<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/" xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/" xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom" version="2.0" xmlns:cc="http://cyber.law.harvard.edu/rss/creativeCommonsRssModule.html">
    <channel>
        <title><![CDATA[Stories by Nancie ti chita pale on Medium]]></title>
        <description><![CDATA[Stories by Nancie ti chita pale on Medium]]></description>
        <link>https://medium.com/@nancietichitapale?source=rss-13d1e2b69013------2</link>
        <image>
            <url>https://cdn-images-1.medium.com/fit/c/150/150/1*2Q2sgP0xvOC-y0qC5t80fw.png</url>
            <title>Stories by Nancie ti chita pale on Medium</title>
            <link>https://medium.com/@nancietichitapale?source=rss-13d1e2b69013------2</link>
        </image>
        <generator>Medium</generator>
        <lastBuildDate>Fri, 20 Nov 2026 06:49:57 GMT</lastBuildDate>
        <atom:link href="https://medium.com/@nancietichitapale/feed" rel="self" type="application/rss+xml"/>
        <webMaster><![CDATA[yourfriends@medium.com]]></webMaster>
        <atom:link href="http://medium.superfeedr.com/" rel="hub"/>
        <item>
            <title><![CDATA[Lòt Nivo]]></title>
            <link>https://medium.com/@nancietichitapale/l%C3%B2t-nivo-658257425a64?source=rss-13d1e2b69013------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/658257425a64</guid>
            <category><![CDATA[haiti]]></category>
            <category><![CDATA[creole]]></category>
            <category><![CDATA[ti-chita-pale]]></category>
            <category><![CDATA[haitian]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Nancie ti chita pale]]></dc:creator>
            <pubDate>Sun, 15 Nov 2026 14:55:40 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2026-11-15T14:55:40.957Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h3>Epizòd 46: EGO</h3><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*EOKPi_h6Tpo7WoRyInFjMg.png" /></figure><p>Ego. Kisa ki premye monte nan lespri nou lè nou tande mo sa a?</p><p>Mwen menm, depi nan baz la, sa m te aprann sou li se yon bagay trè negatif, yon ènmi pou konbat. Lè m te kòmanse avanse pi lwen nan lavi, konpreyansyon m te modifye tou piti, men li toujou rete prèske nan menm sans lan: ego egal divizyon, separasyon, opozisyon. Apre sa, mwen vin wè yon lòt fason ki trè diferan. Men, tout sa se opinyon pa m, ke m ap devlope pita nan epizòd sa a.</p><p>Ann gade ki definisyon yo bay ego ak lòt enfòmasyon yo sou li.</p><p>Nan sikoloji, <strong>ego</strong> se yon pati nan pèsonalite ki ede nou pran desizyon ki pratik ak rasyonèl, jere emosyon nou, epi rete an kontak ak reyalite. Konsèp ego a soti sitou nan travay Sigmund Freud, ki dekri li kòm youn nan pati pèsonalite a ki ede balanse de lòt fòs: <strong>id la</strong>, ki reprezante ensten ak dezi nou yo, ak <strong>superego a</strong>, ki gen rapò ak prensip moral, konsyans ak règ nou aprann.</p><p>Dapre apwòch sa a, eksperyans nou fè depi nou piti, ansanm ak konfli ki ka egziste nan pati enkonsyan lespri nou, kapab enfliyanse fason nou panse, santi ak aji jodi a.</p><p>Nan langaj chak jou, lè moun pale de «ego», yo souvan itilize mo a pou dekri yon moun ki twò konsantre sou tèt li, ki bezwen santi li enpòtan, oswa ki renmen resevwa konfimasyon ak admirasyon. Men, nan sikoloji, konsèp ego a pi laj pase sa. Ego a gen yon wòl nan fason nou adapte nou ak lavi, regle emosyon nou epi konstwi yon sans de kiyès nou ye.</p><p>Ego a patisipe nan plizyè fonksyon, tankou: ede nou fè diferans ant sa nou santi oswa panse ak sa k ap pase toutbon; ede nou evalye sitiyasyon yo epi pran desizyon; ede nou jere reyaksyon emosyonèl nou; ede nou fonksyone nan relasyon sosyal; ede nou reflechi, planifye epi konsidere konsekans aksyon nou; ede nou fè fas ak sitiyasyon ki difisil oswa ki menase fason nou wè tèt nou.</p><p>Sa yo se yon tikras nan sa yo devlope sou ego. W ap jwenn anpil resous ki disponib.</p><p>Ann antre nan ide ak obsèvasyon seri Lot Nivo ap swiv depi nan kòmansman.</p><p>Pou nou, ego a, menm jan ak tout lòt mekanis imen. Mwen pa wè li ni negatif, ni pozitif, ni kòm yon bagay pou nou konbat oswa detwi. Si nou pran an konsiderasyon tout sa paragraf anlè yo di, n ap wè ego a gen itilite l. Se tankou yon kouto nan men yon moun: li ka blese, konsa li ka prepare, ak repare tou, sa depann de moun ki genyen l lan ak sa li fè avè l.</p><p>Gen moun, sèl pati yo itilize nan ego a se pati ki ka blese a. Si yon moun fè yon obsèvasyon sou yo, yo pa pran yon ti tan pou ni konprann obsèvasyon an, ni poze kesyon ki ka ede yo wè tout aspè obsèvasyon an. Yo jis sou defansif epi yo eklate.</p><p>E menm si obsèvasyon an ta move, gen posiblite pou fè yon bon itilizasyon avè l. Tout lòt moun ki eksteryè de nou ka sèvi kòm yon miwa. Pafwa, bagay nou pa t ap sispèk ditou lakay nou, yo konn la an silans, ap dòmi.</p><p>Si yon zanmi parèt sou mwen epi li di m: «Nancie, ou konnen ou egoyis anpil, paske tèl fwa, men sa ou te fè m», olye mwen eklate imedyatman paske nan je m mwen wè tèt mwen kòm yon moun ki trè senpatik, trè jenere, li ta saj pou m pran yon ti tan pou m repase aksyon m parapò ak moun sa a, epi wè si se vre oswa si se fo.</p><p>E sa ka rive moun nan pa gen rezon ak sa. Men, kanmenm, mwen ka pran enfòmasyon li ban mwen an pou m travay avè l sou tèt mwen. E mwen vle di w, mwen ka santi m deranje lè li di m «mwen egoyis». Mwen gen dwa sa. Se pa fè sanblan sa pa deranje m, sinon nou t ap tonbe nan ipokrizi. Men, se kapasite pou menm si sa pa sonnen byen, mwen toujou gen metriz pou fè yon retrospeksyon pèsonèl sou tèt mwen.</p><p>Ou pa bezwen chèche touye ego w. Dayè, li pap janm mouri. Si w pran wout sa a, se kòve ou pral fè; tout moun ki pran l reyalize se tan y ap pèdi.</p><p>Rekonèt ego w nan tout sitiyasyon nan lavi, epi antrene l pou l sèvi w. Antrene l pou l revele w anpil bagay ki kache nan ou. Koute l atantivman pou w konprann sa k ap pase, sa ki pa ale. Ego w pa t janm yon ènmi, men yon alye ki bezwen ou chita avè l epi dakò sou ki direksyon n ap pran, sou sa ki bon ak sa ki pa bon pou nou.</p><p>Sa m ap di w la pa fasil soti nan bouch moun k ap fè motivasyon ak devlopman pèsonèl, paske y ap vann anpil materyèl (liv, seminè, podkas…) pou w ale konbat yon bagay ki, an reyalite, pap janm disparèt.</p><p>Men, sa m vle w kenbe se ke tout sa ki egziste nesesè, e la pou sèvi yon kòz. Ego a la pou sèvi w, pou ede w grandi.</p><p>Egzanp sa yo ka pèmèt nou konprann nan pratik sa m vle di lè m di: kite ego w sèvi w olye li detwi w.</p><p>Ou soti nan yon reyinyon terib avèk bòs travay ou. Ou santi w an kòlè, men ou pa dechaje sou li pou w pa pèdi travay ou. Ou antre lakay ou. San vrè rezon, ou pete yon kab sou patnè w pou yon ti bagay tou senp, tankou yon po flè ki pa nan plas li, oubyen savon ki pa nan douch la.</p><p>Mekanis kote w deplase kòlè w sou yon moun ki pa reprezante yon danje pou ou rele <strong>Deplasman</strong>. Ou dechaje fristrasyon w sou yon moun ki pi fasil pou w atake olye w fè sa ak moun ki lakòz li a tout bon an.</p><p>Sa se pati ego a k ap detwi w, alòske pati ki t ap sèvi w la, menm si sa w sot viv la te reyèl. Ou te kapab jere sitiyasyon an yon lòt jan.</p><p>Ou te kapab annik di l laverite: <em>«Cheri, mwen pase yon move jounen nan travay la jodi a. Mwen pa santi m byen, mwen pa vle twò pale pou kounye a. Ban m yon ti tan pou m poze.»</em></p><p>Ou rekonèt kòlè a (ou pa pretann li pa la), men ou pwoteje relasyon w paske ou pa dechaje fristrasyon travay la sou yon moun ki inosan.</p><p>Menm bagay la pou yon sitiyasyon kote ou triche nan yon egzamen ou pa t etidye pou li, paske ou te parese. Olye w santi w koupab epi aksepte ou te fè yon move chwa, ou konvenk tèt ou lè w di: <em>«Egzamen an pa t kòrèk menm, epi tout moun fè fwod ladan l, donk sa pa tèlman enpòtan.»</em></p><p>Mekanis ki fè w envante yon eskiz ki parèt lojik pou yon konpòtman ki pa akseptab rele <strong>Rasyonalizasyon </strong>. Sa se pati ego a k ap detwi w.</p><p>Men, si olye ou di «egzamen an pa t kòrèk», ou sispann bay manti epi ou di: <em>«Mwen te parese, mwen pa t travay ase, se sa ki fè mwen fè fwod. Mwen pa fyè de sa m fè a, men m ap pran responsablite m epi m ap pi byen prepare m pwochen fwa»</em>, lè sa a, ou aksepte erè w, ou pèmèt tèt ou grandi, epi ou vin gen plis matirite paske ou konnen ou kapab fè pi byen.</p><p>Gen yon rezon presi ki fè mwen chwazi trete ego apre entwisyon: se paske souvan nou panse youn opoze ak lòt, men se pito youn nou dwe rapwoche ak lòt pou yo tout sèvi w epi gide w sou wout ou.</p><p>Pa gen anyen, an reyalite, ou bezwen konbat nan lavi w. Tout defo w yo la pou montre w sa ki bezwen atansyon, sa ki dwe ajiste. Yon defo ka montre yon potansyèl ou ka devlope pozitivman.</p><p>Ego w ka louvri pòt sou wout limyè ak evolisyon w. Ego w pa ènmi w; li se yon alye a jere.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=658257425a64" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Lòt Nivo]]></title>
