Öte yandan yaş ilerledikçe -ve ergenlikte insanların fikirlerinin de çatışabileceğini gördüğümde- siyasi tarih gibi müzmin sıkıcı bir konudaki öğrenme isteğim felsefeye ve sosyolojiye kaydı. Başka bir şekilde ifade edecek olursam insanla alakalı soruların cevabını bulacağımı düşünmüştüm, sanırım yanılmışım.

Edebiyat ve sinema ise bu açığı görece kapatabiliyordu, en azından yazarın ya da yönetmenin ele aldığı tema vesilesiyle o dönemde insanların neyi ne düşündüğünü az da olsa anlayabiliyordum. Kuru kuruya kronolojik bilgi veren veya oturup yavan şekilde ideoloji anlatan kaynaklardan ziyade bu kısım bana daha ilgi çekici geliyor. Ve hatta daha ilginci bazı dönüşümlerin veya olaylaın süreç başlamadan daha önce gösterildiğine denk gelebiliyoruz.

***

Ben bu yazıda ilk dünya savaşından önceki ve iki dünya savaşı arasındaki insana dair denk geldiğim ilginç örneklerden bahsedeceğim, hâliyle bu yazı son derece savruk ve yazarı tarafından yarı ciddi yarı goygoy bir üslûpta sohbet edercesine alelade bir şekilde yazı olarak sunulacak. Şimdiden söyleyeyim.

İkinci bir peşin uyarı ise muhtelif kitaplar, filmler vs. hakkında spoiler yer alabilir. Hangilerinden bahsedeceğime karar vermedim, bu sefer yazıyı tamamen spontane yazıyorum.

***

Bütün savaşları bitirecek olup hiçbir şeyi bitirememiş Birinci Dünya Savaşı’nın nedenlerini soracak, araştıracak olsak hep aynı klasik cevapları alacağız; “Ham madde ve pazar arayışı, milliyetçilik başta olmak üzere çeşitli siyasi akımlar, ticarete göre şekillenen siyasi birlikler, çıkar çatışması” vs vs. Bunlar doğru, ama bu esnada savaşacak olan insanlar ne düşünüyorlardı?

İnsanlardan kast ettiğim insanların ne düşündüğü de değil aslında veya nasıl düşündükleri. Kitleyi harekete geçiren etkenler nelerdi, bunun cevabını merak ediyorum.

Ben tarihçi değilim, metodoloji -bu yazıda- umurumda değil. Daldan dala atlama özgürlüğüne sahibim; ben ruh bilimci de değilim, oturup insanların psikolojileri hakkında fikir üreteyim. Zaten bana göre psikotarihin bilimsel bir yanı da yok. Fakat I.Dünya Savaşı öncesinin ve iki dünya savaşı arasındaki sürecin çok ilginç bir yanı var.

Adı Hans olan ve 1900’lerin Prusya’sında köyünden çalışmak için kente göçmüş Protestan birini düşünelim. Hans inançlı, çalışkan, gücünün zirvesinde. Sabah evinden dua edip çıkıyor, fakat akşam eve gelen Hans’ın ateist, nihilist ve komunist olmaması işten bile değil. Aynı Hans Katolik olsun, fakat tüccarlık yapsın. Hans’ın tamamiyle liberalizm yanlısı olma ihtimali de yüksek. Toprak sahibi junker bir ailenin soyundan gelen, subay olmayıp özel teşebbüse atılmış Georg’un monarşi karşıtı tamamıyla hür teşebbüsten yana olması da son derece olasılıklı. Darwin ile tanışan ergen bir zangocun dine düşman hâle gelmesi, çamur içindeki köyünden çıkıp şehirde okumaya başladıktan sonra devrimcilik kovalayan İgor, halkının ne olduğunu bilmeden halkı geçtim uzak coğrafyadaki soydaşlarını kurtarmak isteyen Ahmet vs. bana hep ilginç gelmiştir.

Üstteki örneği edebiyattan da verebiliriz aslında. Louis-Ferdinand Céline’nin meşhur kitabı Gecenin Sonuna Yolculuk 1932 yılında yayımlandı; öte yandan kitap I. Dünya Savaşı ile başlıyordu. Başkarakter Ferdinand Bardamu muhtelif işlerde çalışan ve hatta gemilerin makine dairesinde sintine faresi gibi çalışan birisidir. Savaşa gönüllü olarak vatanı Fransa için katılır, fakat ilginç olan gönüllü olarak yazılmadan önce kendisinin anarşist olduğunu deklare etmesidir.

Céline eserinde savaşı eleştirdiği gibi savaş sonrasında da insanları yerden yere vurur. Bununla da yetinmez, savaş esnasında cephede olanları da olmayanları da kolonilerde yaşayanları da çalışanları da çalışmayanları da eleştirir. Aslında eleştirmediği pek fazla şey yoktur, kendine özgü bir dil de yaratmayı başarmıştır. Bu yüzden -kurcaladığım kadarıyla- politik olarak Nazilerden yana olduğunu belirtmiş olan yazar Fransızların da kafasını karıştırıyor. Yazar ve eseri hakkında Julia Kristeva abject demiş -bu arada Kristeva’yı da hiç sevmem-, yani varolan düzene karşı gelen kişi anlamında. Bu doğru olabilir, ama aynı kelimenin vücuttan dışarı atılması gereken anlamı da var. Bir bakıma karakterimiz sistem dışındaki biridir, sistem tarafından dışlanılmıştır.

Bardamu’nün Kristeva’ya ya da başka birine göre ne olup olmadığı beni -en azından bu yazıda- alakadar etmiyor. Savruk yazacağımı söylemiştim, dolayısıyla başka bir esere geçeceğim.

I. Dünya Savaşı’nın ardından büyük imparatorluklar dağıldı, yönetim şekilleri değişti. Bunu biliyoruz.

Hegel takribi on beş sene boyunca Felsefe Tarihi dersi vermiş ve her sene başında “Baylar, bu dersimizin konusu felsefenin tarihidir.” demiş. On altıncı sene civarında -on beş veya on dört ya da on bilmem kaç olabilir- ilk derste “Baylar, bu dersimizin konusu tarihin felsefesidir.” demiş. Hegel’in Tarih Felsefesi’ni dilim döndüğünce şurada anlatmıştım. Felsefesini kısaca “Tarihe düşünerek bakmaktan başka bir şey değildir.” şeklinde açıklayan Hegel’e göre her şey tözdü(nous) ve töz her şeydi. Ya da şeyler değişirken, dönüşürken değişmeyen şey tözdür.

Thomas Mann’ın 1924 yılında yayımlanan eseri Büyülü Dağ’da başkarakter Hamburglu genç gemi mühendisi Hans Castorp’dur. Öte yandan bu kitaptaki olaylar 1900lü yılların başında başlar.

Kitaptaki karakterlerden birisi olan asistan doktor Krakowski psikosomatik tedavisiyle olayları çözeceğine inanır. Burada beni ilgilendiren ise ruh bilimleri kısmı, buna istinaden daha önce yazılmış başka bir eserden örnek vereyim. Karamazov Kardeşler’de Dimitri’nin karşısında yer alan avukat da psikolojinin suçluların teşhisinde kullanılacak en iyi yöntem olduğunu savunur. Bir başka örnek daha vereyim 1923 tarihinde basılan Zeno’nun Bilinci’nde kitap tedavisini yarıda bırakan Zeno Cosini’den intikam almak isteyen psikiyatrı tarafından kitap yayına sunulur. Başka bir örnek daha vereyim. Elias Canetti’nin Körleşme’sinde Deus Ex Machina olarak olaya dahil olan baş karakterin kardeşi Georg Kien kadın doğumdan psikiyatri alanına geçmiş bir doktordur. 1927'de basılan Hesse’nin Bozkırkurdu ise Jung’tan beslenen bir romandır. Örnekler daha da arttırılabilir, ama şimdilik burada kalsın.

Bu örnekleri verme nedenim aslında çok basit. Psikoloji hakkında modern dünyada kimlikler belirsizleşmeye başlayınca ortaya çıkan bilimdir şeklinde bir tabir var. Doğu ile Batı arasında Türkiye’nin sıkışmışlığını anlattığı söylenen ve şu sıralar kültleşmekten poplaşmaya giden Huzur aynı zamanda ilk modern eserlerden birisidir. Üstte ifade etmeye çalıştığımı Huzur’da da görece görebiliriz aslında: Kimlikler belirsizleştikçe insana dair tanım da belirsizleşiyor. Öte yandan töz ya da ruh veya her ne isim verilerse o sabit kalamıyor, zira onlar da yok oluyor.

1899 ile 1900 yılları arasında tefrika olarak basılmış Lord Jim’de kendisiyle hesaplaşmaya çalışan ana karakter denizcidir. Bence biyografi yazılarının üstüne tanımadığım Stefan Zweig’ın meşhur Satranç ve Amok Koşucusu kitaplarında anlatım gemide olur. 1909'da kitap olarak basılan ve adını bizatihi kitaba veren Martin Eden da denizcidir. O dönemde ulaşımın sadece denizle sağlanması bu kitapların asli neden değil, kimlikler belirsizleştikçe deniz gibi belirsizliğin son derece olağan olduğu bir temada bizatihi denizde anlatımın olması(Amok Koşucusu, Satranç) veya karakterlerin denizci olması(Lord Jim, Martin Eden, Ferdinand Bardamu, Hans Castorp vs.) bana hem çok sıradan hem de çok ilginç geliyor.

Canetti’nin Körleşme’si dediğim belirsizliğe kitap çevirisi adıyla bile örnek olabilir, sanırım. Kitabın orijinal adı die Blendung, yani ışıktan dolayı gözün kamaşması. İngilizce’ye Auto-da-fé ismiyle çevrilmiş, Engizisyon tarafından mahkum edilenlerin yakıldığı büyük ateş. Türkçe’yi zaten söylemiştim. Kitaptaki karakterler her ne kadar ayrı telden çalsalar da hiçbirinin toplum nezdinde tam bir karşılığı yoktur, hiçbiri de diğerini tam olarak anlamaz. Bu yüzden Deus Ex Machina olarak Georg Kien dahil olur, zira kendisi ruh bilimcidir ve insandan anlar.

Büyülü Dağ’da ise Castorp üzerinde üç karakterin tesiri vardır. Bunlardan birisi ilerlemeci ve liberal iken ikincisi romantik bir Cizvit papazı. Fakat en etkili olan üçüncü karakter cümlelerin sonunu getiremeyen, ne dediği aslında pek anlaşılmayan birisi. Öte yandan etkileyeciliğinin nedeni daha farklı jest ve mimiklerini kullanabiliyor, çevresini karizmasıyla kontrol altına alabiliyor. Bildiğimiz kadarıyla Hitler jest ve mimiklerini konuşması sırasında abartı derecede kullanan ve buna rağmen hitap ettiği kitleyi bir şekilde etki altına alabilen birisiydi. Buraya tıklayarak ulaşabileceğiniz yazıda da belirtildiği üzere kralın otoritesi krallığından gelir, ideolojiden geliyorsa bu krallık değil diktatörlüktür. Belki de Almanya’nın hocası lakabına haiz olan Thomas Mann ideoloji fark etmeksizin hareketleriyle insanları etkileyebilecek olan birisinin diktatör olacağını önceden fark etmişti.

Sinema demiştim, birkaç kelam edeyim. Mosfilm sebebiyle burada gösterilemeyen, fakat şurayı tıklayarak ulaşabileceğiniz film 1938 yılında çekildi, yönetmeni Sergey Eisenstein. Tötonların miğferleri Birinci Dünya Savaşı’nda Alman askerlerin kullandığı miğferlere benziyor.

İkinci Dünya Savaşı’nda önce onlarca film şirketi olan İtalya’da Mussoloni ile beraber sinema da devletleştirildi. Almanların 1924 tarihli Nibelungen, Fransızların 1927 tarihli Napoleon gibi filmlerine karşı devasa bütçelerle Scipio Africanus filmini çektiren İtalya örneği var elimizde. Film Kuzey Afrika üzerinde İtalyan emellerini gösteriyor olsa da sonuç tam bir facia idi, bizim Kara Murat filmlerine benzer şekilde arkada telgraf/telefon direkleri, Roma lejyonerlerinin kollarında saatler vs. gözüküyordu.

İkinci Dünya Savaşı esnasında ve sonrasındaki İtalya ise ilginçtir ama. 1940'da yayınlanan Dino Buzzati’nin Tatar Çölü için büyülü gerçekçilik denilebilir, sonrasında buna belki de Calvino’nun eserlerini ekleyebiliriz(edebiyatçı da değilim, fikrim yok). Derin kimlik problemlerini belki sinemada İtalyan Yeni Gerçekçilik akımı ile görülebilir, halkın yaşadığı problemler ile daha önce sinemada sunulanlar arasında fark olması gibi. Ya da birkaç on yıl sonra futbolda Arjantinli hoca vasıtasıyla öğrendikleri ve benimsedikleri catenaccio veya eskrimde sadece sayı almaya odaklanmak gibi. Başka bir ifadeyle bir kez daha kaybeden tarafta yer almamaya çalışmak.

Buzzati demişken kendisinin eserinden bir on yıl sonra yazılan Godot’yu Beklerken’i karşılaştırdığımızda modernden post-moderne geçişi, gelenekçilikten tamamiyle belirsizliğe geçişi de görebiliriz; sanırım. Yine Buzzati de Kafka’nın aksine ortamın sıkıcılığını daha berrak görürüz, belki Akdenizli olması sebebiyledir, bilemedim.

