<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/" xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/" xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom" version="2.0" xmlns:cc="http://cyber.law.harvard.edu/rss/creativeCommonsRssModule.html">
    <channel>
        <title><![CDATA[Stories by Murun Dalai on Medium]]></title>
        <description><![CDATA[Stories by Murun Dalai on Medium]]></description>
        <link>https://medium.com/@murundalai12?source=rss-d5f1aeb812ae------2</link>
        <image>
            <url>https://cdn-images-1.medium.com/fit/c/150/150/1*Bv9z6yXcsB_iVXluS4NzFA@2x.jpeg</url>
            <title>Stories by Murun Dalai on Medium</title>
            <link>https://medium.com/@murundalai12?source=rss-d5f1aeb812ae------2</link>
        </image>
        <generator>Medium</generator>
        <lastBuildDate>Sat, 21 Nov 2026 06:19:52 GMT</lastBuildDate>
        <atom:link href="https://medium.com/@murundalai12/feed" rel="self" type="application/rss+xml"/>
        <webMaster><![CDATA[yourfriends@medium.com]]></webMaster>
        <atom:link href="http://medium.superfeedr.com/" rel="hub"/>
        <item>
            <title><![CDATA[Мөн чанар руу хөдөлгөөнөөр тэмүүлэх Kiani Del Valle]]></title>
            <link>https://medium.com/@murundalai12/%D0%BC%D3%A9%D0%BD-%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80-%D1%80%D1%83%D1%83-%D1%85%D3%A9%D0%B4%D3%A9%D0%BB%D0%B3%D3%A9%D3%A9%D0%BD%D3%A9%D3%A9%D1%80-%D1%82%D1%8D%D0%BC%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D1%85-kiani-del-valle-19a2558af927?source=rss-d5f1aeb812ae------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/19a2558af927</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Murun Dalai]]></dc:creator>
            <pubDate>Mon, 18 May 2026 15:49:47 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2026-05-19T05:29:08.974Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p><em>Billie Eilish, Lorde, Bad Bunny, Travis Scott зэрэг дэлхийн уран бүтээлчидтэй хамтран ажиллаж, тэдний уран бүтээлийг мөн чанараар нь мэдэрч, хөдөлгөөн болгон тайзан дээр амилуулдаг артист, бүжиг дэглээч, найруулагч, бүжигчин бол КИАНИ Дел Валли- шинэ салхи</em></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*JKfywXVm40orWwIJnQHjgg.jpeg" /><figcaption>with multidiscipline artist, choreographer, dancer Kiani Del Valle</figcaption></figure><h3><strong>Motion Mongolia 2026</strong></h3><p>“Монголын Урлагийн Зөвлөл”-өөс тав дахь жилдээ зохион байгуулж буй “Motion Mongolia” орчин үеийн бүжгийн наадмын 2026 оны онцлох мастерклассуудын нэг болох “Гэрлэн бие” сургалт 2026.04.25–26-нд болов. Энэхүү сургалт нь сэтгэл зүй болон түүний хөдөлгөөнд үзүүлэх нөлөөг судлах агуулгатай байлаа.</p><p>Монголын бүжгийн урлагт өөрийн хувь нэмрийг оруулж яваа Оргилтуяа эгчийнхээ сануулга, ятгалгаар би энэ сургалтад бүртгүүлж очсон юм. Эхний өдөр нь ялимгүй хоцорч орж ирээд тайзан дээр суугаа хүмүүсийг хартал, маргаангүй надаас бусад нь бүгд бүжигчид байлаа.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*nZe4vbsh6mjwYvhNCl50Uw.jpeg" /></figure><p>Би сандарч, МУЗ-ийн Гүйцэтгэх захиралд:</p><p>— “Би шал дэмий иржээ, Оогий эгч ээ. Надаас бусад нь бүгд бүжигчид байна шүү дээ…” гэхэд,</p><p>— “Урлагийг үнэлж ойлгох хүмүүс бий ч чам шиг сонирхож, зориг гаргаж ирдэг нь бүр цөөхөн. Зүгээр гутлаа тайлаад ороод ир” гэж хэлэв.</p><p>Тэр үгтэй зэрэгцэн өөртөө итгэлгүй ч гэсэн тайз руу гарлаа. Би хэвтлээ.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*JKfywXVm40orWwIJnQHjgg.jpeg" /></figure><h3><strong>“Хөдөлгөөнт бясалгал”</strong></h3><p>Кианиг анх хараад л түүний дүр төрх, нүүрний мимик, үс хүртэл надад “энэ хүнд итгэж болно” гэх мэдрэмж төрүүллээ. Нүднүүдийг тэр анихыг сануулав. Би хөвөн мэт оршив.</p><p>Миний амьдралд ийм туршлага урьд өмнө байгаагүй. Гучын талыг зооглож, амьдралын чамгүй олон жилд олон зүйл хийж үзсэн надад энэ мастеркласс нь хийхийг хүсдэг ч чадаггүй дуртай зүйл рүүгээ тэмүүлсэн томоохон зоримог алхам байлаа.</p><p>Шал — би.<br> Шаланд би, би шаланд.</p><p>Хэнийг ч харахгүй. Хэн ч харахгүй.</p><p>Зөвхөн Киани, орчуулагч хоёр л биднийг харна. Зөв, буруу гэх ойлголт байхгүй. Бодолдоо үргэлж дарлуулдаг би хөдөлгөөн рүү шилжив.</p><p>Би хөдөлгөөн.<br> Хөдөлгөөн — би.<br> Шал — би.</p><p>Надаас гарч ирэхийг хүссэн хөдөлгөөнүүд тасралтгүй урсана. Хаанаас ч юм гарч ирэх тэр хөдөлгөөнүүд хааяа хүчтэй, хааяа маш зөөлөн. Би өөрийгөө хөндлөнгөөс ажиглана.</p><p>Яваандаа түүний чиглүүлгээр хоёр өдрийн турш харилцан адилгүй олон дасгал хийлээ.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*NWXvNacr2gi8c7sW_URQ5Q.jpeg" /></figure><h3>Харахгүй. Хүрнэ. Мэдэрнэ.</h3><p>Хоёр өдрийн турш шал–агаар–хөдөлгөөн үргэлжилсээр, бид нүдээ анисан чигээрээ хэн нэгнийг барьж мэдрэх, түүнд өөрийгөө илэрхийлэх, мөн түүнийг мэдрэх даалгавар авлаа.</p><p>Эхний өдөр нэгэн бүжигчин охинтой хамт байв. Бид бие биеэ харалгүйгээр зөвхөн хүрэлцэх мэдрэхүйгээрээ мэдэрч, хөдөлгөөн маань удаанаас эрчимтэй рүү шилжив. Ийм байдлаар хэзээ ч хөдөлж үзээгүй надад энэ нь огцом санагдаж, даралт унан хэсэг суув.</p><p>Намайг хараагүй хамтрагч маань:</p><p>— “Зүгээр үү? Яах уу? Яаж туслах вэ?” гэж асуулаа.</p><p>Би ус ууж, хэсэг суусны дараа бодит байдалдаа эргэн ирэв.</p><p>Хоёр дахь өдөр яг энэ дасгал дээр эхлээд гарт нь хүрэхэд л энхрий, зөөлөн мэдрэмж төрсөн. Цаашлаад биеэрээ мэдрэхэд тэр хүн эрэгтэй болох нь мэдэгдэв. Хэн болохыг нь мэдэхгүй ч түүнд би бүх сул талаа дэлгэж болмоор санагдсан. Тэр үнэр… Аавын үнэр шиг.</p><p>Амьдралынхаа ачаануудыг яримаар. Орхимоор…<br> Уйлмаар.<br> Тайтгаруулмаар.</p><p>Би уйллаа.</p><p>Нөгөө талаас нь зөвхөн аваад байх бус, өгөхийг ч хүсэв. Түүнийг ч бас гараараа, үсээрээ, тэврэлтээрээ, амьсгалаараа аргадмаар санагдсан.</p><p>Үүний дараа бид бөөнөөрөө нэг цул болж эхэллээ.</p><p>Тэр хүчтэй мэдрэмж төрүүлсэн хүнээ би хэн болохыг нь ч мэдэлгүй олон хүний дунд алдаж орхисон. Гэсэн ч Кианигийн гол чиглүүлэг шиг бид нэг цул, нэг бүхэл болж, нэг амьсгалаар амьсгалж байлаа.</p><p>Бид нэг дэлхий болсон…</p><p>Дараа нь үнэрээр нь өнөөх хүнээ олов.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/738/1*qTE1FKbAkRgGtaNTgJtkMw.jpeg" /></figure><h3>Сэтгэл зүйн төсөөлөл ба хөдөлгөөн</h3><p>Кианигийн аав хорт хавдрын улмаас ердөө хоёрхон жил амьдрах магадлалтай байсан ч, аавынхаа төлөө бүтээсэн түүний “хөдөлгөөнт бясалгал”-ын ачаар тэд хамтдаа дахин 32 жилийг өнгөрүүлсэн гэх сэтгэл хөдөлгөм түүхийг Tonight Show with Ankhbayar — зочноор орж байхдаа ярьлаа.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*dD1qn-YCe9JIrid_pUatUg.jpeg" /><figcaption><a href="https://www.youtube.com/watch?v=06os3H3BY8Q&amp;t=1s">https://www.youtube.com/watch?v=06os3H3BY8Q&amp;t=1s</a></figcaption></figure><p>Тэрхүү хөдөлгөөнт бясалгалынхаа хэсгээс бидэнд зааж, бидний оршихуйд нэгэн тамга дарсан мэт ул мөр үлдээлээ.</p><p>Тэр бүжигчдэд хайрцгаасаа гарахыг, бүжигчин биш байсан ч өөртөө итгэлтэй байхыг үргэлж сануулна. “Илэрхийлэхүй”, “хүртэхүй”, “мэдрэхүй” гэсэн гурван хүчний нэгдлийг биеэр минь дамжуулан мэдрүүлсэн энэ туршлага миний амьдралын онцгой өдрүүдийн нэг байсныг онцолмоор байна.</p><p>Багаасаа бүжиглэх дуртай байсан ч өвчин, амьдралын олон жилийн тэмцлийн дунд дарагдсан тэр мэдрэмж рүү минь шинэ салхи болон Киани, жинхэнэ сэтгэлтэн хамтдаа орж ирлээ.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/738/1*wlS2eiGY9qhYnRghXyw6ug.jpeg" /></figure><p><strong>Баярлалаа.</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*kJ_J5FuGueSVTTrYmn5mgg.jpeg" /></figure><p>Энэ намрыг тэсэн ядан хүлээж буй Murun Dalai нь…</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*nPI5s1v6vq3ajbQnAfjb8g.jpeg" /></figure><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=19a2558af927" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[“Эр-х чөлөө, эр-ч хүч, эр бяр” туурвигч М.Эрдэнэбаяр]]></title>