            <link>https://medium.com/@nancietichitapale/l%C3%B2t-nivo-6fc81d37b5b3?source=rss-13d1e2b69013------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/6fc81d37b5b3</guid>
            <category><![CDATA[haiti]]></category>
            <category><![CDATA[writing]]></category>
            <category><![CDATA[creole-languages]]></category>
            <category><![CDATA[writer]]></category>
            <category><![CDATA[ti-chita-pale]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Nancie ti chita pale]]></dc:creator>
            <pubDate>Sat, 14 Nov 2026 16:05:43 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2026-11-14T16:05:43.450Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h3>Epizòd 45: Entwisyon</h3><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*N3T7VVLdaCWcqyotme0m9A.png" /></figure><p>Gen anpil liv ki trete tèm sa a, anpil deba ki fèt sou li. N ap kenbe l brèf nan epizòd sa a. Entwisyon w se bousòl ou, se antèn ki pou kaptire bon siyal pou ou, menm jan ak yon estasyon radyo.</p><p>Sa fè m tris anpil lè m wè baz edikasyon nou pa fèt sou bagay ki enpòtan nan lavi yo. Tankou entwisyon, gen anpil moun ki pa menm konn tande pale de li, alewè pou yo ta chèche devlope l, alòske se yon bon gid. Anpil moun konte sou konesans entelektyèl yo, rezon, lojik ak jijman sans yo, men lè w imajine jan aspè sa yo limite, epi jan yo fasil pou enfliyanse ak manipile…</p><p>Entwisyon se yon abilite nou genyen pou nou konnen ak santi bagay sans nou pa toujou kapab kaptire. Pou mwen, entwisyon se vwa lespri Bondye k ap chichote nan nou. Li pa janm fo, ni li pa janm mennen nou nan erè. Espesyalman lè w konn kijan pou pwoteje sajès enteryè sa a. (M ap eksplike sa pi devan.)</p><p>Entwisyon pa limite sèlman ak fanm, menm si nou souvan tande yo di fanm trè entwitif. Wi, se vre, mwen kwè fanm gen yon nivo ki pi devlope paske yo mete atansyon yo sou li. Tout sa ou mete atansyon w sou li ap devlope plis pase yon bagay ou neglije. Donk, se rezon sa a ki fè mwen panse nou menm fanm nou plis entwitif pase gason, men gason yo entwitif tou.</p><p>Gen de bagay mwen di anlè a, m ap pran yon ti tan pou m esplike yo brèf.</p><p>Premye a se: entwisyon se vwa Bondye, e li pa janm fo. Mwen panse lektè a ap kanpe la epi di: «Anpil fwa mwen gen yon entwisyon, men sa m panse a pa rive.» Gen yon bagay mwen vle ki klè pou ou. Fil ant panse nou, emosyon nou, ego nou ak entwisyon nou trè fen. Pafwa, yo ka menm prèske enposib pou distenge yo. Se rezon sa a ki fè yon moun k ap evolye, k ap kreye yon idantite, dwe yon stratèj nan konprann chema yo chak.</p><p>Obsève tèt ou pou w konnen kilè se yon emosyon k ap pase, kilè se yon fil panse ki leve nan ou lè w nan yon sitiyasyon, epi ki konekte ak yon eksperyans nan pase w; kilè se ego w, kilè se entwisyon w.</p><p>Gen yon bagay nou bezwen klè sou li. Entwisyon travay toutan, men entwisyon w flache pi entans nan moman ki esansyèl pou sa. Sa m vle di la a, entwisyon w se pa yon konpayon k ap bavade, pale anpil tout jounen sou sa li bezwen ak sa li pa bezwen. Non! Entwisyon w se yon konpayon sakre lè w devan yon bagay ki vrèman enpòtan, pafwa menm ijan. Li sonnen yon alam nan ou, li ba w yon flach sou sa ou dwe fè oswa pa fè.</p><p>E nan moman sa a, w ap santi yon bagay ki pi entans pase yon senp emosyon. Lè m di entans, li pa oblije yon enpilsyon fizik k ap pouse w; se yon klète, yon verite endiskitab ki prezante nan ou.</p><p>Gen moun ki fè eksperyans yon mesaj entwisyon pandan y ap pral monte yon bis, yon avyon, epi li di yo: «Non, pa monte.» Pafwa, sa ka rive paske gen yon aksidan oswa yon pwoblèm grav ki pral rive. Gen lòt ki devan yon moun, malgre tout aparans lan ta sanble montre se yon bon moun, men entwisyon yo di yo moun sa a pa yon bon moun. Pandan tout lòt moun ki bò kote yo ta ka twonpe, moun sa a li menm ka rive wè pi lwen pase aparans lan.</p><p>Ou ka rive devan yon bèl kay ou deside lwe, men entwisyon w di w kay sa a pa pou ou. E gen anpil lòt egzanp ankò mwen te ka pran.</p><p>Dezyèm bagay mwen te di a se te pwoteje entwisyon w. Kijan ou ka pwoteje yon bagay ou te fèt avè l, ki nan ou?</p><p>Wi, mwen kwè nou gen yon liy pou nou swiv si nou ta vle gen yon entwisyon k ap fonksyone jan sa dwe fèt.</p><p>Premye bagay la se konnen ego ka konfonn ak entwisyon. Ou chita la ap fè lojik sou yon bagay, epi ou panse se entwisyon k ap travay. Ensten w, sèvo w, tout ka mete ansanm pou kreye yon istwa ou konfonn ak entwisyon.</p><p>Kijan pou w evite sa?</p><p>Entwisyon pa pale anpil menm jan ak ego w. Li pa di w yon bagay kounye a epi li di w yon lòt bagay ki diferan apre 20 minit oswa apre de jou. Entwisyon, piske mwen te di w se vwa lespri Bondye, se yon bagay sakre ki pa bavade san rezon. Li parèt, li di w egzakteman sa ki nesesè a, klè, presi, epi li rale kò l (pa de fason literal, paske prezans lan toujou la).</p><p>Sa li di w la pa gen anyen pou ajoute ni pou retire. Sèlman, kounye a, fòk ou konnen tout mekanis anndan w ki ka deklanche pou pote opinyon pa yo sou sijè a: ego w, lojik imen, pè, dout… elatriye.</p><p>Tout vle di mo pa yo. Kounye a, se ou menm ki konnen kijan pou rekonèt yo epi bloke yo. Se ou menm ki pou konnen ki tip relasyon ou kiltive ak entwisyon w selon eksperyans pèsonèl ou avè l.</p><p>Men sonje, si gen pou twonpe, se pa li k ap twonpe w; se ou ki ka twonpe tèt ou.</p><p>Yon lòt bagay ki trè enpòtan nan pwoteje entwisyon w, se fason ou viv lavi w chak jou, chak moman. Kisa ou nouri? Kisa ou kite ki gen aksè ak chan w, ak lespri w? Kisa ou gade, tande? Ki moun ou frekante? Ki moun ou ye?</p><p>Paske yon moun ki pa an amoni pa ka atann li gen yon entwisyon k ap byen gide l.</p><p>Ankò, mwen vle di entwisyon pap janm fè defo. Ou menm, ou ka pa aliyen, epi siyal la ka pa byen kaptire. Wi, tout moun gen entwisyon, men si w vle gen yon bon relasyon avè l epi pou li gide w jan sa dwe ye, fòk prensip li yo respekte.</p><p>Paske ou pa ka rantre nenpòt kote pou kòmande yon kantite entwisyon pou sèvi w. Pèsonn pa ka ofri w sèvis sa a; tout depann de jan ou devlope sa.</p><p>Gen moun ki konfonn prejije yo, skeptisis yo, lespri rasyonèl yo, sipèstisyon yo ak entwisyon. Apati de yon bagay yo panse oswa yo kwè, yo di se entwisyon. Kòm si se yon resèt kizin: yo ajoute kèk engredyan epi yo di li ba w yon plat konsa. Non, se pa sa. Entwisyon se yon modèl orijinal e inik chak fwa, ki pa t la anvan, ni ou pap jwenn de ladan l.</p><p>Si epizòd sa a ta kite w sou swaf paske li pa ba w yon repons klè sou kilè se entwisyon, kilè se lòt bagay, men sa ou bezwen fè depi kounye a: prete atansyon ak lavi w, ak tout sa k ap pase nan ou.</p><p>Tout bagay swiv yon chema: emosyon w, lojik… tout bagay. Depi w idantifye chema chak bagay, w ap konnen kilè yo chak ap manifeste nan ou.</p><p>Travay sou resanti w yo. Kò w konekte ak tout mekanis sa yo, epi yo voye siyal ba li tou lè gen yon bagay. Men pafwa, nou tèlman dekonekte ak tèt nou, nou tèlman nan lespas epi nou pa prezan. Nou tèlman okipe nan lemond, ap pouswiv bagay ki pa menm enpòtan, nou neglije sa ki esansyèl yo.</p><p>Konekte ak tèt ou epi retwouve sans ak limyè entwisyon w. Mete chak bagay nan plas yo. Viv an amoni ak esans ou ye a.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=6fc81d37b5b3" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Lòt Nivo]]></title>
            <link>https://medium.com/@nancietichitapale/l%C3%B2t-nivo-dd5912418d91?source=rss-13d1e2b69013------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/dd5912418d91</guid>
            <category><![CDATA[haiti]]></category>
            <category><![CDATA[silans-enterye]]></category>
            <category><![CDATA[haitian]]></category>
            <category><![CDATA[creole-languages]]></category>
            <category><![CDATA[ti-chita-pale]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Nancie ti chita pale]]></dc:creator>
