Bilincim, dünyayı kendi tarafına çekmek için vejeteryan olmak istiyor. Ve bilinçaltım bir parça et için çıldırıyor.

Stalker — Andrei Tarkovsky

“Aristoteles, “irade, istekten geçer” demişti. İsteklerimin bedenim tarafından hissedildiği ve yaşantılandığı gerçeği, -vücut bulmuş istekler oldukları gerçeği- onunla giden salgısal değişimlerle birlikte onlara karşı bir tutum almaktan kaçamamam anlamına gelir. Yani, bir arzum varsa, arzuyu inkar etsem de, onu istemekten kaçamam. Katıksız ayrıklık, bedenimizle bağlarımızı kesersek işler. Bu nedenle, arzuların farkındalığını olduğu gibi inkar etmek, çoğu zaman kişinin bedenine şiddet uygulamasını içerir.

Bedenim birey olduğumun en eşsiz ifadesidir. Bir beden, diğerlerinden ayrı bireysel bir varlık olduğum için, kendimi şu ya da bu şekilde tehlikeye atmaktan -veya kendimi tehlikeye atmayı reddetmekten, ki ikisi de aynı meseledir- kaçamam. Kişi psikolojik olarak başkasına uymaya, düşüncede başkasının kopyası olmaya çalışabilir; fakat bedensel siyam ikizleri çok enderdir.” 1

İstemekten vazgeçebilmek, arzunun bulunduğu bilinç düzeyinden daha yukarı bir düzeyde karşı iradeyi harekete geçirmeye bağlıdır. Aksi halde arzu bulunduğu bilinç düzeyinde gerçektir; irade onun için çabalar veya onu dizginler. Ama onu yok edemez. Mevcut arzuyu inkar etmek, sorumluluktan ve yüzleşmekten kaçmaktır. Bu tutum, insanın kendi iradesini başkalarına teslim etme eğilimini başlatır. Sorumsuzca yaşanılan arzular insanı nasıl köleleştirirse, sorumsuzca bastırılan arzular da o denli mazoşist bir kişilik yapılanmasına neden olur. Her iki durumda da insan kendi özgür iradesinden soyutlanmış, özgürlüğünü yitirmiş ve “kaderini” başkalarının veya rastlantıların boyunduruğuna tutsak etmiştir.

İrade gücünü akıldan ve amaçlılıktan alıyorsa bir erdeme dönüşür. Fakat bazı kanı ve inançların korkutmalarından besleniyorsa hastalıklı bir karakter yaratır. Birinde arzu itici güç olarak insanı yukarı taşırken, diğerinde köleleştirir veya kişiyi kendi bedeninin zebanisine dönüştürür.

“Gerçekten de Freud “irade”yi tüm sistemin şeytanı olarak görür, çünkü iradenin direnci ve bastırmayı harekete geçirme gibi olumsuz bir işlevi vardır.” 2

“ “İrade” özbilinçlilik gerektirir; “arzu” gerektirmez. “İrade” ya/ya da seçiminin olasılığını ima eder; “arzu” etmez. “Arzu” “irade”ye sıcaklık, içerik, hayal gücü, çocuk oyunu, tazelik ve zenginlik kazandırır. “İrade” “arzu”yu korur, onun çok büyük tehlikelere girmeden devamını sağlar. Fakat “arzu” olmadan “irade” yaşam gücünü, canlılığını yitirir ve kendiyle çelişerek yok olur. Sadece “irade” var, “arzu” yoksa, elinizde kurumuş, Viktorya dönemi, neopüriten insan kalır. Sadece “arzu” var, “irade” yoksa, elinizde çocuk kalmış yetişkin olarak robot adama dönebilecek, yönlendirilen, özgür olmayan, çocuksu insan kalır.” 3

Kayıtsızlık

“Yakın tarihli bir film açıkça belirtir: “Nükleer çağ insanın, başına gelebilecekleri etkileme yeteneğine olan inancını öldürmüştür.” (Seven Days in May) Gerçekten de, modern insan “nevrozu” merkezinin, kendini sorumlu olarak görüşünün zayıflaması, iradesinin ve karar verme yeteneğinin çökertilmesi olduğu söylenebilir. İrade eksikliği sadece ahlaki bir sorundan fazlasıdır: Modern birey, “irade”sini -ya da hangi yanılsama onun yerine geçerse- kullansa bile, yapacaklarının bir yararı olmadığı inancını taşır. Ciddi sorunumuzu oluşturan işte bu içsel iktidarsızlık deneyimidir, bu irade çelişkisidir.” 4

“Boşluk ve hiçlik duygusu genellikle, insanların yaşamları veya yaşadıkları dünya için etkili bir şeyler yapma konusunda kendilerini güçsüz hissetmelerinden kaynaklanır. İç boşluk, bir kişinin kendi hakkındaki, uzun dönemde birikmiş kanaatinin, yani deneyimini yönlendirebilen ya da başkalarının ona karşı tutumlarını değiştirebilen veya çevresindeki dünyayı istenen sonucu verecek şekilde etkileyebilen bir varlık gibi davranamayacağı kanısının sonucudur. Bu nedenle günümüzde pek çok kişide olan derin bir umutsuzluk ve boşunalık duygusuna kapılır. Ve kısa zamanda, istediği ve hissettiği hiçbir şeyi değiştiremeyeceği için, istemekten ve hissetmekten vazgeçer.

Kayıtsızlık ve duygu eksikliği aynı zamanda kaygıya karşı birer savunmadır. Bir kişi sürekli olarak üstesinden gelemeyeceği tehlikelerle karşı karşıyaysa, son savunma hattı nihayet bu tehlikeleri hissetmekten bile kaçınmaktır.” 5

“Uzun vadede en trajik şey, en son “fark etmez” tavrıdır. Olumsuz anlamda son trajik durumsa kayıtsızlıktır, gerçekten trajik olanı kabul etmeyi reddeden o inatçı, sert “serinkanlılık”tır.” 6

Yaşama karşı kayıtsızlık ve iradenin yitirilmesi, aslında derinlerde çığlık çığlığa yaşanan bir anksiyetenin göstergesidir.

Aldırış

“Merleau-Ponty’nin deyişiyle, “her amaç bir dikkattir ve dikkat yapabilirim demektir.” Bu nedenle, bir şey hakkında bir “yapabilirim” yaşamadan dikkatimizi ona veremeyiz.” 7

İtiraz

“Fakat irade karşı olmayı sürdürürse, karşı çıktığı şeye bağımlı kalır. Karşı çıkma, yarı gelişmiş iradedir.” 8

“Eninde sonunda irade bomboş kalır ve böylece bir sonraki savunma hattına gitmeye zorlanabilir.

Bu bir sonraki savunma suçu yansıtmadır.” 9

“Karar gücünü sessizce muhalifimize verdik. Düşmanı suçlamak, bizim değil düşmanın seçme ve hareket etme özgürlüğü olduğunu, bizim ancak ona tepki gösterebileceğimizi ima eder.” 10

Kurban rolünü oynadığımız ilişkiler, yetişkinliğimizde bile kurtulamadığımız ebeveyn zorbalıkları, siyasi iktidarlar ile muhalefetler arasındaki kısır kavgalar, hepsi bu yarı gelişmiş iradenin kalıplaşmış davranışları ile yaşantılanır. Bütün değerlerini ve varlığını düşmanının varlığına bağımlı kılmıştır.

Arzudan İradeye

“Birinci boyut, arzulayanın beden olduğunu dürüstçe kabul etmektir. İkinci boyut farkındalığı özbilince dönüştürmedir. Bu, insanoğlunun ayırt edici farkındalık biçimiyle, yani bilinçle bağlantılıdır. Köken olarak con ve scireden gelen bilinç terimi (consciousness) “birlikte bilmek” anlamına gelir. Kelimenin tam anlamıyla özbilinç, burada kullandığımız normal anlamıyla, bir fazlalıktır; bilincin kendi rolünün farkındalığını içerir.

Bu bana iç-görü, “içeriyi görme”, dünyayı ve diğer insanları benimle ilişkili olarak görme fırsatını verir. Böylece, bir tarafta tatmin edememeye tahammül edemediğim, diğer yanda onları körce tatmin etmeye sürekli olarak itildiğim için, arzuları bastırmanın önceki bağlayıcılığının yerini, bu zevk, aşk, güzellik, güven ilişkilerine katılanın ben olduğum gerçeği alır. O zaman, onları daha mümkün kılmak için davranışı değiştirme fırsatını yakalamış olurum.” 11

Yani kişi sorumluluğunu eline alır ve arzularını kabul ederek, onların nedenlerini ve olası sonuçlarını akılsal bir süzgeçten geçirerek içinde bulunduğu durumu bilincine taşır.

İrade

Rollo May, Aşk ve İrade kitabında William James’ten oldukça ilgili bir biçimde bahsetmektedir:

“1890’da yayımlanmış, irade konusundaki ünlü bölümünde, özetle arzuyu, başarılması mümkün olmayan bir şeyi istediğimizde yaptığımız şey olarak tanımlayıp üzerinde durmayarak, sonuçlandırma gücümüz olduğunda var olan iradeyle karşılaştırır. İsteğin yanında, elde etmenin mümkün olmadığı hissi varsa, sadece arzularız.

İlk arzuladığımızda hiçbir arzu mümkün değildir. Birkaç şekilde arzuladığımız zaman ancak mümkün olur ve onu birkaç taraftan, muhtemelen uzun bir zaman zarfında ele alarak, gücü üretiriz, onu gerçek yapmak için tehlikeyi göze alırız.

Fakat sonra James, burada sadece değinebileceğim, edebiyattaki en heyecan verici irade savlarından birine atılır. İlk olarak, bir dizi karar gerektirmiyor olmakla nitelenen “birincil” tür vardır. Gömleğimizi değiştirmeye veya bir kağıt üzerine yazı yazmaya karar veririz ve bir başladık mı, bir dizi hareket kendi kendine birbirini izler, istemdışıdır. Bu “birincil irade” çatışmazlığı gerektirir. James burada kendiliğindenliği korumaya çalışır.

Daha sonra görüşü izleyen eylem olarak tanımladığı “sağlıklı irade”ye değinir. Görüş, net bir kavramdan ve birbirleriyle doğru orantıda güdülerden oluşur; bu da oldukça akılcı bir görüntüdür. Sağlıksız iradeden bahsederken, haklı olarak tıkanık iradeye odaklanır. Bu konuda verdiği örnek, gözlerimizin odağını yitirdiği ve “dikkatimizi toplayamadığımız” durumdur. “Boş boş bakıp hiçbir şey yapmadan otururuz.” Bilinç nesneleri iliğe işleyemez ya da kabuğu kıramaz. Büyük ölçüde yorgunluk ve bitkinlik bu durumun işaretleridir “ve onun neden olduğu şeyi andıran kayıtsızlık, akıl hastanelerinde akıl hastalığının belirtisi olarak istem yitimi diye tanınır”. Bu kayıtsızlığı yalnızca akıl hastalığıyla ilişkilendirmesi ilginçtir. İlk başta ben, günümüz toplumunun süreğen yaygın, ruhsal durumu olduğuna inanıyorum: “Çağımızın nevrotik kişiliği.”

Soru şuna gelir, neden bir şey ilgimi çekmez, bana uzanmaz, beni kavramaz? Böylece James ana irade sorununa, yani dikkate gelir. Bunun ne kadar dahice olduğu fark edip etmediğini bilmiyorum. Modern psikanalizin bize verdiği tüm araçlarla iradeyi incelediğimiz zaman, kendimizi iradenin dayandığı dikkat veya niyet düzeyine itilmiş bulacağız. İrade uygulamasına harcanan çaba gerçekte dikkat çabasıdır; istemedeki uğraş, bilinci net tutma çabası, yani dikkati odaklı tutma uğraşıdır. “Bir kez doğan” uyumlu insan türünün çabaya gereksinimi yoktur, der James, fakat kahramanlar ve nevrotiklerin çok fazla gereksinimi vardır. Bu onu, inanç, dikkat ve irade arasındaki keskin olduğu kadar şaşırtıcı bir kimlik açıklamasına iter:

Kısaca nesnelerle ve benlik arasında belirli bir ilişki anlamına gelen irade ve inanç, tek ve aynı psikolojik olgunun iki adıdır.

Mümkün olan en kısa formül belki de, inanç ve dikkatimizin aynı şey olduğudur.” 12

Buradaki inancı tek boyutlu görmemeliyiz. Arzumuza dair inancımızın yanı sıra, onu elde edebileceğimiz konusunda kendi yetilerimize ve talihimize olan inancımız ve belki arzumuzu elde etmiş olmakla ulaşmayı beklediğimiz mutluluğa olan inancımız da irademizi besler.

Özgürlüğün ilk eylemi onu seçmektir. William James 13

Arzu ve İradeden Karara

“Terapi sürecinin üçüncü boyutu, karar ve sorumluluk boyutudur. Bu iki terimi, ikisini de iradeden ayırmak için kullanıyorum. Sorumluluk, karşılıklı olmayı, karşılık vermeyi gerektirir. Nasıl bilinç farkındalığın ayırt edici insan biçimiyse, karar ve sorumluluk da, kendini gerçekleştirmeye, bütünleştirmeye, olgunluğa doğru ilerleyen insanın bilincinin ayırt edici biçimleridir. Yine, bu boyuta arzuları ve kendini ortaya koyan iradeyi yadsıyarak ulaşılmaz; bu boyut önceki iki boyutu bütünleştirir ve mevcut kılar. Kullandığımız anlamda karar, önceki iki boyuttan, arzularla güçlenen ve zenginleşen, iradeyle kendini ortaya koyan ve uzun dönemdeki hedeflerini gerçekleştirmede kişinin benliği için önemli olan kişilere karşılık veren, onlar için sorumlu olan bir eylem ve yaşama yapısı yaratır. Bu konu yeterince açık değilse, Sullivan’ın kişiler arası psikiyatri kuramına, Buber’in felsefesine ve diğer görüşlere başvurarak kanıtlanabilir. Hepsi arzu, irade ve kararın, bireyin yalnızca tatmini için değil varoluşu için ihtiyaç duyduğu ilişkiler bağı içinde meydana geldiğini öne sürer. Bu kulağa ahlaki bir cümle gibi gelebilir ve öyledir de. Çünkü ahlak kurallarının psikolojik temeli, insanoğlunun anlık benliğe yönelik arzusunun somut durumunu aşıp, geçmiş ve gelecek boyutlarında, kendi tatmininin yakından ihtiyaç duyduğu insanların ve toplulukların iyiliği için yaşama yetisindedir.

Profesör Ernest Keen, üçüncü karar boyutumu şöyle düzenler:

Özbilinçliliğimden orataya çıkan, kendimi “değerlendiren benlik” ve “dönüşen benlik” olarak yaşantılamamdır. Buradaki terimler belki bu deneyim oldukça bireysel olduğu için pek kesin değildir. Bu “ortaya çıkma” bedensel farkındalığımla özbilincimin ya da diğer bir şekilde arzumla irademin bütünleşmesi veya birleşmesidir. Kişinin varlığının dünyayla ilişkisindeki bütünsel işlevi için de fazladan bir düzey ayırmak, yalnızca “karar”ın diyalektik doğası değil, kişinin tüm benliğiyle amaçlamasının, arzulama ve istemenin parçalarının toplamından fazla olduğu anlayışını da yansıtır. “Karar” ne arzu ne de irade eylemi, ne ikisinin birleşimidir. İrademe karşı bir şey arzulamam, şeker çalmaya teşvik gibidir; arzuma karşı bir şey istemem şeker sevdiğimi inkar etmek gibidir; bir şeye karar vermek onu almak için çabalayacağımı (ya da çabalamayacağımı) resmen (kendime) açıklamamdır. Bu nedenle, karar vermek bir bağlılıktır. Başarısızlık riski içerir ve tüm varlığımın katıldığı bir eylemdir.” 14

Aristoteles erdemlerin uçlarının kötülüklerini anlatırken arzu gücünün tefriti olanın üzerinde pek durmaz. Bu aslında çok normal çünkü ne de olsa insanın özü arzudur. Benim “isteksizlik” diye adlandırdığım bu durum yine de yaşanan bir şeydir. İsteksizliğin sebebi umursamazlık (kayıtsızlık) olabilir mesela. Ama bu sefer umursamaz insan kötü şeylere karşı kendine hakim olamayan değil, iyi şeylere karşı kendine hakim(!) olan biri olarak karşımıza çıkar. Bu umursamazlık depresyon ya da hayattaki her şeyi anlamsız bulma kaynaklı olabilir.

