mutlak bir ilişki kurduğundan yaşamı kaçırır. Gündelik, alelade bulduğu ‘hareket’lere zaten tevessül etmez, ancak seçkin aristokratik, hoş, güzel, estetik, iyi, dahice bulduklarına öykünür ve bunları da gerçekleştiremez. Süfli hareket hali, temel yaşam kalım meselelerine özgülenmiş işlerdir. Bunlara maruz kalmadıkça hayatı mümkün mertebe bu hareket halinin dışında kalır.

Bunları bir anti-entelektüalizm güzellemesi olarak yazmıyorum. Hatta ancak ‘entelektüel’ ilgilerden, kaygılardan bizar olanların gerçek anlamıyla kavrayabileceğine inanıyorum.

Öte yandan entelektüelin anlamak bağlamında duran, hareketsiz kalan kişi olduğunu söylemiştik. Bir yandan da her şey bu kadar hızlı hareket ederken durabilmenin bir eylemlilik hali olarak söyleyebiliriz. Entelektüel bu minvalde harekete direnen insan olması bakımından bir hareket halinde varsayılabilir.