            <pubDate>Sat, 07 Nov 2026 12:45:11 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2026-11-07T12:45:11.532Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h3>Epizòd 44: Silans enteryè</h3><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*kFjIo8kyoP2ecDOromTZyw.png" /></figure><p>Mwen vle antre nan epizòd sa a ak yon egzèsis espesyal.</p><p>Etenn tout aparèy sonò ki antoure w, ki ka deranje moman sa a. Eseye fèmen je w si kote w ye a pèmèt ou fè sa. Fè kòmsi ou mete dwèt ou sou bouton <em>pause</em> la, sou dènye panse ki te nan tèt ou a. Obsève silans moman sa a, obsève vid la.</p><p>Kounye a, kesyon an se: konbyen tan ou rive rete nan eta sa a?</p><p>M ap onèt avè w, mwen pa sèten mwen janm rive pi lwen pase 15 a 20 segonn silans, nan pi bon ka a, anvan mwen pèdi nan yon lòt panse, yon lòt preyokipasyon, yon sèn nan pase mwen, pafwa byen lwen nan tan, oswa mwen plonje nan yon bagay mwen gen pou m fè nan twa jou, de semèn. Gen lòt fwa, se yon videyo mwen te gade sou TikTok k ap defile nan tèt mwen, oswa yon agiman m ap prepare pou m kontrekare zanmi sa a ki panse m ap kite l genyen diskisyon nou t ap fè yè a, ki pa t fini an.</p><p>Tout sa pandan bouch mwen fèmen, san pa gen okenn bri deyò.</p><p>Mwen fè ti rale sa a pou m montre w kijan li pi fasil pou nou fè silans deyò pase anndan nou.</p><p>Kijan m pral rive jwenn silans enteryè sa a si aktivite yo pa janm sispann?</p><p>Nan plizyè epizòd anvan, mwen te aprann nou fè diferans ant sa nou ye a ak tout panse, tout kwayans ak tout emosyon nou. Se premye bagay ki ede nou nan pwosesis silans lan.</p><p>Gen anpil moun ki fèk kòmanse medite ki konn ap goumen ak vwa ak bri sa yo pou fè yo fè silans. Sa mwen pa kwè ni mwàn tibèten yo, ni gwo pèsonaj relijye ak mistik yo rive fè. Ou pa ka kanpe pwogram sa a definitivman, menm jan ou pa ka gen yon syèl ki san nyaj.</p><p>An premye, ou pa bezwen kanpe bri a; ou bezwen obsève l. Ou bezwen konsyan de aktivite k ap dewoule yo. Pafwa, mwen menm rive ri lè m ap obsève sa k ap pase nan lespri m, paske gen bagay ki vrèman komik oswa dwòl mwen wè k ap dewoule.</p><p>Dezyèm bagay ou ka fè, se fè poz sou bri a, pa ti sekans kout detanzantan. Ou kapab fè sa menm jan nou te pratike anvan: ou fè poz, ou respire, epi lè lespri w pati yon lòt kote, ou reprann konsyans de sa. Depi ou vin konsyan ou te pèdi nan aktivite mantal la ankò, ou fè poz ankò. Anpil fwa pandan jounen an, mwen chita jis pou m jwenn ti moman tou kout sa yo.</p><h3>Poukisa silans sa a enpòtan?</h3><p>Chak fwa mwen gen chans viv kèk nan ti moman silans enteryè sa yo, yo ban m pèmisyon pou m pa idantifye tèt mwen ak bri a. Yo ban m enpresyon mwen menm ak aktivite mantal mwen se de bagay diferan ki koabite, men ki pa idantik.</p><p>Sa pèmèt mwen wè plizyè aspè nan lavi m ak plis klète. Lè mwen absòbe nan yon pwoblèm, pa egzanp, yon moun ki enève m oswa yon sitiyasyon k ap domine m, chak fwa mwen dekonekte, menm si se pou yon ti moman, lè m retounen, mwen wè sa m ap viv la ak mwens gravite pase lè mwen te totalman enkonsyan de sa k ap pase anndan mwen. Mwen wè lòt pèspektiv, lòt apwòch ki ka fèt, jis paske mwen soti nan bri a pou m pase yon ti tan nan silans, menm si se pou kèk segonn.</p><p>Pou moun ki kwayan yo, ki kwè nan Bondye, Bondye toujou pre pou ban nou solisyon yo epi pou nou fè eksperyans prezans li. Se souvan nan silans ou koute sa l ap di. E silans sa a se pa silans bouch, se silans enteryè. Paske vwa a chichote plis pase li fè eko.</p><p>Sa pa gen lontan depi mwen deside rezève de jou nan semèn nan, espesyalman pandan de dènye semèn yo, pou m pratike silans sa a plis pase sa m te konn fè.</p><p>Mwen se yon moun ki renmen aprann, ki toujou swa ap li, koute podkas, suiv kou, fè reyinyon ak zanmi ki renmen pase tan avè m sou Zoom ak lòt platfòm. Men mwen nan yon pwen, mwen santi pafwa mwen bezwen kite lespri m vid, san m pa mete anyen ladan l, epi gade sa l ap mete deyò.</p><p>Mwen santi yon ekilib ki kreye nan mwen. Mwen viv yon orijinalite mwen pa t genyen anvan. Ide m yo jwenn espas pou yo estriktire, epi sa pèmèt mwen triye lòt ide mwen jwenn nan men lòt moun, pou m kenbe sa m bezwen epi lage sa ki pa rezone nan mwen. Mwen santi tou mwen pi pre tèt mwen, mwen pi byen konprann tèt mwen, mwen pi konpatisan, mwen pi konsyan.</p><p>Silans sa yo fè m wè plis bagay pase anvan, bagay mwen pa t menm remake. Yo fè m wè bote lavi, apresye moun ki bò kote m, epi wè jan yo presye. Silans pèmèt mwen admire tout byenfè ak benediksyon nou genyen, nou pa menm pran tan pou nou wè.</p><p>Li pèmèt mwen wè sa m ap fè fas ak yo pa sèlman kòm bagay ki nwizib e ki kontrarye m, men tou kòm eksperyans ki gen fwi pou ede m avanse.</p><p>Sa antre nan eksperyans pa m. M ap kite ou menm ale eksperimante silans pa w la, pou w wè sa w ap dekouvri ladan l.</p><p>Pa etone si nan kòmansman an ou santi w etranj, ou santi w enkonfòtab, e menm si silans lan fè w pè, genyen etap sa yo tou ladanl. Pafwa, nan premye eksperyans yo, gen monstr efreyan (panse, emosyon) ki ka pouse w retounen nan bri a pou w kouri pou yo, pou w chape. Men, ou mèt kwè, monstr sa yo, lè w rive fè fas ak yo, ka vin dou kou mouton.</p><p>Pwomèt tèt ou ou pral chita avèk yo pou w gade pi lwen, pi byen. W ap aprann viv silans lan pou w ka koute pi byen epi pran pi bon direksyon.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=dd5912418d91" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Lòt Nivo]]></title>
            <link>https://medium.com/@nancietichitapale/l%C3%B2t-nivo-9bcc98c9d83f?source=rss-13d1e2b69013------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/9bcc98c9d83f</guid>
            <category><![CDATA[haitian]]></category>
            <category><![CDATA[ti-chita-pale]]></category>
            <category><![CDATA[creole]]></category>
            <category><![CDATA[haiti]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Nancie ti chita pale]]></dc:creator>
            <pubDate>Sat, 31 Oct 2026 16:27:26 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2026-10-31T16:27:26.869Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h3>Epizòd 43: Ilizyon VS reyalite</h3><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*NwkJV9Tj6AXcQbmBH-IJ8A.png" /></figure><p>Epizòd 43 a ka pote anpil kesyon sou jan enspirasyon m gide m pou m ekri l. Gen tèm ak afimasyon ki kapab mande plis kesyonman ak refleksyon. Si sa ta rive ou gen plis kesyon sou li, pa ezite ekri m an prive sou kont rezo sosyal mwen yo. M ap twò kontan fè echanj avèk ou.</p><p>Sa ka rive ou tande moun ap di mond lan se yon ilizyon ak tout sa ki ladan l. Yo di tout sa n ap gade yo, tankou solèy, lalin ak eleman ki antoure nou yo, se ilizyon. E piske tout bagay sa yo se ilizyon, ebyen tout rès la se ilizyon tou: rèv nou, karyè n ap konstwi a, fanmi n ap goumen pou n kreye a, lajan n ap epanye yo… elatriye.</p><p>Konsa tou, w ap jwenn moun ki kwè tout sa ki vizib, sa ki fizik, tout sa yo ka demontre, yo reyèl. E nan gwoup sa a, tout sa ki gen sans pou lespri yo se reyalite. Kesyon an se: èske bagay sa yo reyèl tout bon, oubyen yo vin reyèl selon pwogram nou te resevwa a ke bagay sa yo antre nan kòd li yo?</p><p>Kesyon sa yo ka apwofondi ase pou ekri plizyè dizèn paj. Men, mwen pa pral rann yon epizòd kèlke minit tounen yon liv rechèch. Ou kapab, ou menm, medite sou sa epi chèche pi lwen.</p><p>Nan konpreyansyon pa m, anpil bagay ka gen yon pati reyalite ak yon pati ilizyon ladan yo. Prèske tout bagay se yon demi verite.</p><p>Ann pran yon egzanp trè bazik, yon egzanp mwen toujou renmen konekte ak seri sa a, ki se peryòd nou te piti. Lè nou te nan eta ti bebe, yo di nou pandan peryòd sa a nou fèb, nou piti, nou frajil. Yon kote, mwen totalman dakò ak sa, paske nou depann de lòt moun pou satisfè tout bezwen fizik nou. Yon lòt kote, se moman nou te pi fò pase nenpòt lòt etap nan lavi nou. Paske, nan moman sa a, nou te viv san prejije sou sa moun panse de nou. Nou te ouvè ak èd lòt moun, san ego nou pa t vin kontredi anyen. Se te moman lespri nou te plis pur, san enfliyans ak pwogramasyon ekstèn. Nou ri, nou kriye san nou pa t oblije kache ni youn ni lòt. Nou te konn sa nou renmen ak sa nou pa renmen, epi nou te eksprime sa klèman atravè kriye nou oswa souri nou. Sante nou te pafè(si manman nou pat transmèt nou maladi pa li), kontrèman ak sa nou vin ye lè nou vin granmoun. Bezwen nou te senp.</p><p>E selon mwen menm, se moman nou te pi fò, pi konplè e pi antye nan nanm ak lespri nou pase nenpòt lòt etap nan lavi nou.</p><p>Si rezònman mwen an ta vre, sa mwen pa enpoze pèsonn pou l dakò avè m, imajine depi nan ti bagay ki konsène premye jou lavi nou, gen konfizyon ant reyalite ak sa ki ilizyon de sa nou kwè selon sa n ap obsève.</p><p>Sa rive menm lè n ap pale de gwo fenomèn natirèl ak kwayans nou yo. Sonje pandan konbyen ane nou te kwè se solèy la k ap mache sou tèt nou, pandan plizyè milenè, alòske se Latè a ki t ap vire toutotou li an reyalite.</p><p>Mwen fè ti rale sa a pou nou antre pi byen nan sa ki kapab ilizyon ak reyalite nan lavi pa nou. Paske, se apati de sa nou kwè ak sa n ap obsève nou fòme pèsepsyon nou sou reyalite ak ilizyon.</p><p><strong>Kisa ou menm ou pèsevwa kòm reyalite w jodi a, e ki sa ou gade kòm ilizyon?</strong></p><p>Pran tan w pou w panse ak sa. E si w vle ranpli espas anba yo, sa ap itil ou.</p><p><strong>Reyalite:</strong><br> ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………</p><p><strong>Ilizyon:</strong><br> ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………</p><p>Pi wo a, mwen te di anpil bagay kapab reyalite ak ilizyon an menm tan. Mwen te di tou prèske tout bagay se yon demi verite. Poukisa rezèv sa a nan toude afimasyon mwen yo?</p><p>Se paske, pou mwen, sèl eksepsyon nan règ la ki pa gen okenn dout sou li, sèl verite ki pa a demi, ni ou pa ka nye, se egzistans mwen ak ou.