Aristoteles’in bilmediği ama bizim bildiğimiz bir şey daha var. Nörobilim alanında yapılan çalışmalar göstermektedir ki; açlık, uykusuzluk gibi fizyolojik ve sinirlilik, neşe gibi duygusal durumlarımıza ait bilgileri bir araya getirip beynin diğer alanlarına bildiren Orbitofrontal korteks bölgesindeki işlevsizlik hastanın karar verme yeteneğini bloke eder.

Bir konuda olumlu ve olumsuz yönleri net olarak sıralayabilmesine karşın, hasta yine de bir türlü karar veremez. Bu bize iki şeyi açıklıyor:

1. Aklı başındalık ve buna bağlı olarak karar verme süreci, içinde bulunduğumuz duygulanımlardan bağımsız çalışmaz. Bedenimizden haberdar değilsek aklımız başımızda değildir.
2. Bu bağlantıda aksaklık yoksa bile, aşırı uçlardaki duygulanımların baskınlığı nedeniyle diğer duygulanımları değerlendirme kapasitemiz zayıflar. Buna en iyi örnek, narkotik veya psikolojik bağımlılıkların kişinin iradesini ve kararlarını nasıl bloke ettiği gösterilebilir.

Kaynaklar

1 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 259

2 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 223

3 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 235

4 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 198–199

5 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 28

6 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 120

7 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 251

8 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 207

9 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 208

10 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 208

11 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 289

12 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 236–237–238

13 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 294

14 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 290–291

Arzu ve İrade was originally published in Türkçe Yayın on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

Benliğin derin farkındalığını içeren amaçlılık, bilinç tarafından yakalanan anlamı eyleme dönüştürme yoludur. 1

Bu cümle aslında her şeyi özetliyor ve kıymetli bir açıklık getiriyor. Benlik dediğimiz kavram kimlik, kişilik gibi tanımları da kapsayan (hatta bazen yalanlayan!), daha geniş bir kendiliği ifade etmektedir. “Ben kimim?” sorusuna verdiğimiz cevaplar değil, o cevapları verendir. Yani asla tarif edilemeyen, net bir biçimde bilinemeyen ama hep var olandır. Amaçlılık “irade” ile doğrudan bağlantılı bir kavramdır. Benlik ve amaçlılık her bir insan için ona özel, eşsiz yapılara sahiptir. Bilinç ve anlam ise bütün insanların ortak yaratımlarıdır. İnsanoğlunun ilk andan, “son” bulacağı ana dek yaratmaya devam ettiği kollektif iki kavramdır. “Öteki” olmasaydı, bilinç ve anlam da olmazdı.

Yazının başındaki o ilk cümle, her bireyin benliğini keşfedebildiği ölçüde, amaçlılığını oluşturabildiği kadar evrendeki bilince katılıp ortak anlamı zenginleştirdiğini ifade eder. Şimdi bu kavramlara daha yakından bakalım…

Rollo May, Aşk ve İrade kitabında William James’in bir anlatımını alıntılar: Sabah erken saatte, sıcak yatağından kalkmakta direnen bir yanı ile mücadele içindeki insanı tasvir eder. James’in deyimiyle “talihli bir an, bir bilinç kayması yaşanır”...

“Kendi deneyimimden bir genelleme yapmam gerekirse, çoğu zaman herhangi bir mücadele ya da karar olmadan kalkarız. Birden bire kalkmamız gerektiğini anlarız.” der William James. 2

Rollo May bizi sorgulamaya iter: “Sorarım, o “talihli bir bilinç kayması”nda ne yaşandı? Doğru, kararsızlığın o felç edici bağı çözüldü. Fakat bu olumsuz bir cümledir ve bize ne yaşandığı hakkında hiçbir şey söylemez. Elbette buna James’in dediği gibi “şanslı an” ya da “rastlantı” diyemeyiz! İrade temelimiz bir tek “şans”a veya “rastlantı”ya dayanıyorsa, evimiz kumun üstüne yapılmış demektir ve irademizin hiçbir temeli yoktur.

Yanıt, James’in bilinç incelemesinde veya Freud’un bilinçdışı incelemesinde değil, hem bilince ve bilinçdışına, hem bilişe ve gayrete hem dokunan hem de hepsini içeren bir boyutta yatar.

Şimdi, tarih boyunca amaçlılık olarak bilinen bu boyuta geçiyoruz.” 3

Amaçlılık

“Kısırlığın özü boşunalık, hedefsizlik, amaçsızlık, yaşamdan zevk alamamadır; bunlar bilincin kökten tıkanması ile ilişkilidir.” 4

“Anlam amaçlı olmadığında anlamsızdır. Her bilinç eylemi bir şeye doğru yönelir, insanın bir şeye doğru dönmesidir, içinde, ne kadar gizli olursa olsun, hareket yönüne doğru bir itme barındırır.

O halde biliş veya bilme ve gayret veya isteme birliktedir. Biri olmadan diğeri de olmaz. Kararlılık bu yüzden bu denli önemlidir. Bir şey istemezsem, onu asla bilemem ve onu bilemezsem, istememin bir içeriği asla olmaz. Bu açıdan bakıldığında, “doğrudan insan kendi anlamını yaratır” denebilir. “Sadece anlam yaratır” veya “gerçekliğe her an diyalektik anlamda bağlı değildir” demediğime dikkat edin; kendi anlamını yaratmakla meşgul değilse, insanın gerçekliği asla bilemeyeceğini söylüyorum.

Şu ana kadarki görevim, amaçlılık kavramını tanımlamaktı. Hem bilmemizi hem gerçekliği biçimlendirmemizi içerdiğini ve bunların birbirlerinden ayrılamayacağını vurguladım. Amaçlılık bakış açısından bakıldığında, James’in yatakta dalgınlığı tamamen mantıklıdır ve birden bire kalkması, yanıltıcı bir “şanslı an” veya “talihli olay” değil, “günlük olaylara bağlılığının” anlaşılır ve sağlam bir ifadesidir. Ona elini uzatan, onu kavrayan ve kalkışını gerçekleştiren, güne ve günün olaylarına “hayalde katılımı”dır.” 5

Ben burada Rollo May’in söylediklerine biraz daha ekleme yapmak istiyorum. Sabah uyku ile uyanıklık arasındaki kişi, yarı bilinçli halde yatakta uzanırken belki de içinden biraz daha yatmak geliyordur. Ama nedense bir anda doğrulduğunu farkeder ve tekrar yatağa dönmektense ayağa kalkmayı tercih eder. O ani doğrulma hareketi, kendisinin kalkmak veya yatmak arasında karar vermesinden önce gerçekleşir. O nedenledir ki, nasıl pozisyon değiştirdiğini farketmemiştir bile. Bu ne bir karardır, ne de bilinçli bir süreç. Saf bir arzunun, onu o kararsız anında yakalayıp bir küçük hamleye yöneltmesidir. Yani arzu karardan önce gelmekle kalmamış, kendi içsel (bilinçaltı) kararını, bilinçten evvel yerine getirtmiştir. Arzuya bu her zaman sahip olamadığı gücü veren şey ise, amaçlılığın ve derinlerde yatan anlamın kamçılayıcı etkisidir. Bu analizden çıkarımla, şunu iddia edebiliriz sanırım; amaçlılık en ilkel arzularımızın (bilinçdışı) güdülerine dahi nüfus edebilmektedir.

“Heidegger tekrar tekrar, “insan varlık konusunda kaygılanan varlıktır” der. İnsan olamadığında da, terapideki uymacılık ve kişiliksizleşme gözlemlerimize dayanarak ekleyebiliriz ki, varlığını yitirir, yani olasılıklarını yitirir. Aldırmayla amaçlılık arasında, kelimenin kök sözcüğü “tend”in -bakmak- “intentionality” terimin ortasında oluşunun da ima ettiği gibi yakın, içsel bir ilişki vardır.” 6

Nasıl ki Aristoteles’in dediği gibi, “İnsan düşünmeye meyilli bir varlıktır” ancak çoğu insan düşünmez. Düşünen çok az insanı ise bu eyleme iten arzunun temelinde aldırış etmeleri ve amaçlılıkları vardır. Sıradan insan yaşamının büyük bir bölümünde amaçlılığın olmaması da, benzer bir eğilimin köreltilmesinden başka bir şey değildir.

Aşağıdaki etimolojik açıklamanın ana fikrini kısaca belirteyim… İnsan zihninin yakın tarihlerdeki evrimsel sürecinde oluşan hatalardan biri de, amaçlılık kavramının derinliğini yitirmesidir. Onu bir plan, tasarı kapsamına daraltmış durumdayız. Oysa ki bu tanımlar amaçlılığın sadece ikinci yarısını ifade etmektedir. Başlangıcı ise, oldukça subjektif bir arzuyu ve o arzunun itici gücü olan özel bir anlamı barındırır. Yani bizler, en kutsal(!) veya kurumsal, benliğimizi sözde ikinci plana attığımızı haykırdığımız, kararlarımızda ve eylemlerimizde dahi içimizdeki derinliğin en mahrem köşelerinden kalkıp uzanmış isteklerimizin fısıldadıkları niyetleri taşırız.

“Tüm bu sözcükler, in artı ilginç bir biçimde “esnemek” anlamına gelen ve “gerilim” sözcüğünün geldiği tendere, tensum köklerinden oluşan Latince intendere gövdesinden gelir. Bu hemen bize amacın bir şeye doğru “esneme” olduğunu söyler.

“Amaçlamak” sözcüğünün Webster’s sözlüğündeki ilk anlamının “Bir şey yapmayı amaçlıyorum” dediğimizdeki gibi “maksat” veya “tasarı” değil, “demek istemek, belirtmek” olması, beni şaşırttığı gibi pek çok okuru da şaşırtabilir. Webster ancak ikinci tanımında “aklında bir maksat veya tasarı olması” anlamını verir. İstemci Viktorya dönemi geleneğimizdeki pek çok insan ilk ve ana anlamı atlayıp, kavramı sadece bilinçli tasarı ve maksat olan yan anlamıyla kullanmaya yönelmiştir. Psikolojimiz de, hemen sonra böyle bilinçli tasarıların ve maksatların çoğunlukla yanılsama olduğunu ve hiç de iyi, özgürce seçilmiş, istemli planların yaratıkları olmadığımızı kanıtladığından, “niyet” çantasını olduğu gibi “amaçlar”la beraber çöpe attık. Cehenneme giden yolun iyi niyet taşları ile döşendiğini zaten biliyorduk ve şimdi iyi veya kötü, bu niyetlerin kendini beğenmişliğimizin uydurmaları olduğunu görmüş olduk. Fakat “kendini beğenmişlik”i, “kendinden kaygı duyma”yla değiştirip, bu kaygı olmadan hiçbir bilgi veya eylemin olmadığını -her şeyde kaygı ya da niyetin olduğunu ve dünyamızı bu niyetler yoluyla bildiğimizi- fark ederseniz, aynı sözcüğün aşağılayıcı biçiminden olumlu biçimine geçiş yaparsanız, anlam ne kadar da farklı olur!

Niyetin daha önemli yönü, onun anlamla olan ilişkisidir. Bunu yasal bağlamda, “Yasanın niyeti nedir?” diye sorarak anlamını öğrenmeye çalışırken kullanırız. Webster’s sözlüğü ilk “bundan böyle, bir tasarı, maksat” tanımında bize “niyet”in “zihnin bir nesneye doğru yönelmesi” olduğunu söyler. Tasarı ve maksat, “bundan böyle”den sonra gelmektedir. Bu da, deneyimin istemci yönünün, zihnin çoktan bizim için belirli bir önem ve anlam taşıyan bir nesneye doğru yönelmiş olmasında yattığı anlamına gelir.

Bu kökenbiliminin tamamında, tabii ki o küçük “tend” (yönelmek ve bakmak) sözcüğü vardır. Bir şeye doğru hareket anlatır; bir şeye yönelmek, tendency (yönelim). Bu bana, bütün bu maceramızın özüymüş gibi gelir; ortadaki varlığı, anlamlarımızın hiçbir zaman tamamen “düşünsel” veya eylemlerimizin tamamen geçmişin itmelerinin sonucu olmadığının, her ikisinde de bir şeye doğru hareket ediyor olduğumuzun sonsuz bir anımsatıcısıdır. Ve mirabile dictu, sözcük daha önce kısaca gördüğümüz gibi “bakmak” anlamına da gelir — koyunlarımıza ve sığırlarımıza bakarız, kendimize iyi bakarız.

Bu nedenle, Husserl “anlam aklın amacıdır” dediğinde, hem anlam ve eylemi hem de bir şeye doğru hareketi içine alır. Almancada bu ikili anlama değinir: Hem fikir hem anlam belirten meinung sözcüğü, Almancada “amaçlamak” anlamına gelen meinen fiiliyle aynı gövdeden gelir. Bu noktada İngilizce üzerine kafa yorarken bizde de bu ikili anlam olduğunu anladığımda -nesnel gerçeğin, her şeyin özü olduğunu ve Tanrının tahtında olmasa da yanında bir yer edindiğini düşünerek büyütüldüğümden- şaşırmıştım. “Kağıt beyazdır demek istiyorum” dediğimde, cümlemin sadece bir gerçeği bildirdiğini düşünürsünüz; tek taraflı bir denkliktir, “A”, “B”dir. Fakat “köşeyi dönmek istiyorum ama araba kayıyor” dediğimde, “istek”imi amacım şeklinde, kararlılığımın ve inancımın bir bildirisi şeklinde algılarsınız. Onu gerçekleştirip gerçekleştiremediğimi ancak sonra görürüz.

Böylece, tartışmamızın vardığı sonuç, her anlamın içinde bir kararlılık olduğudur. Bu bir fikir edindikten sonra, o fikri gerçekleştirmek için kaslarımı kullanışım anlamına gelmez.” 7

“Amaçlılık, amaçlarla bir tutulmamalı, onların altında yatan boyut olarak anlaşılmalıdır; insanın amaçlı olma yetisidir.” 8

“Amaçlılık bilincin esasını oluşturur. Aynı zamanda arzu ve irade sorununun anahtarı olduğuna inanıyorum.” 9

Rollo May bu cümlesi ile, benim yukarıda “yataktan doğrulma” konusu üzerinden iddia ettiğim, amaçlılık ve arzu arasındaki derin ilişkiye paralel bir anlam ortaya koyuyor.

Amaçlılığın kökleri

“Aristoteles, “gözlere verilen (bizim deyişimizle, algılanan), ruhun amacıdır” der. Cicero, “bedenin gerilimi olarak ruh”tan söz eder. Fakat özel olarak amaçlılık kavramı batı düşüncesine ortaçağın ilk dönemlerinde Arap filozoflar tarafından tanıtılmış ve ortaçağ düşüncesinin merkezi olmuştur. Amaçlılık o zamanlar, gerçek bilme yolu anlamına geliyordu; bir bilgi kuramıydı. İki tür amaçlılık belirginleştirilmişti: Belirli şeyleri -yani gerçekten var olan nesneleri- bilmek anlamındaki intensio primo ve bu nesnelerin genel kavramlarla ilişkisi -yani kavramsallaştırarak bilme -anlamındaki intensio secundo.