Velhasılıkelam sonuç falan yok. Bence I. Dünya Savaşı öncesi birbirinden farklı onlarca akıma maruz kalan insanların olması, II. Dünya Savaşı öncesi ise bu insanların belirsizliği yeterince ilginç bir alan. Bu yazıyı da ara ara aklıma geldikçe birkaç şey eklerim, çıkarırım, ne saçma düşünüyormuşum diye düşünmek için yazdım.

Üstteki şarkıya adını veren Cú Chulainn(Culann’ın Tazısı) Kelt Mitolojisi’nde yer alan bir kahramandır. Öte yandan bu yazıda Cú Chulainn’in kim olduğundan ziyade diğer mit karakterleriyle benzerliğini ele alacağım.

Mitolojilerin benzerliğini ele almadan önce mitolojinin önemini belirtmekte elbetteki fayda vardır.

Giambattista Vico’nun 1725'te yayımlanan Yeni Bilim(Scienza Nuova) isimli eserinde tarihin döngülerini ve ulusları ele almıştır. Vico’ya göre bir etnisitenin ulus olması için aşağıdaki çağları yaşamış olması elzemdir.

• Tanrılar Çağı
• Kahramanlar Çağı
• İnsanlar Çağı

Vico kim diyecek olursanız -ki bence demeyin- Hegel’i etkilemiş, Marx’ı Das Kapital’inde tartıştırmış, Alman romantikleri olan Goethe, Herder ve Hermann’a kendisini okutmuş, Joyce’un başka bir yerde bulamadığı hayal dünyasını bulmasını sağlamış, Gasset’ye göre karmakarışık dolayısıyla tam bir Akdenizli olan İtalyan düşünürdür derim.

Konuya dönecek olursak Grimm Kardeşler’in masalları derlemesiyle başlayan süreç -yani aslında günümüzde çocuk kitapları olan Bremen Mızıkacıları,Pamuk Prenses, Külkedisi, Rapunzel, Kurbağa Prens vs- ile başlayan süreç masalların derlenirken onların hangi sınıfa göre derleneceğine dikkat edilmesine yol açmıştır. Örneği Nibelunglar Destanı üzerinden vereyim.

“Siegfried Ren Bölgesi’nden gelen bir prenstir. Gram ya da Balmung adı verilen bir kılıcı vardır, bu kılıç ile ejdarha Fafnir’i öldürmüştür. Kimi versiyonlara göre Siegfried Fafnir’den akan kanların vücuduna değdiği yerlerin ejderhanın boynuzu gibi sertleştiğini fark etmiş ve vücuduna silah işlememesi için kanların arasına girmiştir. Sırtındaki bir yer ağaç yaprağı ile kapatılmış olduğu için Siegfried sadece o noktadan öldürülebilirdi. Fafnir’i öldürdükten sonra Siegfried başka bir ejderhayı öldürmek üzere Nibelungen ülkesine doğru yola çıkar. Nibelungen ülkesinde isimleri Schilbung ve Niblung olan iki kral vardır, bir de paylaşamadıkları hazine. Siegfried ejderhayı öldürdükten sonra krallar ondan hazineyi paylaştırmasını isterler. Hazine paylaştırıldıktan sonra memnuniyetsiz olan krallar Siegfried’in hile yaptığını ileri sürerler. Siegfried iki kralı da öldürür. Daha sonra görünmezlik pelerinini(Tarnkappe) giymiş ve bu sayede görünmez hâle gelmiş olan Alberich’i yener ve Nibelungen hazinesini ele geçirir. Hazinede gözü olmayan Siegfried kendisi için sadece bir yüzük alır, Alberich onu yüzüğün onun felaketi olacağını söylemesine rağmen. Daha sonra Alberich tehlikelerden korunması için Siegfried’e görünmezlik pelerinini verir.

Yolculuğuna devam eden Siegfried alevler içerisinde bir şato görür, atı alevlerin arasından atlar ve uyumakta olan bir kız ile karşılır. Onu dudaklarından öperek uyandırır, kız o uyandırana kadar uyumakta olduğunu söyler. Brunehilde hikayesini anlatır. Dediğine göre Wotan’ın valkürelerinden(Valkyrie) biridir ve ona karşı geldiği için Wotan onu değneği ile uyutmuştur. Siegfried Brunhilde ile vedalaşır ve yüzüğünü ona bırakır, yeniden yolculuğa çıkar.”

Evet, elimizde biraz fazla karakter var; bir sonraki aşamaya geçmeden önce fon müziği vereyim.

Burada, bana göre, öncelikle sorulması gereken doğru soru şudur: “Reyiz, Fafnir kim?”(Hemen üstteki parçadan anlaşılmalı, bence)

Fafnir İskandinav Mitolojisi’nde bir ejderhadır ejderha olmasına, lakin Nibelunglar Destanı bize başka bir şeyi daha gösteriyor, konuyu açayım. Fafnir’in hikayesini kısaca özet geçecek olursam kendisi cüce kral olan Hreidmar’ın üç çocuğundan biridir ve bunlar içerisinde en cesur, en acımasız olanıdır. Hreidmar’ın bir evi vardır, burada altın ve elmas üretir. Derken bir gün gezintiye çıkmış olan tanrılar Loki, Odin ve Honir bir göl kıyısında su samuru görürler. Su samuru aslında doymazcasına balık yiyen açgözlü Otr’dır ve Loki tarafından kazara öldürülür. Bunun üzerine de Otr’ın babası Hreidmar kan parası ister, bu para Otr’un naaşının içinin komple altın sarısı olacak şekilde altın, dışının ise kırmızı olacak şekilde zümrüttür. Bu denli büyük bir hazine ise ancak Andvari isimli bir başka cücede vardır. Loki onu ele geçirir ve zorla Andvaranaut isimli yüzüğü alır, bir de bol miktarda altın. Andvari yüzüğü lanetler. Önce Hreidmar öldürülür çocukları olan Regin ve Fafnir tarafından. Yüzüğü kendisine isteyen Fafnir ejderhaya dönüşür. Regin yüzüğü alamaz, zamanla Sigurd/Siegfried ile tanışır. Siegfried ise üstteki alıntıda anlatıldığı gibi Fafnir’i öldürür. Fafnir’i öldürdükten sonra Regin tarafından zehirlenmek ister, Regin’i de öldürür. Fafnir’i öldüren Siegfried onun kanında yıkanır, vücudu sertleşir ve darbe almaz. Bu esnada bir yaprak sırtını kapatır, sadece oradan öldürülebilir. Nibelungen’in devamı şu şekilde:

“Burgund ülkesine varan Siegfried ve Krimehilde ilk on gün boyunca şölenleri izlerler. Onbirinci gün şöleni izlerlerken yan yana oturan Krimehilde ve Brunehilde kocalarını övmeye başlarlar, zamanla tartışırlar. Tartışmanın şiddetlendiği bir anda Krimehilde dayanamayarak her şeyi yapanın Siegfried olduğunu, Brunehilde’nin Gunther ile evlenmesini sağlayanın da o olduğunu söyler. Brunehilde her ne kadar bu sözleri duyduğunda Krimehilde’ye inanmasa da Krimehilde kanıt olarak yüzüğü gösterir, o anda Brunehilde çökmüştür. Kimi kaynaklarda Gunther’in kardeşi ya da akrabası olarak geçen vasal Hagen’a(1) göre intikam almak gereklidir, bir şekilde Gunther’i ikna ederler.

Krimehild olan Hagen’dan Siegfried’i koruması için yardım ister ve ona Siegfried’e silahın işleyebileceği yerin giymiş olduğu kıyafette haç ile belirlenmiş olduğunu söyler, Hagen’ın dikkat etmesi gereken yer o noktadır. Hagen, Siegfried ve Gunther ormana giderler, ormanda pınara ulaşmak için aralarında yarışırlar; yarışı Siegfried kazanır. Siegfried su içmek için zırhlarını çıkarır, kılıcını yana bırakır ve pınara Gunther’in ardından eğilir. Bu esnada Hagen mızrağı ile Siegfried’in sırtını hedefler ve onu vurur; Siegfried ölmüştür. Siegfried ölmeden önce Gunther ve Hagen’a bu işi yapanların onlar olduğunu ve onların ölümüne neden olacağını söyler.

Siegfried’in ölümünün ardından birkaç sene geçmiştir, bu arada Etzel’in karısı ölmüştür. Etzel Krimehilde ile evlenmek ister, Krimehilde Siegfried’in intikamını almak için Hagen’ın itirazlarına rağmen bu teklifi kabul eder.

Krimehilde intikamını almak için ailesini özlediği bahanesiyle Etzel’i ikna eder, Etzel Burgund Kralı Gunther’i ve diğer soyluları Etzelburg’a davet eder, bilhassa Hagen’in gelmesini ister. Hagen her ne kadar bu işte bir tuzak olduğunu hissetse dahi Gunther ve kardeşleri teklifi kabul ettikten sonra korka olarak anılmamak için onlar ile birlikte Etzelburg’a gider. Krimehilde ise Burgundları öldürmesi için Etzel’in kardeşi olan Blödlin ile anlaşır.

Burgundların Etzelburg’a varmalarının ardından düellolar başlar, Blödlin bu düellolardan birinde ölür. Hagen ise Etzel ve Krimehilde’nin oğlunu öldürür. Bu esnada Hildebrand’da savaşa girmiştir, onun yardımı ile Burgundlar öldürülmeye başlar. Ardından Dietrich(2) Gunther’i öldürür. Hagen ise hapse atılır.”

Şimdi Giambattista Vico’ya geri dönüyoruz.

• Tanrılar Çağı: Nibelungen Destanı’nın kökeninde, olayların en başında tanrılar var.
• Kahramanlar Çağı: Tanrılardan sonra mitin devamı kahraman Siegfried üzerinden gerçekleşiyor. Öte yandan Siegfried’in bir şatoda kalan prensesi kurtarması Uyuyan Güzel ve Rapunzel masallarını ortaya çıkarmıştır.
• İnsanlar Çağı: İki kardeş Blödlin ve Etzel Hunlara vurgu. Attila’nın başkentinin adı Etzelburg idi, kardeşi de Bleda. Burgundların kralı olan Günther ise muhtemelen ikinci isyanı sonrasında Romalılar tarafından güçten düşürülen Gundohardır. Belki de günümüzde Harry Potter’da geçen görünmezlik pelerini, Yüzüklerin Efendisi’nde geçen tek yüzük ya da belki de Wagner’in Der Ring des Nibelungen eseridir.

Öte yandan (1) nolu dipnota baktığımızda başka bir sonuca geçiyoruz, o da bazı metinlerde Hagen’ın Hagen von Tronje olarak adlandırılması meselesidir. Bu durum bize mitolojik bakışın temel sorusunu getiriyor:

Tek bir mit mi vardı, yoksa mitler birbirlerini etkilediler mi?

Bu sorunun sorulma nedeni ise tek bir mitin olup olmadığını öğrenmekten ziyade insanlığın tek bir ortak atadan mı geldiğini yoksa ulus olmaya evrilen etnisitelerin birbirlerini etkileyip etkilemedikleri sorusunun cevabı içindir. Mitoloji bize bu konuda yardım eder, tıpkı psikanaliz gelişmeye başladığında mitolojiden faydalandığı gibi, zira Thomas Mann’ın dediği gibi

“Mit yaşamın kaynağıdır, ebedi desenlerden oluşur, yaşamı şekillendiren dinsel formdur. İnsanlık tarihinde olgun bireyi efsanevi ve ilkel şekilde temsil eder.”

Theodor Benfey’e göre dünya masalları arasındaki benzerliğin nedeni aynı atadan gelmek değil; tam aksine milletlerin birbirlerini etkilemesidir. Örneğin Siegfried’in sırtındaki kısım dışında hiçbir yerine silah işlemez. Tıpkı Tepegöz’ün gözü, Achilles’in ve Sosruko’nun topuğu gibi. Diğer taraftan baktığımızda (1) nolu dipnota, yani von Tronje kısmına geri dönüyoruz, zira Tronje Troja’dan yani Truva’dan türemiştir. Dolayısıyla eğer tek bir ulus üzerinden gidilirse insanlar çooook ama çoooook eski çağlarda aynı dili konuşuyorlardı iddiasına.

“Karşılaştırmalı Mitoloji’nin ortaya çıkma nedenlerin ilki olarak Filolojik Mitoloji‘yi ele alalım. Filolojik Mitoloji genel tanım çerçevesinde var olan isimlerin bir anlamı olduğunu öne sürmekle birlikte aslında birbirinden farklı coğrafyada benzer mitlerin olma nedeninin insanlığın eskiden tek bir dili konuştuğunu ve zamanla bu dilin yok olduğunu/değiştiğini öne sürmektedir. Başka bir şekilde ifade edilecek olursa bahsi geçen prensip bir bakıma Babil Kulesi benzeri bir çıkış noktasıyla hareket etmektedir. Bu bakış açısı aslında ortodoks(tutucu anlamında) bir bakış açısı olmakla birlikte belli başlı avantajlara sahiptir; zira dilin ahenginden hareketle ortaya bir şeyler koyabilmektedir. Öte yandan, zaman zaman işlevsiz kalmaktadır; örneği Yason mitinden verebiliriz. Yason Miti temelde yolculuk miti diyebileceğimiz bir mittir ve vaktinde Helence konuşulmayan ya da Helenler ile dolaylı olarak dahi temasa geçemeyecek olan bölgelerde de benzerleri ortaya çıkmıştır. Konuyla alakalı başka bir örnek verilecek olursa o da Yunan Mitolojisi’nde yer alan bizim Eros olarak bildiğimiz Cupid ile Psyche arasındaki aşktır. Burada ölümsüz erkekle ölümlü kadın arasındaki aşk ilişkisi ele alınmıştır; fakat benzeri Hint Mitolojisi’nde ölümsüz kadın ölümlü erkek şeklinde Urvasi ve Pururavas mitinde vardır. Dilde bazı sözcükler doğal fenomenlerden oluşmuştur. Örneği Attila üzerinden verelim, kendisi Nibelungenlied söylencesinde geçen bir karakterdir. Kimi kaynaklara göre Attila’nın adı İtil Nehri’nden gelir. Diğer iki görüşten birisi ise Attila’nın adının Gepid dilinde baba anlamına gelen atta sözcüğünden geldiği iken bir diğeri bugün Orta Asya’da hâlâ kullanılan ata sözcüğünden geldiği şeklindedir. Ekstra bir örnek olarak Eski Cermen dilindeki papanın da baba anlamına gelmesi -hatta papanın adı bu yüzden papadır- ve günümüzde pek çok yerde babanın aynı anlama gelmesi verilebilir. Bu minval üzerine denilebilir ki doğadan gelen çağrışımlar ile ortaya çıkan sözcüklerden esinlenerek oluşmuş isimlerin mitleri aslında doğa mitleridir.”