            <link>https://medium.com/@murundalai12/%D1%8D%D1%80-%D1%85-%D1%87%D3%A9%D0%BB%D3%A9%D3%A9-%D1%8D%D1%80-%D1%87-%D1%85%D2%AF%D1%87-%D1%8D%D1%80-%D0%B1%D1%8F%D1%80-%D1%82%D1%83%D1%83%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%B3%D1%87-%D0%BC-%D1%8D%D1%80%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%B1%D0%B0%D1%8F%D1%80-baadb14e02f5?source=rss-d5f1aeb812ae------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/baadb14e02f5</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Murun Dalai]]></dc:creator>
            <pubDate>Mon, 29 Sep 2025 14:05:51 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2025-09-29T14:21:59.099Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Монголын орчин үеийн урлагийн томоохон төлөөлөгчдийн нэг, Монголын урчуудын эвлэлийн шагналт зураач М.Эрдэнэбаярын бие даасан үзэсгэлэн <strong>“Зогсож буй морьд”</strong> 2025 оны 9-р сарын 8-ны өдөр Хаан банкны галерейд нээлтээ хийж 2025.09.29-нд буусан билээ. Танил хэрнээ үл таних мэт түүний морьд бидэнд юу өгүүлж буйг хамтдаа тольдоцгооё.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/900/1*xulaZpNDHZUeDUjxMT8gAg.jpeg" /><figcaption>Хаан банкны галерейд 2025.09.08</figcaption></figure><p><strong>Морь ба Морьд</strong></p><p>Монголын соёлын үнэт өвийн нэг болох хадны сүг зурагт хүрэл, төмөр зэвсгийн түрүү үеэс эхлэн морь, түүнийг гаршуулан эдэлж ирсэн дүрслэл олонтаа үлдсэн нь адуу хүний амьдралд ямар чухал байсныг гэрчилдэг.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*I2-5gUGSNS4MpdxPyskP0g.jpeg" /><figcaption>Зураг 2 Их Тэнгэрийн амны хадны сүг зураг, НТӨ III мянган- НТӨ I мянган</figcaption></figure><p>Соёл иргэншил бүрийн түүхэнд морь нь зөвхөн ахуй бус, засаглал, хүч чадал, сүр жавхааны бэлгэдэл болж, уран зураг, баримал, урлал, шүлэг, домогт мөнхөрсөөр ирсэн. Морийг язгуур хүч, хурд, сүлд хийморь, үзэсгэлэн гоо, ялалтын билэг тэмдэг болгон харуулсан нь түүхийн олон үеийн урлагт тод харагдана. XX зууны уран бүтээлчид ч морийг өөр өөрийн хэв маяг, үзэл баримтлалын хүрээнд дахин тайлбарлаж, шинэчлэн дүрсэлсэн билээ.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/574/1*UVaiRU_n9WE6meuqw5ugXA.jpeg" /><figcaption>Зураг 3 Picasso’s Horses 1936–1937</figcaption></figure><p>Монголчуудын ахуй, сэтгэлгээ, зөн, ертөнцийг үзэх үзэлд морь бол жирийн уналаганы амьтан биш. Амьдралын өрнөл, эрх чөлөө, хурд хүч, эр зориг, сүлд хийморь, үнэнч нэгдмэл байдалтай салшгүй холбоотой. Морьдын янцгаах чимээ, адууны зэлэн дээрх үнэр, салхи зүсэн давхих мэдрэмж, хурдан морины тоосонд зогсох үеийн баяр бахдал аархал … энэ бүгд монгол хүний морьтой харилцах ил далд холбоос юм. Яг л энэ холбоосыг уран сайхны реалист хэлбэрээр гүн тэмцэлтэйгээр илэрхийлж харуулсан бүтээл бол яах аргагүй Төрийн хошой шагналт, Ардын зураач О.Цэвэгжав гуайн “Азарганы ноцолдоон” билээ.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/720/1*hv-vTNp7orYOohRSnhoxdw.jpeg" /><figcaption>Зураг 4 Төрийн хошой шагналт, Ардын зураач О.Цэвэгжав “Азарганы ноцолдоон” 147х200 см, зотон тос</figcaption></figure><p><strong>Морьтой Хүн</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/674/1*9PGNKhH0jpYfrIMaqhwj_w.png" /><figcaption>Зураг 5 Уран бүтээлч М.Эрдэнэбаяр “Зогсож буй Морьд” үзэсгэлэн дээр</figcaption></figure><p>М.Эрдэнэбаярын бүтээлүүдийн гол онцлог нь хөдөлгөөнгүй орших куб доторх кубист хэлбэрийн морьд, хүчтэй өнгөний контраст, бичилт ба зохиомжийн тоглолт юм. Түүний бүтээлүүд нэгэн зэрэг амгалан бөгөөд хийморьлог, эгэл хэрнээ ерөнхий, андашгүй дүр төрхийг бий болгодог.</p><p>1992 оноос хойш уран бүтээлч “морь”-ны дүрслэлд тууштай төвлөрч, дотооддоо төдийгүй олон улсын хэмжээнд орчин үеийн урлагийн төлөөлөгч болжээ. Түүний уран бүтээлүүд зөвхөн хоёр хэмжээст зургаар хязгаарлагдахгүй, харин гурван хэмжээст материал, баримлын шийдлүүд нь өвөрмөц.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/825/1*qanuZz2CLhPOrBpsgRH8vQ.png" /><figcaption><em>Зураг 6 Сүхбаатар аймгийн Мөнххаан сум, “Улаан морь” баримал</em></figcaption></figure><p><strong>“Эр-х чөлөө, эр-ч хүч, эр бяр”</strong></p><p>Куб доторх хөдөлгөөнгүй морьд эрх чөлөөгүй, эрч хүчгүй, эр бяргүй мэт харагдана. Өөрөөсөө холдсон, уг үндсээсээ тасарсан, тэмүүлэх хүсэлгүй мэт. Гэвч адууны төрөлх мөн чанар бол эсрэгээрээ<strong> эрс тэс нөхцөлд дасан зохицох гайхам чадвар</strong> юм.</p><p>Уран бүтээлч М.Эрдэнэбаярын бүтээлүүдийг ажихуйд өөрийнхөө мөн чанартай нүүр тулна. “Би Монгол хүн” гэх дотоод дуу сонсогдох шиг, эгээ л талын салхинд хүлэгтэйгээ давхимаар, сүрлэг гэгч нь намбайн оршмоор, өөртөө үнэнчээр зогсмоор болдог.</p><p>Эрс тэс өнгөний контраст, монохром, зохиомжуудын тоглолт — энэ бүхэн зөвхөн дүрслэл биш, харин эрх чөлөө, эрч хүч, эр бяр, хийморь, уг үндэс рүү минь дуудах дотоод цуурай юм.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/892/1*O119ZGSlW9vXfH-e51HEJw.png" /><figcaption>Зураг 7 Газар Тэнгэрийн савслагт</figcaption></figure><p>Цаг үеийн өөрчлөлт, суурин амьдралын жам, гадаад ертөнцийн шуурган дунд ч бидний төрөлх араншин оршсоор байдаг. Морь бол зөвхөн монголчуудын ахуй соёлын бэлгэ тэмдэг бус, мөнхийн асуулт тавигч. <strong>Эрх чөлөө хязгаарлагдвал бид бид хэвээр үлдэх үү, эсвэл зөвхөн хэлбэр болж хувирах уу?</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/900/1*4hlrUU6vSiKh-K72YhaBpA.jpeg" /><figcaption>Зураг 8 “Зогсож буй Морьд” үзэсгэлэн дээр</figcaption></figure><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=baadb14e02f5" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[“Уур амьсгалын өөрчлөлт: Урлаг ба хамтын оролцоо” SHAMBALA]]></title>
            <link>https://medium.com/@murundalai12/%D1%83%D1%83%D1%80-%D0%B0%D0%BC%D1%8C%D1%81%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D3%A9%D3%A9%D1%80%D1%87%D0%BB%D3%A9%D0%BB%D1%82-%D1%83%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%B3-%D0%B1%D0%B0-%D1%85%D0%B0%D0%BC%D1%82%D1%8B%D0%BD-%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%86%D0%BE%D0%BE-shambala-528a85be6919?source=rss-d5f1aeb812ae------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/528a85be6919</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Murun Dalai]]></dc:creator>
            <pubDate>Wed, 10 Sep 2025 16:34:37 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2025-09-10T16:34:37.224Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*Z2sj3Uo-DLIsXZTRonkKeA.jpeg" /><figcaption>‘TIMELINE’ GO ZERO 2024.12.14 контемпорари үзэсгэлэн, арга хэмжээ @Монголын Урчуудын Эвлэлийн Хорооны галерей</figcaption></figure><p><em>“Дэлхийн тогтвортой хөгжлийн зорилтуудын хүрээнд, хүлэмжийн хийг бууруулах арга хэмжээ-3 дах жил”</em></p><p>Зохион байгуулагч: “Шамбала Инженеринг Кампус” ХХК</p><p>Куратор: Мөрөн Далай</p><p>Уран бүтээлчид:</p><ul><li>Ц. Ариунтөгс</li><li>Ж. Ариунтуяа<br> Diana Chester /AU</li><li>Р. Чинзориг</li><li>Л. Мөнгөнцэцэг</li><li>А. Нарандулам</li><li>Э. Ононгуа</li></ul><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*1gwYxYCrCG_AH77bB3WFkw.jpeg" /><figcaption>“TIMELINE” GO ZERO 2024, уран бүтээлчдийн хамт</figcaption></figure><p>Бидний өмнө тулгарч буй хамгийн том сорилтуудын нэг болох уур амьсгалын өөрчлөлт нь зөвхөн шинжлэх ухаан, улс төр, эдийн засгийн асуудал байгаад зогсохгүй хүн төрөлхтөн, байгаль дэлхийтэйгээ хэрхэн харилцах ёстойг эргэн харахад хүргэж буй <strong>“соёлын өөрчлөлт”</strong> юм. Урлаг бол энэ өөрчлөлтийг илэрхийлэн хүлээн авч, цаг үеийн дуу хоолой, нийгмийн асуудлуудыг хөндөж, урам зориг өгөх, хүмүүсийг ухамсарт хөтлөх төдийгүй зүрх сэтгэлд нөлөөлдөг хүчирхэг хэрэгсэл билээ.</p><p>Энэхүү үзэсгэлэн нь Шамбала төслийн “он цагийн хэлхээс”, контемпорари уран бүтээлчдийн инстоляц /өрөг урлаг/, үйлдлийн урлаг, медиа саунд урлаг, олон нийтийг хамарсан интериактив урлаг, технологи дээр суурилсан VR ажил, видео ажлуудаас бүрдсэн ба бүх оролцогч талууд нэгэн зорилгын дор <strong>“хамтын оролцоо”</strong>-г эрхэмлэн оролцож буйгаараа онцлог. Үзэсгэлэнд оролцсон бүтээлчид байгаль орчны асуудал, эко сэтгэлгээ, хүний оюун санааны ба бие махбодын оролцоог тусгасан өвөрмөц бүтээлүүдийг толилуулж байна.