</p><p>Kounye a, nan moman sa a n ap pale a, pa gen agiman ki ka chanje sa: mwen ak ou reyèl.</p><p>Mwen pa konnen si tit, atribi ak lòt eleman yo pote sou nou yo vre, men konsyans sa a k ap viv, k ap respire nan nou an, li vre.</p><p>Rete ak ide sa a epi panse sou li pandan lontan. Konprann tout lòt bagay yo ka enfliyanse, manipile, modifye, sof pati sa a.</p><p>Petèt ou t ap atann mwen pral baze epizòd sa a sou nonmen yon bagay ki se ilizyon ak yon lòt ki se reyalite. Men sa mwen vle w konprann, se pouvwa lòm genyen pou l fè sa yon lòt moun gade kòm yon pi gwo ilizyon tounen yon reyalite.</p><p>Lè « The Wright Brothers » te deside envante premye avyon yo, moun nan epòk la te di yo te totalman fou, paske yo pa t janm wè yon bagay konsa.</p><p>E tout lòt moun ki rann kominikasyon nou fasil jodi a. Yon senp materyèl ki rele telefòn pèmèt nou pale ak yon moun ki nan yon lòt pwent Latè. Anvan bagay sa yo te rive materyalize, anpil moun nan tan sa a te gade yo kòm foli, ilizyon, manti.</p><p>Sa yo se reyalizasyon fizik. E tout lòt moun ki te pote ide ki pa t mache ak lojik konpreyansyon lòm. genyen nan yo ki te rive mouri pou ide sa yo paske yo pa t fè okenn sans pou moun ki t ap tande yo?</p><p>Sa mwen ka di w sou tèt ou se: repase tout kwayans ou, mete yo an kesyon. Mantalite w, ideyoloji w, enfliyans ou resevwa yo… elatriye.</p><p>Gade sa ki itil ak sa ki pa itil. Gade sa w ap travay avèk yo pou reyalize yon bèl lavi pou tèt ou, pou anviwònman kote w ye a ak pou tout mond lan.</p><p>Gade sa k ap retade w, anbarase w, limite w, detounen w, detwi w, epi koupe pon ak yo.</p><p>E sonje yon bagay mwen te di pi wo a: se pa paske sa w kwè a, lòt moun pa kwè l ki fè l yon ilizyon. Se pa paske pa gen referans pou li nan achiv mond lan ki fè l yon ilizyon.</p><p>Ou ka transfòme sa ki konsidere kòm ilizyon, an pi bèl reyalite si w pouswiv li ak gidans lespri Bondye ki nan ou a, ak bon sans, ak pasyans pou rasanble chak ti detay nan plas yo.</p><p>Men, atansyon! Gen yon kalite ilizyon ki kapab mennen w nan erè, k ap egare w epi fè w kite wout ki gen sans lan. Se pa ilizyon sa yo pou w suiv.</p><p>W ap rekonèt yon bagay kòm yon ilizyon lè li pa soti nan yon apèl enteryè, men pito nan yon enfliyans ekstèn k ap pouse w aksepte yon bagay epi fòse yon plas nan ou pou li antre. Yon bagay ki pa senkronize ak vrè nati w, ki deranje lòd inivèsèl la, ki fè moun mal, ki ka defye olye li mennen yo nan limyè.</p><p>Menm jan an tou pou reyalite a. Mwen pa ka afime sa ki reyèl oswa sa ki pa reyèl; tout depann de vizyon nou ak pèsepsyon nou sou reyalite.</p><p>Menm eleman natirèl yo genyen filozòf ak pansè ki deklare yo pa reyèl nan sans nou konprann reyalite a ak materyalite a. Gen lòt ki di tout sa n ap gade yo se yon komedi byen monte, yon sèn, yon fim k ap dewoule, ansanm ak tout kwayans nou genyen yo.</p><p>Mwen pa gen ase agiman pou m di sa vre oswa fo. Sèl sa mwen ka di, se pou w deside ou menm sa ki reyèl nan lavi pa w.</p><p>Si pou ou menm Bondye egziste,li reyèl, ebyen li egziste, reyèl. Si pou ou menm solèy ak lalin egziste, ebyen yo egziste e yo reyèl. Si pou ou rèv w ap pouswiv yo, panse w, emosyon w, fanmi w ak kay ou rete a reyèl, ebyen yo reyèl pou ou.</p><p>Ou ka li plizyè liv ki pale de ilizyon ak reyalite, k ap ba w plizyè milye egzanp sou youn ak lòt. Mwen menm, mwen deside bay yon ti gidans epi kite w ak pouvwa pou w chwazi, paske mwen kwè pouvwa a se nan nou li ye.</p><p>Menm si kapab gen pwofesè, gid, ak lidè, men se nou menm ki mèt lavi nou, atravè chwa nou yo.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=9bcc98c9d83f" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Lòt Nivo]]></title>
            <link>https://medium.com/@nancietichitapale/l%C3%B2t-nivo-1264622743e8?source=rss-13d1e2b69013------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/1264622743e8</guid>
            <category><![CDATA[ti-chita-pale]]></category>
            <category><![CDATA[personal-development]]></category>
            <category><![CDATA[self-awareness]]></category>
            <category><![CDATA[haiti]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Nancie ti chita pale]]></dc:creator>
            <pubDate>Fri, 16 Oct 2026 17:29:45 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2026-10-16T17:29:45.915Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h3>Epizòd 42: De fòs k ap goumen anndan nou yo</h3><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*ho8dmL5pTNlW41QgnNkpNw.png" /></figure><p>Nan travay obsèvasyon mwen te envite w fè nan epizòd anvan an, ou pral rive byen vit nan yon konsta: gen de fòs k ap viv anndan w. Yo pa souvan vle menm bagay, ni pran menm direksyon. Ou pap toujou konnen kiyès pou w akeyi, ni kiyès pou w repouse, nan anpil sitiyasyon.</p><p>Gen moun ki di: « Ah, annik suiv sa ki byen an! » Men, èske se nan tout sitiyasyon, sa ki byen an fasil pou w rekonèt?</p><p>Imajine yon etranje ki apwoche w pou mande w lajan. Èske ba l lajan an se sa ki byen, oswa se refize ba li? Ou leve maten an, lespri w ap di w al travay, yon lòt pati nan ou pa vle ale. Èske se ale oswa pa ale ki pi bon desizyon an?Imajine jou sa a, yon gwo aksidan pral rive sou wout travay ou. Pa ale ap paret byen. Men e si kounya pa t ale ya fe yo revoke w. Lè yon vwa di w non, yon lòt di w wi, kiyès ou dwe suiv?</p><p>Youn nan premye bagay mwen vle fè se rekonsilye nou ak pati nou rele bò negatif la.</p><p>Anpil moun ki kòmanse travay sou tèt yo gen tandans eseye elimine tout sa ki sanble negatif nan lavi yo, rejte tout moun ki gen yon atitid diferan ak pa yo, epi swete pou mond lan vin sèlman pozitif, kòmsi se sa ki t ap ideyal la.</p><p>Men, kite m desevwa w: negatif la gen plas li. San li, nou pa t ap menm bezwen pozitif la. Nou pa t ap menm konnen gen yon lòt bò nou rele pozitif.</p><p>Si negatif la gen plas li, kijan mwen ka itilize l pou l ede m avanse olye li detwi m?</p><p>Sa se yon bon kesyon. Paske, nan nati yo, sa nou rele negatif ak pozitif yo pa nesesèman menas pou nou. Se fason nou reyaji devan yo, fason nou chwazi sèvi ak yo nan lavi pa nou, nan lavi lòt moun ak nan sitiyasyon nou rankontre yo, ki ka fè diferans lan.</p><p>Ann sèvi ak kèk egzanp pou nou wè sa pi klè.</p><p>Imajine ou se yon moun ki konn resanti emosyon fò tankou kòlè, raj ak fristrasyon. Olye ou kite emosyon sa yo deranje lavi w ak relasyon w, ou kapab devlope yon pwojè kote ou sèvi ak enèji yo pote a pou fè yon travay ki itil.</p><p>Mwen tande plizyè otè, tankou Robert Greene, eksprime lide sou fason li transfòme gwo fristrasyon li yo an liv. Eksperyans difisil li te fè ak patwon l yo vin tounen materyèl pou ekri liv ki gen anpil siksè. Li sèvi ak eksperyans sa yo pou l kreye pèsonaj narsisik epi dekri konpòtman yo nan liv li yo.</p><p>Pou mwen, sa se pran yon emosyon oswa yon eksperyans negatif ki te afekte w anpil epi sèvi avè l pou pwodui yon bagay ki gen valè.</p><p>Ann kontinye egzèsis alchimi sa a avèk ou menm nan lavi pèsonèl ou. E si ou ta pran jalouzi ou epi transfòme l an yon pasyon pou yon aktivite ou renmen, kit se penti, mizik oswa nenpòt lòt bagay? E si dout ou yo ta mennen w nan direksyon kiryozite, pou w eseye plizyè bagay epi gade kijan sa ap mache?</p><p>E si, lè w santi w pè, ou ta fè pè sa a tounen yon bousòl ki pouse w eksperimante bagay nouvo epi verifye si laperèz ou a jistifye oswa non?</p><p>E si moman depresyon ou yo ta tounen moman refleksyon pou w reyalinye lavi w, konprann kèk bagay oswa remake sa ki t ap pase pandan ou te twò okipe pou w te wè yo?</p><p>E si, olye nou bay chak eksperyans etikèt negatif oswa pozitif, nou ta aprann gade sa k ap pase a, konprann li epi chèche fason pou nou sèvi avè l avèk plis konsyans?</p><p>Mwen pa mande w pou w pran sa m ap di a nan sans pou w aplike l mo pou mo, tankou yon devwa ou oblije fè. Mwen mande w fè analiz pèsonèl pa w, teste lide sa yo nan lavi w epi wè si yo mache pou ou. E si nou onèt, nou konnen gen moun ki tèlman pesimis, yo ka fè yon bon bagay tounen yon pwoblèm. Si yon moun ka fè sa, envès la posib tou. Tout bagay depann, an pati, de pèspektiv ou ak vizyon w sou lavi.</p><p>De fòs k ap goumen anndan w yo ka aprann viv ansanm si ou pran kontwol yo epi kanalize enèji yo chak fwa yo antre an konfli.</p><p>Sonje, ou se esans lan, lespri ki te vini nan ti bebe sen ak inosan an. Polarite yo ka toujou egziste anndan w, san ou pa kite yo mennen w jan yo vle.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=1264622743e8" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Lòt Nivo]]></title>
            <link>https://medium.com/@nancietichitapale/l%C3%B2t-nivo-00271dd18861?source=rss-13d1e2b69013------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/00271dd18861</guid>
            <category><![CDATA[haiti]]></category>
            <category><![CDATA[ti-chita-pale]]></category>
            <category><![CDATA[haitian]]></category>