Tüm bunlar, bir şeye zaten bir şekilde katılmış olmadıkça onu bilemeyeceğimizi varsayar. Aziz Thomas Aquinas’a göre, amaçlılık, aklın anlaşılan şeye dair ne kavradığıdır. Çevirmen tarafından maalesef hiç de kolaylaştırılmamış bir dille şöyle der: “Akıl, zeka eyleminde bilgilendirme yoluyla, anlaşılmış şeyin amacını biçimlendirir”. Edilgen olan “bilgilendirme” sözcüğünün ardından, etkin biçimlendirme sözcüğünün geldiğine dikkat edelim. Bununla, bilme sürecinde, anlaşılan şey tarafından biçimlendirildiğimiz ve aynı eylemde, aklımızın anlaşılan şeye aynı anda biçim verdiğini anlıyorum. Burada önemli olan “in-form”, yani “içeriden biçimlendirmek” sözcüğüdür. Birine bir şey söylemek, onu bilgilendirmek, onu biçimlendirmektir.

Amaçlılık böylece bir bilgi kuramı, gerçeği bilme yolu olarak başlar. Bildiğimiz şekliyle gerçekliğin anlamını taşır.” 10

Buradan çıkartacağımız sonuç şudur… Bilmek, öğrenmek, farkında olmak, hatta maruz kalmak o bilinen şeyin bize yönelik etkisidir. Bize etki eden bu şeyi biz kıyas ederek, kategorilere koyarak, zamansal ve mekansal ilişkilere bölerek öğrenme sürecine bilincimizi katarız. Buna kısaca analiz de diyebiliriz. Bir şeyi öğrendiğimiz zaman, onu adeta zihin odamızın bir yerine yerleştirmiş oluruz. Anlama süreci ise bundan sonra gelir ve o şeyin, zihnimizdeki diğer şeylerle ilişkiler kurmasını ifade eder. Yani bir şeyi bilmemiz (onun tanımını / mahiyetini / içeriğini / formunu vs biliyor olmamız), o şeyi anladığımız (kavradığımız) anlamına gelmez. (Bu kavrayış sürecini bir önceki yazıda anlatmıştık: Neden Bazı Şeyleri Asla Anlayamayız?) Hali hazırda bildiğimiz bir şeyi, daha üst bir bilinç düzeyine çıkarmak için aldırış etme yetimizi kullanır ve o şeye odaklanırız. Sonra zihnimizdeki diğer birçok şey ile onun bağlantılarını kurmaya başlarız. İşte artık edilgen süreçten, etkin sürece geçtik! Bu yaratıcı süreç (sentez), başkalarının da anlamlandırdığı şeyler hakkında anlam üretmemizi içerdiği gibi, çoğu insanının zihninde yer almayan, daha özgün anlamları da oluşturabilir. Yazının en başında yer alan alıntıyı tekrar hatırlayalım:

Benliğin derin farkındalığını içeren amaçlılık, bilinç tarafından yakalanan anlamı eyleme dönüştürme yoludur. 1

Esasında anlamı öznel olmayan, kollektif bir yere koymuştum. Ama az önce “özgün anlamlar” yaratmakla ilgili bir cümle kurdum. Çünkü yakaladığımız anlam benliğimizi aniden değiştirdi ve yeni benliğimiz hemen o anlamdan bir amaçlılık üretti. Bu nedenle tüm insanlığın ortak anlamına dair bizde tezahür eden anlama bir öznellik bulaştı ve biz bunu kolay kolay ayrıştırıp, salt kollektif anlamı çırılçıplak göremeyiz. Yani şunu demek istiyorum; Aristoteles’in dediği gibi, devinen (titreşen olarak da anlayabiliriz belki) bir varlık olan insan, kavradığı yeni anlamla birlikte (frekansın değişmesi) daha üst bir amaçlılığa sıçradı.

“Franz Brentano, bilincin, bir şeyi amaçladığı, kendisinin dışında bir şeye işaret ettiği -özellikle belirtirsek, nesneyi amaçladığı- gerçeğine göre tanımlanması gerektiğine inanıyordu. Böylece, amaçlılık bilince anlamlı bir içerik kazandırıyordu.” 11

Yani aldırış eden bilincimiz bilgiden anlama ulaştı, anlam benliğimize daha yüksek bir amaçlılık sağladı ve nihayetinde bilincimiz bu emeğinin karşılığını daha anlamlı bir içerik ile aldı. Bu duruma, daha üst bilince ulaşmak diyebiliriz. Ve bilincimizi sürekli yükseltmenin temel mekanizmasını bu şekilde özetleyebiliriz. Bilinç yükselir, benlik genişler, anlamın bütününe katılımımız artar ve amaçlılık zeminimiz daha üstün bir konuma doğru evrilir.

“Amaçlılığı “maksat” ya da “istemlilik”ten ayırmak için bir ara vermeliyiz. Amaçlılık bir tür bilgi kuramıdır; maksat da istemlilik de değildir. Amaçlılık tepki içerir; maksat da istemlilik de içermez. Tekbenci olmayan amaçlılık, kişinin, dünyasının yapısına iddialı bir tepkisidir. Amaçlılık, maksadı ve istemliliği mümkün kılan temeli sağlar.” 12

Daha üst amaçlılıklar bizde daha asil istemler ve daha derinlikli maksatlar sağlar.

Amaç, bilinçli maksatla birliktedir. 13

Anlam

Anlamın kendisi, dünyanın kurucusudur. 14

Bu gerçek, bize mitlerin gücünü ve bütün bilimsel ve teknolojik çabalarımızın temelini hatırlatır. Anlam olmasa, her şey boş kalır. İnanç yoksa, çaba yönsüzdür.

“Brentano’nun, sonradan modern olgubilimin babası olacak olan öğrencisi Edmund Husserl, kavramı tüm bilgimizi kapsayacak şekilde genişletti. Bilincin asla öznel bir boşlukta var olmadığını, daima bir şeyin bilinci olduğunu öne sürdü. Bilinç sadece nesnel dünyasından ayrılamamakla kalmaz, dünyasını da oluşturur. Bunun sonucu, Husserl’in sözleriyle, “anlamın aklın amacı” olduğudur.” 15

İrade ve Amaçlılık

“Amaçlılıkla bağlantılı kullandığımız “irade” sözcüğü (will), aynı zamanda gelecek zaman kipinde kullanılan yardımcı fiildir. İrade ve amaçlılık gelecekle yakından ilişkilidir. Gelecek sadece yaşanacak zaman durumundan oluşmaz, “öyle yapacağım” öğesini de içerir. Güç olasılıktır ve olasılık geleceği işaret eder; gerçekleştirilecek bir şeydir. Gelecek, kendimize söz verdiğimiz, senet yazdığımız, kendimizi tehlikeye attığımız zaman kipidir. Nietzsche’nin “insan söz verebilen tek hayvandır” cümlesi, kendimizi geleceğe yerleştirme yetimizle ilgilidir. Burada William James’in “öyle olsun” kararını da anımsarız. Birçok hastanın depresyonu, üzüntüsü, “yapamam” hisleri ve bunlarla ilişkili çaresizliğiyle ifade ettiği umutsuzluk, bir bakış açısından, bir gelecek görememe veya kuramama olarak yorumlanabilir.

İnsanoğlunun kimliğini yaşantıladığı yer amaçlılık ve iradedir.” 16

Eylem amaçtır ve amaç eylemdir. 17

“Tillich ilginç bir biçimde, amaçlılığı canlılıkla, sonra da cesaretle ilişkilendirerek şöyle der:

İnsanın canlılığı amaçlılığı kadar büyüktür; birbirlerine bağlıdır. Bu insanı tüm varlıkların en canlısı yapar. Herhangi bir yöndeki herhangi bir durumu aşabilir ve bu olasılık onu kendinden öte bir şey yaratmaya sürükler. Canlılık kişinin kendisini yitirmeden kendisinden öte bir şey yaratma gücüdür. Bir varlığın kendinden öte bir şey yaratma gücü ne kadar fazlaysa, canlılığı da o kadar fazladır. Teknik yaratılar dünyası, insanın canlılığının ve onun hayvan canlılığı üzerindeki sonsuz üstünlüğünün en açık dışavurumudur. Yalnızca insanda tam canlılık vardır çünkü tam amaçlılık bir tek onda bulunur… Canlılık ve amaçlılık arasındaki ilişki doğru bir biçimde anlaşılırsa, kişi cesaretin biyolojik yorumunu, onun geçerlilik sınırları içinde kabul edebilir.” 18

“Kişinin amaçlılık düzeyi, onun cesaret düzeyi olarak görülebilir. Tillich Eski Yunan’da güç ve değerin birleşimi anlamına gelen arete kavramıyla, Roma’da benzer şekilde erkeksi güçle ahlaki asaletin birleşimi anlamına gelen virtus kavramını tanımlar. “Canlılık ve amaçlılık, barbarlıktan ve ahlaklılıktan eşit derecede uzaklaştırılmış bu insan kusursuzluğu idealinde birleşirler.” 19

Arete, insanın kendi doğal yeteneklerini ve potansiyelini gerçekleştirmesi için gerekli olan bir güçtür. Virtus ise, kişinin kendi aklını ve iradesini kullanarak erdemli bir şekilde yaşaması için gerekli olan bir güçtür. Her iki güç de, insanın erdemli bir şekilde yaşaması için gerekli olan içsel kaynakları ifade etmektedir.

Kaynaklar

1 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 352

2 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 238

3 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 239–240

4 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 229

5 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 249

6 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 246

7 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 247–248

8 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 241

9 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 242

10 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 243–244

11 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 244

12 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 252

13 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 253

14 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 244

15 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 245

16 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 262–263

17 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 261

18 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 264

19 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 264–265

https://ducanecundioglusimurggrubu.blogspot.com/2015/05/cunku.html

Amaçlılık ve Anlam was originally published in Türkçe Yayın on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

Bir proseför ile bir balıkçı, kayıkta gidiyorlarmış. Profesör balıkçıya sormuş “Şiirden anlar mısın?” Balıkçı hayır demiş. “Aaa! Hayatının yarısı gitti. Peki müzikten anlar mısın?” Balıkçı hayır manasında başını sallamış. “Ahhh! Hayatının diğer yarısı da gitti!” Sonra balıkçı profesöre sormuş: “Yüzme bilir misin?” Adam hayır demiş. Balıkçı sevinçle haykırmış: “Aaa! Hayatının tamamı gitti!!!” Ve adamı suya atmış.

Mavi rengi insanlık tarihinin çoğunluğunda asla göremezsiniz. Bildiğimiz en eski yazılardan, antik eserlere ve hatta en büyük dinlerin kutsal kitaplarına değin insanlık hafızasının büyük kısmında mavi renge bir kere bile rastlanmaz.

“Her dil ilk olarak siyah, beyaz ya da karanlığı ve ışığı tanımlamıştı. Bu renk tanımlamalarından sonra ise ilk tanımlanan renk, kanın ve şarabın rengi olan kırmızıydı.

Tarihsel sıralamada daha sonra ise sarı ortaya çıktı ve daha sonra da yeşil (bazı dillerde de yeşilin izine sarıdan daha önce rastlanıyor). Her dilde en son ortaya çıkan renk ise, ilginç bir şekilde, mavi.” 1

“Bu konuda araştırma yapmış bilim insanı Guy Deutscher’in teorisini aktaralım. Guy Deutscher, çocuklarından birisine ilk olarak ‘’neden gökyüzü mavi?’’ sorusunu sormayı planladı. Çocuğunu yetiştirirken de hiçbir şekilde ‘’mavi’ rengi tanımlayıp çocuğuna öğretmedi. Bir gün, planladığı gibi soruyu çocuğuna yöneltti.

Alma’nın (Deutscher’in kızı) hiçbir fikri yoktu. Gökyüzü Alma’ya göre renksizdi. Daha sonra gökyüzünün beyaz olduğuna karar verdi ve en son da ‘’mavi’’ olduğunu söyledi. Fakat sonuç olarak mavi renge ulaşmış olmasına rağmen, Alma ilk etapta bu rengi fark edemedi.” 2

“Jules Davidoff ismindeki bir araştırmacı bu konuyu açıklığa kavuşturmak için Namibia’ya, Himba kabilesi üzerinde çalışma yürütmeye gitti. Himba kabilesinin konuştuğu dilde ‘’mavi’’ rengi tanımlayan herhangi bir sözcük bulunmuyor. Aynı zamanda yine bu dilde mavi ve yeşil renk arasında bir ayrım da yapılmamış.” 3

Yukarıda sizin, kötü bir fotoğrafta gördüğünüz halde hemen ayırt edebildiğiniz mavi kutucuğu, Himba kabile üyeleri ayırt edememişler. Bu durumu, o kabile üyelerinin bir yetersizliği olarak düşünmeden önce devamına bir bakın.

Himba kabilesinin konuştuğu dilde yeşilin birçok tonunu tanımlayan farklı sözcükler bulunuyor. Yani onlar için bir yeşil, sadece yeşil değil. Bunun sebebinin, yeşil renkteki bitkilerin onların yaşamında çok önemli, hatta belki hayatlarında en çok dikkat kesildikleri (aldırış ettikleri) bir alan olmasından kaynaklandığını tahmin edebiliriz.

Aşağıdaki test onlara gösterildiğinde, farklı olan kutucuğu hemen farkediyorlar. Siz farkedebildiniz mi peki?

Muhtemelen hayır. Aşağıdaki resim, farklı olanı size gösteriyor.

Şu an farklı olan kutucuğun hangisi olduğunu bilmenize rağmen, bir üstteki görsele geri dönüp baktığınızda hala farkı göremiyorsunuz.

Çünkü o rengi farklı tanımlayan bir kelime, dağarcığımızda yok. Bu sadece renklerle ilgili bir konu değil. Hayatımızı saran olguları ve fikirleri tanımlamamıza yarayan kavramlar için de geçerli. İlkel kabilelerin, denizin açıklarından gelen, Kaptan Cook’un gemisini görememeleri gibi.

Yani felsefi düşünce, kavramsal derinlik, dil hakimiyeti ve nihayetinde entelektüel bir zihin sahibi değilseniz; etrafınızda olup bitenler arasındaki ince farkları görebilmeniz tıpkı yeşil kutucuklar arasındaki farkı görebilmeniz kadar imkansızdır.

Bu durum duyularımızdaki bir noksandan veya psikolojik sebeplerden kaynaklanmaz. Algımız, zihnimizde tanımı olmayan bir şeye kapalıdır.

Amaca Yönelik Algı

Yeşilin farklı tonlarına yönelik farklı amaçları olan Himba kabile üyelerinin algısı nasıl evrimleşmişse, bizim algımız da yaşam amaçlarımıza bağlı olarak genişlemekte veya daralmaktadır. Rollo May bu durumu şöyle açıklar:

“Oturduğum yazı masasında bir kağıt duruyor. Metnime dair bazı notlar almayı düşünürsem, kağıdı yalnızca beyazlık yönüyle görürüm; üzerine hiç çizik atılmış mıdır? Amacım onu torunum için bir uçak yapmak üzere katlamaksa, kağıdı sağlamlık yönüyle görürüm. Veya niyetim üzerine bir resim çizmekse, kağıdın kalemimi davet eden ve çizgilerimi daha ilginç kılma sözünü veren pürüzlü, iri taneli dokusunu görürüm. Her durumda kağıt aynı kağıttır ve ona tepki veren ben aynı insanımdır. Fakat tamamen farklı üç kağıt parçası görürüm. Buna “çarpıtma” demek elbette mantıksızdır: Bu sadece bir olayın, bir uyaran ve tepki örgüsünün alabileceği sonsuz anlam çeşitliliğinin bir örneğidir.