</p><p>Хамтдаа хүн төрөлхтөн, байгаль дэлхийн тэнцвэр, урлагийн уялдаа холбоог шинээр эрэлхийлж, бодит өөрчлөлтүүдийн эхлэл болсон Шамбала 2056-тай хамт үнэт зүйлсээ бахархалтайгаар урлацгаая!</p><p>Хүндэтгэсэн</p><p><em>Куратор Д.Дашмөрөн /Murun Dalai/</em></p><h3>SHAMBALA 2056 бол зүгээр л мод тарьдаг төсөл биш</h3><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*l30_ymNcgvo59aRh5BX7Lg.jpeg" /><figcaption>Эх сурвалж: Монгол орны цөлжилтийн атлас, 2020 он</figcaption></figure><p><strong>Төслийн бүс нутаг:</strong> Дорноговь аймаг, Эрдэнэ сум, өргөргийн 44° 4’52.51” уртрагийн 111°11’50.14” байрлах Төхмийн хөндийн Ар Цацын Ус нь Монгол орны <em>“цөлжилтийн нэн хүчтэй”</em> зэрэглэл бүхий бүс нутаг.</p><p><strong>Нийт ногоон байгууламж хийгдсэн талбай:</strong> /2024 оны байдлаар/ 13 га газар</p><p><strong>Талбай дээр байрших нийт мод: </strong>/2024 оны байдлаар/ 66,000ш тарваган хайлаас</p><p><strong>Онцлог: </strong>Хоёр лэнд арт дээр таригдсан хайлааснуудыг технологи ашиглан хүний оролцоогүйгээр усалж байна. Сэргээгдэх эрчим хүчийг ашиглан бүх хэрэглээгээ хангаж байгаа ба цаашдаа дэд бүтцийг хөгжүүлэх, био инженерчлэлийн том судалгааны хүрээлэн бүхий сургуулийг барих төлөвлөгөөтэй ажиллаж байна.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/526/1*8Z0nkTekEBnfmdYosT2U9A.jpeg" /></figure><p>Энэхүү үзэсгэлэн, арга хэмжээ нь Шамбала 2056 <a href="https://www.facebook.com/shambala.mn?__cft__[0]=AZUO3LwXKnuL3E40xWsaDLMccTg9IOs5e0ZRSiP7q6jB3NmMQCMujGJQTtDynwPaRXl5i1QUoZmRmFFHpU8crR3bXodh-_SE_kExpgeaU03tfG1DnSiB408V3yGp-7ptoCDuSnYho8i47tFoqQh7zyiMV1RoqLtYTPb3iU4eNClqFsSzIie_AdY-7uw9QAn0o-0&amp;__tn__=-]K-R">Shambala2056</a> төслийн <em>“он цагийн хэлхээс”</em> буюу өмнөх жилүүдийн хийж бүтээсэн ажлуудын түүх мэдээлэл, контемпорари уран бүтээлчдийн инстоляц /өрөг урлаг/, үйлдлийн урлаг, паблик урлаг, медиа саунд урлаг, олон нийтийг хамарсан интериактив урлаг, технологи дээр суурилсан VR ажил, видео ажлуудаас бүрдэж 2024.12.14-ны өдөр МУЭ-н үзэсгэлэнгийн танхимд болж өнгөрлөө. Уг төсөлд оролцсон бүх байгууллага, хүмүүс хүрэлцэн ирж мөн хуран цугларсан талууд нэгэн зорилгын дор <em>“хамтын оролцоо”</em>-г эрхэмлэн, үйл хэргээрээ <em>“хэлхэлдэн холбогдсон” </em>юм. Куратораар ажиллах санал тавьж, зохион байгуулах боломж нөхцлөөр хангасан төслийн удирдагч, үүсгэн байгуулагч Б. Шижирбатад болон хамтран ажилласан багийн хүчирхэг охидод баярлалаа.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*QBZZcoSR6KNQU39nxLl6KA.jpeg" /></figure><ul><li>Шамбала 2056 төслийн явцыг тайлагнах</li><li>Уур амьсгалын өөрчлөлтөнд бодит оролцоотой буй байгууллага хүмүүст талархах</li><li>-Бүх талууд хамтдаа бүтээл туурвих</li><li>Хүлэмжийн хийг бууруулах зорилготой GO ZERO арга хэмжээг контемпорари урлагийн илэрхийлэлтэй хослуулах</li><li>Уран бүтээлчдийн бүтээлүүдийг тодорхой таргетад хүргэн танилцуулах гэсэн дэд зорилгуудын хүрээнд болж өнгөрсөн уг арга хэмжээнд хамтран ажиллах санал хүлээн авч оролцсон уран бүтээлчид байгаль орчны асуудал, эко сэтгэлгээ, хүний оюун санаа ба бие махбодын оролцоог тусгасан өвөрмөц бүтээлүүдийг толилуулж үзэгчдийг мөн татан оруулсан нь хүрэлцэн ирсэн хүмүүст тунчиг өвөрмөц, сонирхолтой, хүчтэй мэдрэмжүүдийг мэдрүүлсэн билээ.</li></ul><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*jRXbrNkmzsu2RzLu06ArmQ.jpeg" /></figure><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=528a85be6919" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[“Миний хувьд хамгийн сонирхолтой олдвор XIII-XIV зууны монголчуудын хувцас хэрэглэл” МУИС-н Түүх…]]></title>
            <link>https://medium.com/@murundalai12/%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D1%85%D1%83%D0%B2%D1%8C%D0%B4-%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B2%D0%BE%D1%80-xiii-xiv-%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%87%D1%83%D1%83%D0%B4%D1%8B%D0%BD-%D1%85%D1%83%D0%B2%D1%86%D0%B0%D1%81-%D1%85%D1%8D%D1%80%D1%8D%D0%B3%D0%BB%D1%8D%D0%BB-%D0%BC%D1%83%D0%B8%D1%81-%D0%BD-%D1%82%D2%AF%D2%AF%D1%85-cd05c97ec184?source=rss-d5f1aeb812ae------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/cd05c97ec184</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Murun Dalai]]></dc:creator>
            <pubDate>Sun, 10 Aug 2025 16:38:40 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2025-08-10T16:38:40.044Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h3>“Миний хувьд хамгийн сонирхолтой олдвор XIII-XIV зууны монголчуудын хувцас хэрэглэл” МУИС-н Түүх, археологийн тэнхимийн доктор, археологич У.Эрдэнэбат</h3><p><em>Олон мянганы өмнө өвөг дээдэс маань хэрхэн амьдарч байсныг судалж үзээд, тэд гадныхны хэлдгээр “бүдүүлэг”, “махчин” хүмүүс байгаагүй гэдгийг, харин ч монголчууд бид дэлхийн түүхэнд асар их соёлын үр суулгаснаараа бахархах ёстойг олж мэдсэн юм. Гэхдээ үүнийг хэн батлах юм бэ гэж үү? Археологичид. Тэд эртний хүмүүсийн булш бунханг малтаж судалгаа шинжилгээ хийсний үндсэн дээр маш сонирхолтой мэдээллүүдийг олон нийтэд хүргэдэг билээ. МУИС-н Түүх, археологийн тэнхимийн доктор, археологич У.Эрдэнэбат “Нэгэн эрэлчин малаа хайж яваа агуйд хоног төөрүүлэхээр болжээ. Гэтэл тэр агуйд авс, элдэв эд хэрэглэл байсанд эвгүйцэхдээ бүгдийг нь юу ч үгүй хэмхэлж орхиж. Харин өнөөх нь эрт үеийн маш үнэт олдвор байжээ. Ийм хөгжилтэй хэрнээ харамсалтай жишээ олон байдаг” хэмээн ярьсан юм.</em></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/473/1*SHTVIM_P4gBiIVrr80d0YQ.png" /><figcaption><em>МУИС-н Түүх, археологийн тэнхимийн доктор, археологич У.Эрдэнэбат</em></figcaption></figure><blockquote><em>1994 онд МУИС-ийн Түүхийн ангийг түүхч, археологич мэргэжлээр төгсөөд ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажилтан</em></blockquote><blockquote><em>2000 онд МУИС-д магистр</em></blockquote><blockquote><em>2002–2006 онд ХБНГУ-ын Бонны Их Сургуульлд докторантурт суралцаж, </em>“Эртний монголчуудын оршуулгын зан үйл: X-XVII зууны монголчуудын булшны олдворт хийсэн түүх, археологийн шинжилгээ”<em> сэдвээр Өвөг ба эртний түүхийн археологийн докторын зэрэг</em></blockquote><blockquote><em>2007 оноос хойш өдгөө хүртэ МУИС-д багшилж байна.</em></blockquote><p><strong>Хөдөө орон нутгуудад малтлага хийж байх үед тохиолддог сонирхолтой жишээнүүдээсээ хуваалцана уу?</strong></p><p>Би нийслэлийн арван жилийн 31-р сургуулийн түүх, нийгэм судлалын гүнзгийрүүлсэн ангид суралцаж төгссөн юм. Анх IX ангид байхдаа найз Х.Пүрэвтогтохтойгоо хамт археологийн экспедицэд ажиллаж үзэхээр шийдэж, ШУА-ийг хайж олоод, Монголын алдартай археологичдын нэг Н.Сэр-Оджав гуайтай уулзаж байлаа. Тэр хүн биднийг уриалгахан хүлээж авч байсансан. Дараа нь МУИС-ийн Түүхийн ангид орж, I дамжаагаа төгссөн зун археологийн танилцах дадлагаар ангийн нөхдийн хамт 21 хоног явсан. Монголын эртний түүхийн өлгий нутгуудаар явж, сүүлд нь Архангай аймгийн Хануй голын хөндийд “Монгол Зөвлөлтийн экспедиц”-тэй хамт ажилласан. Түүнээс хойш зун болгон хээрийн шинжилгээний ажилд идэвхтэй оролцож ШУА-ийн орон тооны ажилтан шиг л болсон. Ардчилсан хувьсгал ялж, нийгэмд огцом өөрчлөлт явагдаж, идэж уух зүйл ховордсон үед буюу 1991 онд ШУА-ийн “Дорнод Монголын экспедиц”-д явсан. Экспедицийн хугацаа дуусч байх үед долоон кг гурил, долоон лааз нөөшилсөн махтайгаар өглөө, өдөр, оройгүй бантан идсэн дээ. Буцахдаа малчин айлуудаар зочлоход биднийг сайхан айргаар дайлна. Тэгээд, нүүр гар угаадаг данхандаа хүртэл айраг хийж авч байсан гээд хөгжилтэй дурсамжууд их бий. Зуны гурван сар малтлага хийчихээд, хичээл ормогц намрын ургац хураалтаар “Сангийн аж ахуй”-руу хөөгддөг байлаа.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/715/1*66Gkz6h5lQUYIU8W_UJYzw.png" /></figure><p><strong>ХБНГУ-д сурч байхад тань өөр улс орнуудад малтлага хийх боломж олдсон уу?