            <category><![CDATA[creole]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Nancie ti chita pale]]></dc:creator>
            <pubDate>Fri, 16 Oct 2026 15:17:51 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2026-10-16T15:17:51.042Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h3>Epizod 41: Obsèvatè</h3><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*kX5RhLKbvYwlx_Zr4rpzQA.png" /></figure><p>Si m ta yon lektè seri sa a, epi m pa t deja gen yon konpreyansyon sou sijè ki pale ladan l yo, m ta poze anpil kesyon ki t ap mennen m nan yon pi bon konpreyansyon sou fason pou m aplike sa ki di yo nan vi pratik.</p><p>Paske prezante emosyon, di m kijan yo fonksyone nan mwen, e menm di m emosyon m santi a diferan de sa m ye, se byen. Men, kiyès mwen ye? Kijan m pral fè disosye emosyon m ak sa m ye reyèlman?</p><p>Mwen chwazi tèm <strong>obsèvatè</strong> a paske l ap pi fasil pou mennen nou sou yon chemen plis moun ka konprann. Nou tout, yon lè, te chita ap gade swa yon match foutbòl, yon fim oswa yon sèn reyèl k ap dewoule devan nou. Lè sa rive, nou se obsèvatè sa k ap pase a. Jodi a, mwen vle sèvi ak menm apwòch sa a pou ede w vin obsèvat<strong>è</strong> sitiyasyon ak emosyon w yo, olye w pèdi tèt ou ladan yo.</p><p>Ann imajine moman ou te soti nan vant manman w pou premye fwa, ansanm ak semèn ak mwa ki te suiv yo, lè okenn nosyon oswa enfliyans sosyal pa t ko enstale sou disk lespri w.</p><p>Kijan w panse w te ye nan moman sa a? Ou kapab reponn: <strong>pur, imakile, sen oswa inosan.</strong></p><p>Si m kontinye kesyone w, m ta mande w, eske nan moman sa a, ou te konplè oswa enkonplè.</p><p>Repons ou: ……………………………………………………………………………</p><p>Pou repons pa m, mwen ta di nou te konplè totalman, paske anyen ki soti nan Bondye pa ka enkonplè. Byen sur, kò w poko t fin devlope, men lespri ak esans ou te vini avèk yo pa t manke anyen, paske yo pa gen laj, ni tan, ni limit.</p><p>Konsève pati esans ak lespri ki nan ou a, paske se li menm k ap ede w fè travay obsèvasyon an.</p><p>Kounye a, gade ti bebe sa a ou te ye a k ap grandi epi k ap vin aprann tout enfliyans ekstèn ou konnen yo. Gade l tankou yon pwogram yo enstale sou yon òdinatè. Yon pwogram ki te deja la depi plizyè milenè anvan w te fèt, donk, ki pa t soti nan ou menm.</p><p>Sa w rele « dout mwen yo » se pa dout pa w, men se dout tout limanite akimile epi transmèt sou disk sibkonsyan w. Sa ou rele « limit mwen yo » pa nesesèman limit pa w, men limit anviwònman ou te grandi ladan l lan ba ou e ou anrejistre l. Dèfwa tou sa kapab enfliyans sosyal, eksperyans pèsonèl ki mal entèprete. Sa ou rele « pè mwen yo », « depresyon mwen » oswa « depandans mwen » an reyalite pa pou ou, men yo soti nan pwogram ki te la anvan w te menm rive isit la pou w viv.</p><p>Donk, si ou pa pwogram nan, ou se sa ou te vini avèk li a: purte, inosans…</p><p>Men, èske sa vle di ou ka chape anba pwogramasyon sa a? Non. Depi w fèt, pwogram nan ap enstale atravè fanmi w ak anviwònman w ap viv ladan l lan.</p><p>Men, lè w vin okouran de sa, ou ka detache tèt ou ak pwogram sa a detanzantan pou w vin yon obsèvatè sèn k ap dewoule a.</p><p>Imajine w nan yon moman gwo tristès akoz yon bagay kèlkonk. Olye w kite tristès sa a anglouti w epi pote w ale, ou bay tèt ou chans pou w gade sa k ap fè w soufri a.</p><p>Li byen, mwen pa di w pou w pa resanti soufrans lan. Mwen di w pou w gade epi konprann sa k ap fè w soufri a. Ki orijin li? Ki rezon ki dèyè l? Ki santiman ak sansasyon li pwovoke nan ou? Sa a se yon travay obsèvasyon.</p><p>Imajine w leve maten an ak yon imè dezagreyab. Ou fache, ou santi w vrèman deranje. Olye w kòmanse leve vwa sou tout moun epi fè bagay w ap regrèt apre, ou kòmanse mande tèt ou: Kisa k ap pase nan mwen? Poukisa mwen gen santiman sa a maten an?</p><p>Kòmanse santi sa k ap deranje w la, remake chak panse sèvo w ap voye ba ou, chak souvni k ap monte. Eseye fè koneksyon ant diferan moso yo pou w konprann sa k ap pase a, olye w idantifye tèt ou ak emosyon sa a.</p><p>Menm bagay la valab pou emosyon negatif ak pou emosyon pozitif. Lè w eksite oswa kontan, olye w kite tèt ou ale nan efori moman an, fè plis efò pase sa ki nesesè oswa pwomèt bagay ou pap ka reponn apre, obsève tèt ou epi chèche konprann rezon ki fè w santi w konsa.</p><p>Menm jan nou te kòmanse epizòd la ak imaj yon bebe ki vini nan lavi ak lespri l ak esans li entak, san enfliyans sosyal ki vin fòme l yo, retounen nan imaj bebe sa a k ap obsève sa k ap fèt otou de li ak anndan l.</p><p>Pafwa, li menm bon pou w souri devan panse k ap pase nan tèt ou, pou w pa pran tout bagay twò oserye. E si w fè sa, sa pa vle di ou deranje oswa ou fou. Se yon bagay ki nòmal, paske vwa k ap pale nan tèt ou yo pa nesesèman reprezante kiyès ou ye.</p><p>Pafwa, mwen menm, mwen konn idantifye vwa manman m nan yon panse, oswa vwa youn nan frè ak sè m yo. Mwen souri, oubyen mwen di: « Sa se entèl k ap pale la a! »</p><p>Si w idantifye emosyon yo, ou konnen ou pa emosyon sa yo, ni panse yo epi ou aprann kijan pou w obsève yo. Ou gen ase kle nan men w pou w jere lavi w pi byen epi ede lòt moun tou sou chemen sa a.</p><p>Nan pwochen epizòd la, n ap pale sou kijan pou w sèvi ak de fòs opoze ki nan ou yo pou w pwofite lavi w.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=00271dd18861" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Lòt Nivo]]></title>
            <link>https://medium.com/@nancietichitapale/l%C3%B2t-nivo-353be65c1915?source=rss-13d1e2b69013------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/353be65c1915</guid>
            <category><![CDATA[haiti]]></category>
            <category><![CDATA[ti-chita-pale]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Nancie ti chita pale]]></dc:creator>
            <pubDate>Fri, 02 Oct 2026 21:27:48 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2026-10-11T17:04:28.638Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h3>TWAZYÈM PATI(final)</h3><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*zJOQWhhVY6_75QM4qafSbQ.png" /></figure><p>Nou antre nan dènye tranch pou nou klotire seri sa a. 40 epizòd deja kouvri tèlman de sijè ki pa kite nou endiferan. 40 semèn ap aprann de santiman ki ap travèse nou, aprann sou idantite nou, valè nou, responsablite nou.</p><p>Nou gen ase pwovizyon pou n reflechi, travay e kesyone pi lwen. Nan 12 dènye epizòd yo, mwen pral pale de bagay ki yon ti kras parèt pi konplèks, men k ap ede nou konekte tout bagay ansanm.</p><p><strong>Si nou fè yon ti bak, n ap wè vwayaj sa a pa t janm yon seri sijè ki te chita separe youn de lòt. </strong>Nou te kòmanse pa gade sa k ap pase anndan nou. Nou te aprann rekonèt emosyon, mekanis defans, laperèz, kòlè, wont, kilpabilite, rezistans, deni ak tout lòt fason nou konn eseye pwoteje tèt nou lè reyalite a vin twò difisil pou nou aksepte.</p><p>Nou te antre nan solitid pou nou konprann diferans ki genyen ant rete pou kont nou nan izolasyon ak aprann apresye prezans pa nou. Nou te pale de atachman, de fason nou ka renmen yon moun san nou pa pèdi tèt nou ladan l. Nou te aprann mete limit, paske renmen lòt moun pa mande pou nou abandone espas, valè ak diyite pa nou.</p><p>Apre sa, nou te kòmanse vire kesyon an pi fon: <strong>kiyès nou ye, lè nou retire tout sa ki te enfliyanse nou?</strong></p><p>Se la nou te antre nan idantite. Nou te pale de valè, paske li difisil pou konnen kiyès ou ye si ou pa konnen sa ki vrèman enpòtan pou ou. Nou te pale de respè pou tèt nou, paske konnen tèt ou san w pa aprann bay tèt ou valè ka toujou kite ou ap chèche konfimasyon deyò. Epi piti piti, nou te deplase soti nan konprann tèt nou pou rive nan <strong>bati tèt nou</strong>.</p><p>Nou te pale de disiplin emosyonèl, paske se pa tout sa nou santi ki dwe dirije sa nou fè. Nou te pale de pasyans, paske evolisyon pa toujou fèt nan vitès nou ta renmen an. Epi nou rive nan responsabilite, kote nou aprann ke menm lè nou pa responsab tout sa ki rive nou, gen yon pati nan lavi nou kote chwa nou, aksyon nou ak fason nou reponn toujou rete nan men nou.</p><p><strong>Se la tout bagay kòmanse mare ansanm. </strong>Paske a kisa lap sèvi pou nou konnen emosyon nou si yo toujou ap dirije nou? Ak kisa l ap sèvi nou pou nou konnen valè nou si nou pa viv selon yo?</p><p>Ak kisa l ap sèvi nou pou nou konprann tèt nou si konesans sa a pa pouse nou evolye?</p><p>Paske objektif vwayaj sa a pa t janm pou nou rive nan yon pwen kote nou pa gen emosyon ankò, kote nou pa janm pè, pa janm tonbe, pa janm doute, pa janm fè erè. <strong>objektif la se te vin pi konsyan de moun nou ye a, pou nou ka gen plis libète nan fason nou chwazi viv.</strong></p><p>Se egzakteman la nou pral antre nan 12 dènye epizòd yo. Nou pral ale yon ti jan pi lwen pase sa nou santi. Pi lwen pase sa nou panse. Pi lwen pase imaj nou genyen de tèt nou. Nou pral eksplore sa k ap konstwi andedan nou: fòs nou, kapasite nou, kontradiksyon nou, potansyèl nou, epi petèt kèk pati nan nou nou poko menm pran tan pou nou rankontre.</p><p>Paske apre tout sa nou fin aprann sou tèt nou pandan vwayaj sa a, gen yon lòt kesyon ki rete: <strong>Kisa nou pral fè ak tout sa nou dekouvri a?</strong></p><p><strong>Se la dènye tranch sa a kòmanse… A swiv</strong></p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=353be65c1915" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Lòt Nivo]]></title>