Amaç, kişinin dikkatini bir şeye doğru çevirmesidir. Bu anlamda, algı amaçlılık tarafından yönetilir. Bu, bilincin figür-zemin buluşması içerdiği gerçeğiyle açıklanabilir. Ağaca bakarsam, dağ arka plandadır; dağa bakarsam, tersi geçerlidir; o zaman dağ figür olur ve gerisi ön plandadır. Algının seçici, ya/ya da özelliği, amaçlılığın bir yönüdür. Şu anda başka bir şeye bakmayı reddetmeden bir şeye bakamam. O an “evet” demek için başka bir şeye “hayır” demeliyim. Bu, çatışmanın nasıl bilincin özü olduğunun bir örneğidir. Amaçlılığın tamamlayıcı parçası olan çatışma, istemin başlangıcıdır ve istemin başlangıcı bilincin yapısında mevcuttur.

Bu, nesneyi algılayabilmek için onu tasarlamanın iç sürecidir. Nesnel dünyada yaşananlarla öznel deneyimim arasındaki şaşırtıcı karşılıklı ilişki de böyledir. Bir şeyi tasarlayamadan onu algılayamam.” 4

“Dil veya simgeleyici süreç, algıladığımızı tasarlama yolumuzdur.

“Conceive” (anlamak, kavramak, tasarlamak) sözcüğü toplumumuzda gebe kalmak anlamında da kullanılır ve bu benzeşim anlamsız değildir. Çünkü algılama eylemi, kişinin benliğinde bir şeyi dünyaya getirmesini de gerektirir; kişi bir nedenden dolayı, gördüğü şeye karşı içinde bir tavrı, bir tutumu dünyaya getirmeye henüz hazır değilse, onu algılayamaz.” 5

Yukarıda hem pratik hem de teorik olarak ortaya koyduğumuz “algı” kavramının günlük hayattaki karşılığına kısaca değinelim. Yıllardır bir arpa boyu yol gitmeyen karşıt taraf tartışmalarının veya ikili ilişkilerdeki iletişim problemlerinde bir türlü çözülemeyen çatışmaların temelinde algısal farklılık yatmaktadır. Bu farklılığın nedenleri ise aynı olay veya kelimelerin, kişilerin zihinlerinde çok farklı tanımlara ve anlamlara tekabül etmesidir.

Terapilerde yapılan şey, en temelde, yanlış kodlanmış veya dar bir açıya hapsolmuş algınızı değiştirmektir.

“Algılamak ve tasarlamak sözcüklerinin (perceive ve conceive) gövdesi, almak, kavramak anlamına gelen Latince capere’dir. “Apprehend” (algılamak, anlamını kavramak) sözcüğü bile, elle kavramak anlamındaki prehendere’den gelmesinden dolayı edilgenden çok etken özelliktedir. (Bu sözcüklerin evriminden doğan bilgiler, çoğumuzun algılama konusunda, onun meydana gelen bir uyaranın retinaya baskılanması olduğu şeklinde öğrendiği edilgen görünümden ne kadar da uzaktır!) Hem cinsellik hem gebelik benzeşimi yersiz değildir: Algılama da tasarlama da canlı varlık insanla, ilişkili olduğu dünya arasındaki birleşmede yaşanan etkin dünya biçimleyişidir. Yeni fikir doğar, Cezanne’ın yeni ağaç görüşü yaratılır, yeni teknik icat yapılır. Bilinç, bilgisini tasarlaması bakımından yaratır; fakat bu, özneyle nesne arasında devamlı, karşılıklı, çekimli ve karşı çekimli, uyumlu bir ilişkidir. Efendi ve köle ilişkisi değildir. Nesillerdir kullanılan heykeltıraş ve çamur eğretilemesini alırsak, çamurun da heykeli biçimlendirdiğini görmeliyiz; çamur heykeltıraşın yaptıklarını belirler, amaçlarını sınırlar ve hatta değiştirir, böylece onun olasılıklarını ve bilincini de biçimlendirir.” 6

Tutarlılık Tuzağı ve Boşluk Doldurma

Tutarlılık, ortalama bir insanın bilinçli ve bilinçsiz en çok sadık kaldığı durumlardan biridir. İnsan zihni tutarsız veya boşluklu durumlara dayanamaz, bunlarla ilgili hemen tutarlılık ilüzyonu geliştirir. 7

Eğer entelektüel kapasitesi yeterli değilse ve bazı detayları algılayamıyorsa; kişi, esasında çok farklı olan şeyleri aynı sepete koyup, konuları yüzeysel bir şekilde değerlendirerek hemen sonuca gitmeye ve yanlış çıkarımlarını şüpheden uzak bir özgüvenle savunmaya meyleder.

Fikirleri üzerine yeniden düşünebilme alışkanlığı geliştirmiş insanlar, genellikle daha temkinli, daha alçak gönüllü, şüpheci ve iletişime açık olurlar. Bir şekilde, bu boşluk doldurma ilüzyonunun farkındadırlar veya sezerler.

Algılamak, Anlamak ve Değişmek

Bize kendimizi anımsatan şeyleri çekici buluruz, buna örtülü benlikçilik (implicit egotism) denir. 8 Farklı olan şeyler, kimi insanlarda bir içsel huzursuzluk yaratır. Hatta bazıları, yıllardır hiç değişmemekle övünürler. Tıpkı ormanda boylu boyunca uzanan bir ağaç kütüğü gibidirler. Algıları yabancılığa kapalı, zihinleri durgun bir su kadar bulanık, arzuları cansız ve amaçlılıkları yitiktir.

Yukarıdaki farklı yeşil kutucuğu ben ve birçok okur göremedi. Ama belki de bazı ressamlar ve renklerle arası ortalama insandan çok daha iyi olan kişiler hemen farketmiş olabilirler. Yani yeşilin farklı tonlarına aldırış etmiş, emek vermiş, zihinsel yatırım yapmış olanlar…

Hayattaki olguların ve entelektüel zihnimizdeki dünyanın farklı tonlarına ve nüanslarına dikkat kesilmeden, durup düşünmeden (hayret ve hayranlık) algımızı genişletemeyeceğiz. Ve birçok anlamı yaratmadan bu dünyadan heybemize çok az şey koyarak ayrılacağız.

Telaşla trene yetişen biri, eldiveninin tekini vagonun basamaklarından önce düşürür. Ama farkında olmaz. Yerine yerleştikten sonra, avcundaki diğer teki görünce anlar ve camdan aşağıya bakar. Orada öylece duruyordur düşürdüğü eldiveni. Fakat tren kalkmak üzeredir. Pencereyi açar ve elindeki eldiveni diğerinin yakınına fırlatır. En azından, bulan kişinin bir çift eldiveni olsun diye.

Fargo dizisinden

Kaynaklar

1 Yusuf Cem Durakcan — Mavi Renk Tanımlanmadan Önce, İnsanlar Mavi Rengi Fark Edemiyorlar Mıydı?

2 Yusuf Cem Durakcan — Mavi Renk Tanımlanmadan Önce, İnsanlar Mavi Rengi Fark Edemiyorlar Mıydı?

3 Yusuf Cem Durakcan — Mavi Renk Tanımlanmadan Önce, İnsanlar Mavi Rengi Fark Edemiyorlar Mıydı?

4 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 254–255

5 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 255

6 Rollo May, Aşk ve İrade, sayfa 256

7 Sinan Canan Değişen Beynim, sayfa 215–216

8 Beyin senin hikayen, sayfa 105

Neden Bazı Şeyleri Asla Anlayamayız? was originally published in Türkçe Yayın on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

Tüm Dünya önlerinde uzanıyordu, dinlenmek için

Seçebilirlerdi diledikleri yeri ve kılavuzları sezgi idi.

El ele, dalgın ve yavaş adımlarla çıktılar Cennet Bahçesi’nden

ve bir başlarına koyuldular yola.

(Milton, Kayıp Cennet) 1

“Ve Cennet Bahçesi’ne veda ederken ne kazandılar? Kişi olarak kendilerini farklılaştırmayı, kimliklerin başlangıçlarını, tutku ve insan yaratıcılığına dair bir olasılık kazandılar. Ayrıca bebekliğin sorumsuz ve toy bağımlılıklarının yerini, artık seçerek sevme olasılığı, diğer insanlarla kendi istedikleri için bağ kurma ve dolayısıyla sorumluluk alma olasılığı aldı. Adem miti Hegel’e göre, ‘yukarı düşüş’tür. Burada gerçekten de insan bilincinin ortaya çıkışı anlatılmaktadır.

Değer (oluşturma) eylemi, bilinç ve davranışın birbiriyle bütünleştiği yerdir.” 2

Kişilik

Schopenhauer kişiliğe dair açılımı şöyle özetler:

“Aristoteles (Nichomacos’a Etik I, 8) insan yaşamının lütuflarını üç gruba ayırmıştı. Dışsal olanlar, ruha ait olanlar ve bedene ait olanlar. Bu ayrım üzerinde şimdilik durmayıp sadece sayısını muhafaza ederek insanların kaderlerindeki başlıca farkların birbirlerinden ayrı üç temel gruba indirgenebileceğini gözlemledim.

Bunlar :

1. Bir kimsenin ne olduğu : Yani, kelimenin en geniş anlamıyla onun kişiliği. Buna göre bir kimsenin sağlığı, gücü, güzelliği, mizacı, ahlaki karakteri, zekası ve eğitimi bu madde altında toplanabilir.

2. Bir kimsenin neye sahip olduğu : Yani her türden malları ve mülkleri.

3. Bir kimsenin başkalarının değerlendirmelerine göre neyi temsil ettiği : Bu izlenimden, bilindiği gibi o kimsenin, başkalarının düşüncelerinde neyi ifade ettiği veya daha kesin bir ifadeyle, onun başkalarınca nasıl tasarlandığı anlaşılır. Buna göre, bu temsil, başkalarının onun hakkındaki görüşlerinden oluşur ve bu kişinin onuru, rütbesi ve şöhreti olarak ortaya konur.

Hayattaki mutluluğumuz için en başta gelen ve temel öğe ne olduğumuz, kişiliğimizdir.” 3

Üç Dünyamız: Umwelt, Mitwelt, Eigenwelt

‘’Keşfettiğimiz kadarıyla, varoluşçu analistler dünyanın, dünya içersindeki her birimizin varoluşunu karakterize eden üç ayrı modu — ki bunlar dünyanın üç ayrı eşzamanlı veçhesi — olduğunu söylerler. İlk olarak tam manasıyla ‘etrafımızdaki dünya’ anlamına gelen Umwelt vardır. Bu dünya günümüzde çevre olarak bahsettiğimiz biyolojik dünyadır. İkinci olarak tam manasıyla ‘paylaşılan dünya’ anlamına gelen Mitwelt bulunur. Bu dünya aynı türe ait varlıkların, belirli bir bütünlüğe ait paydaşların dünyasıdır. Üçüncü ise ‘kendi dünyası’ anlamındaki Eigenwelt’tir. Bu dünya da insanın kendi kendisi ile olan ilişkisinin dünyasıdır.’’

‘’Açıkcası hayvanların bir çevresi, insanlarınsa bir dünyası olduğunu ifade etmeliyiz.’’

‘’Eigenwelt dünyadaki herhangi bir şeyin — bir demet çiçek ya da bir başka insan — bana ifade ettiği anlamın kavranmasıdır. Suzuki Japonca gibi Doğu dillerinde sıfatların her zaman ‘benim için’ imasını içerdiğini belirtmiştir. Bu da demek oluyor ki, ‘bu çiçek güzeldir’ ifadesi ‘benim için bu çiçek güzeldir’ anlamına gelir. Özne ve nesne arasındaki Batılı ikiliklerimiz bizi üstteki durumun aksine, çiçeğin güzel olduğunu kendimizi tamamen soyutlayarak ifade ettiğimiz takdirde çok daha fazla şey anlattığımızı varsaymamıza yol açmıştır. Sanki bir ifade, o ifade ile olan ilişkimiz ne kadar az olursa o kadar doğru olurmuş gibi! Eigenwelt’in bu şekilde konu dışında bırakılması yalnızca sıkıcı entelektüalizme ve canlılığın kaybedilmesine katkı sağlamakla kalmaz. Pek tabii ki modern insanların kendi deneyimlerine ait gerçeklik duygusunu kaybetme eğilimleri ile de fazlasıyla ilişkilidir.’’

‘’Eigenwelt’in hariç tutulması durumunda kişilerarası ilişkilerin boş ve steril hale gelmesi tehlikesi vardır.’’

‘’Amerika’da sevgiye dair yapılan psikolojik ve psikiyatrik tartışmaların çoğunda trajik boyutun yoksunluğu hissedilir. Doğrusu trajediyi herhangi bir manada çerçevenin içine almak, bireyin dünyanın üç modu içerisinde anlaşılmasını gerektirir. Bu modlar biyolojik türü, yazgı ve determinizmin dünyası Umwelt; yakın hissedilen insanlara karşı duyulan sorumluluğun dünyası Mitwelt ve bireyin halihazırda yalnızlıkla boğuştuğu yazgının farkında olduğu dünya Eigenwelt’tir. Eigenwelt trajediye dair her türlü deneyim için gereklidir. Bunun sebebi de bireyin kendisi üzerinde etkili bir kaderi yönlendiren, çok geniş doğal ve sosyal güçlerin ortasında kendi kimliğinin bilincinde olması şartıdır. Amerika’da belirli bir trajedi duygusundan yoksun olduğumuzu ve bu yüzden de dram ya da diğer sanat biçimleri içerisinde oldukça az sayıda gerçek trajedi ürettiğimizi söylemek yanlış olmaz. Bu gerçeğin de sebebi bireyin kendi kimliği ve bilincine dair hissiyattan yoksun olmamızdır.” 4

Olduğundan Farklı Görünmenin Diğer Adı: Aynılık

Benlik bilincinden yoksun olanlar, “ben” inşaa etmekle uğraşırlar.

“Zamanımızda, başarılı olan insanlar gitgide daha çok -bu da kolektifleşmenin kaçınılmaz sonucudur- “kurum insanlarından” çıkıyor. Bu insanlar, kendi önemlerinden vazgeçtiği zaman önem kazanıyor.” 5

“David Riesman The Lonely Crowd adlı kitabında gençlerin artık rekabetçi başarıyı hedeflemediğini, okul birincisi olmak değil, ortanın üstlerinde yer almak istediklerini gösterdi. Şu işe bakın, baskın değer artık yanındaki adamın önüne geçmek değildir: herkes gibi olmak yani konformite (uymacılık) önem kazanmaya başlamış. Kişi artık kendini sürüye uyarak geçerli kılıyor; artık farklı olmak, sürüden ayrı durmak sizi anksiyetenin ağına düşüren şey oluyor. Bu gelişme son yıllardaki anti-entelektüelciliğin, cadı avcılığının, orijinal ve yaratıcı kişiye duyulan kuşkunun ve koruyucu bir astarın arkasındaki anksiyeteden kaçmak şeklinde tezahür eden genel eğilimdeki özel problemlerin bir parçası haline geldi.” 6

Rekabet kültürü aynılığı derinden destekliyor çünkü rakipler arasındaki kıyasın yapılabilmesi buna bağlıdır. Moda sektörü, insanların içindeki farklılaşma arzusunun doyurulduğu en yaygın, kontrollü alandır. Otantik bir farklılıktan ziyade benzer değişimlerde zamansal bir yarışla mikro farklılaşmaya izin verir.