Misalen yukarıda bahsedilen Yason Miti’ni ele alalım. Benzer bir şekilde “Kahramanın Yolculuğu” temalı bir mite Andrew Lang -yanlış hatırlamıyorsam- Güney Amerika’da rastlamıştı. Bu durumda da şöyle bir soru sormuştu: “Amerika’yı Helenler mi keşfetti?”

Başka bir örneği ise akademik çevre tarafından başta alay edilmesine rağmen yüzme bilmeyerek okyanusu aşan ve iddiasını kanıtlayan, bu esnada yolculuğunu da kameraya çekerek 24. Akademi Ödülleri En İyi Belgesel dalında ödül kazanan Thor Heyerdahl’ın Kon-Tiki’sinden vereyim.

Thor Heyerdahl’a göre Polinezyalıların kökenleri Asyalı değil, bilakis Güney Amerikalı idi. Öte yandan o zamanlarda bilimsel çevreler bunun aksini iddia ediyordu, dolayısıyla Heyerdahl’ın tezi de -ki gerçekten bitirme tezidir- geçersiz oluyordu. Aslen zoolog olan Heyerdahl tezine kanıt olarak Güney Amerika ve Polinezya’da bulunan akraba bitki ve hayvanları gösteriyordu. Öte yandan tezinin asıl dayanak noktası akraba canlılar değil, bilakis mitolojiydi. Polinezya’da bulunduğu esnada mitolojiyi, öyküleri, tanrıları sembolize eden taş anıtları inceleyen Heyerdahl Polinezyalıların orijinini Asya değil İnka Medeniyeti öncesi Güney Amerika olduğunu öne sürüyordu. Zira iki mitolojiyi de inceleyen bilim adamı İnka Güneş Tanrısı olan Viracocha ile Polinezyalıların atası olduğunu düşündüğü Güneş Tanrısı Kon-Tiki arasında benzerlikler kurmuştu, adanın yerlilerine göre Kon-Tiki güneşin geldiği yerden gelmişti.

İddiasını kanıtlamak isteyen Heyerdahl uzun zaman sponsor aramış, bir şekilde bu desteği zamanın Peru Devlet Başkanı’ndan ve bölgede bulunan ABD filosundan destek görmüş ve Kon-Tiki adını verdiği balsadan yapılmış bir salla okyanustaki dalga hatları dorultusunda giderek Polinezya’ya varmıştır. Yolculuğunu da filme çekmiştir, üstteki video bahsettiğim filmden bir sekans olmakla birlikte keza dediğim gibi ödül de almıştır. Ufak bir not düşeyim, filmin remake’i de var, orijinali kadar iyi olmasa da -çünkü orijinali bizatihi yolculuğu gösteriyor- fena değildir; 2012 yapımı. Heyerdahl’ın tezini kanıtlaması pek tabii ki bilimsel çevrelerde de hareketliliğe ve düşünce değişimine neden olmuştur. Tekne hakkında da ufak bir not düşeyim, balsa cidden ahşap tekneler için muazzam bir materyaldir; günümüzde de ahşap tekne dışında sandviç konstrüksiyon yöntemiyle imal edilen GRP(CTP: Cam takviyeli kompozit veya daha çok bilinen adıyla fiberglass) teknelerde kullanılmaktadır.

Heyerdahl’a ufak bir parantez daha açacak olursak kendisi papirüsten yapmış olduğu Ra ve Ra II tekneleri ile Fas’tan Güney Amerika’ya gitmeyi denemiştir, ilkinde başaramamış olsa da ikincisinde başarmıştır. Ra ile 4000 deniz mili(yaklaşık 6500 km) gitmiş ve Karayipler’e birkaç yüz mil kalmışken batmıştır. Bölgeden geçen bir yat tarafından mürettebat son anda kurtarılmıştır. Öte yandan 1970'te yapımı tamamlanan Ra II Fas’tan yola çıkarak Atlantik’i aşmayı başarmıştır.

Heyerdahl bir diğer teknesi olan Tigris ile Irak’tan yola çıkarak Basra Körfezi’nden Pakistan’a giderken ve deniz üzerinde beş ay kalmışken gerçekleşen savaşları protesto etmek için mürettebatı tarafından yakılmıştır.

2000li yıllara gelirken ise Heyerdahl Azerbaycan’da ve Azov’da(tarih kitaplarında geçen kalesiyle meşhur Azak) Æsir’in yani İskandinav Mitolojisi’nin kökenini arıyordu. Projesinin adı Jakten på Odin’dir, yani Odin’i Aramak. Konuyla alakalı olarak Heyerdahl “Mitolojiden artık daha fazla bahsetmiyoruz, realitemiz coğrafya ve tarihtir” demişti.

2002 senesinde hayattan ayrılan Heyerdahl’ın realitesini dayandırdığı unsurlardan hareketle diyebiliriz ki tek bir mitten ziyade ulusların yaratmış oldukları mitler birbirlerini etkilemiştir.

Cú Chulainn’e dönelim.

Hikayesindeki benzerlikler Herkül’de de var, Hildebrandslied’de de var, Rüstem ile Sohrab’da da var; hatta çok azıcık da olsa Alp Er Tunga’da da var. Bu şartlar altında birazcık sinematik yaklaşmakta da bana göre fayda var.

Yukarıdaki film 2003 senesinde Rus yönetmen Andrei Zvyagintsev tarafından çekilmiştir. Filmin detaylı analizini şurada yapmıştım, merak eden bakabilir. Filmi ilk izlediğimde -ki zaten bir defa izledim- aklıma direk mitoloji geldi ve yönetmen beni yanıltmadı. Google’a “Andrei Zvyagintsev Mythology” yazdığımda çıkan ilk sonuç yönetmenin şu ifadesi idi:

“The film is a mythological look at human life, if you watch this movie from the standpoint of everyday life, it’s a mistake, because it’s much broader, and the mystery of the film won’t reveal itself to you.”
(Çevirebildiğim kadarıyla: “Film insan yaşamına mitolojik bir bakıştır. Eğer filmi günlük yaşamın bakış açısı ile izlerseniz bu sizin yaptığınız bir hata olacaktır, çünkü film günlük yaşamın bakış açısına nazaran daha geniş kapsamlıdır. Dolayısı ile film içerisindeki gizem kendini sizlere açık etmez.”)

Cú Chulainn’in hikayesi son derece uzun olduğundan onu başka bir yazıya bırakmakla birlikte beni ilgilendiren kısmını söyleyeyim, oğlunu öldürmesi.

Efsaneye göre Cú Chulainn oğlu Connla ile karşılaşınca ondan kendini tanıtmasını ister, oğlu tanıtmaz ve kavgaya tutuşurlar. Kavgayı Cú Chulainn kazanır ve tanımadığı oğlunu öldürür. Onun kim olduğunu öğrendiğinde hem artık çok geçtir.

Bu hikayenin bir benzeri ise Almanların Hildebrandslied’inde geçmektedir. Hildebrand tanımadığı oğlu Hadubrand ile savaşır, onu yener ve öldürür.

Bir diğer benzeri ise Şehname’de yer almaktadır, Rüstem ile Sohrab şeklinde. Hikayeyi şurada yazmıştım. Rüstem de tanımadığı oğlu Sohrab ile günlerce dövüşür, onu yener ve öldürür.

Bu üç hikaye her ne kadar Hint-Avrupa kökenli olsa da bize gösterdiği belirli bir mitin diğerlerini etkilemesi ya da ortak atadan gelme olabilir. Öte yandan ben bu benzerlikleri ve farklılıkları coğrafya ve dolayısıyla tarihle birlikte ele almaktan yanayım. Bir de bana göre insanlığın Jung’un arketip olarak tabir ettiği bilinçdışı vardır, Jung şöyle açıklamış:

“Arketip kavramı (…) sürekli yinelenen bir gözlemden türetilmiştir. Örneğin dünya yazının söylenceleri ile peri masalları her yerde ortaya çıkan belli motifler içerir. Düşlemlerde, düşlerde, sayıklamalarda, bugün yaşayan bireylerin kuruntularında bu motiflerin aynısı ile karşılaşıyoruz.”

Velhasılıkelam diyebilirim ki mitoloji insanın kendisini tanımasını sağlayan bir araçtır. İnsan dış dünyayı tanıyabilir, fizikte olduğu gibi kendi yarattığı matematik aracılığıyla onu formülize edebilir; fakat aslolan dışarıyı tanıması ve tanımlaması değil kendini tanımasıdır.

(1): Kimi yerlerde Hagen von Tronje diye de geçer. Uzmanlara göre Tronje kelimesi Troja’dan yani Truva’ dan türemiştir, Cermenik Mitoloji’nin Hellen Mitolojisi’nden etkilendiğini gösterir.
(2): Ostrogot Kralı, Vizigot yöneticisi, İtalya hükümdarı Büyük Theoderik olduğu düşünülen 454–526 yılları arası yaşamış Got soylusu.

Pek çok kişinin de kafasında binlerce şey bir arada, zihinlere kargaşa hâkim; öte yandan binlerce düşüncenin odaklandığı tek bir nokta var o da gelecekte ne olacak? Onlarca insanın delireceğim demesi, bunalması boşa değil.

Şeytanın avukatı lakaplı Jacques Verges’in güzel bir sözü vardır, “Her suç aynı zamanda topluma da sorulmuş bir sorudur.” der. Bu şiardan hareket edersek doğru teşhisi koyabilmek için doğru soruyu sormanın elzem olduğu pekala anlaşılabilir. Öte yandan doğru soruyu sorabilmek son derece zor bir eylem, zira bizler Goethe gibi tek bir noktaya odaklanabilen kuzeylilerden ziyade insan zihninin kargaşa içerisinde olması gerektiğini ileri süren İtalyan yüzbaşıya benziyoruz.

Her ne kadar kargaşa içerisinde olsak da Kuzey Avrupalı gibi net berraklıkta yorum yapamayacak olsak da elimizde işe yarayacak bir şey var, o da tarih. İyonlar tarihe historie adını vermişlerdi, bilgi edinme, araştırma anlamı taşıyordu; bu nedenle hem doğal olgular hem insana ilişkin olgular söz konusu olduğunda geçerliydi. Öte yandan insan yaşamı günlük ya da anlık değil, bilakis bugünümüzde sürüp giden ve etkisini sürdüren bir geçmiş göz önüne alınınca ortaya çıkan şeydir[2]. Zira insan tarihsel bir varlıktır. İnsanın doğası yoktur, ancak tarihi vardır, o da “kaçınılmaz ve eşsiz bir zincir oluşturan insan deneyimleri sistemidir.”[3]

Tanzimat Fermanı’ndan beri Türkiye’deki mücadele en temelde daha şehirli bir yaşam ile daha taşralı bir yaşam arasındadır veya daha otoriter bir hayat ile daha serbest bir hayat ya da daha seküler bir hayat ile daha ortodoks bir hayat. Mevzubahsi mücadele pek tabii olarak ideolojiler üzerinden gerçekleşmektedir. İdeoloji temel olarak toplumsal formasyonu meydana getiren üç ana düzeyden biridir (ekonomik, politik ve ideolojik düzeyleri). Bir “toplumsal düzey”, bir pratiğe bağlıdır: Ekonomik düzeyde doğa toplumsal ilişkiler içerisinde dönüştürülür, ekonomik pratiği tanımlayan budur; politik pratikte söz konusu toplumsal ilişkiler dönüştürülür (politik pratik, bu dönüştürmeyle tanımlanır); ideolojik pratikte ve düzeyde ise insanın kendi hayatıyla yaşayan ilişkisi demek olan ideolojik tasarımlar dönüştürülür[4]. Dolayısıyla ortadaki mücadelenin ideolojiler üzerinden yürümesinin nedeni son derece basit, çünkü ideolojiler neyin eksik olduğunu vurgular. Buna istinaden de ismini şu anda anımsayamadığım Fransız düşünürlerden birisinin dediğini iletebilirim “Her düşünce bir ideolojinin sonudur”. Adaletten bahsedilmesinin nedeni ortada adaletsizlik olmasıdır, misalen Kieslowski’nin Üç Renk Üçlemesi’ndeki Beyaz filmi gibi(Trzy Kolory: Bialy). Matematikte eşitliği ispatlamak için eşit olmadıkları varsayımından yola çıkılır. Bir fikrin oluşması için karşıtının olması da gerekir. Taban tabana zıt olmalarına rağmen, hatta tam da bu yüzden, biri olmadan diğeri de olmaz[5].

Taban tabana zıt olan ideolojiler doğaları gereği mücadeleye tutuşacaklardır. Öte yandan üzerinde durmak istediğim mesele daha farklı o da devrimlerin ve hatta darbelerin sözde mi yoksa Auguste Comte’nin belirttiği gibi özde mi devrim olduğudur. Örneği Orta Çağ’dan vereyim. Orta Çağ insanı başkaldırdığında, derebeylerinin keyfi yönetimine başkaldırmıştı. Devrimci ise yöneticiye değil yönetime başkaldırır[6].