            <link>https://medium.com/@nancietichitapale/l%C3%B2t-nivo-06e2f476028b?source=rss-13d1e2b69013------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/06e2f476028b</guid>
            <category><![CDATA[haitian-creole]]></category>
            <category><![CDATA[ti-chita-pale]]></category>
            <category><![CDATA[haitian]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Nancie ti chita pale]]></dc:creator>
            <pubDate>Fri, 02 Oct 2026 20:42:47 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2026-10-02T20:42:47.483Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h3>Epizod 40: Responsablite</h3><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*kUySCRVYOh2NJh26VACHwg.png" /></figure><blockquote><strong><em>“Ant sa ki rive nou ak fason nou reyaji, toujou gen yon espas. Se nan espas sa a nou gen pouvwa pou nou chwazi repons nou. E se nan chwa sa a kwasans nou ak vrè libète nou kòmanse.”</em></strong><em><br> — Viktor E. Frankl</em></blockquote><p>Tèm responsablite a se pi bon tranzisyon apre nou fin pale de viktimizasyon. Menm si mwen te touche kèk detay sou li trè brèf nan epizòd anvan an, mwen santi li vo lapenn pou nou antre yon ti jan pi fon ladan l.</p><p>Se vre, kòm adilt, nou panse nou pran responsablite nou lè se nou menm ki ap reponn ak bezwen primè nou, lè nou gen yon fanmi n ap jere, yon travay n ap fè, oswa yon seri obligasyon nou respekte. Nou konn panse se sa ki fè yon moun responsab. Sepandan, tèm sa a gen plis pou di pase sa nou panse.</p><p>Nou pral pran li sou plizyè aspè, nan kèk sitiyasyon ki trè komen. Men anvan mwen ale pi lwen nan tèm responsablite a, mwen ta renmen nou retounen sou sitasyon Viktor Frankl la:</p><p><strong>“Ant sa ki rive nou ak fason nou reyaji, toujou gen yon espas pou nou chwazi repons nou.”</strong></p><p>Mwen renmen mo <strong>“chwazi”</strong> a anpil. Paske se la yon pati nan pouvwa nou chita. E lè nou asosye responsablite ak chwa, gen kèk bagay nou te konn wè kòm yon fado ki kòmanse parèt yon lòt jan.</p><p>Lè n ap pale de pran responsablite, gen plis pase senp aksyon ladan l. Gen panse, emosyon, entansyon, desizyon ak chwa n ap fè, reyaksyon nou, abitid nou… Anpil moun rete kole sou pati nan lavi yo ki pa depann de yo, epi yo fini pa santi yo enpwisan. Poutan, gen anpil bagay ki toujou nan men nou.</p><h3>Panse ak emosyon</h3><p>Anpil moun minimize pouvwa panse yo ak emosyon yo jwe nan yon sitiyasyon. Yo kite lespri yo ale adwat agoch san yo pa janm pran tan pou obsève sa k ap pase anndan yo. Se kòmsi “kontwòl la” te deyò de yo, epi sitiyasyon ak lòt moun t ap dirije yo. Lè yo fè yon bagay, olye yo di: <strong>“Mwen responsab pou sa mwen fè a,”</strong> yo di pito: “Tel moun te fè m fè sa.”</p><p>Gen paran ki konn bat pitit li depase, epi apre sa yo di se timoun nan ki fè yo fè sa. Kòmsi se lespri timoun nan ki te nan tèt li ki te fè l pran fwèt la. Kòm si se emosyon timoun nan ki te pran kontwòl kò pa l. Mwen ta renmen nou konprann pati sa byen paske li ka chanje anpil bagay pou nou.</p><p><strong>Panse k ap pase nan tèt ou yo se yon pati nan responsablite w. Emosyon k ap travèse w chak jou yo tou mande pou w aprann jere yo, konprann yo epi chwazi fason w ap eksprime yo.</strong></p><p>Sa pa vle di nou chwazi tout emosyon ki leve nan nou. Nou pa toujou responsab pou emosyon k ap pase yo, men nou gen pati pa nou nan sa nou fè avèk yo.</p><p>Pesonn ni okenn sitiyasyon pa ta dwe gen tout pouvwa sou fason ou jere tèt ou. Nou dwe toujou sonje sa pou nou pa sèvi ak yon sitiyasyon kòm jistifikasyon pou nenpòt jan nou deside aji.</p><p>Gen moun ki pran yon angajman pou fè yon bagay, epi lè moman an rive, mood(imè) yo chanje. Yo pa anvi fè l ankò, epi yo kòmanse chèche rezon pou konvenk tèt yo yo gen rezon. Gen lòt ki toujou jwenn yon eskiz pou yo pa fè sa yo te di yo t ap fè a.</p><h3>Entansyon</h3><p>Petèt nou pa ta imajine entansyon nou jwe yon gwo wòl nan lavi nou. Poutan, gen sitiyasyon difisil kote aksyon konkrè pa t menm posib, men sa yon moun te kapab fè se kenbe yon entansyon epi nouri l. Sa tou se yon pati nan responsablite nou.</p><p>Jèn gason sa a ki pa gen paran pou ede l, ni lajan pou l antreprann yon ti biznis, men chak jou li deside ale nan mache a bay yon kout men ak lòt moun ki deja gen biznis pa yo. Pandan l ap pwojte biznis li vle a nan lespri l, l ap gade pozisyon kote li ta renmen ye nan menm mache sa a. Se yon entansyon li ap nouri.</p><p>Sila ki ta renmen vin yon atlèt, men ki pa gen ni kontak ni opòtinite pou l fè sa li ta renmen an, men ki toujou ap fè ti antrènman pa l menm si se pa nan nivo li ta vle a, se yon entansyon li ap nouri tou.</p><p>Lòt ki pa gen chans fè inivèsite, men ki gen yon rèv, chak jou li leve li fè lekti, li koute bon kontni, li travay sou tèt li menm si li poko nan nivo li ta renmen an, li menm tou ap nouri yon entansyon.</p><p>Ou ka panse se tan pèdi. Ou ka menm mande: nan konbyen tan rèv sa a ap reyalize si lavi moun nan poko chanje? Men petèt se pa sèlman rezilta final la ki enpòtan. Gen yon lòt bagay k ap fèt pandan tout tan sa a: <strong>moun nan ap vin yon lòt moun.</strong></p><p>Nenpòt moun ki te janm sou yon chemen konsa ka di w, a la fen, se pa sèlman sa yo te reve pou yo jwenn lan ki te gen valè. Chemen an te revele anpil bagay sou yo, li te fòme yo, li te fè yo rankontre yon vèsyon tèt yo yo pa t menm konnen ki te la.</p><p><strong>Entansyon w se responsablite w.</strong></p><h4>Desizyon</h4><p>Si nou te wè tout rezilta desizyon nou yo sou plizyè ane, nou t aprann nou kont konbyen chak ti detay enpotan nan desizyon n ap pran chak moman.</p><p>M gen plizyè pwòch ki te deside swa pran yon angajman pèsonèl nan lavi konjigal, ouvri yon biznis, ale viv nan yon lòt peyi, epi pita yo rankontre anpil sitiyasyon yo pa t ap atann. Si ou di yo: “Pran responsabilite w,” yo ka fache epi di w: <strong>“Sa pa depann de mwen. Se pa fòt mwen.” </strong>Men chwa debaz la se yo menm ki te fè l. Si ou te fè chwa a, li nòmal pou w rekonèt li kòm responsablite pa w.</p><p>Men mwen vle pouse lide sa a yon ti jan pi lwen. Gen anpil bagay ki pa t chwa nou nan kòmansman an, men ki vin tounen responsablite nou pou nou jere.</p><p>M pa t chwazi peyi pou m te fèt, men si se lavi mete m la epi mwen pa gen mwayen pou m deplase, se responsablite m pou m chèche fason pou m viv ladan l. Fanmi m fèt la pa t chwa mwen, men si se mwen la, mwen gen pati pa m pou m fè pou m avanse malgre sa.</p><p>Se pa paske nou pa t chwazi yon bagay ki vle di nou pa gen okenn pouvwa sou sa n ap fè avèk li.</p><p>Lè w rive konprann sa, anpil bagay sispann parèt tankou yon fado sèlman. Yo ka vin tounen yon mwayen pou w aprann, grandi epi devlope tèt ou atravè eksperyans ou. E se la nou soti nan liy plenyen san nou pa fè anyen. <strong>Pran 100% responsablite pou tèt ou! </strong>Sa pa vle di ou gen 100% kontwòl sou lavi w, li vle di ou dispoze fè pati pa w la.</p><h3>Abitid</h3><p>Mwen vle pran dènye aspè sa a ki se abitid nou: bagay nou fè chak jou, e rive yon pwen nou fini pa menm remake yo. Nou ka menm panse yo pa gen gwo efè sou nou. Poutan, se atravè yo lavi nou ap konstwi.</p><p>Chak maten mwen leve, mwen bwè yon vè dlo pou m rete idrate, pou m nouri ògàn mwen yo pou yo ka travay. Mwen te aprann sa yon fwa, epi kounye a chak maten mwen leve mwen fè l san m pa bezwen reflechi anpil. Yon moun ka di: <strong>“Sa yon vè dlo ye?” </strong>Jiskaske yon lòt moun rive lopital nan ijans paske li konplètman dezidrate akoz li pa t konn bwè dlo ase.</p><p>Ou ka senpatize ak li epi di se pa fòt li. Men si n ap gade pi pre, n ap wè moun ki bwè dlo regilyèman ak moun ki pa bwè dlo yo pa fè menm chwa chak jou. Se pa garanti okenn nan yo pa pral gen pwoblèm demen. Lavi pa fonksyone konsa. Men chak abitid nou genyen, gen yon direksyon li ka mennen nou.</p><p>Si w gen abitid fimen epi doktè dyagnostike w yon pwoblèm sante, pran responsablite chwa ou te fè yo. Pa sèvi ak sa pou di lavi enjis. Si w chwazi fè espò, manje an sante, dòmi ase, pran swen kò w, gen yon direksyon ki soti nan abitid sa yo tou.</p><p>Lavi rete enprevizib. Moun ki pran swen sante l la ka mouri anvan yon lòt moun ki pa t pran swen pa l. Se poutèt sa li bon pou n konnen pran responsablite pa vle di lavi ap ba w rezilta ou te espere a paske ou te fè tout bagay byen. Li vle di ou rekonèt chwa ou yo, ou aprann nan konsekans yo, epi ou fè pati pa w la. Ou dwe konsyan de abitid ou pratike.