“Benlik daima kişiler arası ilişkilerde doğar ve gelişir. Ama yalnızca etrafındaki sosyal çevrenin yansıması olarak kalan hiçbir ‘ego’ sorumlu bir bireyselliğe dönüşmez. Bireyselliğin en büyük düşmanının konformizm olduğu dünyamızda -‘kalıba’ uymanın normal kabul edildiği ve ‘beğenilmenin’ sözümona kurtuluşa kesilen bilet olarak görüldüğü toplumumuzda- öne çıkarılması gereken şey herkesin bildiği ve belli bir yere kadar birbirimiz tarafından yaratıldığımızı ifade eden gerçeğin yanı sıra kendi kendimizi deneyimleme ve yaratma becerimizle de bu sürece katkıda bulunduğumuzdur.” 7

“Kierkegaard: Bir nesil diğerinden ne öğrenirse öğrensin, insana özgü konularda hiçbir nesil bir öncekinden bir şeyler öğrenemez. Bu nedenle hiçbir nesil bir diğerinden sevmeyi öğrenmemiştir, hiçbir nesil başlangıç noktasından başka bir noktada başlamaz, hiçbir nesil bir önceki nesilden daha kısa bir göreve sahip değildir. Bu bakımdan her nesil ilkel başlangıçlar yapar ve bir önceki nesilden ne farklı ne de daha öte bir göreve sahiptir. Söz konusu durumun tek istisnası bir önceki neslin görevini savsaklaması ve kendini kandırmasıdır.” 8

Bu insana özgü konular, özgür insanın değerleridir. Her nesil, çağının ruhuna uygun olarak eylemlerini değiştirir ve geliştirir. Fakat değerler, yapışla değil oluşla ilgilidir. Bu nedenle de, her nesil kendi varoluşu içinde bu oluş yolculuğunu özel olarak yaşar. Tıpkı bir heykeltraş gibi… Çamura şekil verir (yapar) ama aslında bir yandan kendini de değiştirmektedir (oluş). Oluşun yanı sıra (olasılıklara) “maruz kalış” da insan bilincinin ve öz benliğinin gelişiminde çok önemlidir; fakat onu başka bir zaman konuşabiliriz.

İnsan yalnızca bir çimdir, doğada narin bir çim, ama düşünen bir çim. Onu yok etmek için tüm evrenin silahlarını kuşanması gerekmez. Azıcık buhar, bir damla su onu öldürmeye yeter de artar. Ama evren onu yıkmaya kalkarsa, insan kendisini katledenden daha asil bir hale gelir, çünkü o öleceğini bilendir, evrenin insan karşısındaki avantajını bilendir ama evren bu konuda hiçbir şeyi bilmez. Bu nedenledir ki tüm vakarımız düşünmemizde yatar. Bizler dolduramayacağımız bir uzay ve zamanla değil, düşünce ile kendimizi yukarı kaldırırız. O halde iyi düşünmeye çalışalım — ahlakın ilkesi burada yatar.

Blaise Pascal, Pensees

Yapma Özgürlüğünün Hilesinden Kurtuluş : Olma Özgürlüğü

Benlik bilinci olmayanlar, “kimsin?” sorgulamalarına hep yaptıkları şeylerle cevap verirler. Onların oldukları bir şey yoktur; yaparak varlıklarını sürdürürler. Hatta günümüzde “yapmanın” bile içi boşaltıldı; “yapıyormuş gibi” görünerek “olduğunu” zannedenler kendilerine havalı ünvanlar yakıştırmakla içsel acılarını bastırmaya çalışıyor. Ancak alt bilinç kişiler olmaları ve özgür düşünememeleri nedeniyle duygusal kısırdöngülerden ve zihinsel zindanlarından asla kurtulamıyorlar.

Birçok şeyi “serbestçe” yapabilmeyi, özgürlükle karıştırıyorlar. Oysa ki serbestlik, ilkel bir sorumsuzluk iken; özgürlük, ancak üst bilinç insana ait bir yüksek sorumluluktur. “Bu bir yapma özgürlüğü değil, bir olma özgürlüğüdür.” 9

“Ego-kendiliği yapış özgürlüğü ile, psişe-kendiliği ise oluş özgürlüğüyle bağlantılıdır.” 10

“Yapmak genelde, olmaktan daha kolaydır ve anksiyeteyi, daha çabuk yatıştırır.” 11

Bireyin olma özgürlüğü için vereceği en önemli çaba, bütün değerlerini (düşünce, inanç ve kanılarını) yeniden düşünebilmesidir. Her seferinde tekrar ve yeniden… Öyle ki; esasında yüksek bilinçler için düşüncenin konusu olan, fakat çocukluğundan beri inançları ile idare etmeye çalıştığı kavramları zihninde yerli yerine koymak zorundadır. Ve düşüncenin aşamadığı, ama toy entelektüellerin düşünüyormuş gibi yaparak sayıkladıkları konularda ise yüksek inançların suskunluklarına yer ayırmalıdır. Rollo May bu değerlerin özüne inilebildikçe, bireyi nasıl güçlendirdiğini şöyle anlatır:

“Değinmek istediğim son nokta değerlerin önemi ile ilgili. Bu bölümün başında anksiyetenin, bireyin bir benlik olarak varoluşu ile özdeşleştirdiği değerlerin tehdit edilmesine verdiği tepki olduğunu söylemiştim. Şimdi bunun doğal sonucunu ekliyorum: Kişinin değerleri, o değerlere gelen tehditten ne kadar güçlüyse, o kişi anksiyeteyi o ölçüde güçlü karşılar.” 12

Kendi benliğimizden aldığımız mutluluk, çevremizdekilerin bize verdiği mutluluktan daha büyüktür. Metrodorus

Benlik

“Kendi kimliğimizin keşfi hepimizin hayata birer psikolojik varlık olarak başladığımızın bir kanıtıdır.” 13

“İnsan ikileminin kendisini hem özne hem de nesne olarak görebilme yetisi vardır. İnsan bilincinin gelişimi, derinleşmesi ve genişlemesi bu iki kutup arasındaki diyalektik süreçte yatar.” 14

“İnsan kendisini dışarıdan görme yetisine sahip olduğu ve aynı anda hem özne hem de nesne olarak görebildiği için, kendine karşı eyleme geçebilir. Paul Tillich’in dediği gibi, Doğada eylem varlığı izler: kedilerin hareketleri kedi olmalarından ötürüdür; yani kediler doğalarının özüne karşı hareket etmezler. Fakat insanlar insan doğasına karşı hareket edebilirler. Bu yüzden dilimizde ‘insana (insan doğasına) aykırı’ diye bir ifade vardır. Sanırım insan yaşantıları arasında trajik diye adlandırılan pek çok davranışın ve Freud’un ‘ölüm içgüdüsü’ derken kast ettiği şeyin de büyük kısmı da insanın kendi özüne aykırı hareket edebilme potansiyeli ışığında kavranabilir.” 15

“Benlik kendi kimliğinin bilincine sosyal bir bağlam içinde varır şeklindeki yirminci yüzyıl görüşüyle karşılaştırdığımızda (örneğin; bir çocuk, benliğinin, ailesindeki diğer kişilerle ilişkili olduğunu ve fakat onlardan farklılaştığını gördüğünde benlik duygusu kazanmış olur), Descartes’ın düşünme işlevi kimliğin temelidir şeklindeki görüşünde içerilen bireyselci anlamları görebiliriz.” 16

“Kierkegaard’a göre özgürlük öz-farkındalık, benlik olarak eylemlerinden sorumlu olma yetisi anlamına geliyordu.” 17

“Kendini sürekli gözlemlemek, kendini bir nesne gibi algılamak kendine yabancılaşmaktır.

Aslında benlik bilinci hayatlarımız üzerindeki kontrolümüzü artırır ve bu artan güçle birlikte kendimizi serbest bırakma kapasitesi ediniriz. Görünüşteki paradoksun ardında yatan gerçek budur, yani kişinin benlik bilinci ne denli artarsa kendiliğindenliği ve yaratıcılığı da o denli artacaktır.” 18

“Birkaç yüzyıldır süregeldiği haliyle bedenin modern çağdaki sanayileşmeye hizmet eden cansız bir makineye indirgenmesi sonucunda insanlar bedenlerine kulak vermemekle gurur duymaktadırlar.” 19

“Biz bedeni benlikle bir araya getirmeyi öneriyoruz. Bu kişinin bedenine dair aktif farkındalığını geri kazanması anlamına gelir. Kişinin kendi bedenini eyleme geçen benliğin bir sureti olarak deneyimlemesi -yemek yemek ya da dinlenmenin keyfi, güçlenen kasları kullanmanın verdiği mutluluk; cinsel dürtü ve tutkuların doyuma ulaşması- demektir. ‘Bedenim hissediyor’ yerine ‘Ben hissediyorum’ yaklaşımıdır.” 20

“Benliğin çok büyük ve önemli bir bölümü bizden kopuyor. Ve neticesinde bilinçaltımızın bilgeliğiyle gücünün çoğunu kullanamıyoruz. Platon’un gelenekselleşmiş örneğini vermemiz gerekirse, bu durum dizginleri yalnızca tek bir ata bağlı olduğu halde diğer dört ya da beş at tarafından farklı yönlere sürüklenen bir savaş arabasını sürmeye benziyor. Bilinçli farkındalığımıza kapalı olmalarına rağmen bilinçaltındaki eğilim ve sezgilerimiz yine de benliğimizin bir parçasıdır ve farkındalık derecesine göre farklı boyutlarda erişilebilir. Krallığımızın o bölgesinde egemenliği ne kadar çabuk ele geçirirsek bizim için o kadar iyi olur.” 21

“Benlik bilinci bizi iki hatadan kurtarmaya yardımcı olur: Pasifizm (özfarkındalığın yerini kişinin deneyimindeki belirleyici güçlerin almasına izin vermek.) ve eylemcilik (yani farkındalığın ikamesi olarak eylemin kullanılması.). Eylemcilikten kasıt, ‘kişi ne kadar çok eylemde bulunuyorsa o kadar canlıdır’ düşüncesidir. ” 22

Ego

“Ego dediğimiz özünde edilgendir der Groddeck ve Freud da bu ifadeye katılır. Ego, savunma mekanizmaları incelemesinin bir yönü olarak ele alınmıştır; örselenmiş ve kırılgan alanını negatif savunma işlevleri sayesinde genişletmiştir. ‘Üç efendiye hizmet borçludur ve dolayısıyla üç tehlikeye maruz kalır: dış dünya, İd’in libidosu, Süperego’nun şiddeti.’ ” 23

Ego başlığı altında, bundan sonraki kısmı Steven Pressfield’ın “Yaratma Savaşı” adlı kitabından uzun bir alıntı ile bitireceğim. Kitabın çevirisinde self kavramı kişilik olarak çevrilmiş, değiştirmeden koydum. Fakat siz onu benlik/kendilik olarak anlayabilirsiniz.

“Kişinin terminal dönemde kanser olduğunu öğrenmesiyle birlikte, ruhunda derin bir değişim meydana gelir. Doktorun muayenehanesinde, tek bir vuruşta kendisi için gerçekten neyin önemli olduğunun anlamını idrak eder. Yaklaşık 60 saniye önce ona önemli gelen pek çok mesele bir anda anlamsızlaşırken, o vakte kadar göz ardı ettiği kişi ve kaygılar bir anda çok önemli hal alır.

Jung’a göre Ego, ruhumuzun ‘‘Ben’’ diye düşündüğümüz bölümüdür. Bilinçli zekamızdır. Beynimizin günlük düşünen, planlayan ve gündelik hayatımızı yürüten kısmıdır.

Kişilik (self) dediğimiz şey ise, Jung’un tanımına göre çok daha büyük bir oluşumdur. Ego’yu içermekle birlikte, Kişisel ve Kolektif bilinçdışını birleştirir ve toparlar. Rüya ve sezgiler ‘‘Kişilik’’ dediğimiz alana aittir. Bilinçaltının arketipleri burada konuşlanır. Jung’a göre ruhun alanı burasıdır.

Çok kısa zaman içinde öleceğimizi öğrendiğimizde yaşanan durum bilinç merkezimizdeki bir kaymadır. Bu kayma Ego’dan kişiliğe doğru olmaktadır. Kişiliğin penceresinden görülen dünya tamamen yeni bir dünyadır. Bir seferde, gerçekten neyin önemli olduğunun ayrımına varırız. Yüzeysel kaygılar ortadan kaybolur ve çok daha derin ve engin bir bakış açısına kendisini bırakır.

Kişilik, yaratmak ve evrilmek ister. Ego ise, şeylerin olduğu gibi kalmasında ısrar eder. Ego ruhun maddi varlığına inanan kısmıdır. Ego’nun işi gerçek dünyadaki işleri yürütmektir. Bu oldukça önemli bir iştir. Bunsuz bir günümüz geçmez. Ancak, bu dünyanın dışında başka dünyalar da vardır; işte Ego bu dünyalarda sorun yaşamaktadır.

Ego şunlara inanır:

1. Ölüm gerçektir. Ego, bedenimiz öldüğünde bizim de öleceğimize inanır. Bundan başka bir yaşam alanı yoktur.
2. Zaman ve mekan gerçektir. Ego analojiktir. A’dan Z’ye gitmek için B, C ve D’den geçmemiz gerektiğine inanır. Sabah kahvaltısından akşam yemeğine kadar geçen süre içerisinde tüm bir gün geçirmemiz gerekmektedir.
3. Her birey diğerinden farklı ve ayrıdır. Ego, senle benim birbirimizden farklı olduğuna inanır. Bu iki parça asla bir araya gelmez. Ben senin canını acıtabilirim mesela ve bu beni incitmez.
4. Yaşamdaki en güçlü güdü, kendi kendini koruma güdüsüdür. Varlığımız fiziki olduğundan ve sayısız belaya karşı savunmasız bulunduğundan, tüm yaptığımız şeylerde korkuyla hareket eder ve eyleme geçeriz. Ego, öldükten sonra neslimizi sürdürmek ve bizden sonra büyük işler başarmak için çocuk sahibi olmamız gerektiğini söyler bize.
5. Tanrı yoktur. Fiziki alan dışında herhangi başka bir yer yoktur ve maddi dünyanın kuralları dışında başka kural geçerli değildir.

Kişilik ise şunlara inanır :

1. Ölüm bir illüzyondur. Ruh varlığını sürdürür ve sonsuz tezahürlere evrilir.
2. Zaman ve mekan bir illüzyondur. Zaman ve mekan yalnızca fiziki alanda işler. Burada bile rüyalar ve hayaller üzerinde bir etkisi yoktur. Bizler başka boyutlarda ‘‘düşünce hızı’’yla hareket edip, eş zamanlı olarak birbirinden farklı alanlarda var olabiliriz.
3. Tüm varlıklar birdir. Eğer seni kırarsam, kendimi de kırmış olurum.
4. Duyguların en yücesi sevgidir. Birlik ve karşılıklı yardımlaşma, yaşamın olmazsa olmazıdır. Bu işte hepimiz birlikteyiz.
5. Tanrı bir şeydir. Var olan her şey, bir ya da başka bir deyişle Tanrı’dır, ilahi zemindir. Hepimiz bunun içinde yaşar ve varoluşumuzu deneyimleriz. Hepsinin Tanrı tarafından yaratılıp muhafaza edildiği sonsuz gerçeklik düzlemi, yine Tanrı ruhuyla doldurulup demlenmektedir.

Argoda ‘‘sarhoşluk’’ anlamında kullanılan kelimelerin neden hep kötücül anlamlar ifade ettiğini hiç merak ettiniz mi? Kafanın taş gibi olması, yamulmak, zom olmak bunun birkaç örneği. Çünkü bunlar, Ego’dan bahsetmektedir. Mahvolan, sarhoş olan, mumlanan, taşlanan hep Ego’dur. Kişiliğe gidebilmemiz için Ego’yu ortadan kaldırmamız gerekir.

Kişilik bizim en derin varoluşumuzdur.

Bizi sanata çeken içgüdü; gelişme, öğrenme, bilincimizi yükseltme ve ilerleme dürtüsüdür. Ego bundan nefret eder. Biz bu anlamda daha çok uyandıkça, Ego’ya daha az ihtiyacımız kalacaktır.” 24

“Fichte şöyle der: Ego KENDİNİ GERÇEK KABUL EDER ve o kendi kendini böyle gerçek kabul edişin bir sonucudur; ego, eylemin hem etmeni, hem de sonucudur; o hem eylemli olandır, hem de eylemin ürettiği şeydir; BEN’im bir iş (Thathandlung) ifade eder. Kendi kendini gerçek kabul ettiği için, EGO VARDIR.” 25

Marquis De Sade : İnançların, benimkilerin karşısında duramayacak kadar kırılgan mı? Senin Tanrı’n bu kadar dayanıksız mı? Bu kadar zayıf mı? Ne utanç verici!

