Geçmişteki hava durumunu değiştiremez ve ikame edemezsiniz. Fakat geçmişte oluşup bugüne kadar korunmuş doğal kayıtlar, oluştuğu yılın iklimini kimyasal ve fiziksel izler olarak içinde saklar. Bu izleri ölçüp, sıcaklığını zaten bildiğimiz yakın dönemle karşılaştırarak geçmiş iklimi geri hesaplayabilir ve bu sonuçları “vekil” veri olarak kullanabiliriz. Ağaç halkaları, mercanlar, buz karotları, bunların hepsi geçmişin iklimine vekâlet eden doğal kayıtlardır. Vekil verilere (proxy data) baktığımızda, aslında doğanın kendi tuttuğu defteri açıyoruz ve bu defterler bize bir şeyler anlatıyor. Acaba El Niño geçmişte nasıldı?

Bunun için en son yapılan çalışmalardan, yani okyanuslar üzerine yapılan çalışmalardan birine bakmamız gerekiyor. Ardından da orada ağaçlar kadar kadim bir canlı formu bize vekâlet edebilir.

Mercanlar. Tropik denizlerde mercan, iskeletini yıl yıl büyütür, ağaç gibi, bant bant takip edilebilir formlarda. İskeletteki oksijen izotopu ve stronsiyum-kalsiyum oranı, o yıl suyun ne kadar sıcak olduğunu ve bir ölçüde de tuzluluğunu gösterir. Suyun sıcaklığını bilmek demek, o yıl için El Niño’nun ne kadar güçlü olduğu hakkında bilgi sahibi olmak demektir.

Bu mercanların en değerlilerinden bazıları Galápagos’ta bulunur. Neredeyse iki yüzyıl önce Darwin, Beagle gemisiyle bu adalara uğramış, aynı yolculukta mercan resiflerinin nasıl oluştuğunu merak etmişti. Günlüklerine işlediği bu merak bugün başka bir şeyi anlatabilir mi? Mesela: El Niño’nun şiddetini.

Bir önceki yazıda, arka plan ısınması veri setinden çıkarıldığında El Niño salınımının belirgin bir biçimde güçlenmediğini görmüştük. 1950’ye kadar uzanan o kayıtlar, termometrelerle ölçülen kayıtlardı. Bu yazıda ise ağaçlar ve mercanlar üzerinden çok daha öncesine giderek veri setine ek kayıtlar ekleyip sonuçlarını irdeleyelim.

Jinbao Li ve ekibinin 2013 çalışması 700 yıllık ağaç halkası kaydında ENSO’nun (bir önceki yazıda açıklamıştık) son dönemde alışılmadık ölçüde hareketli olduğunu gösteriyor. Anlamı şu: son 30 yıl, veri setindeki 700 yılın bütün dönemlerinin %92’sinden daha oynak. En hareketli dönemler ise 1980’ler. Sanayi öncesine göre son dönem yaklaşık %47 daha oynak. Peki, mercanlar ne diyor? Mercan verilerine de bakıp daha da geriye saralım.

Mercan verileriyle daha da geriye gidebiliriz, hatta 7000 yıl kadar. Bu çağlara gelindiğinde Anadolu’da Çatalhöyük gibi ilk yerleşimler çoktan kurulmuş, Bereketli Hilal’de tarım başlamıştı. O kadar eski dönemlerde henüz insan olarak dünyada muktedir değildik. Bugünün farkını anlamak için Grothe ve ekibinin Line Adaları çalışmasına bakılabilir. Ekip adanın mercanlarına yakından bakmış ve günümüze nazaran son bin yılda %25’lik bir fark bulmuş. Dönüp kendi verimize baktığımızda, 7000 yıl içinde modern düzeyi aşan yalnızca bir dönem var. Başka bir deyişle, modern düzey 30 güvenilir dönemin %97’sinin üzerinde. Yani rakamlara göre son bin yıla kıyasla ENSO %20 daha güçlü; Grothe’nin yayınıyla da örtüşen bir tablo var. Orta Holosen (günümüzden yaklaşık 8200 ila 4200 yıl öncesini kapsayan jeolojik devir) sakin dönemlerine kıyasla ise %54’lük bir artış var.

Burası da dikkat çekiyor ama temkinli olmalıyız. Bugünkü verideki hareketlilik rekor seviyelere yakın ama en tepe değil. 7000 yıl içinde, yaklaşık 2000 yıl önceki bir mercan vekil verisi bugünü birazcık geçiyor. Burada vekil verilerin güvenilir olduğunu fakat tam net rakam göstermediklerini belirtmekte fayda var. Bu veriler, ağaç halkalarından ve mercanlardan geriye doğru rekonstrüksiyon yoluyla hesaplandı. Yani yaklaşık veriler.

Fakat ilginç kısım şu: Son 70 yıl termometreyle ölçülüp arka plan ısınması çıkarıldığında El Niño güçlenmiş görünmüyor, ancak daha büyük bir veri setine bakıldığında, uzun bir zaman serisi içinde bugünkü dönem oldukça hareketli görünüyor. Kısa ve yakın geçmişi çok daha uzun bir tarihin içine koyunca konu daha netleşiyor.

Peki, sebep ne? Üç yazıdır verilerle adım adım ilerlediğimiz yolun sonu nereye çıktı? Elbette bu mavi kadifedeki nadide dünyamızın ısındığı gerçeğine. Okyanusu üst üste iki katman gibi hayal edin: üstte güneşin ısıttığı ılık su katmanı, altında ise derinlerde bulunan soğuk su katmanı. İklim krizinde sıcaklık arttıkça üstteki katman daha fazla ısınır ve hafif olan sıcak su, alttaki soğuk ve ağır suya daha az karışır; bu da yüzeyde kalmasına neden olur. Bu ayrım nedeniyle üst katman, rüzgâr yön değiştirdiğinde daha hızlı ve daha güçlü tepki verir. Bu sebeple, El Niño sırasında Doğu Pasifik daha fazla ısınır. Yani ısınma El Niño’yu doğrudan değil, denizin bu katmanlaşmasını artırarak dolaylı bir biçimde büyütür. Burada hâlâ bir sürü soru işareti var ve araştırılıyor. Modeller karışık sinyaller veriyor, ama mercanların gösterdiği güçlenme de bu mekanizmanın ısınmaya işaret ettiğini gösteriyor.

Gezegenimizin iki ayrı kayıt defterini açtığımızda her iki defterde de kırmızı kalemle düşülmüş bir not dikkatimizi çekiyor: Isınıyoruz. Bu ısınmanın da müsebbibi biz ve kurduğumuz uygarlık. Bu gerçekten kaçmaktansa onunla yüzleşmeliyiz. Belki böylece “biricik” bireylerden oluşan toplumumuzda farklı bir yöne gitme ihtimallerini de keşfedebiliriz.

Değerli okur, üç yazıda El Niño meselesini sabırla bu satıra kadar okuduysanız, bir şeyleri değiştirebilme ihtimaliyle ilgilendiğinizi varsayabilirim. Seriyi bitirirken çoklu uyarı sinyallerinin verildiği bu zamanlarda doğru bilgiyle bireysel ve toplumsal önlemlerin bir parçası olmanızı temenni ederim.

Kısa not: Bu yazının kısa orijinali haftalık yayınlanan Bifayn Bülten’in BiBilim köşesinde yayınlanmıştır. Bültene buradan erişebilirsiniz.

Veri ve Kaynaklar

[*] Vekil veri (proxy data), geçmişte doğrudan ölçülemeyen iklim koşullarını temsil eden doğal kayıtlardır. Örneğin, geçmiş sıcaklıkları bugün termometreyle ölçemeyiz, ancak buzul ve deniz tortularındaki ağır (¹⁸O) ve hafif (¹⁶O) su izotoplarının oranını geçmiş iklim koşullarını hesaplamak için bir “vekil” olarak kullanabiliriz.

Jinbao Li, Shang-Ping Xie, Edward R. Cook ve ark., “El Niño modulations over the past seven centuries”, Nature Climate Change, cilt 3, s. 822–826 (2013), doi:10.1038/nclimate1936. Veri: NOAA NCEI Paleoklimatoloji, çalışma 14632. https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/paleo/treering/reconstructions/enso-li2013.txt

Pamela R. Grothe, Kim M. Cobb ve ark., “Enhanced El Niño-Southern Oscillation Variability in Recent Decades”, Geophysical Research Letters, cilt 47 (2020), doi:10.1029/2019GL083906. Veri: NOAA NCEI Paleoklimatoloji, çalışma 22415.

Andrea Thompson, “Climate Change Is Supercharging El Niños, Coral Records Show”, Scientific American, 27 Ağustos 2026. https://www.scientificamerican.com/article/climate-change-is-supercharging-el-ninos-coral-records-show/ Yazının dayandığı Science çalışması Julia Cole ve Diane Thompson imzalıdır, Galápagos fosil mercanları gibi çevirilebilir.

Enstrümantal karşılaştırma için Oceanic Niño Index ve Relative Oceanic Niño Index, NOAA Climate Prediction Center. https://www.cpc.ncep.noaa.gov/data/indices/oni.ascii.txt ve https://www.cpc.ncep.noaa.gov/data/indices/RONI.ascii.txt

Charles Darwin’in mercan resifleri üzerine gözlemleri HMS Beagle seferine (1831–1836) dayanır ve The Structure and Distribution of Coral Reefs (1842) kitabında toplanmıştır. Darwin, Galápagos’a 1835’te uğramıştı.

İklim bilimciler detaylı veri setleriyle çalışırlar. Kaotik bir yapıda modelleme yapmak, anlamlı öngörüler çıkarmak ne kadar zor olsa da, gelmekte olan olayları veriyle destekleyip göstermek mühim bir iş ve bu çağda görece bu tahminler daha isabetli olmaya başladı. Çünkü anlamlandırabileceğimiz verilerin miktarı ve kalitesi arttı. Çeşitli mecralarda “süper ya da neredeyse süper El Niño geliyor!” yazılarını görmüşsünüzdür. Endişe etmeli miyim? Sorusunu kendinize sorduysanız bu satırlarla zaman harcamanızın bir anlamı olabilir. Veriye dayalı konuşma ve üretme kültürü sınırlı olan memleket topraklarında, bir analiz yapıp Noel’de gelecek olan çocuğumuz El Niño’ya yakından bakalım.

Verilere bakalım. “Niño 3.4” kutucuğu denen bir alanda son 30 yılın verilerinin ortalamasını alıp, deniz yüzeyi sıcaklığının 3 aylık ortalamalarla yumuşatılıp, üst üste 5 dönem boyunca yarım derecenin üstünde kalmasına El Niño diyoruz. Bunun verideki karşılığı ise ONI yani Oceanic Niño Index (Okyanussal Niño İndeksi). ONI en son bu yıl yazın 1,80 olarak ölçüldü. Güçlü bir rakam.

Bu ortalama değerin yanında bir de mutlak deniz sıcaklığı değerine NOAA verisinden bakıldığında yazında 29,09 dereceye ulaştığını görüyoruz, tüm kayıttaki rekor ise 2015 yılındaki 29,15 derece. Ürkütücü mü? Neredeyse tüm zamanların rekorunu yakalamış durumda. [i] Manşetler telaşlı bir şekilde “rekor” derken kastettiği tam olarak bu. [ii]

Şimdi ONI’ye, yani yukarıdaki rekor sıcaklığın son 30 yılın ortalamasından ne kadar saptığına bakmadan önce bilim insanlarının veriyi daha güvenilir hale getirmek için ölçtükleri RONI’ye [iii] (Relative Oceanic Niño Index, Göreli Okyanussal Niño İndeksi) de bakmalıyız. RONI’nin mantığı ise tropik kuşağı ölçüp zaten ısınması normal olan yeri ölçüp El Niño’yu anlamak için çıkarmak üzerine kurulu. [iv] Olayın karıştığı yer ise bu iki ölçüm yöntemindeki farkta başlıyor.

Sorun şu ki ONI son 30 yılın ortalamasını “normal” kabul ediyor ve aslında normal olan ısınmayı da veriye ekliyor. Ham hali kafa karıştırıyor ve komplo teorisyenlerine, bilim karşıtlarına da zemin hazırlıyor. Arka plandaki genel ısınmayı da çıkarıp baktığımızda (RONI) ise foton yağmuruna tutulmuş Polaroid film gibi renkler oturmaya başlıyor. Aşağıda indirdiğim 1950–2026 verisi bu karışıklığı sayıya döküyor.

İki ölçüm arasındaki fark on yıllar önce kapalıydı, artık daha açık. Biraz daha bakalım. 1950’lerde ham ONI, RONI’nin biraz altındaydı. 2010'larda 0,22 derece, 2020'lerde ise 0,44 derece üstüne çıktı. Yani bugün Niño 3.4 bölgesinde ölçtüğümüz ısının neredeyse yarım derecesi El Niño değil, sadece ısınmış okyanusun kendisi.[v] Yani? Okyanus neden El Niño’dan bağımsız ısınıyor? Sevgili okur burada sizin de payınız olabilir mi? Yani Antroposen etki de…

Bu verilerin kafa karıştırmasının bir diğer sebebi de “süper”, “en güçlü” El Niño geliyor kısmında. Çünkü bu hangi ölçütü seçtiğimize göre değişiyor. Aşağıdaki grafik bunu daha net ifade ediyor.

Ham ONI verisine göre kayıtların en güçlüsü 2014–16 (2,59). Arka plan ısınmasını çıkarırsak da şampiyonumuz 1982–83 (2,40) oluyor ve 2015–16 üçüncülüğe düşüyor. Şimdi en son tamamlanmış ve taze El Niño’ya bakalım yani 2023–24 verisine: ham ölçü 1,99 ile onu neredeyse “süper” ilan ediyor, oysa RONI değeri 1,42, yani orta halli bir olay olduğunu gösteriyor. Aradaki 0,57 derece, baştan sona ısınmış denizin katkısı. [vi] 2025–26 kışlarında ise güçlü bir El Niño gözlemlemedik. Zayıf bir La Niña ve nötr koşullarla geçirmiştik. Özetle rakamlara baktığımızda halihazırda gerçekleşen El Niño’nun derecesini farklı yorumlayabiliyoruz. O nedenle iletişimde “süper”, “en güçlü” ifadelerini kullanırken dikkat etmek gerekli.

Şimdi ne olacak? Veriye baktığımızda ham ONI yazın 1,80’e ulaşmış, şu ana kadar çok yüksek bir değer. Eylül ayındayız daha çocuğumuz Noel’de yani aralıkta gelecek. Tahmin rakamları bu yönde olsa da kesinleşmesi bu kış olacak. [vii] Yine de etkili bir El Niño olacağı kuvvetle muhtemel.

Kafanız karıştıysa bu karışıklığı giderecek verileri vermenin zamanı gelmiş demektir. 1950'den bu yana verilere baktığımızda (Grafik 1) salınımın kendisi daha şiddetli hale gelmiş görünmüyor. Ama arka plan ısınmasını artırdığımız için, orta şiddette bir El Niño bile artık yıkıcı ve ağır felaketler üretebilir. Bu yıl için tahminler ise güçlü, hatta rekor bir olaya işaret ediyor, üstelik bu salınım çok daha yüksek bir tabanın üstünde gerçekleşecek. Ham sinyalin ne kadarının gerçek El Niño ne kadarının arka plan ısınması olduğunu Aralık zirvesinde göreceğiz. Kaotik iklim verilerine selam verip şu mesajı iletmem gerekiyor: Sadece gezegenimizi 1,3–1,5 derece ısıtmanın niyetlenmemiş bir sürü sonucu gibi binlerce yıldır olan bir okyanus akıntısının da bu “niyetlenmemiş” sonucun kurbanı olacağı aşikâr.

Aslında yüz binlerce yılda oluşmuş bir sistemi tüketim ve konfor tercihlerimizle kurcalıyoruz. Bu çocuksu bir merakla yapılmıyor aslında kolektif bir cehaletle hep birlikte yapılıyor. Cyclopes’u uyandırmadan mağaradan çıkmanın bir yolunu bulmalıyız yoksa merakımızın bedeli Hades’te ödenebilir. [viii]

Son olarak, peki yüzlerce, binlerce yıla bakabilseydik? Mercanların sakladığı o uzun hafıza aynı şeyi mi söyler? Bir sonraki yazıda buluşalım. [ix]

Değerli okuyucu bilimle kalın.

Kısa not: Bu yazının kısa orijinali haftalık yayınlanan Bifayn Bülten’in BiBilim köşesinde yayınlanmıştır. Bültene buradan erişebilirsiniz.

Kaynaklar

[i] NOAA Climate Prediction Center, Oceanic Niño Index (ONI), Niño 3.4, ERSST, 3 aylık hareketli ortalama. https://www.cpc.ncep.noaa.gov/data/indices/oni.ascii.txt. Mutlak deniz sıcaklığı (TOTAL sütunu) ve ham anomali bu tablodan hesaplandı: 2026 yaz sonu 29,09 °C, kayıttaki en yüksek 29,15 °C (2015 sonu).

[ii] Rekor sıcaklık çerçevesi için güncel basın: The New York Times, “El Niño Temperature Charts”, 25 Ağustos 2026 ve Wired, 2026 “El Niño dosyası”.

[iii] NOAA Climate Prediction Center, “CPC adopts Relative Oceanic Niño Index (RONI)”, duyuru ve bilgi notu, 2026. Kavramsal temel: Michelle L’Heureux vd., “A Relative Sea Surface Temperature Index for Classifying ENSO Events in a Changing Climate”, 2024.

[iv] NOAA Climate Prediction Center, RONI serisi. https://www.cpc.ncep.noaa.gov/data/indices/RONI.ascii.txt. RONI, Niño 3.4 anomalisinden tropik kuşağın (20°G-20°K) ortalama anomalisini çıkarır.

[v] ONI’nin 30 yıllık taban dönemi her beş yılda bir güncellenir, bu da eğilimin bir kısmını tabana taşır: NOAA CPC ONI yöntem açıklaması. On yıllık ONI eksi RONI ortalaması 2020’lerde +0,44 °C.

[vi] Olay zirveleri ve sıralama, yazarın NOAA CPC ONI ve RONI verisinden hesabı (1950–2026). ONI zirveleri: 2015–16 için 2,59, 1997–98 için 2,37, 1982–83 için 2,14, 2023–24 için 1,99. RONI zirveleri: 1982–83 için 2,40, 1997–98 için 2,28, 2015–16 için 2,25, 2023–24 için 1,42.