</p><p>Dòmi ta, manje ta, fason ou kominike ak patnè w, bwose oswa pa bwose dan w anvan w dòmi, manje lakay ou oubyen nan lari, netwaye oswa pa netwaye kay ou, fason ou pale ak pitit ou… Tout bagay sa yo, avèk tan, ap kite yon tras selon fason ou repete yo chak jou. Lè moman an rive, gade l anfas. <strong>Pran responsablite w.</strong></p><p>Si jodi a ou deside kòmanse travay sou sa menm, men kèk fason senp ou ka avanse. E si ou ajoute yo sou sa ou deja konnen, ou ka kòmanse wè chanjman.</p><h4>* Viv nan laverite, pa nan eskiz</h4><p>Pran responsablite kòmanse lè ou fè fas ak reyalite a. Sispann bay tèt ou oswa lòt moun eskiz pou sa ou fè oswa sa ou pa fè. Onètete ak tèt ou se youn nan premye etap pou nenpòt chanjman. Lè ou aksepte laverite, ou reprann yon pati nan pouvwa ou.</p><h4>* Pran posesyon chwa ou ak angajman ou</h4><p>Sispann chèche kilès pou blame. Konsantre pito sou sa ki nan pouvwa ou. Lè ou bay pawòl ou, respekte li, kit se ak lòt moun, kit se ak tèt ou. Chak angajman ou kenbe ranfòse konfyans ou nan tèt ou. Chak angajman ou neglije aprann ou yon bagay tou.</p><h4>*Kite plenyen, antre nan aksyon</h4><p>Plenyen pa chanje anyen. Gen bagay ou ka chanje, gen bagay ou ka kite, gen bagay ou oblije aprann aksepte. Men kèlkeswa sa ki devan w la, mande tèt ou: <strong>“Ki pati pa m mwen ka fè?” </strong>Paske se la responsablite kòmanse. E pafwa, se pa yon gwo aksyon lavi mande nan men nou. Se jis pwochen bagay nou konnen nou dwe fè a.</p><p><strong>Fè li.</strong></p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=06e2f476028b" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Lòt Nivo]]></title>
            <link>https://medium.com/@nancietichitapale/l%C3%B2t-nivo-6b9fa4bf6513?source=rss-13d1e2b69013------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/6b9fa4bf6513</guid>
            <category><![CDATA[creole]]></category>
            <category><![CDATA[haiti]]></category>
            <category><![CDATA[ti-chita-pale]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Nancie ti chita pale]]></dc:creator>
            <pubDate>Wed, 23 Sep 2026 19:27:57 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2026-09-27T16:39:01.267Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h3>Epizòd 39 — Viktimizasyon (Viktimize tèt nou)</h3><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*baor5qafIQRZ_AUF2Lh-4Q.png" /></figure><p>Mwen pa konnen nan ki nivo sijè sa pale nan kominote nou an, kijan yo aprann li nan lekòl, nan fanmi, si yo menm te janm aprann li. Mwen pral dekouvri mo sa ta nan lavi m, e nan kontèks mwen te dekouvri li a, li te trè konfwontatif pou mwen. M pa t vle aksepte l paske li te fè m mal pou gade tèt mwen anfas e aksepte m ap jwe yon wòl viktim plis ke mwen yon viktim vreman.</p><p>Anvan mwen antre nan eksperyans pèsonèl mwen, an nou defini kisa viktimizasyon ye.</p><p>Viktimizasyon se lè yon moun wè tèt li kòm yon moun ki pa gen kontwòl sou lavi li, epi li kwè se sitou lòt moun oswa sikonstans yo ki responsab sa li vin ye. Avèk tan, fason panse sa a ka fè li santi nenpòt efò pou chanje pa vrèman itil, paske li kwè pouvwa pou chanje a toujou deyò de li. Konprann mantalite sa a se reprann responsablite lavi nou epi kòmanse wè sa nou menm nou ka fè, menm lè nou pa kontwole tout sa ki rive nou.</p><p>Premye bagay mwen vle w souliye nan epizòd sa a se ke nou tout te viktim de yon bagay oswa yon lòt a yon moman. Pa gen pèsonn ki ka fèt sou tè sa pou li di li te 100% epanye. Si w konprann sa, l ap yon gwo pa pou ou.</p><p>Viktim de yon bagay e kiltive mantalite sa se de bagay diferan. Lè w adopte mantalite sa a, ou chwazi rete yon viktim menm lè sitiyasyon an pase lontan de sa.</p><p>Mwen menm, mwen gen mil rezon pou wè tèt mwen kòm yon viktim, e pou lontan m te wè m konsa. M pa janm sispann di nan fanmi mwen te fèt la, mwen pa t yon byenveni, ni yon chouchou. San m pa rantre nan detay, moun ki konsyan konnen menm pandan ou nan vant manman w, emosyon ki degaje otou de gwosès sa, diskisyon, pèsepsyon tout fanmi afekte timoun sa. Anviwonman pa m lan pat akeyi m pandan tout etap sa yo.</p><p>Ajoute lòt eksperyans ki pral fèt lè m ap grandi, tout bagay sa te nan kaye adrès mwen kòm yon gran viktim.</p><p>Tout sa m pa t rive akonpli nan lavi m, m te pran l paske m pa t gen bon fanmi, paske m pa t gen sa, poutèt sa, akoz tel sitiyasyon, se fot entèl. Non sèlman istwa sa a, mete sou li ke mwen fèt e grandi Ayiti, yon ansyen koloni, kote anpil move bagay rive, anpil enjistis, maltretans, abi enpakte sosyete sa. Ajoute sou sa k ap kontinye fèt jiska prezan, koripsyon nan tout enstitisyon nou yo, ki fè ke prèske pa gen okenn opòtinite ki ouvri ak pi gran nonb lan.</p><p>Pran de bagay sa kole yo ansanm, ban m tout rezon pou m yon gwo viktim, e anplis mwen gen sipò anpil lòt moun tankou m ki fòme yon klan de viktim lavi a.</p><p>Pou premye fwa mwen pral tande: nou se responsab vi nou, anyen moun te fè nou, anyen nou te sibi pa defini sa nou ye ak sa nou dwe akonpli. Nou se sèl moun a deside de reyisit ou echèk nou.</p><p>Ide sa te revolte m, e mwen te anvi jwenn moun sa ki t ap pale konsa e fè moral li. Paske pou mwen, se fanmi m te leve a ki koz m pa ka pwogrese, e se paske m Ayisyen tout pòt fèmen pou mwen. Tout sa m pa genyen se fòt yon lòt moun, jamè fòt mwen.</p><p>Mwen pa t dakò ak lide sa pou lontan, jiskaske temwayaj moun ki te sibi bagay ki pa mal pase mwen, ki rive simonte sa e reyalize tout sa m di akoz de yo m pap kapab la. Sa te kòmanse ante m, e fè m mete tèt mwen an kesyon chak jou.</p><p>Li pa fasil pou rekonèt yon istwa ou rakonte ak konvenk tèt ou chak jou se yon manti, yon ilizyon. Ke ou pa oblije yon viktim de anyen. Ke nenpòt jan istwa ye, ou gen pouvwa pou w chanje l.</p><p>Li pa fasil pou gade tout sa w panse se rezon yo an reyalite, se yon pakèt eskiz. E sa ni vi endividyèl, ni kolektif. Petèt yon jou, si gen chans, m ap pale ak nasyon m lan tou pou di yo soti nan viktimizasyon, paske li fè nou plis mal toujou ke sa nou te sibi yo kòm pèp.</p><p>Sitiyasyon ki fè w viktimize tèt ou ka diferan de pa m. Si w ap chèche konprann tèt pa w fas ak sa, anplis de sa m di w sou vi pèsonèl mwen, ou kapab swiv sa k pral di pi ba yo:</p><h4>Yon mantalite viktim se pa yon maladi mantal, men se yon fason yon moun wè lavi li ak tèt li.</h4><p>Li souvan devlope apre gwo doulè, chòk oswa eksperyans ki fè moun nan santi li san pouvwa. Sa ki te yon mekanis pou siviv ka vin tounen yon abitid nan fason ou panse.</p><h4>Gen twa kwayans ki soutni mantalite viktim nan:</h4><ul><li>Move bagay toujou rive m.</li><li>Se lòt moun oswa sikonstans yo ki responsab lavi m.</li><li>Pa gen sans nan eseye chanje, paske anyen p ap chanje.</li></ul><h4>siy ki montre yon moun ka pran nan mantalite sa a:</h4><p>Blame lòt moun; santi lavi toujou kont li; bay vag nan eseye chanje; li chèche konpasyon plis pase solisyon; li wè echèk tankou yon bagay definitif; li toujou ap plenyen san chèche fè aksyon; evite pran responsablite; atann lòt moun rezoud pwoblèm li; chèche pitye moun; konpare lavi li ak lavi lòt moun. Ak anpil lòt ankò ki koresponn ak menm chema sa. Depi w konprann yon pati, l ap fasil pou detekte tout rès yo.</p><p>Yon moun k ap viv nan viktimizasyon chaje plent pou chak okazyon. Lè se pa: “Mwen pa gen kontwòl sou sa k ap rive m”, “se pèsonn pa ede m”, oubyen “mwen pa konnen kisa pou m fè pou bagay yo chanje”, <strong>mantalite sa a konn dire paske</strong> li evite nou fè fas ak responsablite, li fè moun jwenn atansyon oswa konpasyon lòt moun.</p><p>Chak jou sou rezo sosyal m ap gade Ayisyen parèy mwen k ap chèche konpasyon sa nan men moun, san konprann sa pa gade lemond ou te soufri. Tout moun okipe ap jere bagay nan pwòp vi yo, e se tèt ou w ap denigre e rabese plis lè w toujou ap eksplike jan afè w pa bon lakay. “On s’en fout.”</p><p>Si jodi a ou ta deside soti nan mantalite sa, ou kapab. Sèl sa ou bezwen se aksepte sa ou pa ka kontwole, men pran responsablite pou sa ou kapab chanje. Kontrèman ak sa nou kwè, gen anpil bagay se nou ki pou chanje yo. Kèlkeswa valè tan ak efò li mande a, li depann de volonte nou si nou vle li ou pa.</p><p>Mwen t ap tann pou fanmi m te ofri lanmou, akseptasyon, lapè, ak konfyans nan tèt mwen. Lè m gade tèt mwen anfas, mwen reyalize se mwen ki dwe tèt mwen tout sa. Li pran m tan pou etabli sa yo, men de tout fason, tan an t ap pase, ke mwen pran responsablite m ou pa. Mete sou sa soufrans mwen t ap pran si m te rete sèlman ap plenyen.</p><p>Mwen t ap tann pou peyi m ofri m sekirite, opòtinite epi sispann nivo inegalite ak koripsyon k ap fini ak nou pou m ka santi m kòmanse viv. Mwen deside m pa p tann peyi chanje pou m eksperimante sa yo.</p><p>Menm si gen bagay ki pa depann de mwen, men sa k depann de mwen yo, mwen fè yo a fon pou santi m an sekirite ak pwòp tèt mwen, kreye opòtinite, e viv nan egalite ak transparans ak tout moun ki nan antouraj mwen.</p><p>Wi, mwen byen di, mwen viv sa m ap tann deyò a nan ti gwoup moun mwen gen aksè avè l la, ki se mond mwen. Anpil fwa, n ap gade gwo mond lan e inyore nou chak gen yon mond. Sa w plante ladan l se li k ap pouse. Tout bagay la se desizyon nou ak pèsepsyon nou anvan tou.</p><p>Mwen swete epizòd sa sekwe nou ase. Petèt se pa tout bagay ki di. Yon sijè konsa ka pran plizyè direksyon, tou depann de kontèks oubyen eksperyans moun k ap ekri li a. Si w eksperimante li nan yon lòt sans, se pa grav, a la fen, n ap kontre nan yon pwen oswa yon lòt.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=6b9fa4bf6513" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Lòt Nivo]]></title>