Rahip Coulmier : Boşuna havaya girme Marquis. Sen Deccal değilsin!

Quills (2000)

Kaynaklar

NYMPHOMANIAC — BİR SİNEMA DELİSİNİN ÖYKÜSÜ, Dücane Cündioğlu

1 Rollo May, Kafese Konan Adam, sayfa 305

2 Rollo May, Kafese Konan Adam, sayfa 305

3 Schopenhauer, Yaşamın bilgece deneyimleri, sayfa 7

4 Varoluşun Keşfi, Rollo May sayfa 167, 169, 170, 171, 174

5 Rollo May, Kafese Konan Adam, sayfa 69

6 Rollo May, Kafese Konan Adam, sayfa 122

7 Rollo May, Kendini arayan insan, sayfa 85

8 Varoluşun Keşfi, Rollo May sayfa 187

9 Özgürlük ve Kader, Rollo May sayfa 80

10 Özgürlük ve Kader, Rollo May sayfa 231

11 Rollo May, Kafese Konan Adam, sayfa 193

12 Rollo May, Kafese Konan Adam, sayfa 87

13 Rollo May, Kendini arayan insan, sayfa 87

14 Rollo May, Kafese Konan Adam, sayfa 48

15 Rollo May, Kafese Konan Adam, sayfa 278–279

16 Rollo May, Kafese Konan Adam, sayfa 98

17 Rollo May, Kafese Konan Adam, sayfa 108

18 Rollo May, Kendini Arayan İnsan , sayfa 100

19 Rollo May, Kendini Arayan İnsan , sayfa 102

20 Rollo May, Kendini Arayan İnsan , sayfa 105

21 Rollo May, Kendini Arayan İnsan , sayfa 110

22 Rollo May, Kendini Arayan İnsan , sayfa 111, 112

23 Varoluşun Keşfi, Rollo May sayfa 132

24 Steven Pressfield, Yaratma Savaşı

25 Bertrand Russel, Aylaklığa Övgü, sayfa 74

Benlik Bilinci was originally published in Türkçe Yayın on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

Bu film, işte böylesi insanları anlatıyor, gerçekte olduklarından daha albenili, daha iyi ve üstün oldukları duygusunu tadabilmek için yalan söylemeden yapamayan insanları, hatta bu günahkâr pohpohlanma ihtiyacından mezarda dahi kopamayan insanları. Öyle ki karakterlerden birinin, öldükten sonra da, bir medyum aracılığıyla konuşurken insanlara yalan söylemeyi sürdürdüğüne tanık oluruz. Benperestlik, dünyaya geldiği anda insanoğluna musallat olan bir günahtır, kefareti ödenmesi en güç günah. (Japon yönetmen Akira Kurosawa’nın Rashomon (1950) filmi hakkında söyledikleri)

İnsanlar, duygusal yıkımlar ve kontrol edemedikleri davranış bozuklukları yaşadıklarında psikolojik destek alırlar. Anlamlandıramadıkları bir kısırdöngü veya kurtulamadıkları kötümser bir his ile savaş halinde olabilirler. Terapi yapan uzman genellikle ilk seanslarda, kişinin takılıp kaldığı sorunu anlayabilir. Fakat bunu söylemek için doğru zamanı beklemesi gerekmektedir. Aradaki bu süreç iki şeyin gelişimi için kullanılır:

1. Danışanın, yüzleşmekten kaçtığı soruna küçük adımlarla yaklaşıp, onunla baş edecek cesareti ve çözüm için gerekli iradeyi toparlaması;

2. Uzmanın, aslında en doğru ve kavramsal ifadelerle hemencecik açıklayabileceği problemi, danışanın anlayacağı dilde en kesin ve net bir biçimde aktarabilmek için karşısındakinin zihin dilini çözümlemesi.

Çünkü eğer zamanından önce yüzleşme yapılmak istenirse, entelektüel kapasitesi yeterli olmayan bir danışan sorunu anlayamayacak, daha da kötüsü yanlış anlayacaktır. Uzmanın doğru kavramlarla ifade ettiği konuyu anlayacak düzeyde eğitimli fakat irade gücü düşük bir danışan ise öfkeye kapılıp inkar edecek ve kapıyı çarpıp gidecektir.

Bir elektronik kumandadaki tuşlara basılınca açılan çekmecelerden oluşan bir sistem düşünün. Fakat yazılımdaki hata nedeniyle, birçok tuş yanlış çekmecenin açılmasına sebep oluyor. A tuşu C çekmecesini, K tuşu A çekmecesini açıyor mesela. Bilinç düzeyi düşük çoğunlukların zihin çekmeceleri de böyledir. Üstelik A tuşuna basılınca açılan C çekmecesinde, aslında M çekmecesinde olması gereken bilgiler vardır. C çekmecesinde olması gereken C bilgileri ise belki birkaç çekmeceye dağılmış haldedir.

Ebeveynlerin, kendi zihin çekmecelerinden yola çıkarak — ve arada onu bile hatalı yaparak — yarattıkları çocuk zihnimizin donanımı mükemmel çalışsa dahi, yazılımsal hatalar hepimizde mevcuttur. Çoğu insan, küçük yaşlarda oluşan bu zihin yapısını çok az değiştirerek yaşamını tamamlar.

Peki bu alt bilinç kalabalıktan kurtulup, yüksek bilinçli bir insan olmanın yolu nedir? Elbette ki ilk aşama, bütün zihin çekmecelerinin yazılımını ve içeriklerini evrensel düzenine uygun biçimde, yerli yerine koymaktır. Bu da anadile hakimiyet ve kavramsal-mantıksal düşünce gücü ile başlar. Felsefe ve sanat, düşünce-duygu döngüsünü regüle eder. İnsanın kendini tanımaya başlaması, çoğu alt bilinç insanın yaşadığı duygusal ve psikolojik zorlukları kolayca anlamlandırabilmesini ve aşmasını sağlar.

Fakat bu yazı, bilinç düzeyimizi artırmanın ilk aşaması olan bu entelektüel yolculuk hakkında değil. Onun da öncesinde duran bir meseleyi irdeliyoruz: Bilinç nedir? Çünkü bilincin ne olduğunu bilmeden bu yolculuğa çıkmak, hangi yöne gideceğini bilmeden yürümek gibi olacaktır.

Daha fazla farkındalık, daha fazla benlik. Kierkegaard

Farkıdanlık ve Bilinç Arasındaki Fark

Kendi evrimimizi, kendi farkındalığımızla etkileyebilen bir tür olduğumuzu söyler, Rollo May, Yaratma Cesareti adlı kitabında.

Kafese Konan Adam adlı eserinde ise farkındalık ve bilinç ayrımını şöyle yapar:

“Farkındalık ilkesi tek başına yeterli değildir. O halde buradan, insanlarda çok başka bir farkındalık türü, yani öz-bilinç olduğuna geliyoruz. Psikolojik çalışmalarımızda, “farkındalık” terimini “bilinç” terimi ile değiştirme eğiliminin kötü bir tavsiye olduğuna hep inanmışımdır. Doğrudur, farkındalık geleneksel bilimsel çerçeveye daha kolay oturur; bileşenlerine daha rahat ayrılır, hayvanlarda ve insanlarda münferit durumlarda ve mekanik modellerle incelenip deneylere alınabilir. Oysa bilinç, araştırmalarda ele alınması kolay bir şey değildir, çünkü şöyle bir özelliğe sahiptir: Onu bileşenlerine ayırırsak, incelediğimiz şeyi kaybederiz. İngilizce’de farkındalık anlamına gelen “awareness” sözcüğünün kökeni Anglo Sakson gewaer ve daha sonra waer’e dönüşen terimdir. Sözcüğün diğer türevleri ile birlikte ailecek anlamı, harici tehditlere dair bilgidir; yani tehlikeye ve düşmanlara dair bilgi, savunma stratejileri gerektiren bilgi anlamındadır. Terimin diğer akrabaları “aware” (farkında), “wary” (ihtiyatlı olmak) ve “beware”dir (sakınmak, korunmak). Farkındalık, Howard Liddell’e göre, kendisinin hayvan nevrozu diye adlandırılan çalışmalarında kullanabileceği doğru bir kategoridir. Farkındalığı hayvanların tetikte olması anlamında ele alır. Ayı balıklarının kendi doğal ortamlarında her on saniyede bir kafalarını ufka kaldırıp elinde oku ve yayı ile gizlice yaklaşan bir Eskimo’nun gelip gelmediğine bakmalarını örnek gösterir. Liddell bu tetikte olma halini, insanlarda anksiyeteye dönüşen şeyin hayvanlardaki basit ve ilkel karşılığı olarak tanımlar.

Öte yandan Latince conscire fiilinden gelen consciousness (bilinç), içerden hissedilen bir bilgiye işaret eder; yani “ben dünyası olan bir varlığım” gerçeğinin bilinciyle, sadece başkalarıyla değil kişinin kendisiyle birlikte bilmesi anlamındadır. Sadece dokunarak, üzerinde yazı yazdığım bu masanın farkına varabilirim. Ama bilinç, daha ziyade bu masaya sahip olan varlık olduğumun farkında olabilirim gerçeğini işaret eder. Bilinç, kendimi, yazarken netleştirme çabası gösterdiği fikirlerle cebelleşirken bu masayı kullanan varlık olarak kavramamla ilgilidir. Bilinç, kaybedilmemesi gereken bir terimdir. Benliğin benlik olarak varoluşunu oluşturan merkezi bir ontolojik özelliğe yani benim dünyası olan bir varlık olduğumu fark edebildiğim bir deneyime gönderme yapar. Bu terimi Kurt Goldenstein’ın (1939) betimlediği şekilde kullanıyoruz: Bilinç, insanın o andaki durumu aşma, soyutlamalar ve evrenseller kullanabilme, dil ve simgelerle iletişim kurma yetisidir ve bu yetiler temelinde bir şekilde kendisiyle, çevresindekilerle ve dünyasıyla kurduğu ilişkide (hayvanlar ve cansız doğaya kıyasla) daha büyük olasılıklar araştırma ve gerçekleştirme yetisidir. Bu bakımdan, insan özgürlüğünün ontolojik bir temeli vardır ve bu, psikoterapinin tamamında varsayılmalıdır.

Bilinçdışı deneyimin ise sadece bilinç kavramımız temelinde anlaşılabileceğini ileri sürüyorum. Hastada çeşitli nevrotik semptomların yolu tıkalı olsa da ve dolayısıyla zorlanımlı bir etki yapsa da, hastanın potansiyel bir bütün olarak geldiğini farz etmeliyiz. Bu bütünlüğün ille de iyi bir şey olduğunu söylemiyorum; “uyum bütünlüğü”nden (unity of adjustment) söz ederken işaret ettiğimiz gibi, bu çok kısıtlayıcı bir bütünlük de olabilir. Fakat bize dışarıdan bütünlüğü bozan ve aksatan şeyler gibi gelse de, nevrotik kişinin semptomlarının ta kendisi, onun bu bütünlüğü koruma çabasının bir ifadesidir. O, bu bütünlüğü korumak için bilgi ve eyleme dahil bir takım yetilerin önünü kapatır, gerçekleştirmeyi reddeder.

O halde “bilinçdışılık”, kişinin kendisinde gerçekleşmesine izin veremediği deneyimlerinden oluşur. Bilinçdışı deneyimleri anlama konusunda sorulan sorular şunlardır: “Bu birey, kendisinin ve dünyanın bilincinde olma olasılıklarını nasıl reddediyor ya da kabul ediyor? Bir seviyede bildiği bir şeyi başka bir seviyede kapatabilmesi, hem de bildiğini bilirken nasıl mümkün oluyor? Psikanalizde hastaları ve bazen de analistleri sürekli şaşırtan şeylerden biri de güçlü bir baskılamaya maruz tutularak derinlere gömülmüş bir anın ya da deneyimin birden infilak edip bilinç seviyesine çıkınca, hastanın genelde bunu zaten hep bildiği şeklinde ani ve tuhaf bir deneyim yaşadığını söylemesidir. Farkındalık seviyesinde bunun hiçbir anlamı yoktur: o deneyimin farkına hiç varmamıştır. Ama onu hep bilmiş olan bir başka seviye daha vardır ve bu seviyenin varlığı, o deneyimi baskılamak zorunda kalmasından bellidir. O halde yönelmemiz gereken problem, sadece hangi travmanın bu deneyimin önünü kapattığı gibi mekanik bir problem değildir; en önemli problem de değildir bu. Asıl mesele, bu kişinin içinde neler olup bitiyor da, “Ben benim; ben bu varlığı, yani bu Ben’i oluşturan tüm yetkileri ve olasılıkları ile bu varlığım” deneyimini dolu dolu yaşamaya kendisi izin veremiyor?” 1

Zeki ve kurnaz insanların farkındalıkları yüksektir (bu durumun felsefi açılımını Phronesis:Aklı Başındalık yazımda daha önce yapmıştım.) Fakat bu demek değildir ki, zeki insanların bilinç düzeyleri de her zaman yüksek olmalıdır. Özellikle, kötücül bir zekaya sahip kurnaz kişiliklerin bilinci oldukça düşüktür. Kendilerine asla dışarıdan bakamazlar. Bu savı destekleyici bir açıklamayı Rollo May’den dinleyelim:

“Ben bu noktada bize iki prensibin faydalı olacağını düşünüyorum: biri farkındalıkla ilgili diğeri de bilinçle. Bu ikisi arasındaki fark bu problem için kritik bir rol oynuyor. Bu iki prensibi -farkındalıkla başlamak üzere- bana ait bir kavram olarak dengedelik ile ilişkili olarak anlatacağım; bir diğer deyişle, dengede olmanın öznel tarafı farkındalıktır. Farkındalık, hayvanlarla ve doğanın çoğu ile paylaştığımız bir yetidir. Keza Withead ve Tillich kendi ontolojilerinde farkındalığın, molekül parçacıklarının itiş ve çekişlerine kadar, doğadaki her şeyde bulunan bir özellik olduğunu savunur.

Farkındalık hastalarımızda sıklıkla, uygunsuz ve paranoyak davranışlar ile karşılıklı ilişki içindedir. Yani, bilincinde olmadan farkında olmak mümkündür. Hepimiz, yaşamdaki ilişkiler ile ilgili saatlerce büyük bir farkındalıkla konuşabilen ama o ilişkilerin içinde kendi yerini hiçbir şekilde deneyimlemeyen zeki ve sıklıkla zorlanımlı hasta tipini biliriz.

Bilinç, farkındalığın insana özgü bambaşka bir biçimidir. Bir şeyi sadece bilme değil bildiğimi de bilme, yani bir nesneyle ilişkimde kendimi bir özne, “Sen ile ilişki kuran Ben” olarak deneyimleme yetisidir.” 2

Bu ayrımı insan — hayvan arasındaki farkı inceleyerek de irdeleyebiliriz. Koku alma, duyma veya görme duyuları insanınkinden çok daha güçlü hayvanların, bazı durumlarda farkındalıkları da kıyas kabul etmeyecek düzeyde fazladır. Ancak onlar, bu güçlü farkındalıkları üzerine bir bilinç geliştiremezler. Günün sonunda tuzağı kuran insan, tuzağa düşen ise hayvan olur.

Burada basit ama pratik bir soru akla gelebilir. Daha fazla bilinç neden gereklidir? Hayatı daha iyi anlamak, kendini daha iyi tanımak insana ne kazandıracaktır? Bu soruların tek kelimelik cevabı “özgürlük”tür. Alt bilinç çoğunluğun ne kararları, ne de mutlu olma çabaları özgür iradelerinin ürünüdür. Onlar, özgür olmadıklarının “farkındalığında” bile değildirler.