[vii] 2026’nın gelişimi NOAA CPC ONI verisinden, 2025 sonundaki La Niña’dan hızlı geçişle. Zirve tahmini için NOAA ve IRI. Genel bir açıklama için Yale Climate Connections, “What’s a super El Niño? And other El Niño questions, answered”, Mayıs 2026. https://yaleclimateconnections.org/2026/05/whats-a-super-el-nino-and-other-el-nino-questions-answered/

[viii] Homeros, Odysseia. Kitabı iki farklı kaynaktan okumuştum. İngilizce çeviri: Emily Wilson, The Odyssey (New York: W. W. Norton, 2017). Türkçe çeviri: Azra Erhat ve A. Kadir, Odysseia (İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Hasan Âli Yücel Klasikler Dizisi). Metindeki tek gözlü dev (Kyklops Polyphemos) 9. kitapta, ölüler ülkesi (Hades) yolculuğu 11. Kitaptadır, evet film sonrası tekrar okuduğum için oradan aklıma geldi :)

[ix] Uzun dönem mercan kayıtlarının El Niño şiddetine dair tartışması: Andrea Thompson, “Climate Change Is Supercharging El Niños, Coral Records Show”, Scientific American, 27 Ağustos 2026. https://www.scientificamerican.com/article/climate-change-is-supercharging-el-ninos-coral-records-show/

Sabah kalktığında geceden telefonuna gelen bildirime baktı. Aylık üyeliğine 10 dolar verdiği Amerika menşeli gazete felaketten bahsediyordu. Kalkıp üçüncü nesil kahveciden aldığı kahvesini demlemeye koyuldu. Dün gece iş yerinden arkadaşlarıyla gittikleri yeni nesil eğlenceden hazzetmemişti. Boğaz manzaralı okuldan mezun olalı on iki sene olmuştu. On iki yıldır dünyanın en büyük üç danışmanlık firmasından birinde çalışıyordu. Yüksek maaşı ve prestijli diplomasının ona sağladığı imkanları sonuna kadar kullanıyor, kaykay ve müzik zevkini tatmin edecek tüketimlerle de sosyal yönden kendini destekliyordu. Haber aklına geldi. Açıp okumaya başladığında “iklim krizi”, “insan etkisiyle ısınma” kelimelerine gıcık olduğunu fark etti. Moda’da yerel üreticiyi destekliyor, yürüyüşlerinde tek kullanımlık ürünleri kullanmıyordu. Bu dünya için bir ara vegan bile olmuştu. Daha ne yapabilirdi? Tek sorumlusu ben miyim diye geçirdi içinden. Sonra kahvesini eline aldı, içine Hindistan cevizi sütü kattı. Berlin’deki bienalden aldığı bez çantasından kulaklığını çıkardı. Beyaz kulaklıklar ona David Bowie’den Starman çalıyordu: “There’s a starman waiting in the sky. He’d like to come and meet us. But he thinks he’d blow our minds…” İçinden geçirdi: tek sorumlusu ben olamam ya. Bilmemenin rahatlığına kapılmak istedi ve öğleden sonra Bomonti’de yeni açılan hamburgerciye gitmek için frankofon arkadaşına mesaj attı. Sorusu yanlış değildi, sadece eksikti. Bu felaketin faturasını kesen şey onun kahvesi ya da bez çantası değildi. Yedi bin kilometre ötede, bir vadinin içine sıra sıra dizilmiş kararlardı.

26 Ağustos 2026’da Nepal’de büyük bir felaket yaşandı. O kadar ki dağdan kopan kütle sismik kayıtlara 5,2 büyüklüğünde bir sinyal olarak geçti [1]. İlk haberler uluslararası ajanslardan geldi. Çin tarafında olaya ilişkin görüntüler sosyal medyadan kaldırıldı [2]. Nepal tarafı ise olayın şokunu atlatamadan sahada arama kurtarmaya başladı. İşi karmaşıklaştıran birçok etken vardı. Yerleşim yerlerini silip süpüren bir sel, sayısı bilinmeyen kayıplar, vadiye sıra sıra dizilmiş hidroelektrik santralleri. Felaketin analizi yapılırken bazı sorular arada kaynadı.

Kayda değer bir yağış olmadığı söyleniyordu. Peki bu felaket nasıl olmuştu? İlk açıklama şuydu: kopan buz ve kaya kütlesi vadiye indi, nehri tıkayan geçici bir set oluşturdu, set dayanamayınca her şey birden aşağıya boşaldı [3]. Bunu ilahi bir güçle ilişkilendiren çok oldu, ama mesele bunun ötesindeydi. O nedenle bu yazıda felaketi verilerle açıklamaya çalışacağım. Dünyanın bir başka yerinde olan bu felaket yazının başındaki karakterimizi nasıl etkiliyor, onu da soracağım.

Yağmur olmamasına rağmen olan sel

Nepal hidroloji dairesi felaketten sonra yaptığı ilk açıklamada kayda değer bir yağış görülmediğini söyledi [3]. Ajanslar da bu haberi dünyaya bu şekilde iletti. Sel vardı ama yağmur yoktu mesajı kafa karıştırıcıydı, ama bunun bir açıklaması var. Kırk yedi yıllık aylık veriyi, olay penceresi için de 1991’den bu yana günlük veriyi indirip konuya veriden bakınca iş netleşiyor. Sorun yağışın miktarında değil, ölçümün nerede yapıldığındaydı.

Aşağı Trishuli havzasında, yani felaketin haber olduğu yerde, o iki hafta gerçekten kurak geçti. 36 yılın en kurak yüzde 14’lük diliminde. Aşağıda duran biri için “yağmur yoktu” cümlesi doğruydu. Kütlenin koptuğu yerdeki veri ise aynı pencerede 207,9 milimetre yağış gösteriyordu. Bu da 36 yıllık veride tam olarak ortalarda bir yere denk gelecek miktardı. Yani sıradan bir muson yağışı zamanıydı. Burada bir gariplik elbette yoktu. Peki kar erimesi rakamları ne anlatıyordu? Aynı bölgeler için kar erime rakamları en düşük yüzde 17’lik dilimdeydi. Bunu da listemizden sildikten sonra sıcaklık verisine bakmak gerekti. Aynı iki hafta 36 yılın en sıcak zamanıydı. Ortalamanın 1,1 derecelik üstünde (z=2,09). Uzun dönemli ısınma eğilimini ve El Niño etkisini modelden çıkarsak bile geriye 0,71 derecelik açıklanamayan bir fazla kalıyor. Fail sıcaklık olabilir miydi?

Gökyüzünden aşağı düşen şey neydi?

İlk açıklamalar buzulun çöktüğünü destekliyordu [4]. Fakat bir hafta sonra kütleyi buzun değil donmuş zeminin, yani permafrostun tuttuğu, onun çözülmesinin de kopmayı hazırladığı konuşulmaya başlandı [5]. Konu cidden karmaşıktı çünkü orada sağlıklı veriyi hemen almak çok kolay değildir. Yukarıdan aşağı doğru kopuş yaklaşık 5.200 metrede (Ağrı Dağı yüksekliği 5.137 metre) Langtang Lirung’un kuzey yüzünden başladı. Önüne ne bulursa katarak aşağı doğru hareket etti. Trishuli nehri üzerindeki bir ölçüm sensöründen gelen veri inanılmazdı. Su 9 metre yükselmişti. Üstelik tüm bunlar 30 dakika içinde olmuştu [6]. Hikaye burada dramatikleşmeye başlamıştı çünkü bu gücün karşısında kimse kalamazdı, önüne kattığı her şeyi alıp götürdü.

Bu sıradan bir çökme olayı değildi. Bu çökmeyi tetikleyen yılların birikimi vardı. Bir buzulun çökmesi tek başına o günün tekil bir olayı olabilir. Zeminin çözülmesi ise bir rejim değişikliği sonucunda ortaya çıkabilir. Biri olur ve geçer, öbürü on yıllar boyunca birikir ve bir gün faturayı keser. Üstelik bu vadi on üç ay önce aynı mekanizmanın küçük bir provasını yaşamıştı. Yazının geri kalanı bu ikisiyle ilgili.

Felaket geliyorum demişti

Felaketin geleceğini 13 ay önce, 8 Temmuz 2025 gecesinde gerçekleşen olay haber vermişti. Tibet tarafındaki Pyurepu buzulunun üstünde biriken göl seti patladı ve vadiden aşağı indi. Rasuwagadhi hidroelektrik santralinin gövdesi ve su alma yapısı süpürüldü, santral devre dışı kaldı. Nepal ve Çin’i, yani Rasuwagadhi ile Gyirong’u birbirine bağlayan Miteri köprüsü yıkıldı. Kayıtlara göre 18 kişi kayboldu ve 9 kişi öldü [7, 8].

Bununla bitmedi elbette. Aynı gece Trishuli 3A, Chilime, Trishuli, Devighat, Upper Trishuli 1, Super Trishuli ve Upper Trishuli 3B de zarar gördü. Bir gecede yaklaşık 250 megavatlık üretim durdu. İşin garip tarafı bu bilgi gizli değildi. Hindistan merkezli bir su ve nehir ağı olan SANDRP, olaydan on altı gün sonra hasar gören her projeyi tek tek yayımladı [9]. En yalın haliyle, 26 Ağustos 2026 felaketindeki koridorun kırılganlığı kayıt altında ve herkesin gözü önündeydi.

Aradan geçen 13 ay

İki felaket arasında vadi terk edilmedi, aksine Nepal’in büyüyen hidroelektrik sektörü Asya’dan da yatırımlar alıyordu. Projelere devam edildi. Az gelişmiş olan Nepal ekonomisi için kendi nehirlerinden elektrik üretmek önemliydi. Bunu yapabilmek için de o vadiye ve onu besleyen Himalayalara güveniyordu. Bu tercihin bedeli felaket gününde ortaya çıktı.

4 Eylül’de yani felaketten 9 gün sonra bu projelerden birinin tünelinden iki işçi canlı çıkarıldı [10]. Sanjay Sah ve Kabir Maharjan. Maharjan kollarını ve bacaklarını hareket ettiremiyordu. Çıkarıldıkları tünel 60 megavatlık Trishuli 3A’ya aitti, Nepal Elektrik Kurumu 2019’dan beri burayı işletiyordu [11]. Dikkatli okur bunun 13 ay önce zarar gören santralle aynı olduğunu hatırlayacaktır.

Yazının tek cümlelik özeti burada. Aynı vadi on üç ay arayla iki kez vuruldu, arada aynı yerde çalışmaya devam edildi ve ikinci seferde tünelin içinde insan vardı. Yukarı Trishuli boyunca altı hidroelektrik projesinin tünellerinde en az 900 işçinin mahsur kalmış olabileceği tahmin ediliyor [10].

Zemin ısınıyor

Buraya kadarki her şey o iki haftayla ilgiliydi. Şimdi 47 yıla geri bakalım, çünkü orada bir şey var. Rakamlara bakıldığında kış hızla ısınıyordu. Her 10 yılda 0,33 derecelik bir artış kopma bölgesinde görülüyor. Bir alt havza, yani Bhotekoshi, daha da hızlı: her 10 yılda 0,43 derece. İki eğilim de istatistiksel olarak sağlam, tesadüf olasılıkları binde üç ve on binde bir. Muson mevsiminde ise ısınma bunun dörtte biri kadar, her 10 yılda 0,09 derece. Yani ısınma yılın her ayına eşit dağılmıyor ama zeminin donmuş kalması gereken aylarda artıyordu.

Kar örtüsü verisi de bu gözlemi destekliyor. Aynı dönemde kış kar örtüsü yüzde 82,1'den yüzde 67,7'ye düşmüş, on yılda 5,8 puan. Tesadüf olasılığı yüz binde altı. Yağışa baktığımızda ise musonlar her 10 yılda yaklaşık yüzde 5 artıyor. Yani yağış artık kar olarak değil yağmur olarak geliyor. Sebep? Bu paradoksal durumun müsebbibi elbette artan sıcaklıklar. Kar olarak düşmeyen yağışlar yamaçlarda bahara kadar beklemiyor, aşağı iniyor. Daha önceki buzul yazımda[*] da vurguladığım gibi dağlar su deposu olmaktan çıkıyor, vadiler birer oluğa dönüşüyor.

Bu eğilimleri El Niño ile açıklamak mümkün mü? Modele ENSO göstergesini kontrol değişkeni olarak koyduğumda katsayı anlamlı çıkmıyor, eğilimler aynı kalıyor. Çarpıcı bir biçimde ifade etmek gerekirse: bir mevsimsel gariplik değil, 47 yıllık bir yön.

Permafrost

Permafrost, en az iki ardışık yıl boyunca sıfır derecenin altında kalan toprak, kaya ve tortu katmanına verilen ad. Yüksek dağda bu katmanı kayayı yerinde tutan bir çimento gibi düşünebiliriz. Isınma bu zeminin en başlıca düşmanı. Kışın kaya çatlaklarına sızan suların donmayla birlikte kayaları patlatması gibi burada da iki mekanizma birlikte çalışıyor. Zemin ısındıkça çatlakları dolduran buz eriyor ve kilit gevşiyor. Bir yandan da donma ile çözülme arasında gidip gelen gün sayısı artıyor, her çevrim kayayı biraz daha çatlatıyor. Bilim insanları burada ölçümler yapsa da kopma yüzeyinin kendisi için ölçtüğüm bir sayı yok. Permafrost veri seti Avrupa’nın iklim veri merkezinde bulunmuyor, ayrı bir arşivde duruyor. Yüzeyin donma ve çözülme rejimini vekil olarak veren bir hesaplama başlattım, bu yazı yazılırken hâlâ sürüyordu. Alton Byers bu durumu kalıcı olmayan permafrost diye tanımlıyor [12]. Yani burası, yazının ölçüme değil alandaki uzmanların değerlendirmesine dayanan tek bölümü.

Sınırın öbür tarafı

Felaketin yarısı Tibet’te başladı ve oradan bilgi akışı kısıtlıydı. Olayın ilk günlerinde Tibet’ten gelen görüntüler Çin’de sosyal medyadan kaldırıldı [2]. Sansür yine de bilgiyi tümüyle gizleyemedi. Çin, 2025 taşkınından sonra sınır kapılarındaki yapıları güçlendirmiş, daha korunaklı bir hat kurmuştu [13]. Fakat 26 Ağustos’ta gelen kütle o savunmaları da aştı. Felaketin sekizinci gününde bölgeyi havadan gören muhabirlere göre Gyirong sınır kapısında ayakta hiçbir şey kalmamıştı: ne bina, ne kapı, ne köprü [14].

Bulut örtüsü yüzünden optik uydular günlerce bir şey göremedi, o sebeple ben de Sentinel-1 uydusundan öncesi ve sonrası karelerini karşılaştırdım. Sonuç şaşırtmadı. Trishuli boyunca kesintisiz bir yıkım hattı. 2025 ile karşılaştırdığımızda aynı kesitte yalnızca birkaç kopuk leke görünüyor. Yani 2025’te yukarıda büyük bir yıkım oldu ama aşağıya bu şiddetle inmedi. 2026’da ise koridorun tamamı boydan boya vuruldu.

Erken uyarı

Vadide bir erken uyarı sistemi vardı ve çalıştı. Sorun şu ki bu sistem buzul gölü patlaması için tasarlanmıştı, yani saatler içinde gelişen bir olay için. Kaya ve buzun birlikte düştüğü bir kütle hareketi çok daha hızlı ilerliyor. Uzmanlara göre selin hızı uyarı sistemini büyük olasılıkla aşmıştı [15].

Aynı vadide, aynı uyarıyla, farklı sonuç alan biri var. Okul müdürü Rajendra Dawadi, sular gelmeden önce dokuz yüz öğrencisini tahliye etti. Okul bina olarak gitti, öğrenciler gitmedi [16].

Bu hikayeyi kahramanlık olarak okumak kolay ama asıl anlamı başka. Uyarı aynı uyarıydı, süre aynı süreydi. Fark, o sürede karar verecek yetkinin ve hazırlığın yerinde bulunup bulunmamasıydı. Erken uyarı bir cihaz değil, bir zincirdir ve zincirin son halkası her zaman bir insandır.

Felaketin maliyeti

Nepal yönetimi toparlanmanın maliyetinin 5 milyar dolar olacağını öngörüyordu. Birleşmiş Milletler’in iklim felaketi fonundan destek isteyerek bu konuda açık çağrısını yaptı [17]. Rakam ülke ekonomisinin onda birine denk gelen bir rakam [18]. Ekonominin ölçeğini buradan tahayyül etmek mümkün.

Diğer taraftan sigorta tarafındaki hesaplar daha küçük. Ticari sigorta kaybının 20 milyar Nepal rupisini, yani yaklaşık 132 milyon doları aşması bekleniyor. Bunun çok büyük bir kısmı hidroelektrik hasarı. Ekonomiye toplam maliyet tahmini ise 2,56 milyar dolar [19]. Üç rakam üç farklı şeyi ölçüyor, karıştırmamak gerekiyor.

Bunun yanında on dokuz köprü ve yaklaşık kırk kilometre yol gitti, çeyrek milyon kişi mahsur kaldı [20]. Ölenlerin sayısı henüz net bir biçimde bilinmiyor. İlk gün 157 olarak bildirilen sayı [21] dokuz günde on katına çıktı. 4 Eylül 2026 itibarıyla 1.200'den fazla ölü ve 5.000'den fazla kayıp bildirildi, iki rakam da her gün değişiyor [10, 22].

Burada çarpıcı bir orantısızlık var. Nepal’in tarihsel sera gazı katkısı ihmal edilebilir düzeyde düşük. Isınmayı üreten ülkelerle faturayı ödeyen ülke aynı yerde değil. Burası da ayrıca düşünülmesi gereken noktalardan bir tanesi, belki en önemlilerinden.

Peki şimdi?

Vadi hâlâ enkaz altındayken, 3 Eylül 2026’da Dünya Meteoroloji Örgütü bir açıklama yaptı. El Niño’nun Şubat 2027’ye kadar sürme olasılığı yüzde 100’e yakın ve bu, 1950’den beri kaydedilmiş en güçlü olay olabilir [23, 24]. Genel sekreterin ifadesiyle olay, izlemeye başladıklarından beri gördükleri her şeyden güçlü olabilir, tam anlamıyla grafiğin dışında [23].

Bizim verimizde El Niño 26 Ağustos’u açıklamıyor. Olay penceresindeki sıcaklıkla ENSO göstergesi arasında ilişki bulamadım. Fakat yağışla arasında bir ilişki var, hem de güçlü bir ilişki. Göstergedeki her bir birimlik artış bölgede 100 ile 170 milimetre arası yağış kaybına denk geliyor. 2023, 47 yılın en kurak musonuydu ve aynı zamanda güçlü bir El Niño yılıydı. Yine de belirleyici olan tek başına El Niño’nun gücü değil: 1997 ve 2015’te gösterge daha yüksekti, muson o kadar kurak geçmedi.

Yani bir bakıma, önümüzdeki mevsim geçmişin tekrarı olmayabilir. Bu bölge kurak geçebilir. Diğer taraftan musonlar dengesizleşebilir de. İşte bu öngörülemezlik kompleks iklim yapılarında gelecek için bir şey söylemeyi zorlaştırıyor.