            <link>https://medium.com/@nancietichitapale/l%C3%B2t-nivo-45d7b61789c6?source=rss-13d1e2b69013------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/45d7b61789c6</guid>
            <category><![CDATA[ti-chita-pale]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Nancie ti chita pale]]></dc:creator>
            <pubDate>Thu, 10 Sep 2026 17:49:44 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2026-09-10T17:49:44.806Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h3>Epizòd 38. Konsistans</h3><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*FnPknRzUdV7ioWwD-dj4kA.jpeg" /></figure><p>Konsistans pa yon mo mwen te abitye avè l anvan mwen te kòmanse abitye tèt mwen ak fè egzèsis fizik. Mwen te plis yon moun ki, jou li santi li motive, vle fè tout bagay. Epi depi mwen refwadi, mwen la ap tann jou mwen santi m motive ankò. Poutan, mwen te pami sila yo ki toujou ap plenyen paske yo pa wè rezilta.</p><p>Gen yon dikton ki di: « Konsistans se sa ki konstwi nivo mwayen ou medyokrite a yon nivo ekselans. » E mwen dakò 100%. Mwen kwè ladan l, e mwen eksperimante l.</p><p>Nan idantite n ap konstwi a, konsistans okipe yon plas enpòtan, paske se atravè li ou pral kòmanse wè rezilta ti efò chak jou yo: lè ou pa lage, lè gen jou ou pa anvi kontinye, men ou kontinye kanmenm. Youn nan premye bagay pou nou kenbe nan tèt nou se ke konsistans ak motivasyon pa menm bagay. Motivasyon se yon envite. Li ka fini yon jou, demen li pa deside vini, epi li ka jwenn plizyè eskiz pou jistifye tèt li paske li pa t la jou sa.</p><p>Konsistans se yon angajman ki konnen travay la dwe fèt, kèlkeswa jan sitiyasyon an ye, paske se li ki responsab. E si li pa fè sa ki dwe fèt jou sa, se yon jou pèdi, se yon pa ki pa fèt.</p><p>E mwen vle ale ankò pi lwen pou m di: ti pa konsistan, sa w ap fè chak jou yo pa oblije fèt nan menm degre. Gen jou sa ka rive ou nan nivo 75 oswa 80, pandan gen lòt jou se sèlman esansyèl la ou kapab fè. Se sa konsistans la pou ede w fè, se pa janm pèmèt ou viv yon jou zewo.</p><p>Kèlkeswa sikonstans yo, yon pa an avan dwe fèt. Sinon, olye nou pwogrese, nou rekile.</p><p>Si sèlman sa mwen fèk di la te yon prensip mwen te aprann depi lè mwen te timoun!</p><p>Defwa mwen mande tèt mwen poukisa, anvan yo voye timoun lekòl pou aprann li ak ekri, etidye vèb ak fè egzèsis matematik, yo pa kreye yon ti lekòl lavi pou yo, pou montre yo prensip ki, pandan tout lavi yo, pral enfliyanse yo an byen oswa an mal.</p><p>Lè nou timoun, se souvan bèl mwayèn nan klas, fòs akademik, ti kado ak monte nan yon klas siperyè chak ane yo mete devan nou. Pou mwen, ta dwe gen plis anfaz sou tout sa n ap devlope anndan nou, sou prensip ki ka ede nou viv pi byen. E konsistans ta dwe youn ladan yo.</p><h4><strong>Kijan konsistans devlope?</strong></h4><p>Ou devlope konsistans nan repete yon seri aksyon regilyèman.</p><p>Kèlkeswa sa objektif la ye, aksyon ou repete ap mennen w nan yon rezilta.</p><p>Nan yon relasyon ou vle wè grandi, ou devlope konsistans nan prezans, nan kominikasyon ak nan bon aksyon. Si se yon biznis ou vle devlope, aprann teren an byen, jwenn bon enfòmasyon epi pran ti etap regilyèman ap mennen w kote ou vle ale a.</p><p>Kit se sante w, aparans ou, yon nouvo lang ou vle aprann, oswa nenpòt lòt objektif, tout bagay konekte ak nivo konsistans ou mete ladan l pou w reyalize l.</p><p>Anpil moun twouve li pi difisil pou yo rete konsistan lè se yon objektif pèsonèl yo vize.</p><p>Menm moun k ap leve a 5 è nan maten pou l ale travay nan yon antrepriz ki pa pou li, se menm moun sa a ki ka jwenn li enposib pou l leve a 5 è pou l travay sou pwòp pwojè pa l, devlope ti antrepriz pa l, fè egzèsis, li yon bon liv oswa medite.</p><p>Moun ki paran, ki leve a 3, 4è nan maten deja sou pye yo pou pran swen timoun yo, pou prepare yo epi voye yo lekòl. Pou nou, se yon bagay nòmal, e li nob pou w pran swen fanmi w. Men e pwojè pèsonèl sa ou genyen depi 6 zan, ou poko janm kòmanse l? Ou pa kwè si w vrèman deside fè l, w ap kreye tan pou li?</p><p>Mwen pa pran egzanp sa a pou kreye yon konfli nan ou ant responsabilite w kòm paran ak pwojè pèsonèl ou yo. Mwen pran l pou m montre w jan li ka pi fasil pou nou reponn ak lòt angajman pase pou nou reponn ak pwòp tèt nou.</p><p>Paske nan fason anviwònman nou enfliyanse nou, li pi fasil pou nou konsistan ak lòt moun pase pou nou konsistan ak tèt nou.</p><p>Mwen vle klarifye yon lòt bagay: konsistans pa vle di travay san rete ni san pran souf. Konsistans pa vle di menm bagay pou tout moun.</p><p>Ann pran egzanp Mario ak Antwan. Mario se yon espòtif pwofesyonèl. Li pratike bodybuilding, se konsa li genyen vi l, epi li se yon coach tou pou lòt pwofesyonèl. Donk, sa vle di li pase majorite tan li nan djim nan ak otou de domèn sa yo.</p><p>Pandan Antwan li menm, objektif li se rete an sante epi amelyore kalite lavi l. Donk, li ale nan djim 4 a 5 fwa pa semèn, pou yon tan ki adapte ak objektif li.</p><p>Tou de moun sa yo konsistan, men yo pa gen menm degre konsistans.</p><p>Si objektif ou se pèdi kèk kilo epi santi w byen nan kò w, ou pa bezwen pase 5 èdtan nan jim chak jou.</p><p>Si objektif ou se ogmante revni w a 20%, ou pa bezwen dòmi a 2 è nan maten chak jou ap swiv mache bous la. Tout bagay la se konnen ki objektif kle ou genyen epi rete konsistan ladan l.</p><h4><strong>Defi ki kanpe anfas konsistans ou</strong></h4><p>Lè w fèk kòmanse yon bagay, premye tan yo ou ka tèlman motive ke tout bagay ale byen. Men kwè mwen, antouzyas sa a pap rete pou toutan.</p><p>Gen jou fatig fizik ak mantal ba w mil rezon pou w sote jou sa a epi kite l pou demen. E demen li ba w menm eskiz la pou apre demen. Anvan w reyalize sa, sik la kanpe, epi ou pa santi w vle kontinye ankò.</p><p>Yon lòt bagay se rezilta yo ki pran tan pou rive. Gen moun ki ap fè anpil efò, men yo ap tann rezilta yo twò vit. Lè yo gade tan ap pase epi yo pa wè gwo chanjman, konsistans yo kòmanse ralanti.</p><p>Defwa yo voye je agoch adwat, yo wè moun ki fè mwens efò pase yo sanble rive pi vit. Yo dekouraje, yo enpasyante ak sa y ap fè a.</p><p>Gen distraksyon ki konn parèt tou sou plizyè fòm. Yon fòm mwen te obsève lakay mwen lè m kòmanse yon bagay, sèvo m gen tandans ap chèche plizyè lòt bagay pou kase fokis mwen. Lè m panse se yon bon bagay, men poutan se yon trik pou m pa fini youn ladan yo. Lè m panse m ap pwogrese, poutan mt ap make sou plas, paske lespri m ale nan plizyè direksyon an menm tan.</p><p>Anfen, gen chanjman nan yon sitiyasyon ki ka kase konsistans lan tou. Yon evènman inatandi rive epi retire w konplètman sou wout kote ou t ap pwogrese a. Sa ap mande w anpil disiplin, anpil fòs volonte pou w reprann sa ou te kòmanse a.</p><p><strong>Kisa yon moun ka fè lè motivasyon disparèt?</strong></p><p>Jan nou te di l nan kòmansman an, ou pa ka konte sou motivasyon pou akonpli sa ou bezwen nan lavi. Sa ki pi enpòtan, se rete disipline ak konsistan.Pou sa, w ap bezwen fikse objektif ki reyalis.</p><p>Pa eseye konstwi yon anpi nan yon semèn. Konstwi baz la, epi kontinye estrikti a blòk pa blòk, yon jou alafwa. Konsyan de chema enteryè w yo k ap pouse w relache.</p><p>Sonje, sèvo w pa toujou yon alye ou ka konte sou li pou w ret kanpe, w ap bezwen plis volonte, plis depasman ak plis disiplin pou w fè sa w dwe fè a, menm lè ou pa anvi. Epi, sitou, selebre ti viktwa ou yo.</p><p>Lè w tonbe, pa ezite leve, sa fè pati wout la tou. Si w rate yon jou, pa chita nan otokritik, leve epi kontinye avanse. Konsistans ap pote nan lavi w yon bagay ki gen anpil valè: konfyans nan tèt ou.</p><p>Chak fwa ou fè yon pa an avan, sa ogmante estim ou, kredibilite ou nan pwòp pwojè ou yo, epi kreye yon kalite satisfaksyon pèsonèl ki ka mennen w pi lwen, nan plis libète.</p><p>Sonje, konsistans menm jan li diferan de motivasyon, li pa vle di pèfeksyon non plis. Li pa vle di pa janm tonbe. Li pa vle di fè tout bagay san pran repo.</p><p>Li vle di kontinye avanse malgre obstak yo, epi retounen sou chemen an chak fwa ou detounen. Se konsa, ti pa apre ti pa, konsistans ka mennen w kote ou vle ale a. E se la w ap kòmanse rankontre ak ekselans.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=45d7b61789c6" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
    </channel>
</rss>