</strong></p><p>Өөр улсад бол үгүй. Баруун Герман, Бельгийн хил дээр Ромын үеийн чандарласан булшны малтлага дээр ажиллаж байлаа. Монголын археологийн хувьд, манай орны нутаг дэвсгэр дээр Евроазийн төдийгүй дэлхийн түүхэнд нэр алдраа цуурайтуулсан нүүдэлчдийн эзэнт гүрнүүд оршин байсан. Иймээс Монголын археологийн судалгаа анхнаасаа л олон улсын шинж чанартайгаар хөгжиж ирсэн онцлогтой. Монголын судлаачид одоохондоо өөрийн орны нутаг дэвсгэр дээр л хайгуул, малтлага судалгаа хийж байна. ХБНГУ-ын хувьд, манайхаас нэлээд өөр, судалгааны байгууллагууд нь нарйин тогтсон системтэй. Жишээ нь, археологийн шинжлэх ухааны хамгийн шилдгүүд нь Германы археологийн хүрээлэнд ажилладаг. Манайхаар бол ШУА гэсэн үг л дээ. Гэхдээ Германы археологийн хүрээлэн нь Гадаад хэргийн яамандаа харьяалагддаг. Ихэвчлэх гадаадад шинжилгээ судалгаа хийдэг. 187 жилийн түүхтэй, дэлхийн 10 гаруй оронд салбартай. Бараг Антарктидээс бусад тивд судалгаа хийдэг газар бий. ХБНГУ-ын 16 муж болгонд “Хөшөө дурсгалыг арчлан хамгаалах алба” гэж байдаг. Хүрээлэн, их дээд сургуулиуд, орон нутаг судлах музейтэйгээ нягт хамтарч ажилладаг. Мэргэжлийн оюутнууд гол ажлыг нугалахын зэрэгцээ илэрсэн олдвор материалыг боловсруулж, бакалавр, магистр, докторын судалгааны ажлаа бичдэг. Энэ бүх ажлыг нь хүрээлэн, мужийн соёлын байгууллагууд үнэлэн, сургалт судалгаа, музей үзүүллэгийн ажил бүхэл цогц систем байдлаар явдаг. Тэнд бас археологийн салбарт хувийн хэвшлийн компаниудыг хүлээн зөвшөөрдөг. Манай улсад ч гэсэн яваандаа иймэрхүү өөрийн орны онцлогт тохирсон оновчтой зохион байгуулалтанд орох болов уу. Монголын хувьд хүн ам цөөтэй боловч газар нутаг өргөн уудам, түүх соёлын дурсгал асар их байна. Бүх зүйлийг Улаанбаатарт төвлөрүүлж ирсэн нь зарим талаар бэрхшээл учруулдаг. Орон нутагт мэргэжлийн чадварлаг боловсон хүчнийг яаж ажиллуулах вэ? Шинжлэх ухаан, соёл, боловсролын байгууллагад ажиллагсад, ялангуяа залуу мэргэжилтнүүдийн цалин хангамжийн асуудлыг яаж сайн болгох вэ? Орчин үед хүмүүсийг бодитой дэмжлэг үзүүлэхгүй байж дан ганц сэтгэл гэж хөөргөөд байх хэцүү шүү дээ.</p><p><strong>Археологийн малтлага хийх үед тухайн орон нутгийн иргэд хэрхэн хүлээж авдаг вэ?</strong></p><p>Монгол орон археологийн талаар судлах болсноос хойш 100 гаруй жил болж байна. Эхэн үедээ үндэсний мэргэжлийн боловсон хүчин гэж байсангүй. Дандаа гадаадын эрдэмтэд, судалгааны ангиуд ирж шинжилгээ хийдэг байсан. Тэр үеийн тайлан, бичвэрүүдэд <em>“Монгол оронд археологийн судалгаа хийх маш хэцүү” </em>гэж, зарим нь <em>“бараг боломжгүй”</em> гэж бичсэн байдаг. Энэ нь дэд бүтцийн хөгжлөөс гадна гол нь орон нутгийн хүмүүсийн хандлагатай холбоотой байсан. Тухайн үед буддын шашин хүчтэй дэлгэрсэн, хүмүүсийн сүсэг бишрэл ч гүн байсан. Ийм учраас эртний булш бунхан ухаж төнхөхийг таашаадаггүй, сөнөсөн хотын балгас, сүм хийдийн эвдэрхий туурь таатай сэтгэгдэл төрүүлдэггүй байж. Тиймэрхүү газарт ойртож очих, хонож өнжихийг цээрлэдэг, айж болгоомжилдог байжээ. Жишээ нь, эртний Хархорум хотод ажиллаж байсан Оросын экспедицийн байрлуулсан малтлагын цэг шугамын гадсыг цайгаа уугаад ирэх хооронд нь Эрдэнэ зуугийн лам нар сугалаад хаячихдаг байсан гэхчлэн ажил хийхэд түвэгтэй байсан тухай аян замын тэмдэглэлдээ бичсэн байдаг. Сүүлийн жилүүдэд эмх замбараагүй уул уурхайгаас үүдэлтэй сөрөг хандлагууд, бэлчээр, ус, байгаль орчин асар ихээр сүйдсэнтэй холбоотойгоор ард иргэд ерөнхийдөө газар шороо ухаж төнхөхөд дургүйцэх болсон. Жишээ нь, миний ажилладаг “Монгол-Германы Орхон” экспедиц Монголын эртний нийслэл Хархорум хот болон Уйгурын хаант улсын нийслэл Хар балгаст түүх, археологийн талын судалгаа хийж байгаа. Орхоны хөндийд 1998 оноос хойш тасралтгүй ажиллаж байна. 2007 оноос Хар балгаст ажиллаж байна. Эхэн үед нутгийн зарим хүмүүс нэлээд эсэргүүцэж байсан ч сүүлдээ учрыг ойлгож, харин ч шинжлэх ухааны судалгааг дэмжих болсон. Хар балгасаас холгүй хотын оршин суугчдын булш оршуулгын газар байдаг. Бараг толгой дараалан эрт дээр цагт тоногдсон. 2012 онд бид одоогоос 1200–1300 жилийн өмнөх нэгэн жижгэвтэр бунхан олсон нь тоногдоогүй байсан. Тэндээс Уйгурын үеийн эмэгтэй хүний хувцасны олдворууд илэрсэн. Хувцсыг Улаанбаатарт Соёлын Өвийн Төвд сэргээн засварлуулаад Архангай аймгийн Хотонт суманд Айрагны баярын үеэр тусгай үзэсгэлэн зохион байгуулж нутгийн олон түмэнд толилуулсан. Маш олон хүн манай үзэсгэлэнг сонирхож, шинжлэх ухааны малтлага судалгаа хийснээр түүхийн шинэ мэдлэгийг буй болгож байдгийг нүдээр үзэж ойлгоод хандлага нь ч өөр болох жишээтэй. Бид сэргээн засварлуулсан олдворуудаа Архангай аймгийн музейд хүлээлгэж өгсөн. Энэ мэт археологичдын ажил нь тойруу замаар ч гэсэн аялал жуулчлал хөгжих, гадаад дотоодын аялагчид Монголд үзэж сонирхох шинэ үзмэр бүтээгдэхүүнийг буй болгож байгаа зэрэг тал талын ач холбогдолтой.</p><p><strong>Дундад зууны үеийн хувцас хэрэглэлээс хамгийн сонирхолтой арга ажиллагаатай, хээ хуаран дүрслэлтэй ямар олдвор байдаг вэ?</strong></p><p>Монгол бол эрс тэс, хуурай уур амьсгалтай орон. Ийм ч учраас зөөлөн эдлэл хадгалагдахдаа тааруу байдаг. Гэхдээ, гайхалтай сайн хадгалагдсан олдворууд бий. Сүүлийн үед хадн оршуулгаас сайн хадгалагдсан хувцас хэрэглэл, зэр зэвсэг, хатмал шарилууд олдож байгаа. Нүүдэлчид өөрсдийн амьдарч буй цаг уурын орчин, эрхэлж буй аж ахуйтайгаа зохицсон хувцасны соёлыг бүтээснээрээ бусад ард түмнээс ялгардаг. Энэ дундаас, миний хувьд хамгийн сонирхолтой нь XIII-XIV зууны монголчуудын хувцас хэрэглэл. Монгол эхнэрийн өмсөн байсан “богтаг” малгай их онцлог хувцасны төрөл. Зөвхөн загварын талаасаа биш, монгол угсаатны төрт ёсны уламжлал хувцасны соёлтой хэрхэн холбогдсоныг харуулж байдаг. Тэр үеийн хувцасны загвар, урлаж хийсэн арга барил, хийц, хээ чимэг нь гайхалтай тансаг. Хэдийгээр өөрийн орон нутгаас гаралтай түүхий эдийг ашигладаг байсан ч хаа холын Перс, Хятад, Баруун Европын орнуудаас ирсэн торго, үнэт бөс даавуугаар хувцас хунараа чимэглэж байсан. Гэхдээ тэд дэлхийг эзэлсэн гээд үрэлгэн байсангүй. Яагаад ингэж хэлж байна вэ гэхээр, хувцасны эсгүүрийг нь үзэхээр илүү өөдөс ч гаргалгүй маш хэмнэж хийж байсан нь үнэхээр бахархалтай санагддаг. 2006 онд “Монгол эхнэрийн богтаг малгай” гэдэг номоо хэвлүүлж байсан.</p><p><strong>Эртний хүмүүсийн нүүдэллэж ирсэн нутаг орнуудын талаар янз бүрийн л ойлголт байх юм. Та өөрийн зүгээс ямар нэгэн залруулга хийх үү?</strong></p><p>Евроазийн тал хээрийн бүс нутаг хэмээх ойлголтод Манжуур, Монголоос баруун тийшээ Хар тэнгис хүртэлх өргөн уудам бүс нутаг хамаардаг. Эдгээр нь байгаль, цаг уурын хувьд ижил төсөөтэй тал хээрийн бүс нутаг юм. Эрс тэс цаг агаарын өгөгдлөөсөө шалтгаалаад энэ газар оронд оршин амьдарч ирсэн хүмүүс эртнээс нүүдлийн мал аж ахуй эрхэлж, амьдрах хэв маяг, эд хэрэглэл, хувцас өмсгөлд нь нийтлэг дүр төрх тогтсон нь ч байгаль, цаг уур, эрхлэх аж ахуйтайгаа холбоотой байжээ. Миграци буюу улс түмний шилжин нүүдэллэлтийг дотоод, гадаадын зарим судлаачид хэт үнэлж тайлбарлах тохиолдол бий. Тухайлбал, Монгол нутагт Хүннү, Сяньби, Жоужань, Түрэг, Уйгур, Хятан гээд л төр улсууд байгуулагдах бүр хүн амь нь солигдоод байсан юм шиг зарим хүн ярьж бичдэг. Гэтэл нүүдэлчдийн түүхэнд хүн ам нь хоосортол нүүдэллэж байсан үзэгдэл ерөөсөө байгаагүй. Зөвхөн ноёлох овгууд солигдож, тэд л хөөгдөн явж байснаас бус, үндсэн хүн ам нь хэдэн мянган жилийн турш идээшин суусан тэр л нутаг орондоо урьдын байдлаар мал сүргээ адгуулан сууж байжээ. Өөрөөр хэлбэл, хаад ноёд солигдлоо ч ард түмэн нь газар нутагтаа байж л байсан гэсэн үг. <em>“Газар бол төр улсын үндэс” </em>хэмээн Хүннү гүрний Модун Шаньюй хэлсэн байдаг. Газар гэдэг үгийн цаана бэлчээр ус, мал сүрэг, тэгээд хүн гэдэг ойлголт нь ч байгаа. Тэгээд ч захиран дагуулах албат иргэдгүй юм бол төр улс гэж яаж ч оршин тогтнох билээ дээ. XIII-XIV зууны үед дэлхийг байлдан дагуулж асан монголчуудын үнэт зүйл юу байсан бэ гэдэг ч их сонин. Монголчууд баян тансаг олон газар оронг эзэлж авчихаад, алт эрдэнэсийг нь хээр тал дээр асгаад дээрээс нь зүгээр нэг эсгий хаячихаар найрлаад сууж байсан нь хүмүүсийн гайхширлыг төрүүлж байсан гэж зарим түүхэн сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Эр хүний жаргалын дээд юу вэ гэдэг асуулт тавихад 800 жилийн өмнөх монголчуудын өгч байсан хариулт сонин. Тэр үед алт мөнгө, эрдэнэс баялгийг жаргал гэж хариулж байсангүй, ахуй соёл, мал сүргээ дээдэлж байсан нь харагддаг.