Fincandaki üçüncü nesil kahve soğudu

Arkadaşıyla sohbeti sırasında M. sabahki haberleri ona aktarırken bireysel olarak suçluluk hissetmediğini dile getirdi. Arkadaşı ise ona bunun daha büyük bir konunun bir parçası olduğunu iletti. M. düşündü: daha ne yapabilirdi ki? Zaten batı değil miydi en fazla tüketen? Özel jetleriyle uçan zenginler ödemeliydi bunun faturasını. Düşünmek istemiyordu. Bilmenin zahmetli yollarına girmektense eve dönerken alışverişe gidip, eksikleri almak ve akşam sevdiği dizisini izlerken yiyeceği kuşkonmazlı avokado salatasını yapmak istiyordu. Nasıl olsa kişi başına karbon tüketimi düşük bir bireydi. Dünyaya bir sefer geliyordu, hayatı boyunca hep başarılı olmuştu. En iyi okullarda, en iyi şirkette çalışmıştı. M. bu sefer başarmak istemiyordu. Bu meseleler onun için mühim değildi. Yakında doğduğundan beri güneş etrafında dönen kaya onun için 35. turunu atacaktı. Buna odaklanıp, güneydeki kutlama ve tatilini düşündü. Mutlu hissetti. Kaçtığı hakikat ise bilim dünyası tarafından verilerle ortaya konuyordu:

O kaya yaşanabilir bir yer olmaktan çok hızlı çıkıyordu ve bu herkesi ilgilendiriyordu.

Kaynaklar

Yazıdaki her rakamın dayanağı aşağıda, metin içindeki köşeli parantezler bu listedeki numaralara karşılık gelir. Basın rakamları felaketten sonraki dokuz gün boyunca değişti, bu yüzden hepsinin tarihi yazılıdır.

[*] Muhsin Doğan (2026), Tüm Bunlar Gerçek mi, Yoksa Algı Kapılarının Bir Yanılsaması mı? medium.com/@muhsindogan/tüm-bunlar-gerçek-mi-yoksa-algı-kapılarının-bir-yanılsaması-mı-3db2b3ca787c

1. New York Times interaktif, 27 Ağustos 2026. See the Scale of Destruction. USGS’e göre 5,2 büyüklüğünde sismik sinyal. https://www.nytimes.com/interactive/2026/08/27/world/asia/nepal-flash-flood-damage.html?searchResultPosition=1

2. New York Times, 27 Ağustos 2026. Videos of the disaster removed by China’s censors. https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/asia/flood-disaster-china-censorship.html?searchResultPosition=1

3. Kathmandu Post, 26 Ağustos 2026. Ice avalanche, debris lake may have triggered Bhotekoshi flood. kathmandupost.com/national/2026/08/26/ice-avalanche-debris-lake-may-have-triggered-bhotekoshi-flood

4. New York Times, 26 Ağustos 2026. Deadly Nepal Flood May Have Been Caused by Ice Snapping Off Glacier, Scientists Say. 5.200 metrede kopma ve 1.200 metreden fazla düşüş. https://www.nytimes.com/2026/08/26/world/asia/nepal-flood-glacier-ice-avalanche.html

5. New York Times interaktif, 1 Eylül 2026. Visual Analysis Points to Bedrock as Likely Cause for Nepal’s Flash Floods. https://www.nytimes.com/interactive/2026/09/01/world/asia/nepal-flash-floods-landslide.html

6. Reuters, 26 Ağustos 2026. Glacier collapse may have triggered deadly Nepal flash flood. Trishuli’de otuz dakikada dokuz metrelik yükselme bu haberden. reuters.com/business/environment/glacier-collapse-may-have-triggered-deadly-nepal-flash-flood-experts-say-2026-08-26/

7. Kathmandu Post, 11 Temmuz 2025. Supraglacial lake outburst in Tibet caused Bhotekoshi flooding. https://kathmandupost.com/province-no-3/2025/07/11/supraglacial-lake-outburst-in-tibet-caused-bhotekoshi-flooding

8. Spotlight Nepal, 20 Temmuz 2025. Rasuwagadhi Flood: GLOF Devastation. https://www.spotlightnepal.com/2025/07/20/rasuwagadhi-flood-glof-devastation/

9. SANDRP, 24 Temmuz 2025. July 2025: GLOF Disaster Impact Ten HEPs in Nepal. sandrp.in/2025/07/24/july-2025-glof-disaster-impact-ten-heps-in-nepal/ Hasar gören on yapının proje bazında listesi ve yaklaşık 250 megavatlık durma bu kaynaktan.

10. Reuters, 4 Eylül 2026. Two people pulled alive from Nepal hydropower tunnel. Sanjay Sah ve Kabir Maharjan, altı projede en az 900 işçi tahmini, 1.200'den fazla ölü. reuters.com/world/china/two-people-pulled-alive-nepal-hydropower-tunnel-2026-09-04/

11. New York Times canlı akış, 4 Eylül 2026. Rescuers Search Nepal Tunnel for Survivors After Finding 2 Alive. Trishuli 3A’nın 60 megavat, Nepal Elektrik Kurumu ve 2019 bilgisi. nytimes.com/2026/09/04/world/asia/nepal-flood-tunnel-rescue.html

12. New York Times, 27 Ağustos 2026. Climate Change Raises Risk of Disasters Like Nepal Floods. https://www.nytimes.com/2026/08/27/climate/nepal-flooding-climate-change.html

13. New York Times, 31 Ağustos 2026. Why the Floods Took a Well-Prepared China by Surprise. https://www.nytimes.com/2026/08/31/world/asia/china-nepal-tibet-flood-himalayas-risk.html

14. Reuters, 3 Eylül 2026. In flood-ravaged Nepal valley, nothing is left standing. https://www.reuters.com/business/environment/flood-ravaged-nepal-valley-nothing-is-left-standing-2026-09-03/

15. New York Times, 27 Ağustos 2026. Speed of flash floods likely overwhelmed Nepal’s warning system. https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/asia/speed-of-flash-floods-likely-overwhelmed-nepals-warning-system-experts-say.html

16. New York Times, 31 Ağustos 2026. A Principal Saved 900 Students Before His School Was Washed Away. Rajendra Dawadi. https://www.nytimes.com/2026/08/31/world/asia/nepal-floods-teacher.html?searchResultPosition=1

17. New York Times, 31 Ağustos 2026. Putting the cost of recovery at 5 billion dollars. nytimes.com/2026/08/31/climate/nepal-disaster-cost-climate.html

18. New York Times, 1 Eylül 2026. One-tenth of Nepal’s entire economy. nytimes.com/2026/09/01/world/asia/nepal-floods-economy.html

19. Reuters, 4 Eylül 2026. Nepal floods could cost insurers over 130 mln. Yirmi milyar Nepal rupisi, yaklaşık 132,3 milyon dolar ve 2,56 milyar dolarlık makro tahmin. reuters.com/legal/litigation/nepal-floods-could-cost-insurers-over-130-mln-even-before-death-injury-claims-2026-09-04/

20. The Rising Nepal, 26 Ağustos 2026. Floods damage at least 19 bridges, roads along Bhotekoshi-Trishuli area. On dokuz köprü ve yaklaşık kırk kilometre yol. risingnepaldaily.com/news/85540

21. Guardian, 26 Ağustos 2026. Major casualties feared after flash floods along Nepal-Tibet border. İlk gün 157 ölü rakamı. theguardian.com/world/2026/aug/26/major-casualties-feared-after-flash-floods-along-nepal-tibet-border

22. New York Times canlı akış, 28 Ağustos 2026. Scale of Flood Disaster Grows as Nepal Says 2,400 Are Missing. Bariyer gölü uyarısı ve ara bilanço. nytimes.com/live/2026/08/28/world/nepal-tibet-flash-floods

23. Reuters, 3 Eylül 2026, Emma Farge. El Nino likely to strengthen further, persist into 2027, WMO says. reuters.com/business/environment/el-nio-likely-strengthen-further-persist-into-2027-wmo-says-2026-09-03/ Genel Sekreter Celeste Saulo’nun ifadesi bu haberden.

24. New York Times, 25 Ağustos 2026. This Year’s Record-Breaking El Nino in 3 Charts. nytimes.com/2026/08/25/climate/el-nino-temperature-charts.html

Veri kaynakları

Yazıdaki bütün yüzdelik dilimler, sıcaklık ve kar örtüsü eğilimleri, El Niño denetimi ve radar değişim haritası aşağıdaki veriden kendi hesabımızdır. Yöntem bir sonraki bölümde.

Copernicus İklim Veri Merkezi, ERA5-Land aylık ortalamalar. Sıcaklık, yağış, kar yağışı, kar erimesi, kar su eşdeğeri, kar örtüsü, akış. 1950–2025.

Copernicus İklim Veri Merkezi, ERA5-Land saatlik. 10–27 Ağustos penceresi, 1991–2026.

NOAA İklim Tahmin Merkezi, Okyanussal Nino Endeksi (ONI), ERSST v6.

Copernicus Data Space Ecosystem, Sentinel-1 GRD radar görüntüleri.

Planet Labs, PlanetScope 3 metre. 2025 sahneleri indirildi, 2026 sahneleri hesap kapsamı dışında kaldı.

Yöntem

İklim verisi Copernicus ERA5-Land yeniden analizinden alındı. Aylık seri 1950–2025 arasını kapsıyor ama analiz 1979’da başlıyor, çünkü 1950–1978 arası geri uzatma kar alanında güvenilir değil.

Üç coğrafi kutu kullanıldı. Kopma bölgesi, Bhotekoshi üst havzası ve Trishuli aşağı havzası. Yazıdaki her yüzdelik dilim, o kutunun kendi 36 yıllık dağılımı içindeki yerini gösterir.

ERA5-Land’de yağış, kar yağışı, erime ve akış birikimli değişkenlerdir ve her gün başında sıfırlanır. Bir günün toplamı ertesi günün gece yarısı alanında durur. Bu düzeltme yapılmasaydı günlük yağış yaklaşık on iki kat şişkin çıkacaktı.

Eğilimler en küçük kareler regresyonuyla hesaplandı ve p değerleriyle birlikte verildi. El Niño etkisi, NOAA’nın Okyanussal Nino Endeksi modele kontrol değişkeni olarak sokularak ayıklandı.

Uydu görüntüsünde Sentinel-1 radar verisi kullanıldı. Öncesi ve sonrası kareleri aynı göreli yörüngeden, 85 numaralı yükselen geçişten seçildi. Farklı yörüngeden bakıldığında dağ yamaçları başka türlü parlar ve bu fark değişim sanılabilir. Değişim haritasında eşik 6 desibel, kırk pikselden küçük kopuk lekeler atıldı. Karelerdeki soluk zemin dokusu yorumlanacak bir veri değil, yalnızca vadiyi konumlandırmak için ağır bulanıklaştırılmış radar görüntüsüdür.

Permafrost verisi Copernicus İklim Veri Merkezi’nde bulunmuyor. Donma ve çözülme rejimi için ERA5-Land günlük en düşük ve en yüksek sıcaklıklarından bir vekil hesaplama başlatıldı, bu yazı yayımlanırken tamamlanmamıştı. Tamamlandığında da mutlak gün sayıları değil yalnızca eğilim kullanılacak, çünkü ERA5-Land’in dokuz kilometrelik gridi 5.200 metrelik kopma yüzünü düzleştirir.

Bütün ham veri, çekme ve analiz kodları istek üzerine paylaşılabilir.

Bundan yüzyıllar önce Peru kıyısında balık tutan balıkçılar bir şeyi fark etti. Her yıl 25 Aralık’a doğru kıyı soğuk oluyor ama bir ılık akıntı sebebiyle balıklar azalıyordu. İşte bu ara sıra ortaya çıkan sıcak akıntıya bir isim verdiler ve El Niño dediler.[i] 25 Aralık’ta doğan “çocuk” İsa’ya atıfla bu akıntının ismi oldu. Yüzlerce yıldır tanımladığımız bu çocuk bugün gezegenimizin iklim örüntülerini yerinden oynatan bizleri de aç bırakacak kadar hayatımızı etkileyen bir fenomene dönmüş durumda.

25 Aralık’ta balıkçıların gözlemleriyle ortaya çıkan El Niño’yu anlamak için önce normal nedir onu bilmek gerekli. Pasifik üzerinde alize rüzgarları diye bilinen doğudan batıya doğru esen rüzgarlar bulunmaktadır. Ekvatordaki sıcak yüzey suyunu Endonezya ve Avustralya tarafına doğru gönderen bu rüzgarlar sıcak suları oralarda biriktirmektedir. Güney Amerika kıyılarında ise boşalan sıcak suyun yerini soğuk su alır. Buna da yukarı akıntı denmekte. O soğuk su sayesinde balıklar da soğuk suyun taşıdığı besinler için oraya doğru giderler. Balıkçıların normali budur. Ayrıca normale göre insanlık da bu akıntıların oluşturduğu kendiliğinden düzene göre evrimlerine devam etmişlerdi.[ii]

En basit haliyle, El Niño, bu düzenin aksamasının sorumlusudur. Alize zayıflar, batıya birikmiş su Pasifik’e kayar. Yukarı akıntılar kesilir. Güney Amerika kıyısı ısınır, Galápagos çevresinde su normalin bir iki derece üstüne, güçlü yıllarda daha da yukarı çıkar.[iii] Balıklar da gider, iklim düzeni de bozulur. Balık üzerinden bu konuyu bilmemizin en temel sebeplerinden biri bu alandaki etkilenen insanların ekonomik kayıpları sayılabilir. Fakat konu bundan daha fazlasını etkileyecek derecede karmaşık ve tat kaçırıcıdır.

Bu sistemin bir de tersi var. Fazla soğuma olduğu zamanlarda alizeler kuvvetlenerek Pasifik’in doğusunu gereğinden fazla soğutur. Bunun ismine de La Niña deniyor, yani “kız çocuk”. Bilim dünyası bu iki olayın bir salınım olduğunu söylüyor. Daha farklı bir ifadeyle bu iki çocuk birbirlerine yaklaşıp, uzaklaşıyorlar. Bunun genel adı ise El Niño-Güney Salınımı diyor, kısaca ENSO. Okyanusla atmosfer arasında bir ilişki örüntüsü. Birbirini besliyor (fazla yağış), ısıtıyor (kuraklık) böylece devam eden bir gidiş geliş. İşin karmaşık tarafı ise şu her 2 ya da 7 yılda bir salınımın yönü değişiyor. Öngörülemeyen ve takvimsiz bir şekilde genelde de Aralık ayında zirve yapıyor. Tıpkı bu sene erken aylarda başlayan La Niña’nın sonbahara doğru güçlü bir El Niño’ya dönmesi gibi.[iv]

Buraya kadar okuyan okuyucunun aklındaki soru şu olabilir: Peru kıyısındaki ısınma beni neden ilgilendirmeli? Burası da işin zorlaştığı yer. Çünkü ısınma okyanusta kalmıyor. Pasifik’in doğusu (yani Peru, Ekvador, Şili, yani Güney Amerika kıyısı) ısındıkça ısı ve nem atmosfere doğru yükselmeye başlıyor. Bu yükseliş “normal” sayılan hava düzenini bozuyor. El Niño yıllarında Endonezya’da kuraklık ve kuru günün artmasından dolayı orman yangınları sık görülüyor. Güney Amerika’nın bazı bölümlerinde ise yoğun yağışlar, tropik mercanlarda ağarma ve muson yağmurlarında dengesizlik olabiliyor.[v] İşin karmaşık tarafı şu: her coğrafya bu bozulan düzenden çok farklı etkilenebiliyor. Türkiye gibi bölgelerde ise El Niño’nun etkisi zayıf ve belirsizdir. Okyanusun bir taraflarındaki değişim tüm gezegeni etkiliyor. Tarihsel kayıtlara bakıldığında iklimin sadece hava düzenini değil medeniyetlerin kaderini de etkilediğini görüyoruz.[vi]

Bunları nasıl biliyoruz? Copernicus’un uyduları[vii] gökyüzünden sürekli veri topluyor ek olarak okyanusta şamandıralar (probelar)[viii] ölçümlere anlık veri ekliyor. Bilim insanları da deniz yüzeyi sıcaklığının normalden ne kadar saptığına bakıyorlar. Şöyle bir eşik var: sıcaklık birbirini izleyen 5 tane 3’er aylık dönem boyunca normalin yarım derece üstünde kalırsa buna El Niño deniyor.[ix] Geçmişteki El Niño’lara nasıl bakıyoruz peki? Orada da bilim insanları gezegenimizin kayıt tutan nesnelerine yöneliyor, yani: mercanlar. Ağaç halkaları ya da göl ve deniz dibi tortuları[x] gibi mercanların büyüme bantları da o yılın su sıcaklığını bir nevi kayıt altına almış oluyor. Buna ek buz karotları, mağara oluşumları da öyle. Bu kayıtlar sayesinde ENSO’nun yeni bir şey olmadığını yüz binlerce yıldır sürdüğünü biliyoruz.[xi]

Yani El Niño ne yeni ne de anormal. İnsanlıktan, hatta buzul çağlarından eski, doğal bir ritim, iki yönlü bir hareket. Önce balıkçılar bunu anlamışlardı: her birkaç yılda bir gelir, gider, düzen yeniden kurulurdu. Bu kadim döngü hep aynıydı fakat bıraktığı etkiler aynı mıydı? Giderek derinleşen bir iklim olayına mı dönmekteydi? Bu derinleşmede insanın etkisi neydi?

Bu soruların cevaplarını aramak bir sonraki yazının konusu olacak. Son olarak bilimle kalın değerli okuyucu.

Kısa not: Bu yazının kısa orijinali haftalık yayınlanan Bifayn Bülten’in BiBilim köşesinde yayınlanmıştır. Bültene buradan erişebilirsiniz.

[i] NOAA, “Understanding El Niño & ENSO”, https://www.noaa.gov/understanding-el-nino. Adı, akıntı Aralık ayında belirip avı azalttığı için 1600'lerden itibaren Peru balıkçıları tarafından kondu: “El Niño”, İspanyolca “Küçük Çocuk” ya da Noel Çocuğu. Terimin bilimsel kullanımı 19. yüzyılda kuzey Peru balıkçıları arasında yaygınlaştı. Britannica, “El Niño”, https://www.britannica.com/science/El-Nino.

[ii] NOAA Ocean Service, “What Are El Niño and La Niña?”, https://oceanservice.noaa.gov/facts/ninonina.html. Normal durum, alizeler, yukarı akıntı, La Niña ve ENSO’nun temel tanımı.

[iii] Andrea Thompson, “Climate Change Is Supercharging El Niños, Coral Records Show”, Scientific American, 27 Ağustos 2026, https://www.scientificamerican.com/article/climate-change-is-supercharging-el-ninos-coral-records-show/. Galápagos çevresinde suyun normalin 1–2 derece, güçlü yıllarda 2 dereceden fazla üstüne çıkması.

[iv] NASA Science, “El Niño”, https://science.nasa.gov/earth/explore/el-nino/. İki ila yedi yıllık düzensiz döngü, Kasım-Ocak arası zirve, ve El Niño’nun kendisinin iklim değişikliğinin ürünü olmadığı. 2026 için yaz aylarında La Niña’dan El Niño’ya geçiş beklendiğine dair güncel tahmin: NOAA ve IRI aktarımıyla Columbia Climate School, “You Asked: What Exactly Is a Super El Niño?”, 9 Haziran 2026, https://news.climate.columbia.edu/2026/06/09/you-asked-what-exactly-is-a-super-el-nino/.