Uzun zamandır sıklıkla yinelenen bir söz var “İttihat ve Terakki zihniyeti sürüyor” şeklinde. Peki nedir İttihat ve Terakki zihniyeti?

Tarihler 23 Ocak 1913 Perşembe’yi gösterdiğinde İttihat ve Terakki Cemiyeti üyesi olan bir grup subay devrin hükümet binası olan Bâb-ı Âli’yi basmış ve hükümeti istifaya zorlamıştır. Türk tarihinde, ilginçtir, asker kökenli olan pek çok yönetim değişikliğinden ziyade darbeler İTC ile ilişkilendirilmiştir; muhtemelen görece daha demokratik bir ortam olduğundan.

Diğer taraftan kazın ayağı tam olarak darbe/darbe teşebbüsü yapıldı; İTC zihniyeti hâlâ sürüyor şeklinde değil. Zira bu metnin daha üst kısımlarında da belirtildiği gibi insan anlık yaşayan bir varlık değil, tam aksine tarih boyunca yaşadığı deneyimlerin sonucu olarak insandır. İTC de tıpkı günümüzdeki gibi farklı siyasi gruplarla çekişmiş, başka gruplarla işbirliği yapmış, iktidarı ele alınca kendi sistemini oluşturmuştur. Daha da önemlisi Polis Teşkilatı kendisini her ne kadar 1845’e dayandırsa da emniyet müdürlüğü şeklinde örgütlenmesi 1908’de İttihatçılar tarafındandır. Her ne kadar polislik deyince akla gelen II. Abdülhamit olsa da onun zamanındaki teşkilat daha çok elitleri denetlemeye yöneliktir(elite surveillance). II. Abdülhamit’in bir noktada İttihatçıların alttan gelişini görememesinin nedeni de budur. Öte yandan İTC’nin yapılandırdığı polis teşkilatı bu tarz bir teşkilat değildir, modern devletlerde yer alanlara daha çok benzer; misalen çeşitli grupların elindeki silahları nasıl toplayacağız diye bir derdi vardır. Çünkü modern devlette halkın elinde silah olmaz, silah devlet tekelindedir. Yani modern devlet kaygılarımızın asıl kökeni İttihat ve Terakki’de yatmaktadır[7].

Modern devlet kaygılarımızın yattığı kökende en temelde üç siyasi görüş yer almaktaydı, bunlar da Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülük’tür.

Yine de belirtmemde fayda vardır ki ele almak istediğim asıl husus İslamcılık, zira kökeni ve gelişimi ile söylemlerine baktığımda diğer iki görüşün macerasına kıyasla daha farklı bir yol çizmiş gözüküyor. Osmanlıcılık ve Türkçülük istibdat döneminde filizlenmiş iki görüş iken İslamcılık’ın kökeni çok daha eskide bulunabilir, II. Viyana Kuşatması ve devamındaki süreç ile başlayan toprak ve ekonomik kayıplar gibi. Siyasi olarak yaşanan kayıplar ve bu kayıpların toplum hayatına yansıması pek çok farklı toplumda gerçek dine geri dönüş olarak yansımıştır. Bu düşüncenin altında yatan neden ise son derece basittir, gerçek olana geri dönüş olunca eskinin şaşaalı günlerinin geri geleceğine dair bir inançtır. Buna istinaden dogma, bilimsel teoriye kıyasla ruhu daha tam olarak temsil eder, çünkü bilimsel teori sadece bilinç düzeyini ifade edip açıklar[8]. Bu şartlar altında güç mücadelesinin konusu olan ve serbest piyasaya dayalı ekonomisi olan devletin bir avantajı vardır o da bireyin yanısıra dinsel güçleri de yutması. Devletin politikası iman mertebesine yükseltilir, lider veya parti başkanı konumundaki kişi bir yarı-tanrı hâline gelir ve ona kendini adayan insanlar birer kahraman, din şehidi, havari veya misyoner gibi şereflendirilir. Sadece bir tek gerçek vardır, ondan başka hiçbir gerçek yoktur. Bu gerçek çok kutsal ve dokunulmazdır, eleştiri üstüdür. Farklı düşünen herkes bir zındıktır ve tarihten de bildiğimiz gibi her türlü kötü akıbetle karşılaşma tehlikesi içindedir. Sadece politik gücü elinde tutan parti başkanı devlet doktrinin aslına sadık biçimde yorumlayabilir. Bunu da kendine uygun gördüğü bir şekilde, kafasına estiğince yapar[9].

Bununla birlikte dini düşünceden beslenen siyasetin en temelde bir dezavantajı vardır o da iki efendiye hizmet etmektir. Yaklaşık 1600 sene önce Nola Piskoposu Paulinus’un yazdığı mektuplardan birisinde kullanmış olduğu ifade ilgi çekicidir, piskopos şöyle demiştir: “Tanrı ve İmparator. İkisine birden hizmet edemezsin; yani İsa’ya ve Sezar’a”. Fakat mektupta söz konusu kişi olan İsa ve hatta havarisi Paulus kendi kurtuluşunu arayan insanlardı. Öte yandan bireyler bir toplumun parçasıdır ve toplum bireyselleşmediği müddetçe diktatöre gönüllü olarak boyun eğecektir. Dolayısıyla toplumun kendini yenilemesi için bireylerin kendini yenilemesi gerekmektedir; çünkü toplum da kurtuluşu arayan bireylerden oluşmaktadır[10]. Bu perspektiften bakıldığı zaman Türkiye’deki olayların temeli basit bir güç mücadelesi, dış mihrakların oyunu, annesiermenibabasırumkendisiyahudikriptomasonların komplosu vs. değildir. Fakat günümüzde kurtuluş çaresi olarak bir sosyal örgüte katılmak gösterilmektedir. Bu durumda ise kitle insanı bir topluluğa dahil olarak kişisel özelliklerinden bir nebze de olsa feragat eder, fakat zamanla –sarhoşluk hâli geçtikten sonra- daha çığırtkan(cazgır) birisinin peşinden gider.

Velhasılıkelam bu kadar malumatfuruş devamı için başlangıç olsun. Türkiye’de olan şey demokrasinin kazanımı değil, bilakis yeni bir Kulturkampf’ın başlangıcıdır. “Seien Sie außer Sorge gehen wir Canossa nicht. Weder körperlich, noch geistig”.

[1]: Goethe, İtalya Yolculukları

[2]: Jose Ortega y Gasset, Tarihsel Bunalım ve İnsan, Metis Seçkileri, Üçüncü Basım, sf.125

[3]: Jose Ortega y Gasset, Sistem Olarak Tarih, sf.9

[4]: Louis Althusser, İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları, sf.4

[5]: Carl Gustav Jung, Dört Arketip, sf.50

[6]: Jose Ortega y Gasset, Tarihsel Bunalım ve İnsan, Metis Seçkileri, Üçüncü Basım, sf.71

[7]: Elisabeth Özdalga, Tarihsel Sosyoloji, Doğu Batı Yayınları, sf.226

[8]: Carl Gustav Jung, Psikoloji ve Din, sf.46

[9]: Carl Gustav Jung, Keşfedilmemiş Benlik, sf.42

[10]: a.g.e sf.59

Giambattista Vico bir etnik grubun incelenirken onun mitolojisinin de incelenmesi gerektiğini söyler, zira ona göre millet olma şuuruna sahip olmak için gereken unsurlardan birisi de mitolojidir. Mitoloji sözcüğünün ise geçmişte söylenen sözlerin tekrar edilmesi olduğunu kabul edersek eğer Vico‘ya bir nebze hak vermiş olabiliriz.

Slav Mitolojisi’ne giriş yapmadan önce az biraz uyum sağlayabilmek maksadıyla:

https://www.youtube.com/watch?v=BaP1wDvkA6E

Şimdi efendim tahmin edebileceğiniz üzere Slav Mitolojisi, Slav toplulukları Hristiyan olmadan önce yaygındı. Öte yandan Slavlar Keltler gibi olsun İskandinavlar gibi olsun söze yazıdan fazla güvenmişlerdi. Gerçi bahsi geçen dönemlerde yazı yazmayı bilip bilmedikleri hakkında pek fikrim yok, zira Kiril ve Metodius’un geliştirdikleri veya icat ettikleri alfabe aşağı yukarı IX.yy ortalarına tekabül ediyor. Kaldı ki Slav Mitolojisi’ne dair yazılı kaynaklar pek çok diğer mitoloji gibi Hristiyan rahipler tarafından yazılmış olup günümüze ulaşmıştır. Öte yandan Arthurian öyküleri ve Kelt Mitolojisi’ne dair söylenceleri aktaran rahiplerin aksine Slav Mitolojisi, Baltık Mitolojisi ya da Nordik Mitoloji de dönemin rahipleri tarafından yasaklanmış ve dolayısıyla bu mitolojilere dair örnekler günümüze pek ulaşamamıştır. Yabancıların tabiri ile söyleyecek olursak “Hijacked by Jesus” diyebiliriz, yani Hristiyan olmayan ögeler Hristiyan olan ögeler ile değiştirilmekte olup motifler analojik olarak Hristiyanlığa benzetilmektedir. Yine de belirtmekte fayda vardır ki Slav Mitolojisi, Baltık Mitolojisi’ne ve Nordik Mitoloji’ye benzemekte olsa da içerisinde gerek Türk olsun, gerek İran olsun çeşitli mitolojilerden de motifler yer almaktadır. Bu durumu Theodor Benfey “Dünya masalları arasındaki benzerliğin nedeni aynı atadan gelmek değil; tam aksine milletlerin birbirlerini etkilemesidir.” şeklinde açıklamıştır[2].

Slav Mitolojisi’nde Yaratılış Miti:

Slav Mitolojisi de Avrupa menşeili pek çok mitoloji gibi Proto-Hint-Avrupa dininden köklenmiştir. Dolayısıyla Slav Mitolojisi de benzerleri olan Baltık Mitolojisi gibi veya Nordik Mitoloji gibi içerisinde bol miktarda üç geçmesi gibi. Misalen Nordik Mitoloji de dokuz dünya vardır ve bunlar üçer klasmandan oluşur ya da insan ırkı üç sınıftadır gibi. Bu şartlar altında da Slav Mitolojisi’nde üç ve üçün katlarına –bilhassa dokuza– rastlanılması gayet normaldir.

Slav Mitolojisi de pek çok mitoloji gibi bir yumurta ile başlar. Altın Yumurta içerisinde bulunan Rod isimli tanrı yumurtayı çatlatır ve ardından görünen dünya ile eşi olacak olan (Anne) Lada’yı yaratır. Bu esnada Rod ile Lada’nın birbirlerine duydukları sevgi sonucu karanlık da çekilir. Rod okyanusları ve denizleri gökyüzü ile birbirine bağlayan göbek bağını gök kuşağının yardımı ile keser. Ardından doğru ile yanlışı, karanlık ile aydınlığı birbirinden ayırır, dünyayı ise üç parçaya böler. Bunlardan ilki tanrıların bulunduğu Prav iken görünen dünya Yav‘dır, yer altı ise Nav adındadır ve ölülerin diyarıdır.

Rod dünyayı yarattıktan sonra Toprak Ana olan Zemlya‘yı dünyaya getirir, o da direk okyanus derinliklerine iner. Ardından kendi yüzünün suretinden güneşi, göğüsünden ayı, gözlerinden parlak yıldızları yaratır. Güneşin doğuşu onun kaşlarındadır, karanlık geceler onun düşünceleridir, kuvvetli esen rüzgarlar onun nefesidir. Kar, yağmur ve dolu terleri iken sesi yıldırım ve şimşektir. Dünya yaratıldıktan sonraki ince ayrıntılar ile Svarog uğraşır. Svarog aynı zamanda demircilik ve ateş tanrısıdır. Svarog gece ile gündüzü yaratır, ayın ve güneşin birbirini takip etmesini sağlar, lakin unuttuğu şey topraklardır. Ardından bir ördeği görür ve ondan denizin derinliklerine dalmış olan Zemlya ile konuşmasını ister. Ördek Lada‘nın kuvvetli nefesinden dolayı ona yaklaşamaz, Svarog Rod’dan yardım ister. İkinci denemesi iki yıl süren ördek yine başaramaz ve Svarog tekrar Rod’dan yardım ister. Üçüncü denemesi üç sene süren ördek onun dalını getirmeyi başarır. Ardından güneşin, ayın ve rüzgarın yardımıyla Toprak Ana ortaya çıkar ve ay tarafından soğutulur. Yeryüzünün ortaya çıkması ile birlikte Svarog üç tane yer altı krallığı kurar. Toprak Ana’nın yeniden okyanusun derinliklerine gömülmemesi için dev yılan olan Yusha da Svarog tarafından yaratılır, görevi ise Toprak Ana’yı tutmaktır. Depremler ise yılanın hareketinde dolayı olmaktadır.

Slav Mitolojisi’nde Tanrılar:

Yaratılış:

• Rod: Gökyüzü, yeraltı ve yeryüzünün yaratıcısı. Altın yumurtadan çıkan Tanrı.
• Lada: Tüm tanrıların annesi.
• Svarog: Gökyüzündeki tanrıların lideri.

Gökyüzü:

• Svarogoviç: Ateş ve demircilik tanrısı.
• Perun: Fırtınaların, şimşeklerin ve savaşçıların tanrısı.
• Dazhbog: Güneşin tanrısıdır. Beyaz tanrı anlamına gelen Belobog olarak da adı geçmektedir.