</p><p><strong>Монгол нутгаас олон гайхалтай олдвор олддог ч хүмүүс энэ талаар нарийн цэгцтэй мэдээлэл авч чадахгүй байна. Энэ тал дээр ямар алхам хийх нь зохистой вэ?</strong></p><p>Мэдээж ШУА-ийн хүрээлэнгүүд, Үндэсний музей зэрэг улсын байгууллагууд асар их зүйл хийж байгаа. Бас хувийн хэвшлийнхэн, тухайлбал “Монсудар” хэвлэлийн газрын санаачилгатай ажиллаж байна. Сүүлийн үед Монголын түүхэн сурвалжууд, хэл шинжлэлийн бүтээлүүд, ардын үлгэр домог, зүйр цэцэн үгсийг боть ботиор хэвлэж, бас Монголын түүхийг энгийн хүмүүст ойлгомжтойгоор буюу зургаар үзүүлэх зэрэг тодорхой ажлуудаг хийж байна. Манжийн ноёрхлын үе, 1911–1924, 1924–1959 он хүртэлх түүхийг өгүүлсэн “Монголчууд: Зурагт түүх” хэмээх гурван цуврал ном хэвлэгдэн гарсан байгаа. Зөвхөн эрдэмтэн шинжээчдэд төдийгүй, олон нийтэд хүртээмжтэй байлгах үүднээс судалгааны үр дүнгээ энгийн аргаар хүргэх тал дээр бодох зүйл бий. Археологийн олдворуудыг анх олдсон газарт нь байлгаж, аялал жуулчлалын шинэ маршрут, бүтээгдэхүүн буй болгох тал дээр анхаарч ажиллаж байгаа.</p><p><strong>Ирээдүйд археологич болох хүсэлтэй хүүхэд залууст ямар зөвлөгөө өгөх вэ?</strong></p><p>Шинжлэх ухааны зорилго нь чухамхүү үнэнийг тогтооход орших ба тэрхүү үнэнийг тогтоох нь тийм амар зүйл биш юм. Эртний түүхийн бодитой баримтыг хүн төрөлхтөнд дэлгэн үзүүлж, хүний үүсэл хөгжлийг өөр өөр уламжлал, соёлын бүтээгдэхүүн гэдгийг харгалзан тогтоож, өвөг дээдсийн түүхийш байнаг сануулж байдгаараа археологичид бол хүн төрөлхтний оюун ухаан, ой санамж билээ. Орчин үеийн археологи нь шинжлэх ухааны олон салбарын зааг дээр хөгжиж байна. Тэгэхээр, энэ мэргэжлийг сонирхож байгаа, эх түүхээ судалж мэдэхийг хүссэн хүмүүс хэдий чинээ их уншиж, тал бүрийн өргөн мэдлэгтэй болно, төдийн чинээ амжилтанд хүрнэ. Үүний тулд дурласан зүйлээ чин сэтгэлээсээ хийдэг байх хэрэгтэй. Бас гадаад хэл сайн сурах нь чухал. Гадаад хэл эзэмших бүр шинэ боломж нээгдэж, аливааг харах өнцөг нэмэгддэг гэж ухаантай хүмүүс сургасан байдаг. Археологийн мэргэжилд бас бие бялдрын хүмүүжил ч их чухал. Ганц ном шагайгаад байх биш, спортоор хичээллэн биеэ эрүүл авч явах, амьдралын зөв дадал хэвшилтэй байх нь их чухал юм даа.</p><p><em>Ярилцлагыг: Murun Dalai 2016 оны IV сар</em></p><p><em>(Нийслэл guide сэтгүүлийн V сарын дугаарт нийтлэгдэв)</em></p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=cd05c97ec184" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Хувь тавилангийн симфони Цогзолын Нацагдорж (1951–2010)]]></title>
            <link>https://medium.com/@murundalai12/%D1%85%D1%83%D0%B2%D1%8C-%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%81%D0%B8%D0%BC%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B8-%D1%86%D0%BE%D0%B3%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6-1951-2010-3bfe43e92894?source=rss-d5f1aeb812ae------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/3bfe43e92894</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Murun Dalai]]></dc:creator>
            <pubDate>Sun, 10 Aug 2025 12:46:51 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2025-08-11T05:08:56.006Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h3>“Хувь тавилангийн симфони” <em>Цогзолын Нацагдорж </em>(1951–2010)</h3><p><em>СУИС дээр зохион байгуулагдсан хэвлэлийн бага хурлаар нэгэн эрхмийн 65 жилийн ойг тохиолдуулан түүний хөгжмийн өдрүүдийг зохион байгуулах гэж байгаа тухай мэдээллэв. Түүний шавь нарын төлөөлөл, гэр бүлийн хүн, хамтран зүтгэгчид энд цугларсан байх бөгөөд бүгд л түүнийг санан дурсаж, уран бүтээлүүдийг нь бахархалтайгаар ярьж байлаа. Түүний тухай ном, ярилцлага, CD-г үзээд, хамтран зүтгэгчид, хайртай гэргийгээс нь илүү ихийг олж мэдээд үнэхээр л гайхан шагширсан билээ. Тэр бол Төрийн Соёрхолт хөгжмийн зохиолч, Их На багш гэгдэх Цогзолын Нацагдорж байв.</em></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/591/1*xc09axRRqG7waGtRQ4J6Mw.png" /><figcaption><em>Төрийн Соёрхолт хөгжмийн зохиолч, Их На багш гэгдэх Цогзолын Нацагдорж </em>(1951–2010)</figcaption></figure><h4><strong>Эхлэл</strong></h4><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/622/1*NKO6jhk7sAcxoxhdkv0RRg.png" /></figure><p>Шүхэртийн зургаан хүүхдийн тав дахь хөвүүн Нацагдоржийг 1951 онд Цогзол гэлэн үрчилж авсан нь хожмоо Монголын хөгжмийн ертөнцөд На багш хэмээн хүндлэгддэг, Төрийн соёрхолт хөгжмийн зохиолч, их хүмүүн болон өсжээ. Эрдэм номтой, дөлгөөн төвшин Цогзол балчир Нацагдоржид бүхнээ зориулж өсгөсөн гэдэг. Ганц хүүгээ гэсэн халуун сэтгэлээр энхрийлэн хайрлаж, үнэт зан чанаруудыг суулган хүмүүжүүлж, эрдэм номд сургаж, баян хуур, гитар зэрэг тухайн үед ид моданд орж байсан хөгжмийн зэмсгүүдийг, мөн аймгийн төв дээр ирсэн унадаг дугуй болгоныг худалдан авч өгдөг байв. Нацагдорж хүүхдүүдтэй тоглож гадуур гүйдэггүй, гэр, сургуулийнхаа хооронд ном, хөгжмөө үүрэн дугуйгаа жийсээр балчир насаа өнгөрүүлжээ. Тухайн үед Улаанбаатар хотын Багшийн сургуульд хүүхдүүд наймдугаар анги төгсөөд ордог байв. Харин Нацагдорж долдугаар ангиа төгсөөд тус сургуульд шалгалт өгч, баргийн хүний бардаггүй “Манжуурын толгод” аялгууг баян хуураар хөгжимдөхөд багш нар нь гайхан шагшиж, шууд элсүүлэн авч байсан түүхтэй. Багшийн сургуульд дөрвөн жил суралцахдаа онц сурлагатнуудад өгдөг “Сүхбаатарын нэрэмжит шагналтан” нэмэлт цалин авдаг байв. Тэрбээр 1970–1972 онд сургуульдаа багшаар үлдсэн нь ур чадвар, хичээл зүтгэлийнх нь нэг үзүүлэлт болсон болов уу.</p><h4>Аз жаргал</h4><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/211/1*fIAY7GTNwnDGhVRXTzhdlQ.png" /><figcaption>Гэргий Норсмаатай хамт</figcaption></figure><p><em>“Таны аз жаргал юу вэ?” </em>хэмээн “Гоодаль”-ийн сэтгүүлч Ч.Сүнжидмааг /2005 оны 11 сар №5/ асуухад <em>“Их сайхан өвгөн намайг үрчилж авсан юм. Энэ бол нэг аз жаргал. Бурханы үнэнч шавь, гэлэн хүн л дээ. Хоёрт, сайхан эхнэртэй учирсан. Гуравт, хоёр сайхан хүүтэй болсон. Мөн бэр, ачтай болсон минь миний аз жаргал” </em>хэмээсэн нь түүний хувьд гэр бүл хэчнээн эрхэм болохыг харуулж байв. Нацагдоржийн гэргий Норсмаа <em>“Анх 1969 онд Багшийн сургуульд орох гээд үүдэнд нь жагсаж байлаа. Тухайн үед “Сүхбаатарын нэрэмжит шагналтан” буюу сургуулийн хамгийн шилдэг оюутан гарч ирж хичээлийн жилийн эхний хонхыг цохидог байсан юм. Тэгэхэд, дөрөвдүгээр дамжааны оюутан Ц.Нацагдорж хонх цохиод бүх хүүхэд түүнийг шохоорхон харж, оюутны анхны хичээлдээ орж байлаа. Дараа нь багшийн сургуулийн урлагийн үзлэг болоход манай бүжгийн үзүүлбэр шалгарч, сургуулийнхаа нэгдсэн тоглолтонд орох болсон. Тэр үеийн хөгжмийн ангийнхан шалгаруулалтанд орохгүй, шууд л тоглолтонд ордог байлаа. Тэгэхэд анх танилцсан. Манай тухайн үед Наран 500 айлд /одоогийн III, IV хороолол/ амьдарч байсан юм. Нацагдоржийн жинхэнэ аав Шүхэртийнх манай хамар хашаанд байсан нь их сонин хувь тохиол шиг санагддаг шүү. Хичээлийн завсарлагаанаар тэр надтай ирж уулзаад хичээл, уншсан ном зохиолоо ярилцдаг, заримдаа</em> <em>намайг дуудаж тоглож байгаа хөгжмөө сонсгодог, ийм л урлаг болоод номын үерхлээр хоёр жил үерхсэн юм. 1972 онд намайг төгсөөд Архангай аймгийн 10 жилийн сургуульд багшлах хуваарь авахад Нацагаа хөгжмийн тэнхимдээ хоёр дахь жилдээ багшилж байсан юм. Тэрбээр “Төрж өссөн нутагтаа очиж багшлах нь зөв. Харин би хол газар руу удаан хугацаагаар явах гэж байгаа. Чи намайг хүлээх үү? гэж анх удаа сэтгэлээ илэрхийлэн асуухад би эргэлзэлгүй “Чадна аа”л гэж хариулсан. Ингээд бид хоёр сурч, ажиллахаар хоёр тийш салж, зургаан жилийн дараа эргэн нийлж гэр бүл болж байлаа” </em>хэмээн ханийнхаа тухай сэтгэл догдлон хуучилсан. Үнэнч, ариун нандин харилцаан дээр тогтсон нэгэн сайхан гэр бүлийн жишээ энэ. Хөгжим тоглоод сууж байхад нь түүний гар төгөлдөр хуурын даруул дээр усны долгион мэт долгилон харагддаг байсан тухай олон хүн дурсдаг. Хөгжмийн зохиолч хүний гэргий байхад ихээхэн тэвчээр шаардагддаг мэт. Харин тэд ямагт хамт байж, ярилцаж, бие биеэ ихэд хүндэтгэн, эхнэр нь түүнд уран бүтээлээ сайн хийх бүхий л нөхцөлийг хангаж өгөхийг хичээдэг байсныг ярианаас нь анзаарсан. Бачимдах сэтгэл хааяа төрөх ч тийм үед нөхрийнхөө нөр их хөдөлмөрөөр бүтсэн бүтээлүүдийг сонсоод уужран, урам зориг авч, бахархдаг байсан тухайгаа ч хуучилсан юм. МУУГЗ, хөгжмийн зохиолч Ш.