[v] Jackie Flynn Mogensen, “How the Super El Niño Could Turbocharge Warming in the Himalayas”, Scientific American, 2 Eylül 2026, https://www.scientificamerican.com/article/how-the-super-el-nino-could-turbocharge-warming-in-the-himalayas/. Kaustubh Thirumalai’nin aktardığı bölgesel etkiler: tropiklerde mercan ağarması, Endonezya’da orman yangınları, Güney Amerika’da yoğun yağış ve muson üzerindeki etki.

[vi] Eric H. Cline, 1177 B.C.: The Year Civilization Collapsed, gözden geçirilmiş baskı (Princeton: Princeton University Press, 2021). Cline, Geç Tunç Çağı çöküşünü tek bir nedene değil, kuraklık ve iklim değişikliğinin de arasında bulunduğu birçok etkenin “mükemmel fırtınası”na bağlar. İklim burada tek başına belirleyici değil, çok nedenli bir tablonun parçasıdır ve Cline bu çöküşü doğrudan El Niño ile ilişkilendirmez.

[vii] El Niño esas olarak Tropikal Pasifik Gözlem Sistemi ile izlenir: TAO/TRITON şamandıra dizisi (NOAA ve Japonya), yüzeyaltını ölçen Argo şamandıraları, sürüklenen dubalar ve uydular. Uydu tarafında NOAA yörünge uyduları ile TOPEX/Poseidon-Jason gibi altimetri misyonları başroldedir; Avrupa’nın Copernicus/Sentinel programı da deniz yüzeyi sıcaklığı ürünleriyle katkı sağlar. NOAA, “Understanding El Niño & ENSO”, https://www.noaa.gov/understanding-el-nino; NASA Science, “El Niño”, https://science.nasa.gov/earth/explore/el-nino/.

[viii] Bu şamandıralar iki sistemden oluşur: yüzeyden yaklaşık 2000 metre derinliğe kadar sıcaklık ve tuzluluk ölçen Argo şamandıraları ve ekvatoral Pasifik’e demirli TAO/TRITON şamandıra dizisi. NOAA, “Understanding El Niño & ENSO”, https://www.noaa.gov/understanding-el-nino.

[ix] Oceanic Niño Index’e göre, Niño 3.4 bölgesinde deniz yüzeyi sıcaklığı birbirini izleyen beş üçer aylık dönem boyunca normalin 0,5 derece üstünde kalırsa El Niño ilan edilir. Britannica, “El Niño”, https://www.britannica.com/science/El-Nino; NOAA, “Understanding El Niño & ENSO”, https://www.noaa.gov/understanding-el-nino.

[x] Paleoiklim kayıtları mercan, ağaç halkası, buz karotu, mağara oluşumları (dikit ve sarkıt) ile göl ve deniz dibi tortularından (sediment) okunur. NOAA NCEI, “What Are Proxy Data?”, https://www.ncei.noaa.gov/news/what-are-proxy-data.

[xi] Mercan iskeletlerindeki kayıtlar ENSO’nun en az 125 bin yıldır sürdüğünü gösterir; buz karotları, deniz dibi çamurları, mağara oluşumları ve ağaç halkalarındaki izler ise milyonlarca yıl geriye uzanır. NOAA PMEL El Niño Theme Page, https://www.pmel.noaa.gov/elnino/faq; NOAA, “Understanding El Niño & ENSO”, https://www.noaa.gov/understanding-el-nino.

Ekim 2019'da Google, bilim tarihine geçecek bir duyuru yaptı: Sycamore adlı 53 kübitlik kuantum işlemci, dünyanın en güçlü süper bilgisayarının yaklaşık 10 bin yılda tamamlayacağı bir hesabı 200 saniyede bitirmişti. “Kuantum üstünlüğü” resmen ilan edilmişti. Kuantum makineler, klasik olanları ilk kez geride bırakmıştı. Muazzam bir gelişmeydi.

Beyaz köpüklü içecek patlatıp kutlama yapmak üzereyken, IBM sahneye çıktı: Hesap yanlıştı. Doğru yöntemle kendi klasik süper bilgisayarları aynı işi 10 bin yılda değil, iki buçuk günde yapabilirdi. Dahası, söz konusu hesabın hiçbir pratik değeri yoktu. Yani özellikle kuantum çipin iyi olduğu, başka hiçbir işe yaramayan yapay bir görevdi gerçek dünya ile bağı ise epey zayıftı. Bir ilerlemeydi muhakkak ama bize faydası daha muğlaktı.. Scientific American’ın Mayıs 2026 tarihli kuantum dosyasında yazan fizikçi Kihwan Kim’in nazik ifadesiyle: Önemli bir kilometre taşıydı, ama “geniş pratik önemi olan bir problemde atılım” sayılmazdı. Buraya kadar başlık yüzünden bu yazıyı okuyorsanız hayal kırıklığınızı tahmin edebilirim. Fakat daha bitmedi!

Bu hikâye, kuantum çağının en öğretici anı olabilir. Çünkü teknoloji tarihinin belki de en tuhaf yarışına bakıyoruz: Milyarlarca dolar (sadece 2023 yılında 1,2 milyar dolar risk sermayesi) henüz ne işe yarayacağı tam bilinmeyen bir makineye akıyor. Boston Consulting Group 2040'a kadar 450 ila 850 milyar dolarlık değer öngörüyor ki aynı şirket, birkaç yıl önceki kendi tahminini “fazla iyimser” bulduğunu da itiraf ediyor. Sektörün sevdiği kelimeler belli: devrim, dönüşüm, oyun değiştirici ve elbette yenilik. Peki gerçek skor ne, bir bilgisayarın üstünlüğünü ne gösterecek?

Heyecanlandıran konulardan birisi de şu: Kuantum bilgisayarın klasik bilgisayarı kesin olarak yeneceği bilinen tek bir algoritma var o da Peter Shor’un 1994'te bulduğu, dev sayıları çarpanlarına ayıran ve internet şifrelemesini tehdit eden algoritma[i]. Otuz yıldır ikincisi aranıyor henüz bulunamadı. Bu sebeple, Kuantum simülasyonun klasik makineleri aşacağına herkes inanıyor, fakat kanıtlamak bir başka dert. Bu yılın mart ayında IBM’in Heron işlemcisi bir kristalin yapısını 50 kübitle başarıyla modellediğinde, araştırmacılar aynı raporda itiraf etti: Klasik bilgisayarlar bu işi hâlâ daha hızlı ve daha doğru yapıyor. Biraz iddialı ama teknolojik devrim bu şekilde küçük damla sesleriyle başlayıp ileride bir şelaleye dönüşüyor. Bunu da unutmamak lazım. Nükleer, elektrik birçok teknolojik ilerleme bu şekilde başlamıştı…

Yine de tabloyu tersinden okumak haksızlık olur. Kuantum alanı, 2019'un yapay gösterilerinden gerçek bilime doğru kaymakta. Örneğin, geçen yıl iki ayrı ekip, madde ile antimaddenin oluşumunu kuantum çiplerde gerçek zamanlı simüle etti. Google’ın 105 kübitlik Willow işlemcisindeki yeni algoritma, molekül yapısı modellemede klasik eşdeğerinden 13 bin kat hızlı çalışıyor ve sonucu başka bir kuantum makinede doğrulanabiliyor, ki bu bir ilk. Google Quantum AI’dan Sergio Boixo ilk pratik uygulamalar için beş yıl veriyor. Füzyon reaktörleriin gelişim hızını düşününce bu hiç de fena değil.[ii] Öte yandan Nobel ödüllü John Martinis, (2019'daki Sycamore deneyinin lideri) bugün bile şu şerhi düşüyor: Milyon kübitlik makinelerin kurulabileceğinin garantisi yok. “Kanıt, onları inşa edip çalıştıklarını görmek olacak.”

Yani 2019'da bilgisayarları yenilgiye uğratan şey, evrenin yaşı değildi; bizim sabırsızlığımızdı. Kuantum hesaplama ne dolandırıcılık ne de yarınki devrim, zorlu mühendislik, açık bilimsel sorular ve abartılı basın bültenlerinin iç içe geçtiği, yavaş ilerleyen gerçek bir bilim alanı. Becker’ın dosyayı bitiren cümlesi buzdolabı magneti olmayı hak ediyor: Geleceği kesin bildiğini söyleyen biri varsa, muhtemelen size bir şey satmaya çalışıyordur.

Kısa not: Bu yazının kısa orijinali haftalık yayınlanan Bifayn Bülten’in BiBilim köşesinde yayınlanmıştır. Bültene buradan erişebilirsiniz.

Kaynaklar: Adam Becker, “Quantum computing is reaching its make-or-break moment”; Zeeya Merali, “What’s a quantum computer good for, anyway?”, Scientific American, 19 Mayıs 2026.

[i] Shor Algoritması (1994): Büyük tam sayıları polinom zamanda asal çarpanlarına ayırarak RSA şifrelemesini tehdit eden bir kuantum algoritmasıdır. Matematiksel geçerliliği bulunmasına karşın, algoritmanın pratikteki şifre kırıcı kapasitesi büyük ölçekli kuantum donanımları üretilene dek ampirik sınamaya kapalı teorik bir öngörüdür.

[ii] Nükleer Fisyon ve Füzyon: Fisyon, ağır çekirdeklerin parçalanmasıyla çalışan ve ampirik olarak kanıtlanmış mevcut bir teknolojidir. Hafif çekirdeklerin birleşmesine dayanan füzyon ise plazma kontrolü ve materyal sınırları nedeniyle ticari aşamaya geçememiştir. Sürdürülebilir net enerji üretimi hedefi doğrultusunda, füzyon reaktörlerinin ticari ölçekte sınanabilir bir gerçekliğe dönüşmesi için yaklaşık 15 ila 30 yıllık bir geliştirme süreci öngörülmektedir.

Cemre, kuşaktan kuşağa aktarılan bir yeryüzü hafızasıdır. Önce gökyüzü ısınır, sonra su canlanır, en sonunda da toprak uyanır. [1]

Bu cümleyi ilk okuduğumda takvimden çok bir modele benzediğini düşünmüştüm. Anadolu’daki kültürler buraya sadece tarih yazmamış, bir sıra yazmış. Isı yukarıdan gelir, önce havayı tutar, sonra suyu çözer, en sonunda toprağa iner. Halk arasında cemrenin 19 Şubat’ta havaya, 26 Şubat’ta suya ve 5 Mart’ta toprağa düştüğüne inanılır. Üç tarih, üç aşama, aralarında iki haftalık düzenli aralıklar. Kor, köz ve ateş anlamlarına gelen bu kelime, somut olmayan kültür mirasımızın doğayla bağımızı hatırlatan en güzel örneklerinden biri.

Bu konuda eski İstanbul ağzıyla yazılmış bir tekerleme bile var, üç cemreyi yıldızların oğlu üç kardeş sayan: [2]

Üç biraderler
Kevakibzadeler
Biri meşrebi havai
Biri deryada yüzer
Biri hakipaye yüz sürer.

Biri havadan gelir, biri suda yüzer, biri toprağa yüz sürer. Bir halk tekerlemesinin içine sıkıştırılmış üç aşamalı bir ısınma modeli. Kimin söylediğini bilmiyoruz, hangi yüzyılda söylendiğini de. Ama bunu söyleyen insanlar baharı bekleyerek yaşıyordu, çünkü ne zaman ekeceklerini, ne zaman göçeceklerini, suyun ne zaman geleceğini bilmek zorundaydılar.

Modern zamanlarda geçmiş anlatıların doğruluğunu kontrol etmek artık daha kolay. Elimizde uydu verileri var; aynı zinciri, aynı sırayla ölçebiliyoruz. Merak ettiğim şey şu: bu zincir hâlâ aynı mı işliyor? Yoksa Antroposen etkiyi, bu anlatıların işaret ettiği zamanlardaki kaymalarda gözlemleyebiliyor muyuz?

Bir hatırlatma

Bir önceki yazıda, Türkiye’nin nehirlerinin neden çekildiğini anlatırken şöyle bir cümle kurmuştum: “Kar, doğanın kurduğu yavaş salınan doğal bir su deposu, ancak sıcaklık o depoyu erken ve hızlı boşaltıyor.” [3]

Yazdım ve geçtim. Kaynak göstermedim, test etmedim, bir grafikle desteklemedim. Doğru olduğuna inandığım için yazdım, ki bu bir veri yazısında yapılabilecek en kötü şeylerden biridir. O yazının sonuna Copernicus verileriyle işimin bittiğini de eklemiştim. Bitmemiş.

Bu yazı o cümlenin bir duruşması niteliğinde kurgulandı. Kar gerçekten bir depo mu, o depo gerçekten erken mi boşalıyor, ve en önemlisi, 1,7 derecelik ısınma karın kendisini azalttı mı?

En sonda söyleyeceğimi baştan söyleyeyim: cevap beklediğim gibi çıkmadı.

Yeni bir dosya ve iki peşin itiraf

Daha önceki çalışmalarımda Copernicus İklim Veri Deposu’ndan ERA5-Land aylık yeniden analizini indirmiştim. [4] 1995'ten 2024'e, otuz yıllık veri seti. Türkiye’nin altı dağ bölgesini ayrı ayrı kırptım: Doğu Anadolu, Munzur, Kaçkar, Aladağlar, Cilo-Sat ve Ağrı-Süphan volkanik kütlesi. Buzul yazısında konuştuğumuz dağların hemen hepsi bu listedeydi. [5] Bu tesadüf değil, bilinçli bir tercih; aynı yerlere farklı bir ölçüyle bakıyorum.

Her bölge için altı değişken çektim: kar örtüsü, kar su eşdeğeri, kar erimesi, kar yağışı, toplam yağış ve iki metre sıcaklığı.

Burada, yangın yazısında yaptığım gibi, peşinen iki itiraf gerekiyor. [6]

Birincisi, bu bir istasyon ölçümü değil. ERA5-Land bir yeniden analiz, yani gözlemlerle beslenen bir modelin geçmişi yeniden kurması. Dağın tepesine kimse gidip kar derinliği ölçmedi. Model, uydu ve istasyon verisini fizik denklemlerine oturtup “orada muhtemelen şu kadar kar vardı” diyor. Sarp arazide bu tahmin kabalaşır, çünkü ızgara hücresi bir vadiyi ve zirveyi aynı kutuya sıkıştırır. Bu yüzden buradaki rakamları mutlak değer olarak değil, yön olarak okumak daha doğru olacaktır. (Bu arada, oralara istasyon kurmayı ve dağlarda bizzat ölçüm yapmayı ömrümde deli gibi istiyorum.)

İkincisi, “kar mevsimi” diye bir şey doğada yok, ben tanımladım. Kar örtüsünün yüzde ellisini aştığı ilk günden, altına düştüğü son güne kadar geçen süreye kar mevsimi dedim. Yüzde elli benim seçimim. Kırk deseydim mevsim uzardı, altmış deseydim kısalırdı. Eşiği değiştirdiğimde sonucun yönü değişmiyor, ama büyüklüğü değişiyor. Aladağlar için zaten yüzde elliyi kullanamadım, çünkü orada kar örtüsü otuz yılda neredeyse hiç yüzde elliyi aşmıyor. O nedenle oraya yüzde yirmi eşiği koydum. Bu yüzden Aladağlar’ın ay sayısı diğerleriyle doğrudan kıyaslanamaz. Her dağın kendi kısalması kıyaslanabilir, dağların birbirine göre süresi değil.

Bunları gizlemek yerine söylüyorum, çünkü yazının ilerleyen kısmında istatistiğin bana hayır dediği bir yer var ve oraya geldiğimde inandırıcı olmam gerekiyor. Bir de bilim gizlemekle değil, açıkça yanlışlanabilir iddialar ortaya atmakla ilerler. Buradan Popper’a sevgiler.

Birinci cemre: havaya

En kolay soru bu, ve verinin en net cevap verdiği yer.

Türkiye ortalama sıcaklığının 1,7 derece arttığını bir önceki yazıda göstermiştim. Şimdi aynı ısınmanın dağlara nasıl dağıldığına bakıyorum. Altı bölgenin hepsi ısınmış, ama eşit değil. 1995–99 dönemiyle 2020–24 dönemi arasında Munzur 1,69 derece, Doğu Anadolu genelinde 1,55, Cilo-Sat 1,47, Ağrı-Süphan 1,34, Aladağlar 1,22 ve Kaçkar 1,18 derece ısınmış.

Bir aralık var, ama dar bir aralık. Altı dağ, iki bin kilometreye yayılmış, farklı yükseklikte, farklı nem rejiminde, ve hepsi 1,2 ile 1,7 derece arasında ısınmış. Burada tartışacak bir şey yok. İlk cemre düşmüş, hem de her yere.

Asıl mesele ilkbaharda. Yıllık ortalama bir dağın karına ne yaptığını tam anlatmaz, çünkü karı eriten şey ocak ayının sıcaklığı değil, mart ve nisanın sıcaklığıdır. Mart-Mayıs ortalamasına baktığımda Munzur 1,87 derece, Cilo-Sat 1,62, Doğu Anadolu 1,60 derece ısınmış. Yani ısınma yılın geneline eşit dağılmamış, tam da karın kaderinin belirlendiği aylarda daha sert vurmuş.

Buraya kadar hikâye tanıdık ve rahatsız edici bir şekilde basit: hava ısındı. Şimdi ikinci cemreye, suya bakma vakti. Ve işte tam orada işler karışıyor.

İkinci cemre: suya

Doğu Anadolu’nun kar örtüsünü ay ay çıkardım ve iki dönemi üst üste koydum: 1995–99 ile 2020–24.

Grafiğe baktığımda beklediğim şey, iki eğrinin baştan sona birbirinden ayrılmasıydı. Kar azalıyorsa her ay azalır diye düşünmüştüm. Öyle olmadı.

Kasım, aralık, ocak, şubat: iki eğri neredeyse üst üste. Şubat’ta fark 1 puan, yani sıfır. Kışın ortasında hiçbir şey olmamış. Otuz yıllık ısınma, karın en yoğun olduğu aya dokunmamış.

Sonra mart geliyor ve makas açılıyor: 10 puan. Nisanda uçurum: 22 puan. Eskiden nisan ortasında dağın yarısından fazlası hâlâ karlıyken, şimdi üçte biri karlı. Mayısta fark yeniden kapanıyor, çünkü artık iki dönemde de kar kalmamış.

Kaybın tamamı ilkbaharda. Kar aynı şekilde birikiyor, aynı kalınlıkta duruyor, sonra erken gidiyor.

Bunu tek sayıya indirdiğimde ortaya kar mevsiminin kendisi çıkıyor. Kar örtüsünün yüzde ellinin üzerinde kaldığı süre, 1995–99'da ortalama 4,5 aydı. 2020–24'te 3,1 ay. Bir buçuk aya yakın bir kayıp, otuz yılda. Ve bu, istatistiksel olarak anlamlı (Mann-Kendall testine göre p = 0,032). Buna birazdan döneceğim, çünkü bütün yazının kilidi orada.