Yeryüzü:

• Zemlya: Toprak Ana. Başlangıçta okyanusun derinliklerinde kaldığı için Mat Syra Zemlya yani Nemli Toprak Ana olarak da anılır.
• Kupala: Su Tanrıçası, bütün su kaynakları onun emrindedir.
• Veles/Volos: Tarım ve hayvan evcilleştirme tanrısı.

Yeraltı:

• Chërt: Yeraltı tanrısı ya da yeraltı tanrılarının lideri. Kara Tanrı anlamına gelen Chërnebog adıyla da anılmaktadır.

Diğer Tanrılar:

• Yaro/Yarilo: Bereket ve baharın tanrısıdır.
• Zorya: Sabah, akşam ve gece olmak üzere üç tanelerdir. Küçük Ayı Takımyıldızı’nda esir tutulan Vahşi Köpek’in ya da Simurg’un dünyayı yemesini engellerler.
• Stribog: Rüzgar tanrısı.
• Dogoda: Batı rüzgarı.
• Mokosh: Bereket tanrıçası.

Sihirli Varlıklar:

• Baba Yaga: Genellikle insan yiyen ve son derece güçlü olan bir cadıdır.
• Bogatyri: Yuvarlak Masa ve Şövalyeleri’nin Rus varyasyonunda geçerler. Üç kişidirler.
• Rorag: Anka benzeri bir kuş, kıpkırmızı tüyleri vardır. Rod’un içinden çıktığı yumurta ile ilişkilendirilir.
• Seryi Volk: Şekil değiştirebilen ve büyük bir bilgeliğe sahip olan kurttur.
• Simargl: Bildiğimiz simurg olduğu kadar ejderhaya da tekabül ettiği oluyor köpek başlı uçabilen bir cins kuşa da.

Referanslar:

[1]: Walter Benjamin -Pasajlar- Tarih Kavramı Üzerine- Bölüm 6 sf.41
[2]: Dr. Süheyla Sarıtaş- Halk Bilimine Giriş I

TDK’ya göre anlamı dünyacılık olan sekülerizmin sözcük kökeni seküler anlamına gelen ve Geç Latince bir sözcük olan saecularis’ten türemiştir ve “dünyevi, bir jenerasyon ya da çağa ilişkin” manasındadır[1]. Terimin belirtilmesi gereken bir diğer anlamı ise geçicidir. Pek çok dine göre tanrı kavramı ezeli ve ebedidir, dolayısıyla sekülerizm sözcüğü de zamanla dinsel işlemlerden ayrılığı, yani bir bakıma dünyevi olan ile ilgilenme anlamında kullanılmaya başlanmıştır.

Günümüzde ise sekülerizm için kendisini iki temel prensipe dayandırmaktadır diyebiliriz, bu prensipler ise

• Devlet ve dini kurumlar arasındaki ilişkinin kesin bir katiyet ile ayrılmış olması
• Farklı inanç sistemlerinin yasalar önünde eşit olması

şeklindedir. Başka bir şekilde ifade edilmesi gerekirse sekülerizm din karşıtlığından ziyade dinsel tarafsızlığa sahip olunması gerektiği düşüncesidir.

Seküler sözcüğüne yeniden dönecek olursak kelimenin dilimize Fransızca’dan geçmiş olan laik’e benzediği görülebilir. Laik sözcüğü halka özgü/ait manasına gelen ve 1560lı yıllardan itibaren kullanılmaya başlanılan bir kelimedir. Etimolojik kökenine bakılacak olursa laik sözcüğü Eski Latince’de laicus şeklindedir ve bu dile Grekçe’de “halka ait olan anlamına” gelen laikos’tan geçmiştir[2]. Öte yandan kelimenin ikinci anlamı sekülerdir. Buradan hareketle denilebilir ki laiklik ve sekülerizm kavramları zamanla birbirlerinin içerisine eklemlenmiş kavramlardır, fakat belirli ölçüde farklılıklara da sahiptirler. Dolayısıyla bu farkların ortaya konulması konunun daha anlaşılır olması açısından zorunludur.

Temelde laisizm de tıpkı sekülerizm gibi devlet ve din kurumlarının birbirinden ayrılması görüşünü savunur, fakat bu husus hakkında farklı varsayımlar güderler. Sekülerizmi ele alacak olursak

• Devletin dine müdahalesi daha az iken dini açıdan belirtilmiş sınırlar daha geniştir.
• Dini devletin amaçları konusunda bir araç olarak kullanılmasını engellemeyi hedeflemekle birlikte tersi durum da geçerlidir.
• Dinin toplumsal alanda kurumsallaşmasını tehlikeli bir durum olarak görmez.

Laisizm için konuşulması gerekirse

• Devletin dine müdahalesi daha fazladır, bu durum da dinin toplumda yaşanılabileceği sınırları daraltır.
• Din kontrol altında tutularak amaçlar doğrultusunda reformasyona uğrayabilir ve yine amaçlara uygun olacak şekilde rasyonelleştirilebilir.
• Amaçlar ile uyuşmadığı zamanlarda din irrasyonel, batıl ya da modernite karşıtı bir hareket olarak görülebilir.

Durumun daha iyi anlaşılması için günümüzdeki iki devletten örnek vermek gerekirse:

Bu noktada durup sekülerizm ve laisizm kavramlarının neden iç içe eklemlenmiş olduğunu anlamak her ne kadar sekülerizmin tarihsel yolculuğunda kronolojiye uygun bir anlatıma uygun olmayacak olsa da faydalıdır.

Laisizm terimi daha önce de belirtildiği üzere Fransız siyasi kültüründen diğer dillere geçmiş olan bir sözcüktür ve 1789 Fransız İhtilali sonrası devlet ve din kurumlarının ayrımı için kullanılmıştır. Anthony W.Marx’a göre 16. Ve 17.yy’da insanların kendilerini tanımlamaları, yani onları topluma bağlayan öğe din idi[4]. Bu durumda da Fransa özelinde konuşulacak olursa dinin toplum üzerinde yoğun bir etkisi bulunmakta idi. Öte yandan Fransız İhtilali ile birlikte ortaya çıkan laisizm ve milliyetçilik akımları da dünyaya yayılmıştır[5]. Bu iki akım da güçlü ilişkilere sahip kilise-monarşi birliğine karşı mücadele ettiklerinden dolayı ilk etapta din ile devleti birbirinden ayırmaya çalışmışlardır. Bu şartlar altında da temel olarak denilebilir ki sekülerizm yalnızca din ve devlet arasındaki ilişkiyi ayıran olgu değil, bilakis kurumsal bir pratikten ziyade politik bir eylem iken laisizm, sekülerizme göre farklı ideolojik ya da politik amaçlara sahip aksiyondur. Bu noktada da denilebilir ki sekülerizm felsefi kökleri olan bir düşünce iken sekülerleşme bir süreçtir.

Sezar’ın Hakkı Sezar’a

Matta İncili’nin 22. Bölümü’nde şöyle bir diyalog vardır:

• İsa, “Bu resim, bu yazı kimin?” diye sordu.
• “Sezar’ın” dediler. O zaman İsa, “Öyleyse Sezar’ın hakkını Sezar’a, Tanrı’nın hakkını Tanrı’ya verin” dedi.

Yukarıdaki diyalog aslında Hıristiyanlık’ın seküler anlayışın temsilcisi olduğundan ziyade bizlere dini ve dünyevi kurumların arasındaki farkı, başka bir deyişle iki grubun dünyayı nasıl tahayyül ettiğini göstermesi açısından faydalı bir örnektir. Zira antik çağda siyasal eylem, ölümsüzlüğe doğru giden yolda, bir yürüyüş olarak algılanırken, Hıristiyanlıkta tek tek insana a priori bir ölümsüzlük atfedilmektedir[6]. Öte yandan Protestanlık ile birlikte parçalanmaya başlayan Hıristiyanlık algısı sonrası dünyayı görüş şekli de değişmiştir, misalen bu durumu Hannah Arendt de tıpkı Max Weber gibi Protestanlık ile ilişkilendirmiştir; zira Protestanlık inananların doğrudan yaşama yönelmelerini ve aktif olmalarını beklemektedir[7]. Bu noktada değişen dünya görüşlerini açıklamadan önce aradaki süreçte yaşanmış olan olaylara bakmak pek tabii olarak faydalı olacaktır.

“Tanrı ve İmparator… İki efendiye birden hizmet edemezsin; diğer bir deyişle, İsa’ya ve Caesar’a”[8]

Yukarıdaki sözü söyleyen Nolalı Paulinus(tam adı: Pontius Meropius Anicius Paulinus) 354 yılında Bordeaux’da doğmuş 431 senesinde ise psikoposluk yaptığı Nola şehrinde ölmüş olan mektup yazarı ve şairdir. Paulinus’u bu sözü söylemeye iten etkileri yazmak, sanırım, sözün anlaşılması açısından daha faydalı olacaktır.

5 Eylül 394 senesinde I.Theodosius komutasındaki kuvvetler ile Eugenius komutasındaki kuvvetler Frigidus Savaşı’nda karşı karşıya geldi. Savaş üç gün sürdü, savaşın son gecesinde I.Theodosius’u rüyasında “Beyazlar giyinmiş iki semavi atlı”[9] ziyaret etti ve ona zafer kazanacağını söylediler.

Savaşın en temel nedeni ise –pek tabii ki- iktidar mücadelesi idi. İmparatorluğun batı yarısını yöneten II. Valentinianus’un 392 senesindeki ölümünden sonra dönemin Batı Roma İmparatorluğu Magister Militum’u(Roma İmparatorluğu ve Cumhuriyeti’nde Genelkurmay Başkanı’na denk gelen rütbe) Arbogast ise imparator olarak Eugenius’u seçtirdi. İmparator seçilen Eugenius Pagan inancı yeniden canlandırmaya çalışırken Büyük Theodosius oğlu Honorius’u Batı Roma Augustus’u(İmparatoru) ilan etmiştir. Savaşın sonunda ise paganlar ağır bir darbe almışlar, kısa süreli olsa da Batı ve Doğu Roma İmparatorlukları tek bir çatı altında birleşmiştir.

Savaş gerçekleşmeden iki sene öncesinde ise, yani 391 senesinde, Büyük Theodosius İznik Teslisi’ni imparatorluğun resmi inancı olduğu şeklinde deklarasyonda bulunmuş, bireysel ya da toplumsal her çeşit pagan ayinini de yasaklamıştır[10].Theodosius’un dinsel kararlar almasının nedenlerinden birisini belirtmemiz gerekirse o da 340–397 yılları arasında yaşamış olan Milan Psikoposu Ambrosius’dur. II.Valentianus(375–92) bir dönem Milan kentinde bulunan kiliselerden birisinin kendisine devredilmesini ister, piskopos ise reddeder. Saraya çağrılan Ambrosius emri “Bir piskopos asla Tanrı’nın evini terk etmez.” diye ikinci kez reddeder. Roma İmparatorluğu’ndaki düşünceye göre her şey imparatora ait olduğu için bu reddetme olayı saçmadır. Öte yandan durum belirtilince piskopos şöyle der:

• İlâhi hususlarda imparatorluk yetkilerini kullanamazsınız, ey imparator, eğer uzun imparatorluk istiyorsanız Tanrı’ya tabii olun Tanrı’nın hakkını Tanrı’ya, Caesar’ın hakkını Caesar’a bırakın.[11]

Ambrosius 390 senesinde I.Theodosius’un emriyle gerçekleştirilmiş ve yaklaşık olarak 7000 insanın hayatını kaybetmesine neden olan Selanik Katliamı’ndan ötürü imparatoru aforoz etmiştir. Büyük Theodosius aforoz edilen ilk imparator olmakla birlikte daha sonra günahının kefaretini ödeyip pişmanlığını göstermiş ve affedilmiştir. Bu noktada durup ufak bir parantez açmak kilisenin daha sonra nasıl güçlendiğini göstermek açısından faydalı olacaktır.

Taht, Taç ve Asa

Devletlerin yönetim şekilleri en temelde tiranlık, monarşi, cumhuriyet ve totaliterlik olmak üzere dörde ayrılabilir. Monarşi ile tiranlık arasındaki farkı ilkinin yönetenin keyfiyetine bağlı olması iken ikincisinin korku ile erki elinde tutması olarak kabaca tabir edilecek olursa monarşide mevzubahis erk tanrısal iradenin temsiline dayandırılmaktadır; dolayısıyla siyasal olmayan bir hüviyete sahiptir. Bu noktada devleti yöneten monarkın dini kurumlarca dışlanması onun yönetme hakkının olmamasına yol açacaktır. Bu konuya örnek olarak seçimle başa gelen Kutsal Roma İmparatorları ile Papalık arasında sıkça gerçekleşen ve ileride de bahsedilecek olan mücadeleler örnek verilebilir.

I.Theodosius’un pagan uygulamalarını kaldırması, ardından da Frigidus Savaşı’nı kazanıp imparatorluğun iki yarısını birleştirmesi ülkede olan kaosu sona erdirmemiştir.

Kavimler Göçü’nün başlaması ile birlikte Hun baskısına dayanamayan Gotlar 375 yılında Roma İmparatorluğu’na geçiş yapmak istediler, istek devrin Doğu Roma İmparatoru olan Valens tarafından kabul edilmiştir. Bu imparator daha sonra 378 senesinde Hadrianapolis Savaşı’nda(o zamanki Edirne’nin adı) Gotlar tarafından öldürülecektir.

Gotlar’ın gelmesi ile birlikte diğer Cermen kabileleri de imparatorluğun federesi(lat. Feodarati) olmak kaydıyla imparatorluğa sığınmaya başladılar. Öte yandan daha sonra I.Theodosius tarafından çıkarılacak olan fermanla belirlenmiş olan İznik İtikadi’nin aksine Cermenik kabileler –belki de kültürlerine daha uygun olduğu için- ataerkil bir yorum olan Ariusçu idiler. Bu durum da dini mücadelenin sürmesine neden olacaktır.