Гунгаажав <em>“Ухаант гэргий Норсмаа бол ёстой л гэр бүлийн түшиг тулгуур болсон халамжтай сайн хань… Чухамдаа ханийнхаа түшиг, хайр халамжинд л амганланг эдлэх Нацагаа маань энэ төгөлдөр хуураараа тэр их уран бүтээлээ туурвиж суусан гэхээр бахархмаар”</em> гэж магтан бичсэн байдаг. Урлагийн гэр бүлд төрж өссөн хүүхдүүд эцэг эхийнхээ мэргэжлийг өвлөх нь их. Харин Нацагдорж хоёр хүүгээ урлагийн хүнд замаар явуулахыг хүсээгүйгээс өөр мэргэжил эзэмшүүлжээ. Гэвч тэдэнд байсан авьяасыг хөгжүүлэх ёстой байснаа хожим харамсан ярьсан байдаг.</p><h4>Амьдралын үнэ цэн</h4><p>Хичээл номдоо шаргуу, хийж байгаа зүйлдээ чин сэтгэлээсээ ханддаг, ажилдаа үнэнч, бүхий л авьяас, хүч хөдөлмөр, цаг хугацаагаа хөгжимд зориулдаг, дөлгөөн, няхуур, үг цөөнтэй, сэтгэлийн хөдөлгөөнтэй, зарим үед шогч, цөөн үгээр хүнийг эвтэйхэн ёжилчихдог, тэвчээртэй, ухаалаг, хүнд тусархуу, хүн юм гуйхад үгүй гэж хэлдэггүй хүн байсан тухай ойр дотныхон нь дурсан санана. Дууны оркестр хийх, дууны ая засах, компьютер дээр нот шивэх, шивээд ном гаргах зэрэгт багагүй цаг зарцуулсныг нь бодохоор өөрийн эрдэм мэдлэгийг бусадтай хуваалцахыг хүсдэг үнэт чанар түүнд байжээ. Нацагдоржийн бүтээлүүд сонсогчдоос хөгжмийн багагүй боловсрол шаарддаг. Тэрбээр ажлаасаа тарж ирээд орой нь өрөөндөө ороод хөгжмөө нухна, амралт, баярын өдрүүд, зуны амралтаар ч чөлөө завгүй ажиллана. Шинэ хөгжмийн санаа төрөхгүй үед сайн хөгжимтэй кино үзэж, пянз сонсож, сонгодог зохиол уншин өөрийгөө цэнэглэдэг байсан гэдэг. Түүхэн сэдэвт дуурь, симфони, үндэсний хөгжмүүдийн бүх зэмсэг оролцсон бүрэн хэмжээний концерт, дан хөгжмийн зохиол, киноны хөгжим, мэргэжлийн номууд, 100-гаад дуу гээд тоочвол тэрбээр 350 гаруй бүтээл хийжээ. Нацагдорж бүх төрлийн ардын хөгжмийн зэмсэгт тус бүрт нь зориулж концерт бүтээсэн нь тун сонирхолтой. Эдгээр бүтээл нь одоогийн сургалтын системд хөгжимчдийн тоглолтыг сайжруулаад зогсохгүй улсын уралдаануудын гол шалгуур болоод байна. Хөгжмийн зохиолч хүнд төрсөн газар нь их нөлөө үзүүлдэг гэдэг. Тэгээд ч Нацагдорж Дундговийнх бөгөөд “Нутгийн чулуу”, “Хөдөөгийн сайхан” симфони чуулбар, “Тэмээний уралдаан” симфони зэрэг алдартай бүтээлүүдээ унаган нутаг, угаасан усаа бодож бичжээ. 2016 оны дөрөвдүгээр сарын 02–09-нд болсон Нацагдоржийн хөгжмийн өдрүүдээр түүний бүтээлүүдийн нэгээхэн хэсгийг л тоглож үзүүлсэн. Эдгээр тоглолтыг зохион байгуулсан, оролцсон бүх хүмүүст түүний гэр бүлийн зүгээс чин зүрхний талархал илэрхийлснийг уламжилъя.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/566/1*_orAcVFFVLevGMx-p2sA2Q.png" /><figcaption>Түүний гар бичмэл</figcaption></figure><h4>Дуурсахуй</h4><p>“Нацагааг харсан анхны сэтгэгдэл маань лам шиг нөхөр байна гэсэн бодлоор эхэлсэн…”. Н.Жанцанноровын ийн хэлснийг уншаад тэсгэлгүй инээд алдлаа. Хүнийг анх харахад ямар хүн болох нь мэдэгддэг гэдэг л энэ байх. Өргөж авсан аавынх нь хүмүүжил ихээхэн нөлөөлснийг мэдэж болохуйц бас нэгэн жишээ бий. Хоолыг амтлахдаа үнэртээд л тааруулчихдаг торгон мэдрэмж, эвдэрч муудсан эд хогшлоос эхлээд машин хүртэл засчихдаг гарын дүйтэй байсныг гэргий нь дурсах дуртай. Нацагдорж 1978–1982 онд Хөгжим бүжгийн сургуульд багш, 1982–1984 онд Соёлын яаманд мэргэжилтэн, хэлтсийн дарга, 1986–1996 онд Хөгжмийн зохиолчдын хороонд эрхлэгч, орлогч дарга, дарга, 2005–2010 онд СУИС-д хөгжмийн зохиомж, онолын багшаар ажилласан билээ. Мөн зэрэгцэн хөдөлмөрлөж явсан хөгжмийн зохиолчдын ихэнх нь түүнийг “багш-анд” гэж хүндэлдэг байсан нь нэгийг үгүүлнэ. Түүний бүтээл монголын тайзнаа төдийгүй БНАСАУ, ОХУ, Буриадад тоглогдож, зарим газарт одоо ч тоглогдсоор байна. “Авьяас байхад бусад нь болно” гэж боддог гэнэн, шинэхэн оюутнуудыг На багш соргогоор ажиглаж, хөгжмийн шинжлэх ухаанд хандах хандлагыг нь дэс дараатай, ойлгомжтой, бүтээлчээр өөрчилж, онол, туршлага хослуулан чиглүүлж ирснийг түүний шавь болсон зохиолчид дурсдаг. Түүний шавь нар өдгөө монголын хөгжмийн урлагт томоохон байр суурь эзэлж, харин бүтээлүүд нь УДБЭТ, Улсын Филармони, УДЭТ, СУИС, ҮДБЭЧ, ХБК зэрэг урлагийн тайзнаа тоглогдсоор.</p><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2FqNuIBzTDJF4%3Fstart%3D27%26feature%3Doembed%26start%3D27&amp;display_name=YouTube&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DqNuIBzTDJF4&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2FqNuIBzTDJF4%2Fhqdefault.jpg&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="854" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/372de5e6d0cff25702455e4d80a12510/href">https://medium.com/media/372de5e6d0cff25702455e4d80a12510/href</a></iframe><p><em>“Хорвоогийн өнгө нэг нь явж, нөгөө нь хоцордог жамын салхитай юм болохоор, эрхэм андынхаа тухай бичиж үлдээх үүргийг өгч дээ, надад”</em>- Монгол улсын Төрийн хошой шагналт, МУАЖ, хөгжмийн зохиолч Н.Жанцанноров.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/183/1*n_iYRQdo2lY0Ke6pf83KuQ.png" /><figcaption>анд нөхөр хөгжмийн зохиолч Н.Жанцанноровтой хамт</figcaption></figure><p><em>“2000 онд БНАСАУ-д болсон “Хаврын баяр”-ын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд Лувсаншарав багш, Нацагдорж бид 3 оролцлоо. Лууяа багш Нацаг хоёр Монголын орчин цагийн хөгжмийн тухай товч илтгэл тавьж, би Нацагийн “Өргөөний баяр наадам” симфони удиртгалыг БНАСАУ-ын филармонийн Ким Чен Ирийн нэрэмжит симфони найрал хөгжимтэй тоглууллаа. Үнэхээр сайхан тоглосон шүү. Ази хүмүүс болохоор манай таван эгшигт хөгжим, монгол нутаг, цэлмэг тэнгэр, цэлгэр тал нутаг, агт морьдын төвөргөөн, аз жаргалаар дүүрэн ханагар аялгуу, баяр бахдалыг ойлгосон хэрэг. Би дуусаад найрал хөгжимчдөдөө баяр хүргээд үзэгчдийн танхимаас Нацагаагаа урьсан. Тэгэхэд Нацаг маань, анх удаа нүдэндээ баярын нулимстай тайзнаа гарч ирж найрал хөгжим, удирдаачдад баярласнаа илэрхийлэн ёслож билээ”</em> -МУУГЗ, удирдаач Ж.Бүрэнбэх.</p><p><em>“Ц.Нацагдожийн эгнэшгүй их бүтээлд, их говийнх нь адис жанлав шингэсэн” </em>— Монгол улсын Хөдөлмөрийн баатар, МУАЖ, Төрийн шагналт хөгжмийн зохиолч Д.Лувсаншарав</p><p><em>“Нацагаагийн уран бүтээлүүд нэлээд гүн гүнзгий утга агуулга хөөсөн байдгаараа биднийхээс ялгардаг”</em> — МУУГЗ, Төрийн шагналт хөгжмийн зохиолч Б.Шарав</p><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2F3mbWENUF2pU%3Ffeature%3Doembed&amp;display_name=YouTube&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3D3mbWENUF2pU&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2F3mbWENUF2pU%2Fhqdefault.jpg&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="854" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/32677cfe97d7b367995dc1b8506d77f8/href">https://medium.com/media/32677cfe97d7b367995dc1b8506d77f8/href</a></iframe><p>Нийтлэлийг: Murun Dalai /Далайжаргалын Дашмөрөн / 2016.4 сар</p><p><em>(Нийслэл guide сэтгүүлийн 2016 оны V сарын дугаарт нийтлэгдэв)</em></p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=3bfe43e92894" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[“Би Нью-Йоркт аж төрдөг” Санжаажамцын Ариун]]></title>
            <link>https://medium.com/@murundalai12/%D0%B1%D0%B8-%D0%BD%D1%8C%D1%8E-%D0%B9%D0%BE%D1%80%D0%BA%D1%82-%D0%B0%D0%B6-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D0%B3-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D1%86%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%83%D0%BD-c309abbed21f?source=rss-d5f1aeb812ae------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/c309abbed21f</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Murun Dalai]]></dc:creator>