Karın yarıya indiği tarih de kaymış. Eskiden 4 Nisan’dı, şimdi 18 Mart. 17 gün.

Peki neden? Termometreye bakalım

Kar mevsiminin kısaldığını gördüm, ama nedenini bilmiyordum. İki aday vardı: ya daha az kar yağıyor ya da yağan kar daha çabuk gidiyor. İkincisini test etmek daha kolay. Her yılın ilkbahar sıcaklığını, o yılın erime tarihiyle yan yana koydum. 30 nokta, 30 yıl.

Sonuç, bu seride bugüne kadar gördüğüm en güçlü ilişkilerden biri. Korelasyon katsayısı eksi 0,83. Yani sıcak geçen ilkbaharlarda kar erken çekiliyor, soğuk geçenlerde geç. İstisna neredeyse yok.

Bu grafik bize ısındığımızı söylemiyor; onu zaten biliyoruz, bir önceki bölümde ölçtük. Söylediği şey daha keskin: karın ne zaman gideceğini belirleyen şey sıcaklık. Yani ısınma ile kar mevsimi arasında sadece bir eşzamanlılık değil, işleyen bir kaldıraç var. Isınmanın karda bir karşılığı olduğunu iddia edebilmek için gereken şey buydu.

Eğimi sayıya çevirdiğimde şu çıkıyor: ilkbahar sıcaklığındaki her bir derecelik artış, karın çekildiği tarihi yaklaşık 10 gün öne alıyor. Doğu Anadolu’da ilkbahar 1,60 derece ısındıysa, karın 16 gün erken gitmesi bekleniyor. Ölçtüğüm kayma 17 gün.

Model ile gözlem bir günlük farkla örtüşüyor. Bu tür bir örtüşme her zaman denk gelmez ve bunu şansa da bağlamamak gerekir; ama burada mekanizmanın doğru kurulduğunu düşünmek için makul bir gerekçe veriyor.

Ve bu ilişki tek bir dağa özgü değil. Cilo-Sat’ta eksi 0,81, Ağrı-Süphan’da eksi 0,81, Kaçkar’da eksi 0,77. Beş dağın dördünde aynı güçte. Sadece Aladağlar ayrışıyor, eksi 0,38 ile. Nedenini birazdan konuşacağız, çünkü Aladağlar bu yazının en ilginç sapması.

Her dağ aynı şeyi yaşamıyor

Üç dağı yan yana koymak istedim: Doğu Anadolu, Kaçkar ve Aladağlar. Ama üç ayrı kar rejimini aynı eksene bindirmek çorba olurdu, çünkü üçünün kar miktarı çok farklı. Onun yerine farklarını çizdim: her ayın yeni dönem değeri eksi eski dönem değeri. Sıfır çizgisi ortak zemin oldu.

Ortaya tek tek grafiklerde görünmeyen bir şey çıktı.

Aralık ayında üç dağ da birlikte çöküyor: −8, −14 ve −14 puan. Kar mevsimi her yerde geç başlıyor. Ortak sinyal bu.

Ama nisanda yollar ayrılıyor. Doğu Anadolu −22, Kaçkar −16 ile dibe vururken Aladağlar sadece −6'da kalıyor, hatta şubatta artıya geçiyor. Yani Aladağlar’ın sorunu erken erime değil. Orada kar zaten yeterince birikmiyor.

Bunun bir sebebi yükseklik ve enlem. Aladağlar diğer ikisinden daha güneyde ve kar rejimi sınırda. Sıcaklık birkaç derece oynadığında yağış kar yerine yağmur olarak düşüyor. Doğu Anadolu ve Kaçkar’da ise kar yine kar olarak yağıyor, sadece daha çabuk gidiyor. Aynı ısınma, iki farklı mekanizma. Biri depoyu erken boşaltıyor, diğeri depoyu doldurmuyor.

Burada dürüst olmam gereken bir nokta var. Kaçkar ve Aladağlar’da mevsim kısalması istatistiksel olarak anlamlı değil; p değerleri sırasıyla 0,18 ve 0,16. Yani bu iki dağdaki dönem farkı bir yön gösteriyor, bir trend kanıtlamıyor. Anlamlı olan tek bölge Doğu Anadolu. Bunu grafiğin altına da yazdım, çünkü üç dağı yan yana koyup üçü de aynı derecede kanıtlanmış gibi sunmak veriyi olduğundan güçlü göstermek olurdu. (Dikkatli okuyucuya not: 2026, geçtiğimiz yıllar içinde bir anomali ve bu veri setinde henüz yok. Belki ileride onu da analiz ederim.)

Şimdi dürüst olmam gereken yere geldim

Buraya kadar her şey tutarlı görünüyordu. Hava ısındı, kar erken gitti, mevsim kısaldı. Geriye tek bir soru kalmıştı: insan eliyle gerçekleşen 1,7 derecelik ısınma, kar yağışının kendisini azalttı mı?

Rakamlara baktığımda cevap net göründü. Doğu Anadolu’da kar yağışı yüzde 18 azalmış. Kar su eşdeğeri, yani dağda depolanan su, yüzde 31 azalmış. Toplam yağış yüzde 12 azalmış. Yazacak şey belli gibiydi.

Sonra Mann-Kendall trend testini uyguladım. Bu test, zaman serisinde tutarlı bir eğilim mi var, yoksa gördüğümüz fark yılların rastgele sıralanmasından mı doğuyor, onu ölçer. Bu testin cevabı netti: Hayır!

Kar yağışındaki yüzde 18'lik düşüşün p değeri 0,254. Toplam yağışınki 0,392. Kar su eşdeğerindeki yüzde 31'lik devasa düşüşün p değeri 0,164. Hiçbiri anlamlılık eşiğini geçmiyor. Sadece kar örtüsü sınırda duruyor, 0,054 ile. Ve tek bir ölçü eşiği geçiyor: kar mevsimi uzunluğu, p = 0,032.

Bu ne demek? Basitçe şu: kar yağışının azaldığını söyleyemem. Azalmış görünüyor, ama otuz yıllık bir seride bu düşüş tesadüften ayrışmıyor.

Nedeni yüzdenin büyüklüğünde değil, gürültüde. Kar yağışı yıldan yıla yüzde 20 savruluyor; tek bir kar fırtınası yılı çeviriyor. Otuz yıllık düşüşün toplamı, bu yıllık savrulmanın büyüklüğüne yakın, yani sinyal gürültünün içinde kayboluyor. Kar örtüsü ise yüzde 14 oynuyor ve aynı büyüklükteki düşüş orada yüzeye çıkıyor.

Bunun fiziksel bir karşılığı var. Yağış bir olaydır; belirli günlerde olur ya da olmaz, rastlantıya açıktır. Kar örtüsü ise bir birikimdir; sıcaklığın günler, haftalar boyunca yaptığı işi toplar ve fırtına rastlantısını ortalar. Bu yüzden aynı ısınma sinyali yağışta görünmez, örtüde görünür.

Baştaki sorunun dürüst cevabı: hayır, elimdeki veri 1,7 derecelik ısınmanın kar yağışını azalttığını kanıtlamıyor. Kanıtladığı şey başka. Karın yerde kalma süresinin kısaldığı.

Yani kaybettiğimiz şey su miktarı değil, suyun takvimi.

Üçüncü cemre: toprağa

Cemre suya düştükten sonra toprağa iner. Zincirin son halkası orası, ve nehir yazısında bıraktığım yer de orasıydı.

Türkiye genelinde kök bölgesi toprak nemi, yani bitkinin gerçekten içtiği derinlikteki nem, otuz yılda yüzde 6,7 azalmış. Bu düşüş anlamlı, p = 0,020. İç Anadolu’da yüzde 8,3, p = 0,046. Güneydoğu’da yüzde 6,2, ama orada test anlamlı çıkmıyor.

Bu rakamlar ova ölçeğinde. Zincirin son halkasını gerçekten kapatmak için dağların kendi toprak nemine bakmak gerekiyordu, çünkü iddia şuydu: dağ suyunu erken bırakıyorsa, aşağıdaki toprak kurur. Ham veriye dönüp aynı altı dağ kutusunun kök bölgesi nemini de çıkardım.

Zincir kapanmadı.

Doğu Anadolu’da, yani kar sinyalinin anlamlı olduğu tek bölgede, toprak nemi yılda yüzde 3,4 azalmış ama test bunu doğrulamıyor (p = 0,199). Yazın da öyle: yüzde 3,9, p = 0,139. Yani en çok ihtiyaç duyduğum yerde en zayıf sonucu aldım.

Yine de veride bir iz var ve söylemezsem eksik kalır. Karın hâkim olduğu dört yüksek dağın üçünde, yaz kaybı yıllık kayıptan büyük. Kaçkar’da yıllık yüzde 0,6 iken yazın yüzde 2,9. Cilo-Sat’ta yıllık yüzde 0,5 iken yazın yüzde 4,6. Ağrı-Süphan’da yıllık yüzde 3,5 iken yazın yüzde 7,2. Mekanizmanın öngördüğü yer tam olarak burası: kar erken giderse kayıp yıl ortalamasında değil, temmuz ve ağustosta görünmeli. Cilo-Sat’ın yaz düşüşü anlamlı (p = 0,022), Ağrı-Süphan sınırda (p = 0,059).

Ve tersi de tutuyor. Aladağlar, kar rejimi en zayıf olan dağ, tek anlamlı yıllık düşüşe sahip (yüzde 9,1, p = 0,019) ama yaz kaybı ondan küçük. Yani oradaki kuruma karın takvimiyle değil, başka bir şeyle ilgili.

Bunu bir kanıt olarak sunmayacağım. Altı bölgenin ikisinde anlamlılık var ve en çok ihtiyaç duyduğum bölge onlardan biri değil. Elimdeki şey bir işaret: eğer kar takvimi toprağı kurutuyorsa, izini yazın bırakması gerekir, ve yüksek dağlarda yazın bıraktığı iz yıl ortalamasından daha derin. Bu kadarını söyleyebilirim, fazlasını değil.

Zaten mantık kısmı zor değil. Dağ ilkbaharda suyunu bir buçuk ay daha erken bırakıyorsa, o su toprağa daha erken iniyor ve daha erken buharlaşıyor. Temmuzda, ağustosta, suya en çok ihtiyaç duyulan aylarda gelen su değil, çoktan gitmiş su oluyor. Kuruyan toprak da yağmuru emmekte zorlanıyor, düşen su yüzeyden akıp gidiyor ve çiftçi farkı kuyudan kapatmaya çalışıyor. Zor olan, bunu otuz yıllık bir seride teste dayanacak kadar net gösterebilmek.

Nehir yazısında “suyun ne zaman geldiği de önemli” demiştim. Şimdi o cümlenin sayısı var: 17 gün, ve bir buçuk ay.

Cemre yerinde, bahar kaymış

Şimdi başa dönelim. Cemrelerin düştüğü ay şubat. Ve verideki en tuhaf sonuç şu: şubat hiç değişmemiş. Doğu Anadolu’da fark 1 puan, Kaçkar’da −1, Aladağlar’da +6. Üç dağda da sıfıra yakın.

Yani halk takvimi hâlâ doğru. Cemre vaktinde düşüyor. Bozulan cemre değil, ondan sonra gelen bahar.

Bunu bir mesafe olarak düşünmek daha çarpıcı. Toprak cemresi 5 Mart’ta düşer. Doğu Anadolu’da kar 1995–99'da 4 Nisan’da yarıya iniyordu; yani cemre ile dağın suyunu bırakması arasında bir ay vardı. Şimdi kar 18 Mart’ta yarıya iniyor. Arada 13 gün kalmış. Mesafe yarıdan fazla kapanmış.

Üç kardeşin sırası bozulmadı. Biri hâlâ havadan geliyor, biri suda yüzüyor, biri toprağa yüz sürüyor. Değişen şey aralarındaki mesafe. Eskiden birbirini bekleyerek gelirlerdi, şimdi üst üste biniyorlar.

Ve bizim takvimimiz

Bir halk tekerlemesinin bozulması romantik bir kayıp gibi görünebilir. Aslında değil. Çünkü o takvim sadece kültürel bir miras değil, hâlâ işleyen bir altyapının varsayımı.

Baraj işletme planları karın ne zaman eriyeceğine göre kurulur; taşkın payı bırakılır, yaz depolaması hesaplanır. Sulama takvimleri suyun mayısta geleceğini varsayar. Ekim zamanları, hasat planları, hatta turizm sezonu, hepsi kaymış bir takvimin üzerine oturuyor. Su geldiğinde depo dolu olursa fazlası boşa akar; yazın ihtiyaç doğduğunda ise kar çoktan gitmiştir.

Burada bir yangın yazısı refleksi tekrar ediyor. Orada mesele kaç uçağımız olduğu değildi, yangın rejiminin değişmesiydi. Burada da mesele bu yıl ne kadar kar yağdığı değil, kar rejiminin, yani suyun takviminin değişmesi. Ve tıpkı orada olduğu gibi, otoriteler bunu böyle okumuyor ve sunmuyor. Kar kalınlığı ölçülüp haber yapılıyor, kar mevsiminin uzunluğu ölçülüp planlamaya ve politikaya girmiyor.

Bir farkımız var yine de. Cemreyi söyleyen insanlar baharın ne zaman geleceğini tahmin etmeye çalışıyordu, ellerinde gözlemden başka bir şey yoktu. Bizim elimizde otuz yıllık uydu kaydı, yeniden analiz modelleri, trend testleri var. Onlar bilmiyordu. Biz biliyoruz, ve bilmek mazeret bırakmıyor. Burada rahatsız edici soruları hem kendimize hem sorumlulara yöneltmemiz gerekiyor. Bilim bir şeyi söyler, ama o bulguyu politikaya ve eyleme çevirmek için bireylerin ve toplumların sorumluluk alması gerekir. [7]

Dört yazıdır aynı veri deposunun içinde dolaşıyorum. Buzullar, yangınlar, nehirler, kar. Ayrıntıda gezinen zihnimi bir kenara bırakıp geri çekildiğimde tek bir manzara kalıyor: insan eliyle bir kriz yarattık ve onun yavaşça derinleşmesine tanıklık ediyoruz. Bu uyarıyı dikkate almak zorundayız.

Kapanış

Bu yazıya bir cümlemi kanıtlamak için başladım. Kanıtlayamadım. Fakat bir şeyi yanlışladım o da şu: “insan eliyle iklim krizi gerçek değildir” safsatası…

Kar yağışının azaldığını gösteremedim; otuz yıllık seri buna izin vermiyor. Dağdaki su deposunun küçüldüğünü de gösteremedim; o düşüş de teste dayanmıyor. Dağın kuruttuğu toprağı da gösteremedim; orada elimde sadece bir iz kaldı. Gösterebildiğim tek şey, karın yerde kalma süresinin kısaldığı ve bunun sıcaklıkla neredeyse birebir hareket ettiği oldu.

Ama asıl mesele burada. Kar, yağdığı anda değil, eridiği anda su olur. Yavaş eriyen bir kar örtüsü suyu haftalara yayar; toprak emer, kaynaklar beslenir, akarsu yaz boyunca akar. Hızlı eriyen bir kar örtüsü aynı suyu birkaç haftaya sıkıştırır. O su toprağın emebileceğinden hızlı iner, yüzeyden akar, bir kısmı yer altına ulaşamadan denize varır. Miktar aynıdır, ama işe yaramaz. Bir depo boşalmıyorsa ve yine de aşağıdaki toprak kuruyorsa, mesele deponun büyüklüğü değil, kapağının ne zaman ve ne hızla açıldığıdır.

Sanırım aradığım şey de buydu, farkında olmadan.

Üç biraderler
Kevakibzadeler
Biri meşrebi havai
Biri deryada yüzer
Biri hakipaye yüz sürer.

Üçü de hâlâ geliyor. Ama artık birbirlerini beklemiyorlar. Ve belki de ileride gelmekten vazgeçecekler.

Binlerce yıldır baharı müjdeleyenler, başka bir güneşin etrafında dönen başka bir kayadaki olası yaşamı ziyaret edecekler. Kim bilir?

Notlar

[1] ÇEKÜL Vakfı, “Bir Yeryüzü Hafızası: Cemre”, Instagram paylaşımı, 19 Şubat 2026.

[2] Tekerleme, Öykü Özer’in (ÇEKÜL Vakfı Anadolu Araştırmaları Grubu uzmanı) ÇEKÜL Vakfı için hazırladığı yukarıdaki Instagram derlemesinden alınmıştır.

[3] Muhsin Doğan, “Yağmur yağıyor ama nehirler çekiliyor”, Medium, 12 Temmuz 2026.

https://medium.com/@muhsindogan/ya%C4%9Fmur-ya%C4%9F%C4%B1yor-ama-nehirler-%C3%A7ekiliyor-daa0b23d1940

[4] Copernicus Climate Change Service (C3S), “ERA5-Land monthly averaged data from 1950 to present”, Climate Data Store. Bölge kırpmaları, mevsim tanımı ve istatistik testleri yazara aittir.

[5] Muhsin Doğan, “Tüm Bunlar Gerçek mi, Yoksa Algı Kapılarının Bir Yanılsaması mı?”, Medium, 28 Haziran 2026.

https://medium.com/@muhsindogan/t%C3%BCm-bunlar-ger%C3%A7ek-mi-yoksa-alg%C4%B1-kap%C4%B1lar%C4%B1n%C4%B1n-bir-yan%C4%B1lsamas%C4%B1-m%C4%B1-3db2b3ca787c

[6] Muhsin Doğan, “Barut ve Kıvılcım: 128 yıllık yangın verileri bize ne anlatıyor?”, Medium, 5 Temmuz 2026.

https://medium.com/@muhsindogan/barut-ve-k%C4%B1v%C4%B1lc%C4%B1m-128-y%C4%B1ll%C4%B1k-yang%C4%B1n-verileri-bize-ne-anlat%C4%B1yor-f8567103d63b

[7] Bu konuyu daha önce ayrıca ele almıştım: Muhsin Doğan, “Bilime Neden Güvenmeliyiz?”, Medium, 21 Haziran 2026.

https://medium.com/@muhsindogan/bilime-neden-g%C3%BCvenmeliyiz-574385d9bf14

Kaynaklar, veri ve yöntem

Veri: Copernicus İklim Veri Deposu, ERA5-Land aylık yeniden analiz, 1995–2024. Altı dağ bölgesi enlem-boylam kutularıyla kırpıldı ve alan ortalaması alındı. Değişkenler: kar örtüsü, kar su eşdeğeri, kar erimesi, kar yağışı, toplam yağış, 2 m sıcaklığı ve kök bölgesi toprak nemi.