Bir diğer sorun ise Kavimler Göçü’nün getirmiş olduğu tahribattan ötürü Batı Roma İmparatorluğu’nda hazine ve ordu politikalarının iflası idi. Devlet federeleri olan Cermenlerden vergi alamamakla birlikte onların kimi zaman yerleşmiş oldukları Galya’yı istilalarını da engelleyememekteydi. Devletin gücünün çökmesi sonrasında güvenli yerler olan ve sığınabilecek yegâne mekanlar ise pek tabii olarak manastırlar idi. Devlet vergi yükünü arttırırken pek çok insan kurtuluş umudu olarak manastırlara katılmaktaydı, zira manastırlar o dönemde vergiden muaf kurumlardır. Zamanla bu durumun önüne geçmek için yeni bir kanun çıkarılmıştır, çıkarılan kanuna göre senyörün(toprak sahibi) izni olmadan hiçbir insan(serf) rahip olmak için yerinden ayrılamazdı; öte yandan bu izin son derece sıra dışı durumlarda verilmekteydi.

Karolenjler ve “Kutsal” Roma Cermen İmparatorluğu

742 senesinde Liege civarında doğan ve 814 yılında Aachen’da ölen Şarlman(lat. Carolus Magnus) başta Frenkleri ve daha sonra da Cermenleri bir araya getirmiş olan imparatordur, daha sonra Friedrich Barbarossa olarak da bilinecek olan I.Friedrich’in imparatorluğuna Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu deme nedeni olan kişidir. İsmin nedeni olan hikaye ise şu şekilde:

“Şarlman, İtalya Seferi sonrasında dönemin papası olan III.Leo ile akşam yemeği yerken papa aniden kafasına taç geçirmiş ve onu Roma İmparatoru olarak ilan etmiştir.”(800 yılında)

Bu basit ve kaynağı bilinmeyen, dolayısıyla gerçekliğini teyit edemeyeceğimiz, söylence bizlere o dönemde yönetme erkinin tanrısal olduğunu göstermesi açısından faydalı bir örnektir; zira kilise sahip olduğu güce bir anda ulaşmamıştır. Söylencenin göstermiş olduğu başka bir husus ise kendi döneminde ve bölgesinde askeri açıdan –belki de- en güçlü olan bir kişiye imparatorluk payesi veren kilisenin siyasi alanda ne kadar güçlü olduğunu göstermesidir. Tabii ki dini açıdan ön planda bulunmak aynı zamanda devlet müdahalesine de açık olmak demektir, ki bu konu sekülerizmin en temelde devlet ile dini kati bir suretle ayrılması gerektiği düşüncesinin de arka planda yatan nedenlerinden birisine örnek olarak gösterilebilir.

Söylencenin oluşmasına neden olan faktör ise gerçek anlamda ilk Kutsal Roma İmparatoru diyebileceğimiz I.Otto’nun 962 yılında bizzat papa tarafından taç giydirilmesi olabilir.

Daha sonra ortaya çıkacak olan sekülerizm düşüncesi ise aslında imparatorlar ve papalar arasındaki mücadele zamanında Batı Avrupa’da ortaya çıkmıştı desek bir bakıma yanlış olmaz. Jacques Le Goff bu durumu “Dünyevi egemenlik üzerinde manevi egemenliğin üzerine dair ya da tam aksi yönde tartışmalar” olarak belirtmiştir[12].

Batı’da kilisenin güçlenmesine neden olan bir diğer faktör ise siyasi olarak bir birliğin sağlanamamış olmasıdır. Bu yüzden Voltaire Kutsal Roma İmparatorluğu’nun adıyla alay etmiştir desek sanırım yanlış olmaz. Doğu’da, yani devrin Konstantinopolis’inde, kilise devlet kontrolünde büyüyor iken Batı’da kilise kurumu devletten bağımsız bir oluşumdur. Gelişmiş bürokratik sistem olmaması sebebiyle kariyer arayan insanlar zamanla kiliseye katılmışlardır, yine belirtmek gerekir ki Batı menşeli olan pek çok düşünür kilise kökenlidir. Buradan hareketle diyebiliriz ki kilise zamanla yalnızca siyasi gücün üstünde olan bir kurum hâline gelmemiş, aynı zamanda mevcut entelijansiyaya da hakim olmuştur. Yine de konuyu daha iyi açıklayabilmek için feodalizme bakmakta fayda olacaktır.

Feodalizm

Feodalizmden bahsetmeden önce belirtmemiz gereken husus onun yalnızca Batı ve Orta Avrupa’ya değil, aynı zamanda farklı coğrafyalarda da kendine özgü feodalizm çeşitlerinin olduğudur; Japonya örneğindeki gibi. Bu sebepten ötürü Batı ve Orta Avrupa’daki feodalizm çeşitleri de Alman Feodalizmi, Fransız Feodalizmi, İngiliz Feodalizmi gibi alt başlıklar altında incelenmektedir. Feodalizm hakkında bahsetme nedeni ise Ortaçağ’da toplumun üç temel sınıfa ayrılmasıydı, bu sınıflar

1. Orestes denilen ruhban sınıf.
2. Bellatores adı verilen silahlı(asker) sınıf
3. Laboratores denilen işçi sınıftır, fakat bu sınıfta yalnızca toprağı işleyen serf bulunmamakta aynı zamanda zanaatkârlar da bu sınıfta bulunmaktadır.

Batı Roma İmparatorluğu yıkılmadan çok önce kilise mevcut aristokrasi için prestij kaynağı olarak görülmeye başlanmıştı. Bu duruma örnek olarak makalede bahsedilmiş olan Nolalı Paulinus ve Eusebius Hieronymus verilebileceği gibi Ammianus Marcellinus isimli tarihçinin pagan bir senatörün demiş olduğu “Bana Roma piskoposluğunu verin hemen Hıristiyan olayım” sözü de verilebilir. Bu noktadan hareketle de denilebilir ki imparatorluğun ister Batı isterse Doğu yarısı için olsun farklı kliklerden kişiler kilise içerisinde yer almışlardır. Bu noktada da belirtilmesi gereken Katolik Kilisesi’ne dair öğretilerin nasıl temellendiğidir. En basit bağlamda ifade edilecek olursa “İlk Günah”, “Kutsal Ayinler” ve “Kurtuluş” kavramları üzerinde kilise doktrinini şekillendirmiştir. Kilisenin güçlenmesine neden olan husus da günahkâr olarak dünyaya gelen insanların ancak ayinler aracılığıyla inayet sahibi olup böylelikle kurtulacaklarını düşünmeleriydi. Dolayısıyla bu durum zamanla kilisenin bir bakıma monopol oluşturmasına neden olmuştur. Burada belirtilmesi gereken bir diğer husus ise yargılamanın da başlangıçta kilise tekelinde olması ve onun teamüllerine göre adaletin sağlandığı gerçeğidir.

Aslında başta belirtilmesi gereken husus feodalizmin nasıl bir sistem olduğundan ziyade nasıl işlediği ve ne olduğu sorusudur. Feodal bir düzende temelde toprağa bağlı işçi olan serf toprak sahibi olan senyöre(toprak sahibi kurum kilise de olabilir) karşı sorumludur. Toprağın sahibi olan senyör ise eğer varsa kendisine toprağı sağlayan kişiye karşı sorumludur. En alttan en üste doğru bir sınıflandırma yapacaksak eğer şöyle olacaktır: Serf kale sahibi barona ya da piskoposluk denetiminde bir bölge ise oradaki ruhban sınıfından yetkili kişiye, baron konta(İng: earl), kont düke, dük krala karşı sorumludur. Bu durum ise en basit şekilde tarif edilecek olursa çıkacak olan sonuç yerelleşmedir. Öte yandan Ortaçağ’da yerelleşmeyen, bilakis farklı etnik kökenden insanların bir cemaat(Alm. Gemeinschaft) hâlinde yek vücut bulundukları kurum ise kilise idi. Ferdinand Tönnies’e göre irsi bakımdan yahut tasarruf veya yararlanma açılarından orta k özellikleri olan veyahut da belirli müşterek dayanışma unsurlarına sahip olan, aile (ev cemaati), köy, kulüp, dini gruplar, otarşik bir iktisadi bünyeye sahip kasabalar, zanaat birlikleri (loncalar) ve hatta feodal beylikler cemaatin tezahür şekilleridir[13].

Öte yandan bilindiği üzere feodalizmin yıkılış sebeplerinden birisi olarak kentleşmenin gelişmesi ve şehirleşme sonucu ortaya çıkan yeni sınıfın, burjuvazi, feodalizmi alaşağı etmesi gösterilmektedir. Antropolog Robert Redfield’in yaptığı tanıma bakacak olursak kendisi manevi düzenin teknik düzene hakim olduğu kültürleri kent-öncesi kültürler olarak tanımlamıştır[14].Yeniden Tönnies’e dönecek olursak o da daha önce ortak çıkarlar için işbirliğine girmiş olan insanların oluşturdukları birliği yeni bir fenomen olarak ele almakta(Cemiyet, alm.Gesellschaft) ve onun zamanla üstünlük kazanacağını ileri sürmektedir.

Burada değinilmesi gereken husus mevcut şartlar altında kilisenin gündelik yaşamda sahip olduğu güçtür. Doğuda Hıristiyanlık devlet kontrolünde gelişirken Batı Roma İmparatorluğu’nun çökmesi ve Katolik Kilisesi’nin daha serbest bir ortamda şekillenmesi ile birlikte zamanla daha önce de ifade edilmiş olduğu gibi devlet yöneticileri ile güç yarışına girmeleri son derece doğaldır.

Gang nach Canossa ve Kulturkampf

Gang nach Canossa her ne kadar Canossa’ya gidiş demek olsa da günümüzde özür dilemek, özür dilemek ve kendini affettirmek için başkalarının ayaklarına kapanmak anlamına da sahiptir. Olay 1076 yılının Aralık ayından 1077 yılının Ocak ayına kadar sürmüştür, fakat etkisi yaklaşık yedi yüz sonra bile mevcuttur ki buna örnek olarak Otto von Bismarck’ın 14 Mayıs 1872 tarihinde Reichstag’da “Seien Sie außer Sorge, nach Kanossa gehen wir nicht, weder körperlich noch geistig.”[15] demesi örnek verilebilir. Bismarck’ın ifade etmeye çalıştığı sözlerin Türkçesi ise aşağı yukarı “Şunu iyice anlayın, hiçbir şekilde Canossa’ya gitmeyeceğiz; bedeni veya ruhani olarak” şeklindedir. Canossa’nın önemi ise daha önce bahsedilmiş olan “Dünyevi egemenlik üzerinde manevi egemenliğin üzerine dair ya da tam aksi yönde tartışmalar” denilse bir bakıma doğru olur.

11. ve 12. yüzyıllarda Katolik Kilisesi ile Ortaçağ’da bulunan devletlerin ihtilafa düştükleri temel sorunlardan birisi manastırlara başrahip eyaletlereyse piskopos olarak kimin hangi erk tarafından atanacağı konusuydu. Kurumlar kiliseye bağlı olsalar da devletin toprakları içerisinde yer aldıkları için monarklara göre atama yetkisi onlarda olmalıydı, zira bir noktada bu kurumlar onların vassalıydı. Öte yandan Papa VII.Gregor’un yapmış olduğu reformlar krizin başlangıcını oluşturmaktaydı. Bizzat papa tarafından yazılan ve Dictatus Papae olarak adlandırılan kanunlar 1075 yılında yayınlandı. Kanunları kısaca özetlenecek olursa şu şekildedir: “Roma Kilisesi yalnızca Tanrı tarafından kurulmuştur ve dolayısıyla evrenseldir. Piskoposları göreve atama ya da görevden alma yetkisi yalnızca papaya aittir. Papanın yönetimindeki konseyde papa hüküm verme yetkisine sahiptir, konseyin kararlarını veto edebilir.” şeklinde devam eden ve 27 maddeden oluşan bildirgede ayrıca “Papa kimse tarafından yargılanamaz, Katolik Kilisesi ile barışta olmayan hükümran Katolik değildir, Roma Kilisesi daha önce hata yapmadı/şu anda hata yapmamaktadır/gelecekte de hata yapmayacaktır.” gibi maddeler de bulunmaktadır. İlgi çeken ve imparatorlar ile anlaşamamasına neden olan maddeler ise şunlardır: “Papa gerekirse imparatoru görevden alma yetkisine sahiptir.” ve “Papa gerekirse imparatorluğa dair ünvanları ve nişanları kullanabilir.” ile “Bütün prensler papanın ayağını öpmek zorundadır.” maddeleri yer almaktadır. Belki de sonuncu maddeden ötürü Gang nach Canossa tabiri günümüz Almancasında birilerinin ayağına kapanmak anlamına da gelmektedir.

“Papa gerekirse imparatoru görevden alma yetkisine sahiptir.” maddesi aslında o döneme kadar mevcut olan iki başlı(iki kılıçlı) sistemin de yıkıldığı anlamına gelmekteydi. Başka bir şekilde ifade edilecek olursa geçici olan ve ruhani olan arasındaki ayrım VII.Gregor’un dikte ettiği 27 maddeyle yıkılmıştır. Burada hatırlanması gereken husus sekülerizmin etimolojik açıdan kökeni olan saecularis sözcüğüdür ve bilindiği üzere kelime “dünyevi, bir jenerasyon ya da çağa ilişkin” anlamına gelmektedir. Bir diğer nokta ise daha önce bahsedilmiş olan Jacques le Goff’un tespitidir, o tespiti açacak olursak Papalık sahip olduğu ruhani güçle dünyevi egemenliğin üzerine kendi sistemini inşa etme girişiminde bulunmuştur.