            <pubDate>Sun, 10 Aug 2025 11:00:07 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2025-08-11T05:11:40.332Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/656/1*RHehfnS_a4ONHTmwg_MsYg.png" /><figcaption>2019.12 сар Улаанбаатар хотын музейд, Гэрэл зургийг О.Төгсбилэг</figcaption></figure><p><em>Өндөр өндөр шилэн барилга, контемпорари урлагийн төв болсон олон үндэстний хот бол Нью-Йорк. Метрополитан хотод унтах ч завгүй амьдарч ажиллаж байдаг хүмүүсийн дунд албан ёсны Нью-Йоркэр болох эрх хүн болгонд үүсэхгүй. Харин Санжаажамцын Ариун 49 насандаа Нью-Йоркэр болж, дэлхийн 5,000 гаруй жилийн түүхийг агуулсан урлагийн музей “Метрополитан”-д сайн дурын ажил хийж буй анхны монгол хүн. Тэрээр Нью Йорк дахь Монголын Холбоос ТББ үүсгэн байгуулагч, Хүний нөөц менежментийн зөвлөх, Метрополитан музейн сайн дурын ажилтан, Америкийн музейн холбоо болон Нью Йоркын музейн боловсролын ажилтнуудын холбоодын гишүүн юм. Ингээд түүний нийгэм цаг үеийн шилжилтүүдэд хэрхэн өсөн дэвжиж, суралцсаар байдаг тухай болон музей хүн төрөлхтний амьдралд ямар ач холбогдолтойг мэдэж авцгаая. Хэрэв та дэлхий дахины урлаг соёл тэдгээрийн түүхтэй танилцахыг хүсвэл түүний удирддаг “Live museum with Mongolia Connections for museum lovers”, “Mongoliaconnections” фэйсбүүк группуудэд нэгдэж өдөр бүр сонирхолтой мэдээ мэдээлэл авч байгаарай.</em></p><h4><strong>Санжаажамцын охин</strong></h4><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/715/1*58habsDq_0pRC2KRFtttJA.png" /><figcaption>аав Санжаажамц</figcaption></figure><p>Миний аав Санжаажамц нь “Улаанбаатарын мэдээ” сонинд хянан тохиолдуулах редактороор 37 жил ажилласан. Энэ нь тухайн үеийн хотод болж буй үзвэр үйлчилгээ, тоглолт, шинээр баригдаж буй барилга, үйл явдлууд шинэ содон мэдээлэл, намын суртал ухуулгаас гадна хотын иргэдэд зориулсан зөвлөгөөний булан, хотын хөгжил дэвшил, нийгэм, соёл урлагт хувь нэмэр оруулж, нийгэмдээ үйлчилж буй хүмүүсийн ярилцлага гардаг их хүртээмжтэй сонин байлаа. Ингээд би 1963 онд Санжаажамц, Сувд нарын охин болон мэндэлсэн. Улсын ерөнхий боловсролын 24-р сургуулийг төгсөж, 1982–1988 онд ЗХУ-ын Москва хотноо байрлах хими технологийн Мендлеевийн нэрэмжит их сургуулийг төгссөн. Хүн олж авсан мэдлэгээ үнэлэх үнэлэмжтэй байж, эх орноо хайрлах, ахмадаа хүндлэх, мэдлэг боловсролоо сайжруулах, бусдад тустай үйлс хийх, тэмүүлэлтэй байх зэргийг эцэг эх маань хэлж хүмүүжүүлсэн нь миний амьдралд тусгалаа олсон юм.</p><h4><strong>Хоёр нийгмийн шилжилтэд өөрийгөө олсон нь</strong></h4><p>Их сургуулиа төгсөж ирээд, Барилгын яамны хуваарийн дагуу Баянхошуу дахь Керамикийн үйлдвэрт технологич, ээлжийн ахлагчаар гурван жил ажиллаа. Тухайн үед баригдаж байсан I, X, III, IV хорооллуудын угсармал байрны гадна талын фасадны мозайкууд, угаалга 00-ын өрөөний плита, бор керамик шалыг манай үйлдвэр хийж байсан нь хотынхоо хөгжил дэвшил, өнгө үзэмжид нэмэр болсон гэж боддог. Нэг халаасан керамик шатаах пийшинг дунд нь зогсоож горим алдагдуулж болдоггүй тул 24/72 гэсэн хуваарьт нормын дагуу ажиллахаас гадна картын барааны хоол хүнс хомс үед ажилчдадаа хоол илүүчилж өгөхийн тулд арга сүвэгчилдэг байв. Манай үйлдвэрийн хаалга цонх нь эвдэрхий, аюулгүйн ажиллагааны горим маш муу, нунтаг шороо ихтэй, пийшингийн халуунд бакал, хөвөнтэй куртик, маск алчуур зүүгээд ч нэмэргүй хөдөлмөрийн маш муу нөхцөлд ажилласнаас үүдэн бие маань муудаж дахиж ажиллах аргагүй ч болж, 90 онтой золгосноор үйлдвэрүүд хаагдан нийтээрээ ажилгүй болж байлаа. Картын бараандаа орсон монголчуудын хувьд ажил олно гэдэг тун бэрх байсан ч тухайн үед хуучин Лениний музейд экспортийн бараа бүтээгдэхүүн зарж, гадны мэргэжилтнүүдэд үйлчлэх зорилгоор доллараар үйлчилдэг “Чандмань” худалдааны төв бий болсноор худалдагч, менежерээр дөрвөн жил ажиллалаа. Энд ажиллаж байх хугацаанд англи хэл маань ч сайжран, анх удаа бизнесийн мэдэгдэхүүнтэй болж, маркетинг, үйлчилгээний соёлыг дэлгэрүүлсний нэг жишээ нь бараагаа сурталчлахын тулд гараараа уран зурж бичин сурталчилгааны хуудас тараах, задгай цент дутаахгүй байх үүднээс бохио ширхэглэн өгдөг байсан нь одоо ч хэвээрээ. Монгол орны шилжилтийн үед эдийн засгийг сайжруулахад гадны ХБНГУ, Япон, АНУ, Англи зэрэг орнуудаас гадны санхүүжилттай төслүүд их орж ирдэг байв. Эх орныхоо хүнд цаг үед төсөл дээр ажиллан өөрийгөө өөрчлөн, шилжилтийн цаг үед хувь нэмрээ оруулъя, цалин хөлсөө ахиулъя, гадны менежментээс суралцъя гэсэн зорилго тавиад, 1995 онд АНУ-ын Засгийн Газраас бизнесийн сургалт, гарааны бизнесийн ойлголтыг олгох Говийн Бүсийг Хөгжүүлэх төсөлд Монголын талаас тэнцэн ажиллав. Манай төсөл орон нутгийн засаглал, бизнесийн хөтөлбөр, хөдөө аж ахуйн хөтөлбөр, зах зээлийн үнэ буюу мэдээлэл гэдэг програмыг анх удаа нэвтрүүлж, орон нутагт “Хөдөөгийн бизнес мэдээ” гэдэг сонин гарган, иргэний нээлттэй нийгмийг бий болгож, цагаан хувьсгал болох эсгий гар урлал, ногоон хувьсгал болох ногоо тарих төслүүдийг хэрэгжүүлсэн нь яваандаа орон даяар тарж хэрэгжсэн түүхтэй.</p><h4><strong>Дөчин насандаа АНУ-д магистрт сурав</strong></h4><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/921/1*u8pVLwdUWZtnWDuS7o5H6w.jpeg" /><figcaption>USAID төслийн захиралтай хамт, 2000 он</figcaption></figure><p>Төслийн нэгдүгээр шатаа амжилттай дуусган, онолын мэдлэгээ хөгжүүлэхийн тулд АНУ-ын Сан-Франциско хотод Бизнес удирдлагын чиглэлээр магистрийн зэрэг 2005 онд хамгаалав. Энэ нь төслийн байгууллагад ажилласан бүхий л хүсэл, туршлагаас үүдэлтэй миний сонирхлыг базсан сонголт байсан юм. Нийгэмдээ дасан зохицох чадвартай болохын тулд хувь хүн зайлшгүй хөгжиж байх шаардлагатай гэдгийг сайн ойлгодог байсан учраас өнөөг хүртэл өөрийгөө дайчилж иржээ. Мастераа хамгаалж ирээд гадны томоохон компанид Монгол талаа төлөөлөн, удирдах албанд ажиллан, мөн хүний нөөц, байгууллагын өөрчлөлт, захиргаа, төлөвлөгөө гаргах, бизнесийн зарчмуудыг өөрийн туршлага мэдлэгт тулгуурлан шинэ залуу үеийнхэнд сургалтаар заадаг байлаа. Энэ ажил нь бие даасан менежментийн зөвлөх болох үүдийг нээсэн юм.</p><h4><strong>Үзэл суртлын зөрүү буюу Нью-Йоркод зочилсон нь</strong></h4><p>Коммунизмын үед арван жилдээ Ж.Пүрэв гуайн “Хөгжмийн эгшиг” номоос хувьсгалын үед амьдарч байсан Монголын баян гэр бүл эндээс дүрвэхдээ маш олон хотуудад очисон боловч хамгийн сүүлд Нью-Йоркод суурьшин, гол дүрийн залуу Америк хүнтэй суудаг талаар уншиж байлаа. 1970-аад оны үед уншсан гээд бодохоор тухайн үед Нью-Йоркийг дүрслэхдээ маш харанхуй, дүнсгэр, өндөр өндөр шилэн барилгатай, маш их хүнтэй хэмээн дүрсэлсэн байсан нь миний тархинд сууж, тухайн үеийн коммунизмд өссөн бидэнд “капиталист” маш муухай ойлголтыг өгч байв. Ингээд өнөөх харанхуй хотдоо 1997 онд очиход <em>“үнэхээр л түм түжгэнэсэн, бум бужигнасан хот байна даа. Гэхдээ хамаагүй гэрэл гэгээтэй, өнгөлөг, хүмүүс нь ганган хээнцэр, үнэхээр л урлаг соёлын төв болсон халуун тогоо мэт хот юм” </em>хэмээн бодож, өнөөх ойлголт маань өөрчлөгдөж билээ.</p><h4><strong>Албан ёсоор Нью-Йоркер болов</strong></h4><p>Багадаа театр, галерей, музейд их цагийг өнгөрөөж өссөн бөгөөд, Москвад сурахдаа сонгодог урлагтай танилцсан юм. Чөлөөт цагаа том том музейд өнгөрүүлж, музейн хөтөлбөрүүдэд хамрагддаг байсан ба музей бол маш том боловсролын институц гэдгийг ойлгож, анх удаа музей гэдэг бидний боддогоос шал өөр юм байна гэдгийг мэдсэн. <em>“Өөр нийгэмд төрж өссөн би урлаг соёлд маш их дуртай болохоор хөтөлбөр хийхдээ хэрхэн бүтээлч байх уу? Урлагийн бүтээлүүдээр дамжуулж хүмүүст хүрч болдог юм байна”</em> гэж бодсон. 48 насандаа Нью-Йорк хотын даргын гарын үсэгтэй <em>“Нью-Йорк хотод тавтай морилно уу? Та манай хотын иргэн боллоо. Баяр хүргэе”</em> гэсэн захидал авснаар дэлхий дахины бахархал <strong>I’m New Yorker </strong>гэдэг үгийг хэлэх эрхтэй болсон. Хүссэн хүн болгон тухайн хотын иргэн болохгүй. АНУ-ыг мэдэх мэдлэг, боловсрол, хэлний мэдлэг гэхчлэн шаардлагууд бий. Мөн Нью-Йоркерүүд хотынхоо бүх музей театрыг үзсэн, хотынхоо түүх, хаана юу байгааг ч маш сайн мэддэг нь музейн боловсролтой холбоотой гэдгийг анзаарав. Өөрийгөө хөгшин боллоо гэж гололгүйгээр сурч мэдэн, шинэ соёлтой танилцаж ажиллаж, харилцаа холбоогоо тэлсээр байна.