Kar mevsimi tanımı: kar örtüsünün eşiği aştığı ilk günden altına indiği son güne kadar geçen süre, aylar arası doğrusal ara değerleme ile. Eşik Doğu Anadolu, Munzur, Kaçkar, Cilo-Sat ve Ağrı-Süphan için %50; Aladağlar için %20. Mevsim uzunluğu her yıl ayrı hesaplanıp dönem ortalaması alınmıştır; önce eğrileri ortalayıp sonra süre ölçmek uç yılları yumuşattığı için tercih edilmemiştir.

İstatistik: dönem farkları 1995–99 ile 2020–24 ortalamaları arasındadır. Anlamlılık, otuz yılın tamamına uygulanan Mann-Kendall trend testinden gelir. Bu ikisi farklı sorulardır: yüzde uçları, test ise sıranın tutarlılığını ölçer. Korelasyonlar Pearson r’dir.

Toprak nemi: ERA5-Land kök bölgesi nemi, üç üst katmanın kalınlıklarına göre ağırlıklandırılmış ortalaması (0–7, 7–28 ve 28–100 cm). İki ölçekte hesaplandı: ova kutuları (Türkiye geneli, İç Anadolu, Güneydoğu) ve kar analiziyle birebir aynı altı dağ kutusu. Yaz değeri temmuz-eylül ortalamasıdır.

Dağ bölgeleri enlem-boylam kutularıyla tanımlanmıştır, rakım eşiğiyle değil. Dolayısıyla her kutu içinde zirve de vadi de vardır ve sonuçlar belirli bir yükseklik bandına ait değildir.

Türkiye ortalama sıcaklık artışı (1,7 °C) bir önceki yazıdan alınmıştır ve ERA5'e dayanır (1960–90 ile 2015–24 kıyası). Bu yazıdaki dağ rakamları ERA5-Land’dir ve farklı dönem kıyası kullanır; ikisi doğrudan karşılaştırılmamalıdır.

Kısaltmalar

ERA5-Land: Avrupa Orta Vadeli Hava Tahmin Merkezi’nin (ECMWF) kara yüzeyi için ürettiği, yaklaşık 9 kilometre çözünürlüklü yeniden analiz. Gözlemleri fizik modeliyle birleştirip geçmişi yeniden kurar.

Mann-Kendall testi: Bir zaman serisinde tutarlı bir artış ya da azalış eğilimi olup olmadığını sınayan, dağılım varsayımı gerektirmeyen istatistik testi. p değeri, gözlenen eğilimin rastlantıyla ortaya çıkma olasılığını verir.

Kar su eşdeğeri: Yerdeki kar örtüsü tümüyle eriseydi ortaya çıkacak su miktarı. Kar derinliğinden farklıdır, çünkü karın yoğunluğu değişkendir.

CDS: Copernicus İklim Veri Deposu (Climate Data Store). Yukarıdaki veri setlerinin dağıtıldığı Avrupa Birliği platformu.

Kuantum mekaniği, fiziğin en başarılı ve en rahatsız edici teorisi. Bir yanda sayısız deneyle doğrulanmış, telefonunuzdaki her çipi mümkün kılmış bir yapı; öte yanda, bir parçacığın aynı anda birçok yerde olduğunu, iki dolanık atomun evrenin iki ucundan birbirini anında etkilediğini söyleyen bir dünya tasviri. Einstein buna “ürkütücü uzaktan etki” demişti. Yüz yıldır fizikçiler teorinin ne anlattığı konusunda anlaşamıyor: Çoklu evrenler mi var? Şeyler ancak gözlemlenince mi var oluyor? Bilinç işin içinde mi?

Ya bütün bu tartışma gereksizse? Ya paradokslar daha teorinin doğumunda çözülmüşse?

Scientific American’da Tim Folger’ın söyleşi yaptığı Imperial College London fizikçisi Antony Valentini, yeni kitabı Beyond the Quantum’da (Oxford University Press, 2026) tam bunu iddia ediyor. Kahramanı, Nobel ödüllü Fransız fizikçi Louis de Broglie. De Broglie 1920'lerde “pilot dalga” teorisini geliştirdi: Parçacıklar her an tek bir yerdedir; onlara eşlik eden bir dalga yollarını çizer. Parçacık “hem burada hem orada” değildir. Öyle görünmesinin nedeni, uzaya yayılan pilot dalgadır. Gözlemciye, çöken dalga fonksiyonlarına, çoklu evrenlere aslında gerek yok.

Peki bu fikir neden unutuldu? Valentini’ye göre suçluların başında Schrödinger’in denklemi var: Schrödinger, de Broglie’nin teorisinden parçacıkları çıkarınca ortada yalnızca dalga kaldı ve meşhur “ölçüm sorunu” doğdu. Her yere yayılmış bir dalga varsa, ölçtüğümüzde neden hep tek bir noktada parçacık buluyoruz? Dönemin devleri bunun farkındaydı. Wolfgang Pauli 1927'de Niels Bohr’a yazdığı mektupta de Broglie’nin makalesini “fikir dolu ve çok keskin” diye överken, Schrödinger’inkileri “çocukça makaleler” diye harcıyordu. Yine de tarih Schrödinger’den yana aktı. De Broglie Paris’te yalnızdı; 1920'lerin Fransası teorik fizikte taşraydı; tezini Einstein ve Schrödinger dışında neredeyse kimse okumadı. Kolektif hafızaya yalnızca “madde dalga gibi davranır” cümlesi geçti, o cümlenin çıktığı koca kuram ise rafa kalktı.

Valentini bunun bir ayrıntı değil, bilim tarihinin en büyük sapaklarından biri olduğu kanısında. Ona göre kuantum teorisi, pilot dalga teorisinin özel bir hali yani daha geniş bir fiziğin dar bir dilimi. Ve iddianın test edilebilir bir ucu da var: Valentini ve çalışma arkadaşları, Büyük Patlama’dan kalan kozmik mikrodalga arka plan ışımasındaki bazı anomalilerin pilot dalga teorisinin öngörüleriyle nitel olarak örtüştüğünü söylüyor. Veriler şimdilik fazla gürültülü; Valentini’nin tahminiyle meselenin netleşmesi on yılı bulabilir.

Dürüst olalım: Bu, fizik camiasının ana akım görüşü değil; ağırlıklı olarak tek bir araştırmacının ömrünü adadığı bir tez. Valentini’nin kendisi bile ihtiyatlı: “Doğru olduğunu bilseydim araştırmıyor olurdum. Tamamen yanlış da olabilir.” Sonra Boltzmann’ı hatırlatıyor: gaz moleküllerini bilardo topu sanmıştı, yanılıyordu ama modeli yine de büyük bir hakikat taşıyordu. Pilot dalga da öyle “kısmen doğru” bir yaklaşım çıkabilir.

Yine de soru yerinde duruyor: Kuantum mekaniğinin yüz yıllık bilmeceleri, teorinin doğasından mı kaynaklanıyor, yoksa 1927'de yapılmış bir tercihten mi? Cevap ikincisiyse, fizik tarihinin en uzun süreli yanlış anlaşılmasıyla karşı karşıyayız demektir. Ve bunu bize gökyüzü söyleyecek, evrenin en eski ışığına gömülü izlerden…

Kaynak: Tim Folger, “A 100-year-old theory might explain what’s wrong with quantum mechanics”, Scientific American, 16 Mart 2026.

Kısa not: Bu yazının kısa orijinali haftalık yayınlanan Bifayn Bülten’in BiBilim köşesinde yayınlanmıştır. Bültene buradan erişebilirsiniz.

Kuantum fiziğinin en ünlü hayvanı, doksan yıldır bir düşünce deneyinin içinde yaşıyordu ama artık değil. Erwin Schrödinger 1930'larda kediyi kutuya koyduğunda amacı bir paradoksu göstermekti: Radyoaktif bir metal parçası, bir zehir şişesi ve bir kedi aynı kutuya kapatılırsa, kuantum kuralları gereği kutu açılana dek kedi hem ölü hem diri bir “süperpozisyon” halinde kalır. Saçma görünen bu durum, kuantum dünyasının gerçeğiydi. Bugünse aynı kedi, laboratuvarlardan çıkıp teknoloji endüstrisinin ortasına oturdu. Scientific American’ın Mayıs 2026 kapak dosyasında Adam Becker’ın anlattığı gibi, kuantum bilgisayarların kaderi tam olarak şu soruya bağlı: Kediyi kutuda ne kadar tutabiliriz?

Sıradan bilgisayarlar 0 ya da 1 olan bitlerle çalışır. Kuantum bilgisayarların kübitleri ise kutudaki kedi gibi davranır: Hem 0 hem 1, üstelik istenen oranda karıştırılabilir. Kübitler birbirine “dolanık” hale getirildiğinde, klasik makinelerin milyonlarca yılda çözemeyeceği bazı problemler (dev sayıları çarpanlarına ayırmak, molekülleri atom atom taklit etmek) birkaç güne inebilir. Kâğıt üzerinde durum bu idi.

Sorun ise şu: Dolanıklık davete gerek duymuyor. Yani şu anda siz de soluduğunuz havayla, oturduğunuz koltukla, bu ekranla hafifçe dolanıyorsunuz. Bir kuantum sistemin çevresiyle kurduğu bu istenmeyen ilişkiye “dekoherans” deniyor ve kuantum hesap için ölümcül. Tek bir hava molekülü, minicik bir ısı titreşimi, kutuyu aralamaya yetiyor. Kedi görülüyor, süperpozisyon çöküyor, hesap uçuyor. Bu yüzden Rigetti gibi şirketlerin tesislerinde süperiletken çipler, mutlak sıfırın yüzde biri kadar üzerinde, sıvı helyumla soğutulan tanklarda saklanıyor. Buna rağmen kazanılan süre, saniyenin milyonda birkaç onu kadar.

Mühendislerin cevabı zarif ama pahalı bir yöntemden geçiyor: kuantum hata düzeltme. Yüzlerce fiziksel kübit bir araya getirilip tek bir sağlam “mantıksal kübit” oluşturuluyor; tek bir kübitteki hata, bütünü bozmadan yakalanıp onarılabiliyor. Becker’ın benzetmesiyle, kedinin ölülük-dirilik karışımını kutuyu tam açmadan ayarlamak gibi. Gel gör ki Shor algoritması gibi işe yarar hesaplar binlerce mantıksal kübit istiyor. Bunun anlamı: Bugünün birkaç yüz kübitlik makinelerinin milyonlarca kübite ölçeklenmesi gerek. Caltech ve Oratomic’ten araştırmacıların henüz hakem denetiminden geçmemiş bir çalışması, mantıksal kübit başına beş fiziksel kübitin yetebileceğini öne sürerek eşiği 10 bin kübite indiriyor, bu doğrulanırsa konuştuğumuz şeyler güncellenebilir.

Fakat asıl mesele takvim değil, ilkede yatıyor. Klasik çiplerin altmış yıllık büyümesini anlatan Moore yasası bir doğa yasası değildi. Bir gözlem, bir öngörü, biraz da kendini gerçekleştiren kehanetti. Dekoherans ise pazarlık kabul etmeyen gerçek bir doğa yasası. Kuantum bilgisayarların Moore benzeri bir eğriyle büyüyeceğinin hiçbir garantisi yok. MIT’den William Oliver’ın Becker’a söylediği gibi: “Kuantum bilgisayarların her şeyi klasik bilgisayarlardan hızlı yapacağı fikri düpedüz yanlış.” Bu makineler telefonunuza girmeyecek; girerse de veri merkezlerinde, belirli yapıdaki problemler için çalışan uzman cihazlar olarak kalacak.

Yine de küçümsemeyin. Otuz yıl sonra ecza dolabınızdaki bir ilaç, molekülü bir kuantum bilgisayarda modellenmiş olduğu için orada durabilir. Fakat o güne kadar hikâyenin özeti değişmeyecek: Bir yanda kutuyu kapalı tutmaya çalışan mühendisler, öte yanda kutuyu her fırsatta aralayan evren. Kuantum devrimi, bu inatlaşmayı kimin kazanacağına bakıyor.

Kısa not: Bu yazının kısa orijinali haftalık yayınlanan Bifayn Bülten’in BiBilim köşesinde yayınlanmıştır. Bültene buradan erişebilirsiniz.

Kaynak: Adam Becker, “Quantum computing is reaching its make-or-break moment”, Scientific American, 19 Mayıs 2026.

Fırat ve Dicle nehirlerinin derinliklerden kaynayıp fışkırdığı çok uzak bir adada, Uta-napişti yaşardı.

-Gılgamış Destanı¹

Tarih boyunca medeniyetlerin gelişmelerini bir unsur yakından etkiledi. İnsan nerede su varsa oraya yerleşti, tarlasını oraya açtı, sosyolojik ve kültürel yapılarını oralara inşa etti. Şüphesiz ki su bereketti, ama aynı zamanda kaderdi de.

Eric Cline’ın anlattığı Geç Tunç Çağı dünyası bunun en görkemli örneğiydi. Mısır, Hitit, Ugarit, Miken, Kıbrıs, birbirine ticaretle, diplomasiyle, kültürel ilişkilerle bağlı parlak bir uygarlıklar ağıydı. Cline’ın deyişiyle bu kültürler milattan önce 1177’ye gelindiğinde o kadar iç içe geçmişti ki, birinin düşüşü ötekileri de peşinden sürükledi.² Sonra, milattan önce 1200 dolaylarında, üç yüzyıla varan bir mega kuraklık çöktü bölgeye. Nil’in debisi düştü, Anadolu’nun gölleri çekildi, ambarlar boşaldı. Elimize kalan kil tabletlerde krallar birbirinden tahıl dileniyordu. Bir Hitit kraliçesinin Mısır’a yazdığı şu satırlar bunu destekliyordu: “Topraklarımda hiç tahılım kalmadı”.³

Cline bu çöküşü tek nedene bağlamaz, incelikli davranır ve determinizm tuzağına mesafe koyar: Bir iki yıllık, hatta on yıllık kuraklık bir toplumu ille de yıkmaz, der, ama bir ila üç yüzyıl süren bir mega kuraklık bölge halkına toparlanma fırsatı da bırakmaz.⁴ Deprem, isyan, istila, ticaretin kopuşu, hepsi aynı anda gelir. Adı kusursuz fırtınadır ama yine de bu büyük afetlerin yani fırtınanın merkezinde su vardır.

Buraya kadar tanıdık bir hikâye bizi karşılamakta: su biterse, medeniyet düşer. Tam bu noktada David Livingstone araya girer ve bizi farklı konularda da uyarır. Ona göre kuraklık, tarihin en sevilen mazeretidir, çünkü kötü yönetimi, dışlamayı, eşitsizliği örtmenin en kolay yolu sorumluluğu göklere yüklemektir. Elbette Livingstone kuraklığı inkâr etmez. Karşı çıktığı şey, her çöküşü ona yıkıveren o çekici tembelliktir. Öyle ki, aktardığı araştırmalar kuraklığın çatışmayı körüklemek bir yana, bazen yatıştırdığını gösterir. Zor zamanda insanlar birbirinin gırtlağına sarılmak yerine uzlaşmaya yönelir. Kendi ifadesiyle, kurak koşulların şiddeti kışkırtmak yerine “barışçıl bir etkiye” sahip olduğu anlaşılmıştır.⁵

İki kitap, iki ayrı perspektifi sunmaktadır. Biri suyu merkeze koyar, öteki merkeze koymamızdan korkar. İkisi de haklıdır. Alınacak ders ise şudur: su, medeniyetin hem toplandığı yerdir, hem de kusurlarını sakladığı yer.

Şimdi bu retroperspektif sonrası bugüne, kendi toprağımıza bakalım. Türkiye de kendine suyla ilgili basit bir hikâye anlatıyor: Yağmur yağmıyor, o yüzden kuraklık oluyor. Peki ya bu doğru değil ve yağmur yağdıysa? Veriler bu konuda ezberleri bozuyor, bozmakla kalmıyor sorumluluktan kaçan bireylerin omzuna da bir yük bırakıyor.

Rakamlara yakından bakınca konu biraz daha karmaşıklaşıyor. Türkiye’de ortalama yağış, 1960–90 ile 2015–24 arasında yalnızca %5 düşmüş.⁶ Neredeyse sabit. Bir meteorolog bu farka bakıp “önemsiz” der ve haklı da olabilir. Yağışlar tam olarak bizi kaderimize terk etmedi. Fakat aynı dönemde nehirlerin debisi ortalama %16 geriledi, toprağın nemi düştü ve kuraklık indeksleri çakıldı. Yağmur yerinde duruyorsa, su nereye gitti?

Cevap gökyüzünde değil, termometrede. Aynı dönemde Türkiye ortalama sıcaklığı 1,7°C arttı. Bu, verideki en güçlü ve en tartışmasız sinyal. Sıcaklık artınca buharlaşma artar, toprak suyunu daha hızlı bırakır ve yağan yağmurun toprakta, gölette, nehirde kalma süresi kısalır. Yağmurun miktarı değişmese bile, o suyun bize kalan payı azalır. Su hâlâ düşüyor, ama artık daha az tutunuyor. Buharlaşan su ise başka coğrafyalarda yağışa dönüşebiliyor ya da bize uzak bir yerde fırtınaya sebep olabiliyor.

Bir de zamanlama meselesi var ve bu çoğu zaman gözden kaçmakta. Türkiye’nin büyük nehirlerini besleyen şey yaz yağmuru değil, dağlardaki kardır. Fırat, Dicle, Çoruh, Kızılırmak, yükseklerdeki kar örtüsünün ilkbaharda erimesiyle şişer. Isınan bir iklimde kar daha erken erir, bir kısmı zaten yağmur olarak düşer ve nehrin en dolu olduğu an öne kayar. Su, tam da yazın, tam ona en çok ihtiyaç duyulan aylarda değil, daha erken ve daha ani gelir, sonra çekilir. Yani mesele yalnızca ne kadar su değil, suyun ne zaman geldiği de. Kar, doğanın kurduğu yavaş salınan doğal bir su deposu ancak sıcaklık o depoyu erken ve hızlı boşaltıyor.

Bunu en temiz gösteren şey iki indeks arasındaki makas. SPI (Standartlaştırılmış Yağış İndeksi) yalnızca yağışı ölçmekte ve orada gözlemlenen düşüş küçük. SPEI (Standartlaştırılmış Yağış-Evapotranspirasyon İndeksi) ise yağışın yanında sıcaklığı ve buharlaşmayı da hesaba katmakta ve buradaki düşüş daha hızlı. İkisi arasındaki giderek açılan boşluk, tek başına yağışın anlatamadığı şeydir. O boşluk, ısınmanın yarattığı trajedi olarak adlandırılabilir.

Üstelik bu bir dalgalanma değil, bir yön ifade etmekte. SPEI’nin uzun pencereli hâli, yani kuraklığın kronikliğini ölçen 48 aylık ortalama, son dört yılda hiç toparlanmadan derinleşti: -1,1, -1,1, -1,6, -1,5. Yıl yıl aşağı. 2023, kaydın başladığı 1940’tan bu yana en kurak yıl olarak duruyor. Bu, arada bir gelip geçen bir kötü mevsim değil. Bir toplumun kuraklığa “geçer” diye bakabilmesi için aralara serpiştirilmiş nemli yıllara ihtiyacı vardır, toparlanmak için soluk almaya. Son dört yılda o soluk gelmemiş görünmekte. 2026’da ise bir nefes aldık: yağışlar son 66 yılın en yüksek seviyesine çıktı, barajlar yeniden doldu.⁷ Yine de temkinli olmalıyız, tek bir nemli yıl 40 yıllık eğimi geri çevirmez.