1075 yılında ise Kutsal Roma İmparatoru olan IV.Heinrich ise Papalık tarafından yayınlanmış olan ve piskoposları papalık atar kuralına karşı gelerek yönetimi altındaki yerlere piskopos atamalarını kendisi yapmaya başladı ve ardından da papa tarafından aforoz edildi. Daha sonraki yıllarda da torunu olan Friedrich Barbarossa(I.Friedrich) de aforoz edilecektir, ama o da durumu kendi adına kurtarmak için kendi papasını yani anti-papayı atayacaktır. Onun torunu olan II.Friedrich’te Haçlı Seferi düzenlemediği hâlde savaşmadan Kudüs’ü diplomatik yollardan aldığı için aforoz edilecektir. Burada II.Friedrich’e ufak bir parantez açmak faydalı olacaktır, zira kendisi aforoz edilmesine ve Müslüman olmakla suçlanmasına rağmen Ortaçağ’da yer alan ve her çeşit unsura toleranslı yaklaşabilen bir liderdir. II.Friedrich’in korumaları Müslüman idi ve kendisi Sicilya’da hayatını sürdürürken adada bulunan Müslümanların cami yapmalarına da izin vermiştir. IV.Heinrich’e dönülecek olursa 1076 yılında papa kendisini kalıcı olarak aforoz etti, bu bir Hıristiyan olarak ölmemesi anlamına geldiği kadar yönetme erkine de sahip olmaması dolayısıyla vassallarının bağımsız hareket etmesine neden olacak bir olaydı; yani otoritesi olmayacak ve devlet yönetimi de geçersiz sayılacaktı. İmparatorun hükümdarlığı o dönemki kanunlar gereği geçersiz olduğu için yönetimi altında bulunan vassallar ayaklanmaya başlamıştı. Her ne kadar IV.Heinrich ilk isyan eden Sakson soylularına karşı zafer kazanmış olsa da aforozun kalkması gerektiğinin farkına vardı ve papadan özür dilemek için yola çıktı.

İmparatorun geldiğini öğrenen papa ve daha sonra İtalyan şehirlerini örgütleyip Almanlara karşı uzun soluklu bir savaşı açacak olan devrin Toskana Düşesi Mathilda kayzerin orduyla geldiğini farz edip Canossa Kalesi’ne sığındılar. Öte yandan siyasi olarak zor durumda bulunan imparator münzevi bir şekilde pişmanlık elbisesi denilen elbiseyle(bu elbise uzun bir tunik ve sandaletten ibarettir) Canossa’ya gelmiştir. Üç gün boyunca oruç tutan ve Canossa’nın karşısında keşiş yaşamı süren imparator üçüncü günün sonunda papa tarafından affedildi ve kendisine komünyon yapıldı. Dolayısıyla denilebilir ki Papalık sahip olduğu spiritual güç sayesinde mevcut erki bastırabilmiştir. Öte yandan vassalların yeniden isyan etmesi sonrasında IV.Heinrich tekrar aforoz edilmiştir, fakat o da kendi adamı olan III.Clement’i papa ilan edecek ve ardından da Roma’ya yürüyerek onu Kilise’nin başına geçirecektir. Bu noktada da denilebilir ki devletin dine dinin ise devlete müdahalesi sıklıkla gerçekleşmekte ve iki taraf da kendi çıkarları uyarınca yönetimi gerçekleştirmeye çalışmaktadır.

Otto von Bismarck’ı ise Canossa ile ilgili konuşmaya iten süreç farklı olmakla birlikte bir ölçekte benzerdir. Türkçesi Kültür Mücadelesi(Kavgası) olan Kulturkampf temelde Katolikliğin etkisini devlet eliyle kırmaya yönelik bir eylemdir ve buna karşı gösterilen tepkiyi de içeren süreçtir. Terimi ise Prusyalı liberal devlet adamı olan Rudolf Virchow üretmiştir. Sürecin ortaya çıkma nedeni ise Prusya’da yaklaşık olarak %36,5 oranında Katolik bulunması ve Katoliklerin görüşlerinin liberaller ile Protestanların desteğini sağlamış olan Bismarck’ın politikasıyla uyum sağlamaması olarak gösterilebilir. Bismarck Katoliklerin gücünü kırmaya yönelmiştir, hem böylelikle kendi devletinin yönetimi altında olan Lehlerin de asimilasyonunu sağlayacağını düşünmektedir. Bu duruma edebiyattan bir örnek gösterecek olursak o da Nobel Edebiyat Ödülü sahibi Henryk Sienkiewicz’in 1895 yılında yazmış olduğu Quo Vadis olabilir. Sienkiewicz’in Polonya Tarihi üzerine olmayan tek kitabı olmasına rağmen Polonyalı ruhunu yansıtan bir eser olmasının yanında Neron’a ve Roma İmparatorluğu’na karşı gelen ilk dönem Hıristiyanlarının çektiği acıyı anlatmaktadır[16]. Öte yandan Bismarck’ın Katolik etkisini kırmak için göstermiş olduğu çaba sonuçsuz kalmıştır, Katolikler örgütlenmiş, en güçlü ikinci parti hâline gelmiştir; buna ek olarak Almanya’nın kuzeyi ile güneyi arasında da bir ayrım ortaya çıkmıştır. Bir diğer sonuç ise Bismarck’ın güçlenen sosyalistlere karşı Katoliklerle işbirliği yapmasıdır ki, siyasi açıdan pek çok kez taraf değiştirdiği için –misalen 1848 Devrimi sonrası Avusturya ile müttefik olması, daha sonra milliyetçi olması ve ardından Prusyalılar ile bir olması gibi- siyasi açıdan hoş bir etki bırakmamış ve güçten düşmüştür. Katolik Kilisesi ise Kulturkampf esnasında ruhban sınıfının çoğu üyesi tutuklandığı için devlete karşı girişecekleri herhangi bir mücadeleyi kazanamayacaklarını algılamıştır. O dönemki mevcut yönetim ise Kilise’ye ağır zararlar verebilseler bile tam anlamıyla pasifize edemeyeceklerini anlamışlardır.

Augsburg ve Vestfalya Barışları

25 Eylül 1555’te Augsburg kentinde toplanan Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu Dieti(meclisi) ile Lutherciler ve Katolikler arasında barış sağlanmıştır. Bu barış temelde Curius regio, ejus religio (hükümdarın dini neyse, ülkesinin dini de odur) ilkesini benimsemekle birlikte Kalvinistleri dışarıda tutmuştu. Bu durum 15 Mayıs 1648 senesinde imzalanan Vestfalya Barışı ile düzenlenmiş oldu. Vestfalya ile birlikte daha önceden imzalanmış olan Augsburg Barışı’nın hükümleri geçerli olmakla birlikte Kalvinizm tanındı. Bir diğer nokta ise herhangi bir erkin yönetiminde kabul edilmeyen mezheplerin Kilise güvencesi ile ibadet yapabilmesi oldu ve bu durum farklı mezheplere mensup devletlerin diğer devletlerin içişlerine karışmasını engellemeyi amaçlamış bu amacında ise bir nebze de olsa başarı sağlamış olan maddedir. Buna örnek olarak kimi uzmanlara göre Vestfalya Barışı’nın bugünkü uluslar arası sistemin temeli olduğuna dair görüşler gösterilebilir. Ayrıca belirtilmesi gereken bir diğer konu ise Alman Prenslikleri’nin kendilerine özel mahkemeleri kurmalarıydı.

Sonuç

Sekülerizmin tarihte almış olduğu yola bakarsak aslında en baştaki noktaya geri dönmüş oluruz, bu da devletin dine dinin ise devlete müdahalesini engelleyen görüştür. Bu durumun getirisi temel anlamda iki kliğin de çıkarları için birbirlerini rakip olarak addedip mücadele etmelerini engellemekle kalmayıp aynı zamanda nispi ölçülerde bireysel özgürlüklere de yansıyacaktır ki yansımıştır da.

Spinoza’nın(1632–1672) yazmış olduğu Vatandaşların Özgürlüğü isimli eserden yapılacak olan alıntı konunun daha iyi anlaşılmasını sağlayacaktır:

“Hiçbir insan aklının bütünüyle başkalarının iradesine girmesi mümkün değildir; hiçbir kişi kendi rızasıyla özgür bir şekilde karar verme doğal hakkını başkasına devredemez ya da böyle bir şey yapmaya zorlanamaz. Bu nedenle, aklı kontrol altına almaya çabalayan devlet zalim olarak kabul edilir. Neyin doğru olarak kabul edileceğini, neyin yanlış olarak reddedileceğini ve ibadetlerinde hangi fikirlerin insanları harekete geçireceğini belirlemeye çalışmak egemenliğin kötüye kullanılması ve yönetilenlerin haklarının gasp edilmesi anlamına gelir. Bu konuların tümü, insanların kendi rızaları ile bile feragat edemeyecekleri doğal hakları arasında yer alır.”[17].

Buradan hareketle de denilebilir ki devletin asıl amacı temel hak ve özgürlükleri koruyup geliştirmektir ve bunda farklı dinden insanların yasalar önünde eşit olmalıdır. Din ise manevi gücünü dünyevi çıkarlar için kullanmamalıdır. Dolayısıyla gerek dini gerekse devlet kurumları olsun otokontrol mekanizması oluşmadığı müddetçe Jacques le Goff’un yapmış olduğu “Dünyevi egemenlik üzerinde manevi egemenliğin üzerine dair ya da tam aksi yönde tartışmalar” tespiti geçerli kalacak ve iki cenah da kendi dünya tahayyülerini uygulayabilmek için birbirleriyle çatışacaklardır.

Referanslar:

[1]: http://www.etymonline.com/index.php?term=secular
[2]: http://jimithekewl.com/2013/08/15/laikci-terimi/
[3]: Secularism vs Laicism, sf.7, Murat Soner
[4]: Anthony W. Marx, Faith in Nation: Exclusionary Origins of Nationalism (Oxford: Oxford University Press, 2003), 89.
[5]: Gulce Tarhan, Roots of the Headscarf Debate: Laicism and Secularism in France and Turkey
[6]: Armağan Öztürk, Res Publica, Doğu Batı Yayınları, sf.291
[7]: a.g.e sf.292
[8]: Nola Piskoposu Paulinus, Mektuplar, c.400
[9]: Williams, Stephen & Friell, Gerard, Theodosius: The Empire at Bay, Yale University Press, 1994. 129
[10]: “Topluluk ya da özel olarak, tüm pagan uygulamaları yasaklanmıştır.” Theodosius’un Fermanı, 391
[11]: Doğu Batı Yayınları, 33.Sayı, Ortaçağ Aydınlığı, 105
[12]: Jacques Le Goff, History of Humanity, Scientific and Cultural Development, Volume IV, Unesco&Routledge, 2000
[13]: Mehmet Fikret Gezgin, Cemaat-Cemiyet Ayrımı ve Ferdinand Tönnies, sf.199 [14]:Charles H.Long, Popüler Din, Çev. Mustafa Arslan, http://turkoloji.cu.edu.tr/HALKBILIM/23.php
[15]: http://www.reichstagsprotokolle.de/Blatt3_k1_bsb00018359_00387.html
[16]: Henryk Sienkiewicz, Cem Yayınevi 1972, Quo Vadis, Roman ve Yazar Üstüne [17]:http://www.canaktan.org/hukuk/insan_haklari/felsefi-yazilar/benedictus_de_spinoza.htm

12.yy’da tahmini olarak 1098–1179 yılları arasında yaşamış bir abla; zira abla dışında kendisine verilebilecek unvanları sıralayayım: şair, yazar, filozof, teolog, sanatçı, müzisyen, evliya, kompozitör, dramaturg, biyografi yazarı, doktor, botanikçi(bir çeşit şifacı denilebilir aslında), oyuncu, mimar, kâhin, vaiz, bir çeşit peygamber, kiliseye göre azize ve -bence- en önemlisi feminist. Günümüzdeki operaların oluşmasında kendisinin etkisi vardır mesela, önemlidir bu açıdan. Başka bir örnek daha verelim kendisi bir dil de üretmiştir.

Hayatından bahsedeyim. Ailesinin onuncu çocuğu olan Hildegard sekiz yaşında manastıra “vergi niyetine” -tithe der İngilizler, gelirin yüzde onu kilisenindir- verilmiştir. Ebeveynlerinin adı Hildebert ve Mechthilde’dir. Verildiği manastırın adı St.Disibod manastırıdır, burada baş rahibe olan Jutta von Sponheim’dan dersler alır. Buna istinaden manastır kadın görücüleri ile ünlü bir manastırdır; rivayete göre Hildegard von Bingen gençliğinde bu manastırda çeşitli vizyonlar görmüş, fakat kimseye söylememiştir. Manastıra girdikten otuz yıl sonra, yani Hildegard otuz sekiz yaşında iken manastırın baş rahibesi Jutta von Sponheim terk-i diyar eyler, manastırın başına Hildegard geçer. Baş rahibe olmasıyla birlikte görmüş olduğu vizyonları da bir keşişin yardımıyla kaydetmeye başlar. Bu arada yazınları ve mektuplarıyla birlikte popülaritesi de artar. Başkeşişin manastırda kalmasını istemesine rağmen o yanına aldığı elli kadar rahibe ile birlikte manastırdan ayrılır ve Rupertsburg’a bir manastır inşa ettirir, oraya taşınır. O manastırın da popüler hâle gelmesiyle birlikte yakınlarda bulunan Eibingen bölgesine yeni bir manastır inşa ettirir. İki manastırın da plan-proje kısımlarında çalışmıştır, mimar olarak anılmasının nedeni de budur.