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/243/1*6-aAn6Ak9JbZtsvk1H7a-A.png" /></figure><h4><strong>Музейгээс олж авсан “эрдэнэ”</strong></h4><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/618/1*aj0kZnZmWgW-xOntLSlCHA.png" /></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/241/1*cb5kblgLdBMK9JXWojhE7g.png" /></figure><p>2010 онд Нью-Йоркод очсоноос хойш хоттой танилцан музей, урлаг соёлын газруудаар явахдаа музейн олон нийтийн боловсролын хөтөлбөрүүдэд хамрагдан, олон нийтийг ялангуяа хүүхэд залуучуудыг соён гэгээрүүлэх ажлыг, олон улсын урлаг соёлоор дамжуулан боловсруулдаг болохыг танин мэдсэн. Нью-Йорк хот найман сая хүн амтай, таван том дүүрэгтэй, 175 гаруй музейтэй ба бидний сайн мэддэг Wall Street, Хөрөнгийн Бирж, Broadway театр, дэлхийн урлагийн хөгжлийг дэлгэсэн Метрополитан музей, Эрх чөлөөний хөшөө, орчин үеийн урлагийн Мома музей гээд тоолж баршгүй олон газрууд байдаг. Ингээд 2012 оноос хойш Монголын холбоос (Mongolian Connection)-ыг байгуулж, музейгээр дамжуулан Монголын урлаг соёлыг таниулахаар Метрополитан музейн боловсролын хөтөлбөрт сайн дурын ажилтан болж, буддын урлагийн Рубин музейд болон Байгалийн түүхийн музейнүүдэд олон үйл ажиллагааг амжилттай явууллаа. Урлаг болон музейн өндөр соёлтой Нью-Йоркчууд олон үндэстнээс бүрдсэн тэдгээрийн олон соёлыг хамарсан цаг нартай уралдан ажилладаг эртэч хүмүүс тул ямарваа уулзалт ажлыг 1–2 жилээр урьдчилан төлөвлөсөн байдаг бөгөөд тохирсон цагт уулздаг, амласнаа хийдэг, өндөр хариуцлагыг шаарддаг хотын соёлтой. Яг л хүрд эргэх мэт ажлууд шаргуу явагддаг. Миний бие Mongolian Connection байгууллагыг үүсгэн байгуулж Нью-Йорк болон Улаанбаатар хотын музей, соёл урлагийн олон байгууллагатай хамтран ажиллаж байна. <em>“Залуучууддаа захиж хэлэхэд түүх соёлоо судлан танин мэдэж, цаг заваа өөрсдийгөө хөгжүүлэх, музей, номын сан, театрт очиж эерэг сайхан энергийг авч олон улсын түвшинд боловсорсон, 2–3 хэлтэй, сайхан сэтгэлтэй, байгаль дэлхийгээ хайрласан соёлт хотын иргэд болоорой гэж хүсэн ерөөе”.</em></p><p><em>Нийтлэлийг: Murun Dalai 2019 оны XII сар</em></p><p><em>(Нийслэл guide сэтгүүлийн 2020 оны I, II сарын дугаарт нийтлэгдэв)</em></p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=c309abbed21f" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[“Хувирал - Ойр”]]></title>
            <link>https://medium.com/@murundalai12/%D1%85%D1%83%D0%B2%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BB-%D0%BE%D0%B9%D1%80-59eb76c1e7b0?source=rss-d5f1aeb812ae------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/59eb76c1e7b0</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Murun Dalai]]></dc:creator>
            <pubDate>Fri, 08 Aug 2025 07:25:48 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2025-08-10T09:19:57.586Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>“Ойр Арт Хаб”-н уран бүтээлч Б.Батчимэгийн “Хувирал” анхны бие даасан текстиль баримлын үзэсгэлэн 2025.6.7–20 өдрүүдэд Улаанбаатар- Биенналийн хамрах хүрээний үзэсгэлэн болж өнгөрсөн билээ. Эдгээр өдрүүд урлагт хайртай сонирхогч үзэгч хэн бүхний хувьд “бялхсан дүүрэн” болсныг та санаж байгаа байх. Монголын дүрслэх урлагт төдийгүй текстилийн салбарт шинэ орон зай, дүр төрх, материал, техник, хэллэгийг харуулсан уран бүтээлч Б.Батчимэгийн “Хувирал” үзэсгэлэнгийн тухай сонирхоцгооё.</p><h3>Текстиль: Ахуйгаас урлаг руу</h3><p>Хүн төрөлхтөн анх амьтны үс, ургамлын ширхэгтийг нийлүүлэн сүлжиж, нэхэж эхэлсэн бөгөөд эдгээр арга техник мянга мянган жилийн туршид <em>(зураг 1) </em>технологи, дизайн, материалын хувьсал, үйлдвэржилттэй хослон хөгжжээ. Текстиль нь нэхээсгүй <em>(эсгий, савхи, элэг гэх мэт)</em>, сүлжмэл <em>(ноос ноолууран хувцас эдлэл, хос зүү дэгээ зүүний эдлэл гэх мэт)</em>, нэхмэлээр <em>(хивс, торго, жинс гэх мэт)</em> бүтээгдсэн бүх төрлийн зөөлөн материалуудыг хамарсан том салбар юм.</p><p>XX зууны эхээр Bauhaus хөдөлгөөний эмэгтэй уран бүтээлчид торго, даавуу, геометр хэлбэр ашиглан абстракт хоёр хэмжээст уран бүтээл туурвиж эхэлсэн нь текстилийг ахуйгаас уран сайхны илэрхийллийн түвшинд гаргасан томоохон алхам байв. 1969 онд Magdalena Abakanowicz-ийн <strong>“Abakan Red” </strong><em>(зураг 2)</em> нэртэй аварга хэмжээний текстиль баримал нь энэхүү урлагийн хэлбэрийг уран баримлын ертөнцөд албан ёсоор нэвтрүүлсэн түүхэн бүтээл болсон.</p><figure><img alt="(Зураг 1) Эсгий ширмэл, нэхмэл даавууны олдвор
 Олдсон газар: Төв, Борнуур, Ноён Уул
 Он цаг: Хүннү улсын үе (НТӨ III зуун-НТ II зуун) Занабазарын музей" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*sNSLPWO4agFWp9y8_Tw5kg.jpeg" /><figcaption>(Зураг 1) <em>Эсгий ширмэл, нэхмэл даавууны олдвор </em>Хүннү улсын үе (НТӨ III зуун-НТ II зуун) Занабазарын музей</figcaption></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*qFIqASiZ2fEDrMrzPvdaCQ.jpeg" /><figcaption>(Зураг 2) Magdalena Abakanowicz, <em>“Abakan Red” 1969</em></figcaption></figure><h3><strong>Хэмжээстүүдийн “хувирал”</strong></h3><p>Б.Батчимэгийн “Хувирал” үзэсгэлэн нь бүтээлч хувьсал болон хувь хүний дотоод өөрчлөлтийг илэрхийлэх аж. Түүний дизайны ажлууд, сургалтууд нь гар хивс <em>(гобелен) (зураг 3)</em> буюу хоёр хэмжээст бол энэ удаа бүтээлээ гурван хэмжээст текстиль баримал болгон өргөжүүлж, дүрслэх урлаг болон текстилийн салбарт шинэлэг өнцөг, дүр төрх нэмэв. Хонины ноосон утас, төмөр утасны шинж чанар харилцан үйлчлэл, гэрэл сүүдрийн сонирхолтой олон тоглолт, орон зай дахь дэглэлт “нягт” байсныг дурдах нь зүйтэй. Уг үзэсгэлэн хэдий нэн орчин үеийн үзэсгэлэн боловчиг унаган багийн дотно мэдрэмж үнэрийг агуулж байв. Би-гээс бий болж буй өөр өөр хувилбарууд гэлтэй <em>(Зураг 4)</em>. Нэг өрөөнөөс нөгөөд шилжин урсах улаан утаснууд <em>(Зураг 5)</em>, нэхмэл том панно, төмөр утасны бүтээлүүд, бодлын ээдрээ <em>(зураг 6)</em> мэт хэлбэрүүд нь уран бүтээлчийн хувирал, өөрчлөлтийн түүхийг илтгэж байх шиг. Үзэсгэлэнгийн гол бүтээл нь <em>(зураг 7)</em> эгээ л “бодь” мэт төв, нам гүм хүчийг агуулж байв. Энэ бүгдийг нэгтгэж нэг консептод базаж, уран бүтээлчийн хувирлыг дэглэсэн куратор мэдрэмжтэй чадварлаг байсныг дурдах нь зүйтэй. <em>(Зураг 8)</em></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*daD51nETcF6BPCLwu-urmg.jpeg" /><figcaption><a href="https://www.instagram.com/tapestry_weaving_workshop/">woven by Chempo </a><em>(зураг 3)</em></figcaption></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/900/1*NYB5xsJMbi2TPl7U0Vx1hA.jpeg" /><figcaption><em>(Зураг 4)</em></figcaption></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/900/1*PboGQJeFiubdse5t_1LJKA.jpeg" /><figcaption><em>(Зураг 5)</em></figcaption></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/900/1*E8jJWWKxVBYxku2z7JL97g.jpeg" /><figcaption><em>(Зураг 6)</em></figcaption></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/900/1*vFT1NE8GZuqLBz1BFE1oQg.jpeg" /><figcaption><em>(Зураг 7)</em></figcaption></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*MCqqlAsB3XuU_z2mM7y0mQ.jpeg" /><figcaption><em>(зүүн гар талаас уран бүтээлч Б.Батчимэг, куратор Ж.Ариунтуяа Зураг 8 )</em></figcaption></figure><h3>“Ойр Арт Хаб” — Урлагийг ойртуулах орон зай</h3><p>Урлагт дуртай, бүтээл туурвидаг залуус нэгдэж байгуулсан <strong>“Ойр Арт Хаб”</strong> нь уран бүтээлчдэд орон зай олгож, үзэгчдийг урлагт ойртуулах зорилготой ба анхны “Хувирал” үзэсгэлэн дээр уг баг хамт олон <em>“дэм дэмэндээ, дээс эрчиндээ”</em> гэсэн зарчмаар ажиллажээ.</p><p>Тэдний дараагийн томоохон ажил нь Өмнөд Африкийн визуал артист Chrisel Attewell-ийн <strong>“Дэлхий — Бидний өвлөн авсан түүх”</strong> нэртэй бие даасан үзэсгэлэн бөгөөд 2025 оны 8-р сарын 9–31-ний хооронд “Ойр Арт Хаб”-д дэлгэгдэх юм (Зураг 9). Тэрээр байгалийн өвөрмөц хэлбэр, тогтоцыг тухайн газрын ард иргэдийн түүх, домог, гүн ухаантай уялдуулан олон төрөлт хэлбэрээр туурвидаг уран бүтээлч гэдгээрээ онцлог ба заавал зорьж үзэх үзэсгэлэн хэмээн онцолж байна.</p><p><a href="https://www.oirarthub.org/">https://www.oirarthub.org/</a></p><p><a href="https://www.instagram.com/oir_arthub/">https://www.instagram.com/oir_arthub/</a></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*Kv9p19KNF96f4qyw59Ahmg.png" /><figcaption>(Chrisel Attewell <strong>“Дэлхий — Бидний өвлөн авсан түүх” </strong>Зураг 9)</figcaption></figure><p>Бичвэрийг: Murun Dalai 25.8.8</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=59eb76c1e7b0" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
    </channel>
</rss>