Kuraklığın en sessiz kurbanı ise toprağın kendisidir. Aynı dönemde toprak nemi yaklaşık %7 düştü. Kulağa küçük gelir, ama tarım için küçük değil. Kuruyan toprak yağmuru emmekte zorlanır, düşen su yüzeyden akıp gider, kök bölgesine inmez. Çiftçi yağmurun yağdığını görür ama tarlasının susadığını hisseder ve arada kalan farkı kuyudan, kanaldan, yani yer altı ve yüzey sularından kapatmaya çalışır. Böylece kuruyan toprak, nehri daha da zorlayan bir talebe dönüşür. Kuraklık kendi kendini büyütür.

Şimdi dürüst olmam gereken yere geldim. Nehirlerdeki bu düşüşün tamamı iklimsel değil. Potansiyel buharlaşma, yani atmosferin susamışlığı, aynı dönemde yalnızca %1 dolayında arttı. Yani sıcaklık suyu alıp götürüyor, ama tek başına nehirlerdeki bütün kaybı açıklamıyor. Kalan payın bir kısmı bizimle doğrudan ilintili.

Ölçeği görmek için detaylı bir bakışa ihtiyaç var. Türkiye genelinde işletmeye açılan sulama 2024 sonunda 4,9 milyon hektara, 1936’dan bu yana tamamlanan baraj sayısı 1059’a ulaştı.⁸ Bunu en çıplak gördüğümüz yer güneydoğu. Fırat ve Dicle üzerine kurulan GAP (Güneydoğu Anadolu Projesi), Cumhuriyet tarihinin en büyük mühendislik atılımı, iki nehir üzerinde onlarca baraj ve yaklaşık 1.800.000 hektarlık bir sulama hayali. Atatürk Barajı Fırat’ın, Ilısu Dicle’nin devasa su deposu. Bu barajlar bir yandan enerji üretti, kurak bir bölgeyi pamuk ve mısır tarlasına çevirdi, milyonlarca insanın geçimini değiştirdi. Öte yandan aynı barajlar nehrin ritmini de değiştirdi. Yukarıda tutulan, buharlaşan, tarlaya çekilen su, aşağıya daha az iner. Nehir hem yukarıdan daha az besleniyor, hem ortadan daha çok çekiliyor. Not düşmek gerek, o 1.800.000 hektarlık hayalin 2024 sonu itibarıyla 675 bin hektarı fiilen sulamaya açıldı, yani sistemin talebi henüz tasarlanan kapasitenin yarısına bile ulaşmadı. Fakat su miktarındaki düşüş bugünkü hâliyle bile hissediliyorsa, tamamlanan hâli daha ağır olacak. Unutmadan Türkiye’nin en çok ısınan yeri de Güneydoğu Anadolu bölgesi. Yani bir anlamda zemini iklim hazırlıyor ama insan faktörü yine önemini koruyor.

Diğer bir taraftan yağış, sıcaklık, kuraklık indeksi, toprak nemi, nehir debisi, hepsi ayrı uydulardan, ayrı modellerden, ayrı yöntemlerle geliyor. Beşi birden aynı yeri gösteriyor. Biri yanılabilir. İkisi tesadüf olabilir. Fakat beş bağımsız ölçüm aynı yöne bakıyorsa, artık bir sinyalden değil, bir gerçeklikten söz ediyoruz demektir.

Peki bu gerçeklik ülkenin her yerinde aynı mı? Cevap, hayır. Haritaya baktığımızda kuraklığın da bir coğrafyası olduğunu görüyoruz.

Örüntü net: Güney ve iç havzalar çekiliyor. Ceyhan %34, Kızılırmak %29, Seyhan %27 kaybetmiş.⁹ Buna karşılık kuzeydoğuda Çoruh neredeyse yerinde duruyor, batı-kuzeybatıda Sakarya hatta biraz artmış. Güney ve iç havzaların ortalaması yaklaşık %22 kayıp, kuzeydoğununki %6 kazanç. Aradaki fark 28 puan. Yani kuraklık ülkeyi düz bir örtü gibi kaplamıyor, zaten kurak olanı daha da kurutuyor, nemli kalanı görece esirgiyor. “Kuru olan daha da kuru” örüntüsü, iklim biliminin beklediği örüntünün ta kendisi.

Bu haritanın yakından bakılası bir köşesi var. En çok kuruyan havza, %34’le Ceyhan. Ceyhan, Çukurova’ya iner, yani Türkiye’nin en yoğun sulanan, pamuğun, narenciyenin, mısırın ovasına. 6 baraj taşır. Yani en çok kuruyan nehir, aynı zamanda en çok su çektiğimiz, en çok barajladığımız nehirlerden biri. Hemen yanındaki Seyhan da aynı ovaya dökülür, o da %27 çekilmiş. İki nehir, tek ova, iki kuvvet üst üste. Yukarıda iklim suyu buharlaştırıyor, aşağıda tarla suyu çekiyor ve ikisinin kesiştiği yerde Çukurova, Türkiye’nin ekmek teknesi, giderek daha ince bir su marjıyla dönüyor. Ceyhan’ın hikâyesi bu yazının bütün tezinin tek havzaya sığmış hâlidir: ne saf doğa, ne saf insan, ikisi de konunun müsebbibi.

Peki kuzeydoğu neden direniyor? Kesin konuşmak için elimde havza havza ayrıştırılmış bir neden analizi yok, o yüzden bunu bir tahmin olarak söylüyorum. Çoruh gibi kuzeydoğu nehirleri daha yüksek, daha soğuk, kar ağırlıklı havzalardan doğmakta, Karadeniz’in nemine daha yakındır ve üzerlerindeki tarımsal su çekimi güneydeki ovalar kadar yoğun değildir. Yani hem iklimsel baskı görece hafif, hem insan eli daha az. Bu iki nedenin payını burada ayıramam, ama örüntünün yönü mantıklı: baskının en az olduğu yerde nehir en iyi durumda.

Burada bir itiraf daha gerekli. DSİ’nin (Devlet Su İşleri) resmi havza tablolarına bakan biri bu düşüşü göremeyebilir, hatta bazı havzalarda artış bile görebilir. Çelişki yok, pencere farkı var. O tablolar 2013’ten bu yana tutuluyor, 12 yıllık bir dilim ve o dilimde yıldan yıla dalgalanma her şeyi net göstermemekte. Benim kıyasım 40 yılı aşıyor. Mesele 10 yılın dalgası değil, 40 yılın eğimi. Kısa pencere insanı rahatlatır, uzun pencere ise gerçeği gösterir.

Şimdi başa dönelim. Cline’ın Tunç Çağı dünyasını yıkan şey yalnızca kuraklık değildi. Onları yıkan şey, kuraklığı soğuramayacak kadar birbirine kenetlenmiş, gergin, kırılgan bir sistemdi. Kendi sözleriyle, dış darbeler ve doğal afetler bir çarpan etkisinde birleştiğinde sistem ayakta kalamadı.¹⁰ Dahası Cline bir paradoksa işaret etti: bir sistem ne kadar karmaşıksa, çökmeye de o kadar yatkındır.¹¹ Karmaşıklık güç gibi görünür, ama aynı zamanda kırılganlıktır, çünkü birbirine bağlı çok sayıda parçanın hepsinin aynı anda ayakta kalması gerekir. Kuraklık sadece tetikti. Silahı kuran ise onların kendi elleriyle inşa ettiği birbirine bağımlı dünyaydı. Tıpkı şimdiki gibi. O nedenle iklim konusunda samimi olmayan bir Avrupalı görürseniz bu gerçeği hatırlatın: Aynı kayanın üzerindeyiz, iklim değişikliğinin coğrafyaya iltiması da söz konusu değil.

Sonuç olarak, bugünkü sistemimiz Tunç Çağı’nınkinden çok daha karmaşık, çok daha bağlı ve belki de çok daha kırılgan. Elektriğimiz o barajlardan geliyor, ekmeğimiz o sulanan ovalardan, şehirlerimiz o nehirlerin marjına yaslanmış. Hepsi aynı suya bağlı ve o su çekiliyor. Ama bir farkımız var. Onlar mega kuraklığın neden geldiğini bilmiyordu. Biz biliyoruz. Onların elinde uydu, model, indeks yoktu. Bizde var. Bu veri, mazeretimizi de elimizden alıyor.

Livingstone da haklıydı, faturayı gökyüzüne kesmek kolaydır ama artık gökyüzü bize faturayı geri gönderiyor ve altında hem iklimin hem de bizim imzamız var. Su medeniyetin toplandığı yerdir, evet. Aynı zamanda kusurlarını sakladığı yerdir. Türkiye’nin nehirleri bugün ikisini birden yapıyor, hem çekiliyor, hem de çekildikçe ne yaptığımızı ortaya döküyor. Otoriteler ise verileri bu şekilde sunmuyor, kaçınıyor. Tıpkı kimse görmesin diye fakir semtleri “büyük” insanların geçidi esnasında brandalarla gizlemek gibi.

Yağmurun geri dönmesi bizi kurtarmayacak. Çünkü sorun hiçbir zaman yağmurda değildi. Suya hükmettiğimizi düşünmek de bizi yanıltır. Tıpkı Gılgamış destanında olduğu gibi. Bu da sadece bir dönemin yanılgısı olarak tarihe geçecek. Çözüm? O işte şuralarda bir yerlerde: Antroposen etkide. Diğer bir ifadeyle nüfus artışı, aşırı tüketim, doğaya rağmen üretim ve kendini her anlamda muktedir gören basit bir varlığın eylemleri…

Dört bin yıl önce bir kralı gömmek için Fırat’ın yatağını kuruttular.

Fırat’ı açtılar, suları üzerinden aşıp geçti, sular onun istirahatgahını sildi.

-Bilgames’in Ölümü¹²

Kısa not: Sevgili okur buraya kadar okuduğun için teşekkür ederim. CDS verileri ile ilgili ( daha önce yazdığım iki tane ile buzullar ve orman yangınları) bu son yazı idi. Bundan sonra belki iklim ve bilim iletişimi adına devam ederim, bilmiyorum! En azından şimdilik.

Notlar

¹ The Epic of Gilgamesh: The Babylonian Epic Poem and Other Texts in Akkadian and Sumerian, çev. Andrew George, Penguin Classics, 2003 (ilk basım Allen Lane, 1999). Türkçe aktarım yazara aittir.

² Eric H. Cline, 1177 B.C.: The Year Civilization Collapsed, gözden geçirilmiş ve güncellenmiş baskı, Princeton University Press, 2021, s. 176.

³ Cline, 1177 B.C., s. 154.

⁴ Cline, 1177 B.C., s. 160–164.

⁵ David N. Livingstone, The Empire of Climate: A History of an Idea, Princeton University Press, 2024, s. 388.

⁶ Yağış ve sıcaklık: Copernicus CDS, ERA5 aylık yeniden analizi (1940–2024). Nehir akışı: GloFAS v4 (1979–2024, on ana havza). Kuraklık indeksleri: SPEI-12, SPEI-48 ve SPI-12 (referans dönemi 1991–2020). Tüm seriler Türkiye ortalamasıdır, dönem kıyasları 1960–90 ile 2015–24 arasındadır.

⁷ Tarım ve Orman Bakanlığı ile DSİ’nin Haziran 2026 verileri: 2026 yağışları uzun yıllar ortalamasının %32,5 üzerinde, son 66 yılın en yüksek seviyesinde. Baraj aktif doluluk oranı %81,5.

⁸ DSİ Resmi Su İstatistikleri 2024, Tablo 2.6 (sulama) ve Tablo 4.1 (barajlar). GAP Bölge Kalkınma İdaresi, “GAP’ta Son Durum”, gap.gov.tr (2024 yılı verileri).

⁹ Havza değişimleri: Copernicus GloFAS v4, 1979–88 ile 2015–24 dönem ortalamaları. Nehir geometrisi: Natural Earth (genelleştirilmiş). Baraj sayıları, her nehrin ana yatağı üzerindeki büyük barajları gösterir ve yazar tarafından derlenmiştir. Yaklaşık okunmalıdır: DSİ envanteri baraj sayısını il bazında verir, nehir bazında ana yatak kırılımı yayımlanmaz, ayrıca “baraj” ile “hidroelektrik santral” ayrımı kaynaklara göre değiştiği için nehir başına sayı tanıma bağlıdır.

¹⁰ Cline, 1177 B.C., s. 171.

¹¹ Cline, 1177 B.C., s. 176.

¹² “Bilgames’in Ölümü”, The Epic of Gilgamesh (çev. Andrew George) cildindeki Sümer şiirlerinden. Türkçe aktarım yazara aittir.

Kısaltmalar

SPEI: Standartlaştırılmış Yağış-Evapotranspirasyon İndeksi. Yağışla birlikte sıcaklığın ve buharlaşmanın etkisini ölçen kuraklık göstergesi. SPEI-48, 48 aylık pencereyle uzun vadeli (kronik) kuraklığı izler.

SPI: Standartlaştırılmış Yağış İndeksi. Yalnızca yağışa dayanan kuraklık göstergesi.

ERA5: Avrupa Orta Vadeli Hava Tahmin Merkezi’nin (ECMWF) 1940’a uzanan atmosfer yeniden analizi. Yazıdaki yağış, sıcaklık ve toprak nemi serilerinin kaynağı.

GloFAS: Küresel Taşkın Farkındalık Sistemi. Nehir akışlarını modelleyen küresel hidroloji sistemi.

CDS: Copernicus İklim Veri Deposu (Climate Data Store). Yukarıdaki veri setlerinin dağıtıldığı Avrupa Birliği platformu.

Ray Bradbury kurgusundaki itfaiyeciler ironik bir biçimde yangını söndürmeyen, başlatan karakterlerdir. Meşhur kitabı Fahrenheit 451 şu cümleyle açılır: “Yakmak bir zevkti.” [i] ve “Çok eskiden itfaiyecilerin yangın çıkarmak yerine yangınları söndürdüğü doğru mu?” diye devam eden satırlarda bir şey gizlidir: Yangının özü değişmese de artık onun insanlık için çok başka bir anlamı vardır. Romanda dünya geri dönüşü olmayan bir yola girmiştir ama bir çözüm de vardır. İnsanların kendileriyle yüzleşmesi gerekir, bunun içinse ayna fabrikaları kurup toplumu yeniden inşaya girişirler.

2021 yazını hatırlıyorsunuzdur. Manavgat’ta alevler, sahilden teknelerle tahliye edilen insanlar, gökyüzünde kaç uçak olduğunu sayan haber bültenleri. O yaz Türkiye’de ormanlar yandı ve herkes aynı soruyu sordu: Otorite nerede? Uçaklar neden söndürmüyor? Başta bir savunma pozisyonu gibi gözükecek olsa da otoritenin yangınlarla ilgili yapacağı şey artık değişmekte. Yüzleşmemiz gereken konular var, yeniden inşa etmemiz gereken şeyler de…

O yazı ben de hatırlıyorum. Sonrasında çok kıymetli bilim insanlarını da dinledim, ama merakımı dindirmek için veri arşivine girmem gerekti. Copernicus’un iklim veri arşivinde 128 yıllık bir dosya açtım, 1970’ten 2098’e uzanan bir yangın tehlikesi kaydı, ve tuhaf bir şeyler buldum. Uyduya sorarsanız 2021, son 23 yılın en çok yanan yılı değil. On altıncı sırada. Gerçekten en çok yanan yıl 2009’du ve muhtemelen adını bile hatırlamıyorsunuz.

Bu yazı o tuhaflığı çözme denemesi. Yolun sonunda barutun neden hep kuru olduğunu, kıvılcımın neden istatistiğe sığmadığını ve fidan dikmenin neden bir orman yaratamadığını konuşacağız. Ama önce şu dosyayı açalım.

Dosya: Projeksiyonlar ve Gerçekleşenler

Elimdeki veri, Copernicus İklim Veri Deposu’nun Avrupa yangın tehlikesi setiydi, iklim projeksiyonlarından türetilmiş.[ii] Ölçtüğü şeyin adı Yangın Hava İndeksi, kısaca FWI. Sıcaklık, nem, rüzgar ve yağışı birleştirip bir sayıya indiriyor, o sayı ne kadar yüksekse bir yangının çıkması ve yayılması o kadar kolay demek.

Burada peşinen iki itiraf gerekiyor. Birincisi, bu setin 1970’e uzanan geçmişi bile bir istasyon ölçümü değil, bir model simülasyonu. Yani “geçmiş” dediğim şey aslında modelin geçmişi nasıl gördüğü. İkincisi ve daha önemlisi, FWI yangını ölçmez, yangın tehlikesini ölçer. Yani bir nevi barutun ne kadar kuru olduğunu söyler, ateşin çıkıp çıkmadığını değil. Bu ayrım yazının tamamını taşıyacak, o yüzden şimdiden altını çiziyorum: İklim, kuru gün sayısıyla barutu depoluyor, kıvılcımı ise başka bir yer çakıyor.

Türkiye’nin verisi için veritabanında bir sınırlama yaptım, kuzeyde 42, güneyde 36, batıda 26, doğuda 45 derece, bu kutuyu işaretledim. Kutunun içindeki her ızgara hücresi için model her yıl tek bir soruya cevap veriyordu: FWI kaç gün boyunca çok yüksek eşiği aştı. Sonra bütün hücrelerin ortalamasını aldım. Arkada duran veri hacmi küçük değildi, iki veri setinde toplam 339 milyon veri noktası kullandım ve yazılım ile hepsini tek bir eğriye çevirdim.

İlk sonucu gördüğümde durup bir daha baktım. Geçmiş dönemde, yani 1970 ile 2004 arasında, model daha hiçbir gelecek senaryosuna girmeden, Türkiye yılda ortalama 71 gün çok yüksek yangın tehlikesi altındaydı. Yüksek tehlikeyi de sayınca sayı 96 güne, orta ve üzeri tehlikeyi de katınca 125 güne çıkıyordu. Yani ülke yılın üçte birinden fazlasını, en tehlikeli kategoride, çoktan geçiriyordu.

Bu, alışık olduğumuz iklim anlatısını baştan bozuyor. Genellikle iklim grafikleri sakin bir geçmişle başlar, sonra yükselir. Burada sakin bir geçmiş yoktu. Başlangıç çizgisi zaten tavana yakındı. Türkiye’nin yangına yatkınlığı bir gelecek tehdidi değil, doğuştan gelen bir özellik. Bir bakıma zaten yanan bir coğrafya kuşağındayız, ve buradaki canlılık milyonlarca yıldır buna göre biçimlenmiş. Akdeniz’in simge ağacı kızılçam bunun en açık örneği. Kimi kozalakları ancak yangının sıcaklığıyla açılır, reçinesi eriyince pullar aralanır ve tohumunu yangından sonra boşalan, külle zenginleşmiş toprağa bırakır.[iii] Yani bu ağaç yangına yalnızca dayanmaz, onunla ürer. Barut, bu topraklarda insan gelmeden çok önce de vardı.

