• Үгүй ээ би авч чадахгүй
• Сургуульд үүнээс өөр ном үлдээгүй бол чи яах вэ, тэгээд номгүй яаж хичээл хийх болж байна.

Миний зөрүүд зан намайг улам л ялан дийлж байв. Тэр номыг авсангүй. Юм бүхнийг ёжилж явдаг, хатуу самар багш бид хоёрын хичээлийн шинэ жил иймэрхүү эхэллээ. Тэр үед багш нарт хэлэхийг хүссэн бүгдээ айлгүй, бодолгүй хэлж чаддаг байсан юм. Зөв гэж үзсэн бүхнээ хийх, гэхдээ ёс зүйтэйгээр хийх гэсэн эрмэлзэлийг ээж аав хоёр минь үнэхээр сайшаадаг байсных би харьцангуй чөлөөтэй өссөн.

Хичээлдээ холоос алхаж очдог байсан учир надад номоо зээлэх найз байгаагүй. Гэхдээ би яаж ийгээд хичээлээ хийж амжуулж байлаа. Үүнээс хойш нэг сарын дараа багш цоо шинэхэн математикийн ном цүнхнээсээ гаргаж миний ширээн дээр тавьсан юм. Тэр үед “надад хотоос ном ирж байгаа” гэж хэлэхэд багш “мөнгөө хэмнэх хэрэгтэй шүү дээ, цэвэр нямбай байдлыг эрхэмлэж байгаа чинь сайн хэрэг. Гэхдээ чи өөрийн бодолдоо их үнэнч хүүхэд юм” гэж хэлж билээ. Яагаад ч юм тэр дүр зураг одоо ч миний сэтгэлээс гардаггүй. Надтай хамгийн нөхөрсөг бөгөөд жинхэнэ том хүн шиг харьцсан багш магадгүй тэр байсан.

Нийгмийн амьдралыг дагаад ч тэр үү тэр үед ихэнхи багш нар ажлаа маш хуумгай, ховсоргон хийдэг байсан. Амьдралаа авч явахад нь цалин нь хүрдэггүйгээс хуучирсан цамцаа долоо хоног бүр угаан өмсөх нь тээртэй санагддаг байх гэмээр их сэтгэлийн дарамттай, ууртай, үглээ багш нар олон байв. Сурагчид дэвтэргүй, бүр хичээл хийх үзэггүй ирэх нь олонтаа. Ийм тохиолдол бүрт багш нар “хүүхэддээ үзэг аваад өгөх мөнгөгүй юм бол яах гэж сургуульд явуулдаг юм” гэж ирээд л элдвээр хэлнэ. Хичээлд суулгахгүй гэж хөөнө. Хөлс нь бурзайсан, хөрслөг бор эсвэл улаан хацар нь ичэнгүйрлээс болж минчийсэн, хамраас нь шингэн нус цухуйсан, багшийн хорон үгэнд ихэд гомдсон хүүхдүүдийн дүр зураг одоо ч нүдэнд харагдсаар. Хамгийн муухай зүйл бол хүүхдийг элдвээр хэлж, зүрх сэтгэлийг нь шархлуулах. Ямар нэг зүйлийг авахыг маш ихээр хүсэх үедээ хүмүүс бие биенээсээ давс, гурил гээд л зээлж болох бүгдийг зээлдэг байсан тэр үеийг би дурсдаг. Зарим багш нар ангийн хөвгүүдийг эгнээж зогсоож байгаад өшиглөж, алгадаж, хэрцгийгээр зодож өөрийн стресс уур бухимдлаа тайлдаг байсныг санадаг. Тэр хүн одоо ч багшилсаар байгаа харамсалтай.

Дүр зураг дурсамжийн маш жижигхэн хэсэгт даавууны танил хээ, танил үнэр, элэгдсэн алчуур гэх мэт хэлбэртэй нуугдчихаад ургуулан бодох төдийд нүдний өмнө амилан, хөвөрнө.

Багшийгаа олох үед би хамгийн их төөрөлдчихсөн байсан юм. Хүн бүр л элсэлтийн шалгалтаа өгөх гээд завгүй бэлтгэж байх үед би зүрхээ дагах уу, зөвлөгөө болоод тархиа дагах уу гээд гацаж орхисон байв. Хими технологич болохоор бэлтгэхийг ятгаж байсан хүмүүсийн урмыг сэтгүүлч болно гэж ирээд л хугалж орхисон. Зүгээр л үүгээр өвчилчихсөн байсан юм. Харин сэтгүүлч болохын тулд сургуульд сурахын оронд аль нэг сонины газар очоод цэвэрлэгч ч хамаагүй хийж бүхнийг эхлэдэг байж дээ гэж боддог. Гэхдээ тэгтлээ дурлаж сонгосон мэргэжлээрээ төдийлөн ажиллахгүй байгаагаа бодож энэ салбарын тухай хазгай үг хэлэх эрх надад байхгүй.

Багш намайг өдөр бүр янз бүрийн сэдвээр бичүүлдэг байв. Хамгийн хэцүү нь “Навчны судал” гэдэг гарчиг байлаа. Үүнийг зүгээр ч үгүй дөрвөн янзаар бичиж ирэхийг даалгасан. Ямар ч зохион бичлэгийг хөнгөн гурилддаг байсан надад нэг сэдвээр дөрвөн янзаар бичих хэцүү санагдаж билээ. Багшид зэмлүүлнэ, магтуулна, шагнуулна. Шинэ номоо гаргах бүрт нь гүйж очоод л бэлгэнд авдаг эрх шавь нь.

Нэгэнт багшийн дүр зургууд хөвөрч байгаа тул толь бичгээ байнга цүнхэлж явахыг шаарддаг “хатуу” багшийнхаа тухай бичихгүй байж чадахгүй нь. Түүний дүр зурагт нэгээхэн ч хар толбо үгүй билээ. Яг л түүний цэгцтэй хувцаслалт, арвай шиг хөөрхөн нүд шиг цэв цэвэрхэн дурсамж надад бий. Ажил амжилттай болох, хааяа ч гэсэн сурч мэдсэндээ сэтгэл хангалуун болох үед өөрийн эрхгүй түүнд талархах сэтгэл төрдөг. Энэ зүгээр ч нэг тал зассан үг биш чин сэтгэлийн үг юм шүү. Англи хэлний хичээл дээр хэн ч бохь зажилж зүрхлэхгүй, даалгавараа хийхгүй ирж зүрхлэхгүй. Толь бичиг хэдий хүнд ч гэсэн цүнхлээд явж байх ёстой/бүх үгийг нь цээжлээгүй л бол/. Дасгал ажлын даалгавар бүрийг нэг бүрчилэн бичиж хийх ёстой бөгөөд хэн ч залхуурч зүрхлэхгүй. Учир нь багш маань уур ааштайд биш, чин сэтгэлээсээ хичээлээ заадагт байсан юм. Тэр чанга ярьдаггүй ч бүгд түүнийг сонсдог. Түүний дүр зураг шиг багш бүхний тухай дурсамж хөвөрдөг ч болоосой. Багш бол хүүхэд насны дүр зургийн том хэсэг байдгийг одоо л ойлгож байна. Багш нар харин өөрсдөө ойлгодог болов уу.

Үргэлжлэл бий…