İşin ilginç yanı Hildegard von Bingen suyun insan cildine verdiği etkiden dolayı suya güvenmez ve mümkün mertebe onu içmektense bira içmeyi tercih edermiş. Gördüğü vizyonlar kanındaki alkol oranından kaynaklanıyor olabilir. Bu arada yazmaya başlaması da görmüş olduğu bir vizyonla alakalıdır, kırk iki yaşındayken gördüğü vizyon kendisine “duyduklarını ve gördüklerini yazmasını” emreder. Bununla birlikte Hildegard von Bingen sadece vizyonlarını değil aynı zamanda botanik üzerine, tıp üzerine de eserler yazmaya başlar.

Gelelim feminizm’ine. Öncelikle belirtmek lazım ki Abelard ile birlikte kadınlar Orta Çağ’da entelektüel çalışmalara başlamışlardı, bilhassa yunanca çeviriler hususunda. Hildegard von Bingen en temelde rahibelerin konum olarak rahiplerin altında -bir çeşit hizmetkâr olarak, hatta bir bakıma zangoç bile diyebiliriz- reddetmiştir. keza kendisi bir kadının seksten aldığı zevki tanımlayan ilk kişidir. Olabilecek en düz şekilde açıklamak gerekirse sanırım şöyle olur: Cinsellik tarihi de en azından insanlık tarihi kadar eskidir. Kadınların bir bakıma baştan çıkarıcı/ayartan olarak tanımlandığı, cinselliğe pek hoş gözle bakılmayan ve cinsi münasebeti daha çok çocuk yapma kısmıyla açıklayan kilisenin bir kadının-ki o kadın aynı zamanda klerik- cinsellikle alakalı yazması, buna istinaden şeytanla özdeşleştirilen kadının -günah keçisi terimindeki keçinin başının ya da şeytanın keçi başlı olması gibi- kadın dediğinizin aksine tanrısaldır demesi ve cinsellikten bahsetmesi onu yaşadığı çağda feminist yapmaya değer.

Hildegard Hanım’ın görüşleri şu şekildeydi:

• Tanrısal varlıkta kadın ile erkek arasında erotik bir ilişki vardır, bu iki bileşen birbirlerinin tamamlayıcısıdır.
• İsa Meryem’den doğduğuna göre tanrı suretini bir kadından almıştır, dolayısıyla kadın tanrısal surete erkeğe nazaran daha yakındır.

İkinci görüşü için ufak bir parantez açayım. İsa’nın Tanrı mı yoksa otuz yaşından sonra Tanrı otuz yaşına kadar da insan mı olduğu görüşü uzun yıllar boyunca Hristiyan Teolojisi’nde tartışılmıştır; hâlâ da tartışmalıdır. Soru en temelde şu idi: İsa’da var olan insani ve tanrısal özellikler değişmiş midir; yoksa değişmeden kalmış mıdır? Aslında bu soru teolojik olmaktan ziyade siyasal bir sorudur, zira Roma İmparatorluğu’nun eskiden üç merkezi vardı, bunlar Roma, Yeni Roma(yani İstanbul) ve İskenderiye’dir. İskenderiye’de rahiplik yapan Nestorius bu soruyu ortaya atarak aynı zamanda imparatorluğun siyasal erkinin dayanağını da sorgulamaktadır.

• Nasıl ki kadın erkek için yaratılmışsa erkek de kadın için yaratılmıştır. Konuyla alakalı olan meşhur miti biliyoruz, evet Lilith.
• Bilhassa Skolastik Düşünce’ye göre üremek için değil zevk için yapılan seks günahtır. Hildegard von Bingen buna karşı çıkmış bunun bir günah olmadığını, tam aksine Adem ve Havva’nın cennetten kovulmasından kalan bir hatıra olduğunu, dolayısıyla iyi olduğunu ileri sürmüştür.
• Adem ile Havva’yı kıyaslayınca Adem’in cinsellik arzusu sebebiyle Havva’ya göre daha fazla günahkâr olduğunu ileri sürmüştür, zira Havva kandırılmıştır.
• Menstrual döngü sebebiyle ortaya çıkan kan bir kadını günahkâr yapmaz ya da onu kirletmez; fakat bir askerin kan dökmesi onu daha günahkâr birisi yapar.

Tabii ki bu tarz görüşleri ileri sürmesi onun diğer teologlar ve kilise otoritesi tarafından eleştirilmesine neden olsa da hem imparatorlardan hem de papadan kâhin olduğu için saygı görmesi sebebiyle herhangi bir yaptırıma uğramamıştır. Kaldı ki yaşadığı dönemde imparator ile papa arasında sürtüşmenin had safhada olduğu, Anti-Papalık’ın olduğu bir devirdir. Hatta etkisi de uzun sürmüştür(Kulturkampf der Almanlar, Bismarck’ın konuya ilişkin bir konuşması vardır). Bunlara istinaden öldükten sonra cenazesinin bir papaz tarafından yapılmasını ve günahlarının affedilmesini istemediğini de belirtmiştir. Yanlış hatırlamıyorsam Jane Duran bu durumu da onun feminist olduğuna delalet olarak göstermiştir.

Öte yandan feminist olmadığına dair de deliller vardır. Şöyle diyelim pratikte yaptıkları ve söylemleri ile feminist gibi gözüküyor olsa da düşüncelerini ileri sürerken ataerkil dil kullanması, genel olarak kilise görüşlerini benimsemiş olması, mastürbasyonu ve eşcinselliği kınaması gibi örnekler bazılarına göre onu feminist yapmaz. Bir diğer husus da şu ki Hildegard von Bingen’in cinsellik esnasında kadın orgazmını yazması sebebiyle onun lezbiyen olduğunu ileri sürenlerin sayısı da epey fazla. Feminist olmadığına dair bir diğer husus ise kendisini “Paupercula Feminea Forma” olarak nitelendirmiş olmasıdır, Türkçesi zayıf kadın gibi bir şey.

Öncelikle belirtmek gerekir ki feodalizm yalnızca Batı Avrupa’ya özgü bir sistem değildir, Japonya örneğinde olduğu gibi benzerler vardır; fakat yine de feodalizmden kasıt genel olarak Batı Avrupa’da etkin olan sistemdir. Böyle bir sistemin ortaya çıkması bir anda olmayacağı için şunu diyebiliriz ki kavramların oluşmasına neden olan öncül düşünceler vardır. Walter Benjamin’den alıntılayacak olursak:

Her çağ bir sonrakini düşlemekle kalmaz, düşleyerek uyanışa doğru ilerler. Kendi sonunu kendi içinde taşır[1].

Batı Roma İmparatorluğu’nun çöküşü, çökmesi esnasındaki süreç ve sonrası hakkında vaktinde birkaç şey yazmıştım, onlara şuradan ulaşılabilir. Yine de belirtmek gerekir ki imparatorluğun çökmesi feodalizmin oluşmasına neden olan en geçerli sebep değildir, geçerli sebeplerin etkin olanlarından birisidir sadece. Başka bir şekilde ifade edecek olursak feodalizmin temel nedeni eğer merkezi bir yapının olmaması ise bu yapının olmamasından ötürü yalnızca yönetimlerin, yani siyasal yapıların değil, aynı zamanda iktisadi, kültürel, hukuki vs gibi pek çok yapının da yerelleşmesidir. İşte bu sebepten ötürü diyebiliriz ki yalnızca tek çeşit feodalizm yoktur, feodalizm incelenirken İngiltere’de feodalizm, Almanya’da feodalizm, Fransa’da feodalizm gibi alt başlıklarda incelenir; çünkü yerelleşmeden ötürü ortaya çıkmış mikro yapıların tek bir başlık altında makro yapılar gibi ele alınması hem zor olacaktır hem de gereken ehemmiyet çerçevesinde incelenemeyecektir. Fakat feodalizm tarıma dayalı bir yönetim biçimi ise, başka bir ifadeyle diyecek olursak feodalizm de ana gelir kaynağı tarım ise, topraklar kadar önem kazanan bir diğer olgu da toprağı işleyen çiftçiler, toprağa bağlı olarak çalışan serfler ve toprağı işletme hakkı bulunan senyörler feodalizmin temel taşıdır. Buradan hareketle şunu diyebiliriz ki feodalizm ile sistemin ortaya çıkışı, gelişimi ve çöküşünde ana unsur yalnızca merkezi otorite eksikliği değil aynı zamanda bir bölgedeki popülasyonun büyüklüğüdür; velhasılı kelam feodalizmin sistematik bir analizi yapılacak ise danışılması gereken ilk kaynaklardan birisi de demografidir.

Demografiden hareketle şunu diyebiliriz: Feodal bir sistemde rant kavgasının kökeni -olaya düz mantık bakacak olursak- emek azlığıdır. Eski ekonomik sistemler klasik olarak şu şekilde açıklanmaktaydı:

Daha fazla toprak — ->daha fazla işçi — ->daha fazla para — ->daha fazla asker — ->daha fazla toprak

Üstteki argümanı şu şekilde destekleyebiliriz. Bugün takip etme, peşinde olma gibi anlamlara gelen pursuit kelimesi Eski Fransızca’da poursuite kelimesi kökenlidir, ve sözcük Ortaçağ esnasında toprağını terk etmiş, kaçmış serfin yakalanıp teslim edilmesi anlamına gelmekteydi. Dolayısıyla feodalitenin kurucu unsurunun rantın bağımlı hâle getirilen emek gücünden sağlanması olduğu iddia edilebilir[2].

Bu durumdan hareketle şunu diyebiliriz: Feodal bir sistemde toprak sahipleri olan soyluların mücadelesi daha fazla toprağa egemen olmak değil, daha fazla serfe sahip olmak şeklindedir, buna örnek olarak Viking akınları verilebileceği gibi daha verimli toprakları -ve aynı zamanda daha zengin kentleri- kendine bağlamak için İtalya’ya sefer düzenleyen Kutsal Roma İmparatoru olan Friedrich Barbarossa’da verilebilir. Öte yandan belirtmek gerekir ki serfler sadece senyörler için değil, aynı zamanda kendileri için de üretim yapmaktaydılar; bir alandaki tarla üretim konusunda da eşitliği sağlamak için ikiye bölünmüş vaziyetteydi. Özel mülkiyet olarak tarlaları kabul edersek bu mülkiyetler çitlerle çevrilmemişti, yani kesin sınırları yoktu ve üretimde eşitliği sağlamak için sınır olarak taşlar kullanılırdı; sınır taşı terimi de bu durumla ilişkili olabilir. Topraklar ise üçe ayrılmaktaydı, bunlar sırasıyla[3] :

1. Demesne. Bu topraklar serfler vasıtasıyla toprak sahibi olan senyörün adına işlenirdi.
2. Terra mansinoria veya mansus sevi adı verilen toprak çeşidi. Bu topraklar serfler tarafından kendileri hesabına işlenirdi.
3. Communia veya marca communis denilen topraklardı ki bu topraklar çayır, orman, mera gibi topraklar.

Öte yandan bir de işlemeye elverişli topraklar vardı, bu topraklara ise terra inculta denilirdi. Dolayısıyla feodalizmin ekonomik anlamda gereken işçiye, yani emek gücüne, sahip olmadığı ve bu sebepten ötürü sistemin başat unsurunun arazi büyüklüğünden ziyade araziyi işleyebilecek nüfus oranı olduğu ileri sürülebilir.

Bir önceki söze, yani tarlaların eşitliğine geri dönecek olursak, bu durumu desteklemek için şu örnekleri verebiliriz. İlki serflerin arazisi toprak sahibinin arazisinden daha büyükse serfler daha fazla ürün üreteceklerdir, bu durumda ise ürünün eşitlik temeli göz önüne alınacağından ötürü bazı serflerin ürünü kendilerinde kalacaktır. Eğer toprak sahibi senyörün arazisi daha büyük olursa hem serfler gereken zaman zarfında ya toprak sahibinin arazisini ya da kendi arazilerini yeterli ölçüde işleyemeyecekler, bu da ekonomik bazda rejenerasyon olmasını engelleyecektir. Yine de belirtmek gerekir ki mevcut sistem doğa koşullarına endeksli olduğu için her zaman eşit oranda verim alınamayacaktır; bu sebepten ötürü feodalizmin ekonomik sistemi hakkında eşitliğe eğilim hâlinde olma da denilebilir. Toplum ise temel olarak üç sınıfa ayrılmıştı, bunlar:

1. Oratores denilen ruhban sınıftır.
2. Bellatores adı verilen askerler/silahlı sınıftır.
3. Laboratores diye adlandırılan sınıftır. Labour sözcüğünün iş gücü olduğunu düşünürsek bu sınıfa yalnızca toprağı işleyen çiftçiler ya da serfler değil; aynı zamanda şehirlerde bulunan zanaatkârlar da katılabilir.

Zanaatkârları ele alacak olursak bunlar genel olarak şehirlerde yaşayan kişilerdi, bulundukları şehirler ise geniş bir ticaret ağıyla diğer şehirlere bağlıydı. Doğrudan efendiye sahip olmayan bu kişiler zamanla kendi aralarında da birlikler oluşturmuş oldukları gibi bazı şehirler ile de siyasal ve ticari bazda birbirlerini desteklemişlerdir, örnek olarak Ren Bölgesi’nde kurulan fakat zamanla ağırlık merkezi kuzeye kayan Hansa Birliği verilebilir. Yine ilginçtir, Almanca’da şehirlileri kastetmek için kullanılan Bürger sözcüğü zamanla vatandaşlık anlamına da gelmiştir.

[1]: Walter Benjamin, Pasajlar, Sayfa 26.
[2]: Doğu Batı, Sayı 33, 2.basım, Sayfa 72.
[3]: a.g.e, Sayfa 75.