“İlk olarak, özgürlük, dengedeki benliğin eylem niteliğidir.” 3

“Ne ego ne bilinçdışı ne de beden kendi başına özerk ya da özgür olamaz. Özgürlük, doğası gereği, sadece bir bütün olarak eyleyen benlikte, “dengedeki benlikte” bulunur. Bilinç, kendi merkezinden eylem yapan benliğin deneyimidir.” 4

“Öz-ilişkisellik, benlikle ilgisi kurulmuş bir dünyanın ön kabulünü gerektirir: insanlarla ilgili genel “organizma-çevresi” kategorisinin özel biçimi “öz-dünya”dır.

Şimdi şu soruyla karşı karşıya geliyoruz: Bu öz-ilişkiselliğin, yani benliğin kendisini hem nesne hem de özne olarak yaşama yetisinin, öz-farkındalık diye anılan şeyden farkı nedir? Öz-farkındalık öz-ilişkiselliğin bilinçli ve entelektüel bir veçhesidir. Fakat tamamı değildir.

Öz-ilişkisellik, bilinçli farkındalık kadar bilinçaltı seviyeleri de içerir.” 5

Bilinç

Ne kadar bilinç varsa o kadar benlik vardır. Benlik, hep bir oluşma sürecindedir; zira olabileceği yegane şey benlik olmaktır.

Kierkegaard

Oedipus babasını öldürdüğü ve annesiyle evlendiği için suçlu değildi çünkü bilmeden yaptı. (Bilinç dışımız)

“Kim olduğumu bilmeliyim!” dedi ve gerçekleri kahine sordu. (Yüzleşmemiz)

Öğrenince gözlerini oydu. (İnkarımız)

Kendini sürgün etti. (Yasımız)

Suçluluk değil sorumluluk hissetti. (Bilincimiz)

“Erich Fromm, büyümekte olan çocuğun Oidipus çatışmasını, ebeveynlerinin otoritesi ile mücadele olarak açıklar; Adler ise bunu iktidar mücadelesi olarak görür.” 6

“Yeni bir yaklaşım önermek istiyorum. Bu yaklaşım Oidipus meselesini, kendi bilinci ortaya çıkıp gelişirken kişinin kendi içinde, dünyayla ve çevresindeki insanlarla kurduğu ilişkide yaşadığı trajik çatışma olarak kavradığımız bir yaklaşımdır. Sophocles’in Oidipus oyununa veya uzun kültür tarihinde bize verilen diğer biçimlerine dönüp baktığımızda, oyunun cinsel çatışmalar veya babayı öldürme çatışması ile ilgili olmadığını görürsünüz. Bunların hepsi çoktan olmuş bitmiş, geçmiş şeylerdir. Sophocles’in oyununda Oidipus annesi ile evlenmiştir; iyi bir kraldır ve Thebes’te mutlu ve rahat bir hayat sürmektedir.

Oyundaki tek mesele, Oidipus’un ne yaptığını fark edip fark etmeyeceğidir. Trajik olan mesele, kişinin gerçeği ve kendisiyle ilgili hakikati görmesi meselesidir.” 7

“Önce kendi nesnel durumu ile ilgili hakikati, babasının ölümünü keşfeder; sonra ise hakikatin içe döndüğünü, kendisi ile ilgili hakikat olduğunu anlar. Çok geçmeden doğumu ile ilgili bir gizem olduğunu hisseder ve bilmeden evlendiği annesi İokaste’nin de bir şekilde bu gizemin bir parçası olduğunu keşfeder. (Hatırlayalım, Oidipus, büyüyünce babasını öldüreceği şeklindeki bir kehanet yüzünden, doğar doğmaz Laius tarafından götürülüp bir dağ başına terk edilmişti.)” 8

“Oidipus “Kim olduğumu ve nereden geldiğimi bilmek zorundayım.”

Sonunda kendisini sürgün eder. Bence bu sürgün teması da ilginçtir: Oidipus, bir bebek olarak sürgüne yollanmıştı ve trajedinin başlangıç noktası da burasıydı. Sonunda ise kendi kendisini sürgüne yollamıştır. Çağımızdaki insanın toplum dışına itilme korkusuna baktığımızda bu sürgün teması önemli bir noktadır. Sürgün trajedisi, çevresindekilere yabancılaşan insanın trajedisi, yirminci yüzyılın ortasındaki insanın en önemli psikolojik problemlerine çok yakındır.” 9

İşte bu noktada, bu yazının alt başlığında vurguladığım meseleye, alt bilinç toplumdan kopuşa geldik. İnsan sadece kapasitesizliğinden veya tembelliğinden ötürü bilinçsizliğe yönelmez; ilkel farkındalığı, o büyük yalnızlıktan kaçınmayı da bilmektedir.

Anlaşılan şu ki, ortalama insan için büyük bir gruba ait olmamanın hissi kadar dayanılmaz bir his yok. Erich Fromm

Bilinçdışı

“Buna bilinçdışı alan diyemeyiz, çünkü bu bir yer değildir. Bilinçdışı oluşumlar açısından bakıp bunlara nesneler de diyemeyiz; nesneler baskılanamaz; zihinsel süreçler ve olasılıklar bastırılır. Ben şöyle bir tanım öneriyorum: bilinçdışı deneyim, eylem olasılıklarıdır ve kişinin gerçekleştirmediği veya gerçekleştiremediği farkındalıktır. Ancak bu olasılıklar bedensel olarak gerçekleştirilebilir; Freud’un çok iyi bildiği gibi inkar edilen cinsel arzular ve olasılıklar somatik semptomlarla kendilerini ifade ederler. Fakat önemli olan nokta, bireyin o arzunun bilincinde olma konusunda kendi kendisine izin vermemesi veya verememesidir.

Daha önce de söylediğim gibi, farkındalık ile bilinci birbirinden ayrı tutmak kritik bir önem taşır. Hasta, inkar edilen ve bu nedenle bilinçdışında olan deneyimlerin bir takım seviyelerde “farkında” olabilir. Dolayısıyla, “Ben bunu biliyordum zaten” demekte haklıdır. Fakat kullandığı terim yanlıştır: baskılanan deneyimin farkında olmuş olabilir ama kendisinin bunu bildiğini bilmesine izin verememiştir.” 10

“Eğer evrim açısından konuşmak istenirse, bilincin ve onu reddetme (yani bilinçdışı) yetisinin, farklılaşmamış bir farkındalıktan geldiği söylenmelidir. Bilinçdışı, bilincin sonsuz ve çok yönlü biçimlerinden çıkan bir tariftir.” 11

Benlik Bilincinin Evreleri

“Birey olmanın farklı birkaç benlik bilinci aşamasından geçmek olduğunu gördük. Bunlardan ilki bebeğin benliğine dair bilinç oluşmadan önceki masumiyet evresidir.

İkinci evre kişinin kendi çabasıyla bir içsel güç oluşturmak üzere özgür olmaya çalıştığı isyan evresidir. Bu evre en açık şekliyle iki ya da üç yaşındaki çocuklarla ergenlerde görülür ve Orestes’in özgürlük mücadelesinde aşırı uçlarını gördüğümüz üzere bir savunma ve saldırganlık hali içerebilir.

Az ya da çok, kişi eski bağlarını koparıp yenilerini oluşturmaya çabalarken isyankarlık gerekli bir geçiş evresidir. Fakat isyan özgürlükle karıştırılmamalıdır.

Üçüncü evreye sıradan benlik bilinci adını verebiliriz. Bu evrede kişi bir ölçüye kadar kendi hatalarını görebilir, önyargılarına müsamaha gösterebilir, suçluluk duygularıyla endişesini bir şeyler öğrenebileceği deneyimler olarak kullanabilir ve kararlarını belli bir sorumlulukla verebilir. Kişiliğin sağlıklı durumundan bahsedildiğinde kastedilen budur.

Ancak bilincin dördüncü bir evresi daha vardır ki çoğu kimse tarafından nadiren deneyimlendiğinden son derece sıra dışıdır. Bu evre en açık haliyle kişinin bir soruna dair ani bir sezgi kazanmasıyla örneklenebilir; bir anda, durup dururken üzerinde günlerdir kafa patlatılan bir sorunun yanıtı bulunuverir. Kimi zaman bu tür sezgiler rüyalarda ya da kişi başka bir şey düşünüyorken yaşadığı aydınlanma anlarında gelir : her durumda yanıtın kişiliğin bilinçaltı seviyelerinden geldiğini biliyoruz. Bu tür bir bilinç bilimsel, dini ya da sanatsal faaliyetlerde de ortaya çıkabilir; birçok insan tarafından “fikrin gelmesi” ya da “ilham” olarak adlandırılır. Yaratıcı faaliyetler üzerinde çalışan herkesin açıkça ifade ettiği üzere, bu bilinç düzeyi tüm yaratıcı çalışmalarda mevcuttur.” 12

“Özgürlük, insanın kendi gelişiminde rol oynamasıdır.” “Benlik bilinci bize dürtüler ve tepkilerin katı zincirinin dışına çıkıp kısa süreliğine de olsa duraksama imkanı sağlar ve bu duraksama sayesinde üzerimizdeki ağırlığı az da olsa hafifletme yahut alacağımız yanıtın ne olacağı yolunda fikir yürütme imkanı buluruz.” “Özgür olmayanlar bilinçaltından gelen birtakım şablonlar tarafından itilip kakılmaktadırlar.” 13

Engellendiğinizde sorun sizin yaklaşımınızdadır. Meister Eckhart

“İnsan özgürlüklerinin sonuncusu, yani, belli koşullar altında insanın kendi tutumunu belirlemesi, kendi yolunu seçmesi. …Yaşamı anlamlı ve amaçlı kılan şey de, insanın elinden alınamayan işte bu ruhsal (tinsel) özgürlüktür.” 14

4. Bilinç Seviyesi: Yaratıcı Bilinç

“Günümüze daha uygun bir terim öneriyorum, yaratıcı bilinç.

Bu farkındalık için klasik psikolojide kullanılan terim çoşkudur. Bu kelime sözlük anlamıyla “kendi dışında durmak”, yani bir şeyi kendi sınırlı görüş açısının dışında bir bakışla görebilmek yahut deneyimleyebilmektir. Normalde herhangi bir kişinin çevresindeki nesnel dünyada gördükleri kendi öznelliğiyle az ya da çok çarpıtılır. İnsan olarak gördüklerimiz mutlaka gözlerimizin süzgecinden geçer ve kendi iç dünyamızca yorumlanır; dolayısıyla daima nesnellikle öznellik ikiliğinde sıkışmış durumdayızdır.

Bahsi geçen bu dördüncü bilinç evresi öznellikle nesnellik arasındaki ayrımı ortadan kaldırmakta. Geçici bir süreliğine de olsa, bilinçli kişiliğin alışılageldik sınırlamalarını aşabiliriz. Kavrayış ya da sezgiyle yahut yaratıcılıkla ilgili olarak belli belirsiz anlayabildiğimiz diğer süreçler aracılığıyla nesnel doğrunun gerçekliğin içinde var olduğu halleri gözümüze ilişebilir ya da bencil olmayan bir sevgi deneyimi yaşadığımızda etik anlamda bazı yeni olasılıkların farkına varabiliriz.

Olaydan sonra ormanda amaçsızca dolaşan Orestes’in aklından geçenler şunlardı:

…bunu tanımlayacak sözcükleri yok, şeylerin ötesine geçmeyi,

Saatleri ve çağları aşmayı,

Ve tüm zamanlar boyunca her şey olmayı…

…bulduğum bu mükemmelliği nasıl ifade edebilirim,

Bu renksiz açıklığı;

Balı değil ama coşkuyu…

…yalnızca gerçekleşen arzuyu, yalnızca huzur tutkusunu… (Robinson Jeffers)” 15

Kaynaklar

1 Rollo May, Kafese Konan Adam, sayfa 144–146

2 Rollo May, Kafese Konan Adam, sayfa 182–183

3 Rollo May, Kafese Konan Adam, sayfa 248

4 Rollo May, Kafese Konan Adam, sayfa 249

5 Rollo May, Kafese Konan Adam, sayfa 275

6 Rollo May, Kafese Konan Adam, sayfa 147

7 Rollo May, Kafese Konan Adam, sayfa 148

8 Rollo May, Kafese Konan Adam, sayfa 149

9 Rollo May, Kafese Konan Adam, sayfa 151

10 Rollo May, Kafese Konan Adam, sayfa 183–184

11 Rollo May, Kafese Konan Adam, sayfa 184

12 Rollo May, Kafese Konan Adam, sayfa 131,133

13 Rollo May, Kendini Arayan İnsan, sayfa 153,154

14 İnsanın Anlam Arayışı, Viktor Frankl, sayfa 81, 82

15 Rollo May, Kendini Arayan İnsan, sayfa 134

Yaratıcı Bilinç was originally published in Türkçe Yayın on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

Ago Paşa ve Vesayetlerin Papağanları

“Bir zamanlar bir kuşçu dükkanında talim ve terbiye gördüm. Karşımızdaki bahçenin adına Millet Bahçesi derlerdi. Bunu gelip geçenlerden işite işite ezberledim. İkide bir: “Millet bahçesine gidelim!..” diye lüzumlu lüzumsuz haykırırdım. Bilmem ne oldu ki, bir gün dükkana iki polis girdi; beni göstererek sahibime hiddetli şiddetli emirler verdiler. Zavallı dükkancı:

– Kuştur, aklı ermez, ne söylense onu tekrar eder! diye itirazlar etti ve onlar gider gitmez yanıma koştu; -Allah belanı versin! diye haykırdı. Beni süründürecek misin? Bir daha millet kelimesini ağzına alırsan dilini koparırım anladın mı? Orasının adı bundan sonra Belediye bahçesi, söyle bakayım, tekrar et!..

Beni bir konağa verdiler. Yeni bir derse başlamıştık: ‘Yaşasın hürriyet!..’ Bu ne demekti?.. Kuş kafamla bunu idrak edemezdim. Fakat bakıyorum konakta da kimsenin henüz anladığı yoktu. Neyse benim vazifem bilir-bilmez, anlar-anlamaz herkes gibi ‘Yaşasın hürriyet!’ diye bağırmaktan ibaretti. Haftasını geçmemişti; konağın balkonundan caddeden geçen halka her zaman olduğu gibi: ‘Yaşasın hürriyet!’ diye haykırıyor, birçok takdirlere nail oluyordum.

… Genel merkezden beni bir nüfuzlu zatın evine gönderdiler. Balkonda asılı bir kafesteydim. Devamlı ‘Yaşasın hürriyet! Yaşasın cemiyet, Yaşasın Niyazi, Yaşasın Enver’ diye haykırıyor, başıma yüzlerce adam topluyordum. Yine sahibimin keyfi yerinde idi:

‘Verin Ago Paşa’ya şamfıstığı!..’ diyor, beni takdirlere gark ediyorlardı. Bu minval üzere yedi ay geçti-geçmedi; bir sabah, ben balkonda latif bir Mart güneşine karşı: ‘Yaşasın ittihat ve Terakki!..’ Diye gırtlağımı yırtarcasına haykırırken odaya efendim pür-telaş girdi:

– Susturun şu kuşu, şu mel’un kuş beni öldürtecek, evimi yağma ettirecek! diye bağırdı. Hemen koştular kafesimi balkondan aldılar, en alt kata indirdiler, üzerime de demir kapıyı kapadılar.

Zifiri bir karanlık. Acaba ne olmuştu, ne yapmıştım; suçum günahım neydi, bilmiyordum. Sonra anladım ki, ‘Yaşasın hürriyet’ modası geçmişti.”

Ago Paşa — Refik Halit Karay (kaynak)

Aydın ve Entelektüel Ayrımı Nedir?