Grafikte üç çizgi var: orta, yüksek ve çok yüksek tehlikeli gün sayısı. Dikkat edin, en alttaki çok yüksek çizgi bile 1970’te 70 günün üzerinde başlıyor. Hiçbir çizgi sıfıra yakın bir yerden gelmiyor. Bu grafiğin anlattığı şey bir felaketin doğuşu değil, hep var olan bir felaketin yavaşça derinleşmesi. İşte bu kelime önemli, “derinleşme”, çünkü artık normali kabul etmek yetmiyor, başka bir problemimiz daha var: derinleşecek olan iklim krizi. Bu satırları okurken rahatlıyorsanız, ilerideki veriler bu rahatlığınızı bozacaktır, hazır olun.

Veri setinde gelecek kısmını açtığımda beni şaşırtan şey, bir şeyin yokluğuydu. Daha önce buzul verisiyle çalışırken bir uçurum görmüştüm, belli bir yıldan sonra eğrinin dibe vurduğu keskin bir kırılma. Burada öyle bir şey yoktu.

Model, ılımlı emisyon senaryosunda çok yüksek tehlikeli gün sayısının 1970’lerdeki 72 günden 2090’larda 87 güne çıktığını söylüyordu. Onluk yıl ortalamalarını art arda dizince ortaya bir merdiven çıkıyordu, her basamak bir öncekinden biraz yüksek, ama hiçbiri diğerinden dramatik biçimde kopmuyor. 72, 70, 72, 72, 74, 75, sonra 79, 80, 82, 82, 84, 85, 87. Yüzde 22’lik toplam artış, on üç basamağa yayılmış.

Bu grafik sansasyonel değil, ve tam da bu yüzden ürkütücü. Felaket bir anda gelmiyor, normalleşerek geliyor. Her yaz bir öncekinden yarım gün daha uzun, kimse alarm zilini çalacak o tek yılı bulamıyor. Uçurum olsaydı farklı düşünmemiz normal olurdu, fakat buradaki yokuş korkmadan tırmanmamıza izin veriyor. Tıpkı hayatımızda normalleşerek bizi kendine alıştıran şeyler gibi, iklim krizi de yangınlar bakımından bizi yavaş yavaş alıştırıyor.

Bu noktada doğal olan, hangi geleceği seçersek ne olur diye sormaktı. İki emisyon senaryosunu yan yana koydum, ılımlı olanı ve kontrolsüz olanı. Beklendiği gibi kontrolsüz senaryo daha kötüydü, 2090’larda çok yüksek tehlikeli gün sayısı 100’e dayanıyordu, ılımlı senaryodaysa 87’de kalıyordu. Aradaki fark 13 gün.

Sonra tamamen farklı bir şey merak ettim. Ya senaryoyu sabit tutup modeli değiştirirsem? Copernicus altı ayrı iklim modelinin ortalamasını sunuyor, ama en iyimser ve en kötümser modeli de ayrı ayrı veriyor. İkisini de çektim. Aynı emisyon senaryosu içinde, yani insanlığın davranışını hiç değiştirmeden, sadece hangi modele baktığımı değiştirerek, en iyimser model 2090’larda 65 gün, en kötümser model 112 gün söylüyordu. Aradaki fark 47 gün.

Bu iki sayıyı yan yana koyduğumda uzunca durdum. Emisyonları azaltıp azaltmamamız, yani hep tartıştığımız o büyük politik seçim, sonucu 13 günlük bir aralıkta değiştiriyordu. Hangi bilim insanının modeline güvendiğimiz ise 47 günlük bir aralıkta. Model belirsizliği, senaryo belirsizliğinin neredeyse dört katıydı.

Bunun tuhaf bir yanı var. İklim politikası hakkında en azından bir seçimimiz var, oy verebiliriz, itiraz edebiliriz, imza atabiliriz. Ama hangi model doğru sorusunda yapabileceğimiz tek şey beklemek, zamanla hangisinin gerçeğe yaklaştığını görmek. Bu altı model henüz yanlışlanmadı, hepsi aynı fiziği farklı matematikle temsil ediyor ve gelecekte birbirinden 47 gün açılıyorlar. Modelden gelen belirsizlik, insan iradesinden gelenden daha çaresiz bir belirsizlik, çünkü onu bir oyla kapatamayız. Daha farklı şeyler yapmamız gerekiyor.

Bütün bunlar soyut kaldığı için modeli somut bir yıla karşı sınamak istedim. 2021’in günlük FWI değerlerini çektim ve o yaz Türkiye ortalamasının nasıl davrandığına baktım.

Grafik çarpıcıydı. Yılın ilk üç ayında günlük FWI ortalama 2 civarındaydı, neredeyse hiçbir tehlike yok. Sonra yaz geldi ve eğri tırmandı. Temmuz başında 82’ye, temmuz sonunda tekrar 84’e, ve 17 Ağustos’ta yılın zirvesine, 87’ye çıktı. Şimdi bu tarihleri gerçek olaylarla yan yana koyun. Manavgat yangını 28 Temmuz’da başlamıştı. Model tam o gün ikinci zirvesini yapıyordu. Yangınlar 12 Ağustos’ta kontrol altına alındı, model bir kez daha o pencerede tavana vuruyordu.[iv] Yalnız şunu da not düşeyim: Aynı yaz FWI, 2017 ve 2020’de de benzer tavanlara vurmuştu, o yıllarda Manavgat ölçeğinde bir felaket olmadı.

Bir an için işin bittiğini düşündüm. Model tehlikeyi görmüş, tam o günlerde yangın çıkmış, ikisi çakışmış. Barut kuruydu, ateş çıktı, kanıt buydu. Ama bu çakışma sandığım şeyi kanıtlamıyordu. Yalnızca barutun kuru olduğunu söylüyordu, kıvılcımın nereden geldiğini değil. Bu ayrımı fark etmem, sıradaki veri yüzünden oldu. Burası önemli bir nokta.

Açılıştaki tuhaflığa geri dönme vakti gelmişti. 2021 en tehlikeli yaz değilse ve en çok yanan yıl da değilse, bu iki veri nasıl bir arada durabilir? Bu kez modele değil, uyduya sordum, gerçekten yanan alana.

İkinci uydu setini indirdim, 2001’den bugüne yanan alanı ölçen gözlem verisini. Her yıl için Türkiye kutusundaki toplam yanan alanı çıkardım ve büyükten küçüğe sıraladım. Zirvede 2009 vardı, 9.507 kilometrekare. Onu 2015 ve 2010 izliyordu. 2021 ise listenin ortasında, on altıncı sırada, 3.120 kilometrekareyle duruyordu. Kamuoyunun felaket olarak hatırladığı yıl, veride sıradan bir yıldı.

Sebebi mekana bakınca ortaya çıktı. Yanan alanı harita üzerinde dağıttığımda en koyu lekeler kıyıda değil, güneydoğudaydı. Şanlıurfa, Diyarbakır, Mardin hattı, tek başına bütün Akdeniz kıyı şeridinden fazla alan veriyordu. Ama bu orman yangını değildi. Tarımsal yakmaydı, hasat sonrası anız, kuru step, kutunun güneyinde sınır ötesine taşan araziler. Uydu ormanı ayırmıyor, yananı sayıyor. Geniş resimde 2021’in gölgede kalmasının nedeni buydu, en büyük rakamlar bambaşka bir yangın rejiminden geliyordu.

Bölgeyi daralttım, sadece Akdeniz ve Ege kıyısına, yani asıl orman yangını coğrafyasına baktım. Tablo tersine döndü. Bu dar şeritte 2021 açık ara birinciydi, ikinci en yüksek yılın neredeyse üç katı. Manavgat çevresindeki tek bir koyu leke, o yaz gördüğümüz her şeyi özetliyordu.

Kamuoyunun hafızası yanılmıyordu ama çareyi yanlış yerde arıyordu. Bu sebeple değişenin ne olduğunu veriyle desteklemek istedim, devam edelim.

En kritik sayı henüz gelmemişti. Bu dar kıyı şeridinde bile, FWI tehlikesi ile gerçekleşen yanan alan arasındaki korelasyon katsayısı (Pearson r) yalnızca 0,27'ydi. Başka bir deyişle, modelin ölçtüğü tehlike, gerçekte yanan alandaki değişimin yüzde 10'undan azını açıklıyordu (R² ≈ 0,07). Yani modelin en tehlikeli dediği yıllar, en çok yanan yıllar değildi. Model 2021'i en tehlikeli yaz olarak bile işaretlemiyordu, günlük eşik sayısında 2017 ve 2020 daha yüksekti. En kuru barut, en büyük yangını vermiyordu. Aradaki farkı belirleyen şey iklim değil, kıvılcımdı. Ve kıvılcım bir istatistik değildi, bir sebebin sosyolojik gerçekliğiydi: Kıvılcımı, insan ilişkileri sonucunda ortaya çıkan rutinler başlatıyordu. Bir piknik ateşi, bir izmarit, bir anız tarlası.

Uçaklar, Fidanlar ve Yanlış Tartışma

O meşhur soruyu hatırlayın: Kaç uçak havada? Yangın söndükten sonra fidan bağışı kampanyaları geldi, milyonlarca fidan, iyi niyetli bir teselli. Ama orman ekolojisti Okan Ürker’in ısrarla söylediği gibi, tartışmamız gereken asıl mesele elimizde kaç uçak olduğu değil.[v] Fidan dikerek de orman kurulmaz, çünkü sorun ağaç sayısı değil. Zaten asıl sorun yangının varlığı da değil, bu coğrafya milyonlarca yıldır yanıyor. Sorun, yangın rejiminin değişmesi: Yangının artık daha sık, daha şiddetli ve daha uzun bir mevsime yayılarak çıkması. Kızılçam yangınla adapte olmuş bir canlı, hatta onunla çoğalır, ama on yılda üç yangına dayanamaz, çünkü yeni tohumları olgunlaşmadan yeniden yanar. İşte felaket, yangının kendisi değil, ekosistemin milyonlarca yılda adapte olduğu ritmin insan eliyle bozulması.

Yakıt yükü, verinin göremediği şeydir. FWI barutun ne kadar kuru olduğunu ölçer, ne kadar biriktiğini değil. İşte barutun asıl miktarı buradadır, yıllarca birikmiş ölü örtüde. Ormanda yürürken en çok gördüğüm şey de budur: Yerdeki kuru ölü örtü, yağışlı dönemde büyüyüp yaz gelince tutuşmayı bekleyen ince yanıcı madde. Ürker bu mekanizmayı net anlatıyor. Otsu bitkiler, maki altı diri örtü, yol ve tarla kenarı vejetasyonu yağışlı dönemde hızla gelişiyor, yaz gelince kuru, ince, kolay tutuşan ölü örtüye dönüşüyor, ve yangını başlatıp yayan asıl kritik unsur da bu ince yanıcı madde oluyor.[vi] İklim onu kurutuyor, ama miktarını belirleyen yüz yıllık orman politikasıydı. Ürker’in hatırlattığı gibi, düşük şiddetli örtü yangınını tepe yangınına çeviren merdiveni kesen keçi otlatması bile bu sürecin dışında bırakıldı.

Peki bu ritmi kim bozuyor? İşte Antroposen tam burada devreye giriyor, ve bu benim temel iddiam. İnsan, yangın rejimini iki koldan değiştiriyor. Birincisi iklimi ısıtarak, barutu daha sık ve daha uzun süre kurutarak, ki bu yazının başından beri izlediğimiz FWI verisinin gösterdiği tam da bu. İkincisi, ekosistemin kendi dengesine müdahale ederek. Ürker’in anlattığı gibi, her küçük yangını hemen bastıran agresif söndürme yaklaşımı, doğanın kendini temizleyen düşük şiddetli yangın döngüsünü de kesiyor, böylece ince yanıcı örtü normalden fazla birikip tek seferde kontrol edilemez bir tepe yangınına dönüşüyor.[vii] O örtüyü otlayarak seyrelten keçinin dışlanması da aynı yöne çalışıyor. Yani barutu insan icat etmedi, ama onu hem daha kuru hale getiren hem de tehlikeli biçimde biriktiren düzeni insan kurdu.

Ürker’e göre yangın artık “orman içi” bir mesele bile değil. 2025’te Türkiye’deki yangınların önemli bir kısmı orman dışı alanlarda, tarlada, yol kenarında, makilikte başlayıp rüzgar ve sıcaklıkla ormana sıçradı. Kendi verim de aynı şeyi söylüyordu: Güneydoğudaki o büyük yanan alan, orman değil, tarımsal ve orman dışı bir rejimdi. Yani iki ayrı kaynak, uydu verisi ve saha ekolojisi, aynı yere işaret ediyor. Bundan sonra bu yangınlar yılın on iki ayı, ülkenin dört bir yanında olacak. Öyleyse 1980’lerin refleksleriyle, söndür ve sonra fidan dik mantığıyla yönetilemez. Ürker’in çerçevesiyle söylersek, başarı artık yalnızca yangını söndürmek değil, yangının afete dönüşmesini engellemek ve yangınla uyumlu bir yaşama geçmek.[viii] Gereken şey sezon öncesi yakıt yönetimi, yerelde, yıl boyu, sahada. Ve politika yapıcıları o sahada görmek isteriz, yangın çıktıktan sonra kameralar önünde değil, çıkmadan önce, diri örtünün arasında. Çünkü artık konu kağıt üzerinde anlaşılamayacak kadar derin.

Peki iklim değişikliğiyle ilişki nerede? Dürüst cevap ikili. Tehlike tarafında ilişki güçlü ve yönü belli, FWI uzun vadede net biçimde artıyor, iklim barutu her yıl biraz daha kuruttuğu için. Ama tehlike ile gerçekleşen yıkım arasındaki ilişki zayıf, çünkü araya kıvılcım ve yakıt yükü giriyor. İklim değişikliği yangını kolaylaştırıyor, bunu inkar etmek veriye sırt dönmek olur. Ama yangını çoğunlukla iklim başlatmıyor. İnsan etkisi karşınızda: İçtiği sigara izmaritinin sorumluluğunu bile alamayan insanlarla aynı toplumda yaşıyoruz. Kuru gün sayıları artmaya devam ederken, geleceği belirleyecek olan çoğu zaman insan etkisinin sorumsuzluğu olacak. Bundan kaçınmak için yapılacak şey uçak satın almak değildir. Değişen yangın rejimini bilimsel olarak anlamak ve buna uygun önlemler geliştirmektir. Peki her şey bu denli olumsuz mu?

Kısa cevap: Hayır. Bradbury’nin romanı, kitapları ezberleyerek yaşatan o küçük grubun yıkıma uğramış şehre dönüp hayatta kalanlara yardım etmeye, ayna fabrikaları kurup kendileriyle yüzleşerek toplumu yeniden inşa etmeye karar vermesiyle biter. Son sahnede Montag, şehre doğru yürürken, öğle vakti insanlarla paylaşmak üzere şu dizeleri zihninden tekrarlar: “Ve nehrin iki yanında, on iki çeşit meyve veren ve her ay meyvesini veren hayat ağacı vardı; ve ağacın yaprakları ulusların şifası içindi.”[ix] Barut kuruyor, bunu veri açıkça gösteriyor. Ama kıvılcımı da, şifayı da hâlâ biz taşıyoruz.

Kaynaklar, Veri ve Yöntem

Bu yazının arkasında yaklaşık 339 milyon veri noktası var. Kaynak, Copernicus İklim Veri Deposu’nun iki setidir. Yangın tehlikesi için “Fire danger indicators for Europe from 1970 to 2098 derived from climate projections” (CORDEX yaklaşık 0,11 derece rotated-pole ızgara, çok model ortalaması, RCP4.5 ve karşılaştırma için RCP8.5 ile en iyimser ve en kötümser model). Gerçekleşen yanan alan için “Fire burned area from 2001 to present derived from satellite observations” (ESA CCI MODIS ve C3S OLCI ürünleri, ızgara değişkenleri). Tüm seriler Türkiye kutusuna (K 42, G 36, B 26, D 45) kırpılıp alan ortalaması ya da toplamı alınarak işlendi. Günlük FWI analizi tek bir modelin (EC-EARTH) çıktısıdır, çok model ortalaması değildir. Yanan alan uydu ürünü tüm bitki örtüsü yangınlarını kapsar, yalnızca ormanı değil, bu yüzden resmi orman yangını istatistikleriyle doğrudan karşılaştırılamaz. Tehlike ile yanan alan arasındaki korelasyon, 2001–2023 çakışan döneminde Akdeniz-Ege alt kutusu için hesaplanmıştır.

[i] Ray Bradbury, Fahrenheit 451 (New York: Ballantine Books, 1953), açılış cümlesi.

[ii] Copernicus Climate Change Service (C3S), “Fire danger indicators for Europe from 1970 to 2098 derived from climate projections,” Climate Data Store, https://doi.org/10.24381/cds.ca755de7 (erişim 5 Temmuz 2026).

[iii] Kızılçamın (Pinus brutia) serotinöz kozalak adaptasyonu için bkz. “Kızılçam (Pinus brutia Ten.),” Evrim Ağacı, https://evrimagaci.org/kizilcam-pinus-brutia-ten-10829. Serotinlik ve yangın sonrası doğal yenilenme üzerine ayrıca Çağatay Tavşanoğlu, Okan Ürker ve Behzat Gürkan’ın çalışmalarına bakılabilir.

[iv] 2021 Akdeniz yangınları kronolojisi ve verileri için bkz. Avrupa Orman Yangını Bilgi Sistemi (EFFIS), Copernicus Emergency Management Service. Yangın 28 Temmuz 2021'de Manavgat’ta başlamış, 12 Ağustos 2021'de Köyceğiz yangınının söndürülmesiyle kontrol altına alınmıştır. EFFIS’e göre Türkiye 2021'de toplam 206.013 hektar yanan alanla en çok etkilenen ülke olmuştur.

[v] Okan Ürker, “Yağışlı kışa aldırmayın: Yangın riski yaz gelmeden büyüyebilir,” İklim Masası, 29 Mayıs 2026, https://iklimmasasi.com/yagisli-kisa-aldirmayin-yangin-riski-yaz-gelmeden-buyuyebilir/.

[vi] Ürker, “Yağışlı kışa aldırmayın.”

[vii] Ürker, “Yağışlı kışa aldırmayın.” Ayrıca Okan Ürker, bianet söyleşisi, Ağustos 2025.

[viii] Ürker, “Yağışlı kışa aldırmayın.”

[ix] Ray Bradbury, Fahrenheit 451 (New York: Ballantine Books, 1953), romanın kapanış cümlesi, Part Three: “Burning Bright.” Alıntılanan dizeler Kutsal Kitap, Vahiy 22:2’den alınmıştır.