Etimolojik ve sosyolojik tanımlamaları ve yorumları başkalarına bırakıyorum. Ben hem genel okumalarım hem de çıkarımlarım doğrultusunda kendi tanımımı deneyeceğim. Entelektüel, tıpkı suçlama veya aşağılama amacıyla söylendiği gibi, fildişi kulesinde yaşar. Olması gereken de budur zaten. Gündelik hayatın, toplumsal düzeye indirgenmiş amaçsız tartışmaların ve hızlı çürüyen tikel meselelerin uzağında kalmak ister. O, kavramın ve tümelin peşindedir. Onun için bilgi ve bilme edimi araçsallaştırılamaz bir yaşam gayesidir. Entelektüel insan, hakkını verebildiği ölçüde, kaçınılmaz olarak haysiyet sahibidir.

Aydın tanımı, klişe olarak, etrafını aydınlatan kişi üzerinden yapılabilir. Etrafını aydınlattığına göre, bir entelektüel gibi münzevi olması değil, toplumun tam içinde yaşaması beklenir. Sürekli olarak toplum ve vasat bireyler ile iletişim ve ilişki halindedir. Hatta bu, bir alışverişe yani toplumla çift taraflı bir ilişkiye de dönüşebilir. Kısaca örneklemek gerekirse; bazı gazeteciler, yazarlar, sanatçılar, akademisyenler, üst düzey bürokratlar, dini veya ideolojik kanaat önderleri aydın sınıfını oluştururlar.

İronik bir biçimde, entelektüelleri aşağılayanların büyük bir çoğunluğu, bu aydın sınıfındandır. Bir tür eksiklik psikolojisinin dışavurumudur. Toplumla ilişkisi simbiyotik (birbirini besleyen) bir form almış aydınlarda bu psikoloji ve saldırganlık daha belirgin görülür. Esasında, ideal bir aydının sözleri kendi yaratımları, yani yazıları, kitapları, sanat eserleridir. Fakat ne zaman yaratamamaya veyahut nitelikli eser veremez hale gelmeye başlarsa, o raddede çok konuşmaya, agresif bir gevezelik yapmaya başlar. Televizyon kanallarında ve sosyal medyada bunları bolca görürsünüz. İkbal bekledikleri makamlara dalkavukluk yaparlar.

Fikir ve Düşünce Ayrımı Nedir?

Fikir ve düşünce arasındaki ayrım, genellikle insanların zihinlerinde oluşan ve ifade edilen düşünceler arasında yapılan bir ayrımdır. Fikir, Türkçe’de “düşünce, görüş” anlamına gelir ve genellikle bir konu hakkında oluşan bir düşüncedir. Düşünce ise Türkçe’de “akıl yürütme, düşünme” anlamına gelir ve genellikle düşüncelerin daha derinleştirilmesi ve incelenmesi sürecidir.

Özetle, düşünce (veya yüksek düşünce) kavramlar ile olur ve tümel konuları inceler. Yani entelektüelin alanıdır.

Aydınlara, fikir adamı denmesinin sebebi, fikirler ve tikel konularla uğraşmalarıdır biraz da. Günlük siyasi ve ekonomik vb. olayları, gündemdeki politik, sanatsal, toplumsal konuların odağındaki kişileri tartışır, yorumlar, topluma kanaatleri ile yön vermeye çalışırlar.

Kısacası, o meşhur sözdekine benzer bir şekilde, entelektüeller kavramları konuşurken, aydınlar olayları ve kişileri tartışırlar, tıpkı etraflarına kümelenen halk yığınlarının yaptıkları gibi. Olması gereken de budur zaten. Bireysel farklılıklarımızın, medeni toplumsal iş bölümüne yansımasıdır.

Aydının halkla olan bu organik, içiçe ilişkisine dayandırılarak, ortaya konulmuş çok önemli bir sosyolojik tespit vardır: Aydın kesiminiz ahlaksız ise toplumsal çöküş yaşamanız kaçınılmazdır.

Yukarıdaki video, Saddam’ın muhalif olabilecek en küçük çatlak sesi bile tamamen yok etmek üzere hazırladığı bir toplantının sadece 1 dakikalık ama can alıcı bir parçası. Çok iyi kurgulanmış bir senaryo ile, Saddam elinde purosu, tek adam ve mutlak gücün sahibi olduğunu gösterecek bir şekilde karşısına topladığı siyasi liderlere kendisine ve “ülkesine” kurulan tuzaklardan, kumpaslardan bahsediyor. Ve kalabalığın içinde oturan 68 kişiyi tek tek vatana ihanetle suçluyor. İşin en dehşet verici yanı, suçlanan her kişi anında kolluk görevlileri tarafından tutuklanıp salondan götürülüyor.

Toplantıdaki korku atmosferini ve gerginliği tahmin edebilirsiniz. Koca koca adamlar tir tir titremeye, hatta bazıları ağlamaya başlıyorlar. Bu videoda göreceğiniz gibi, kalabalığın en korkaklarından bazıları ayağa kalkıp muhaliflere küfürler, diktatörüne övgüler yağdırdıktan sonra, “Yaşasın Saddam” diyerek haykırıyorlar.

Dünyadaki toplumsal ve siyasal olguları daha iyi anlamak için Ortadoğu, Afrika ve bazı Asya ülkerindeki benzer olaylara bakmanız faydalı olacaktır. Irak örneğinde olduğu gibi, benzer olgular bu en geri kalmış toplumlarda daha “pornografik” yani daha abartılı ve belirgin bir şekilde yaşanır. O nedenle de, gerçekleri bize apaçık bir biçimde gösterir. Her ne kadar Türkiye de, tartışmasız, tipik bir Ortadoğu ülkesi olsa da; çeşitli nedenlerden dolayı ayrıştığı ve umut potansiyeli taşıdığı yönleri yadsınamaz. Bunun sonucu olarak, benzer vakaların daha medeni bir örtünün altında sergilendiğini deneyimleriz (bu örtü de zamanla şeffaflaşmaya başladı son yıllarda).

Eskiden vesayeti elinde bulunduran TSK, gazetecilere ülkenin en büyük düşmanı seçtikleri “irtica” hakkında brifingler verirdi; davet edilenlerin istisnasız hepsi ellerinde tuzlukla koşa koşa paşalarının huzurlarında hazırola geçerdi. Kendilerini ülkenin gerçek sahibi sanan bu askerler, toplumun yarısını potansiyel hain ilan ettikleri irtica safsatalarını anlattıktan sonra, makul “aydınlarına” dönüp “Hadi şimdi gidin ve halka bu tehlikeyi anlatan yazılar yazın” derlerdi.

Bugün değişen tek şey vesayetin sahipleri ve onların biraz daha lümpenleşen aydın takımları.

Ortadoğu ülkelerinde kimin hangi kimlik gömleğini üstüne geçirip çıkardığına, hangi ideolojilerle kendini tanımladığına bakmak anlamsızdır. Kimsenin rezil ol(a)madığı bu topraklarda iktidar ilkesizlerindir. Zaten hiç haysiyeti olmamış bu gruplar, itibarlarını kolay kolay yitirmezler. O nedenle, ekranlarda, gazetelerde, sosyal medyada çığıran yandaş ya da muhalif bütün figürlere sorulacak ilk soru şudur: Kaç para kazanıyorsun? Son yıllarda servetindeki artış ne kadar oldu?

Mesele bu kadar basittir çünkü. Savunuyor göründükleri görüşler, küfür ettikleri insanlar, yücelttikleri siyasi kişilikler veya olaylar, kitleleri ikna etmeye çalıştıkları argümanlar… Hepsinin tek bir motivasyon kaynağı vardır; para. Bu motivasyonu biraz daha kazırsanız, altından çıkacak en temel ve ilkel güdü ise -tıpkı Saddam’ın toplantısındaki gibi- kendini kurtarma çabasıdır. Yani maruz kaldığınız tüm siyasi tartışmalar, zihninizi sürekli meşgul eden, gündelik hayatınızda birer demir leblebi gibi taşıdığınız çatışmalar, “şu problemler çözülse ülke düzelecek” diye tekrarladığınız beyhude umutlar tümüyle bir avuç insanın çıkarları için kurulmuş dev bir dekordan ibarettir.

Cemil Meriç’in dediği gibi, iki tür insan vardır sadece: namuslular ve namussuzlar. İktidarın nimetleri ile semiren aydınlar namussuzdur elbette. Fakat muhalif göründüğü iktidarların dönemlerinde servetini artıran, Ege kıyılarındaki villalarında rakısını içip, purosunu tüttürürken, bir yandan ekranlara çıkıp “vatan elden gidiyor!” naraları atan aydınlar en alçak olanlarıdır. Onlar ile düşman göründükleri iktidarlar arasında, hiç konuşulmamış ve ömür boyu sürebilecek bir sessiz anlaşma vardır.

İktidarın kayığına binenlerle zıt gibi dururlar; oysa o kayığın tabanına yapışmış midyeler gibi aynı yönde, gizli ve derinden yüzerler. İsmen bilip, tespit etmenize gerek yoktur. Onları, iktidar yanlısı halk kesimlerini irite eden sözlerinden, kendi mahalleleri ile diğer insanları birbirinden ayrıştıran popülizmlerinden ve hiçbir dönemde bedel ödemen rahatça sürdürdükleri yaşamlarından tanıyabilirsiniz. Dost veya “düşman” oldukları vesayetçilerin yaşam kaynağı olan kutuplaşmada dengeyi sağlayan en kullanışlı araçtırlar.

Kifayetsiz muhteris politikacılar ve liderler çağımızdaki çürümenin en ciddi semptomlarından biri. Sadece üçüncü dünya ülkelerinde değil, İngiltere, ABD gibi en gelişmiş demokrasilerde dahi bunu yakın zamanda gözlemledik. Fakat Trump gibi yalancı, ahlaksız ve cahil bir başkan bile Amerika devletine köklü bir zarar veremedi. Niçin? Çünkü adalet sisteminin (ideal olmasa da) bağımsız çalışabilmesi ve güçler ayrılığı nedeniyle, liyakat esaslı çalışan burokratik sistemi, sadakat esaslı bir yozlaşma işgal edemedi. Yani başkanın kararlarını sınırlayan organlar ve eleştirilerini esirgemeyen muhalifler veya kanaat önderleri her zaman devredeydi. Hiçkimse “Trump is a fucking moron!”, “He is a liar”, “Fuck you Trump” gibi aşırı eleştirileri ve hakaretleri nedeniyle dahi hapse atılmadı, işinden olmadı, terörist ilan edilmedi, fişlenmedi veya toplumsal tecrite maruz kalmadı.

Bu tür protesto veya refleksleri ilk olarak halktan beklemek gerçekçi ve bilimsel olmayan bir davranıştır. Halk her zaman, kendisine işaret fişeği olan aydınları takip eder. Evlerde, kahvehanelerde, sokak röportajlarında konuşan insanların kendilerine ait fikirleri olmaz. Onlar, gazete ve televizyonlardan aldıkları ve inanmak istedikleri şeyleri tekrarlarlar. Tıpkı papağanlar gibi… Eğer aydın sınıfı satılmış ise, onlar da kendi sahiplerinin fısıldadıklarını yüksek sesle halka tekrarlayan papağanlardan başka bir şey değildirler.

Adaletin olmadığı yerde, namuslu kalmak, hatta bir de namuslu aydın olabilmek büyük bedeller ister. Eskiden namuslu olduğunu zannettiğiniz bazı gazeteci ve aydınların, vesayet gemisinin tabanında birer midyeye dönüşmesinin de sebebi budur. Kendilerince gayet mantıklı ve zekice bir seçim yapmışlardır. Şu bir gerçek ki, satılık aydınlara küfreden muhalif halk tabanları dahi iktidarın hışmına uğrayan haysiyetli aydınlara sahip çıkmayacak derecede korkak ve ikiyüzlüdür. Çünkü bilirler ki, vesayete karşı duranlara destek verirlerse, devleti ele geçirmiş o güç onları da ezebilir. O yüzden bu millet, dürüst evlatlarına ancak öldükten sonra sahip çıkar.

Hasan Fehmi Bey, Ahmet Samim, Abdi İpekçi, Uğur Mumcu, Hrant Dink gibi gazeteci suikastleri, İttihat ve Terakki eliyle başlatılmış bir gelenektir.

Bir de kimi gazeteci ve akademisyenler vardır ki; kişisel hırsları, zaafları ve bazı kifayetsizlikleri nedeniyle, derin yapılar tarafından özellikle seçilir ve kullanılırlar. Ama daha sonra güç sarhoşu olup, durmaları gereken yeri bilemeyen bu kullanışlı aptallar aynı derin yapılar tarafından yok edilirler. Ne demek istediğimi daha iyi anlamak isteyenler, aşağıdaki filmi (Wag the Dog) izleyebilirler.

Bu yazının başlığındaki yargı, elbette bir genellemedir. Akla şu soru gelebilir: Peki neden bu aydınlar genellikle ahlaksız oluyorlar? Esasında, bu yanlış bir sorgulamadır. Çünkü hakikatte olan, ahlaksız olanların özellikle o köşelere yerleştirilmesi, yükselmelerine ve itibar kazanmalarına bilhassa destek verilmesidir. Yani iki temel grup; o görevlere kendiliğinden talip olan kifayetsiz muhterisler ve tek özelliği sadakat olan niteliksiz tipler özenle ayıklanarak, yetenekli ve haysiyetli insanların önüne geçmeleri sağlanır.

Her zaman gücün yanında olan, alçak karakterli bu insanların kimisi para, itibar, şöhret gibi zaafları sayesinde, kimisi geçmişte işlediği bazı suçlar veya cinsel eğilimleri şantaj aracı kullanılarak yönetilirler. Bu düzenin, Cumhuriyet öncesi zamanlardan beri süre geldiğini, Tarihin Arka Odası programına ait şu videoda yer alan belgelerden anlayabilirsiniz (8. dakikadan itibaren): Eski gazetecilerin el yazıları…

Bütün engellere ve kayırmacılık sisteminin ağlarına rağmen sesini halka duyurabilmiş, dürüst aydınların başına her zaman hapishane ve hatta suikastle biten akıbetler geldiğini biliyoruz (yukarıda ismini saydıklarım gibi).

Bir zamanlar, bir yerlerde okuduğumdan hatırladığım kadarıyla… 1970–80 dönemlerinde Güney Kore ve Türkiye üzerinde yapılmış bazı gelişme raporlarında özetle şöyle belirtilmiş: Türkiye potansiyeli çok yüksek, ve ileride çok büyük gelişmeler gösterebilecek bir ülkedir. Kuzey Kore de potansiyeli yüksek bir ülkedir, ancak Türkiye kadar değil.

Bu yazının kapağında paylaştığım film “1987: When the Day Comes”, Güney Kore’nin hangi kırılmadan sonra bugünlerdeki mucizesini yaratabildiğini, tarihi gerçekleriyle anlatıyor. Ve aslında, Türkiye’nin neden hiçbir zaman bunu başaramayacağını da dolaylı yoldan gözler önüne seriyor.

Türkiye Aydını Neden Ahlaksızdır? was originally published in Türkçe Yayın on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

Merhametten Tanrısal Sevgiye

“Suç ve Ceza’da ana karakter Raskolnikov, bilinen ahlakın ötesine geçip daha faydacı bir sonuç çıkarmayı başaran büyük insan fikrinin hayalini kurarken, ağır bir kağnıyı çekemeyen yaşlı bir atın dövüldüğünü hatırladığı bir rüya görmektedir. Atın etrafındaki kalabalık, durumdan rahatsız olsa da, ölmekte olan atın yanına koşarak başına sarılıp onu öpen genç Raskolnikov’dan başka kimse bu insanlık dışı davranışa tepki göstermez.

Bu sahne Dostoyevski’nin gençliğinde kardeşi Mikhail ile seyahat ederken karşılaştığı ve onda derin izler bırakan gerçek bir olaydan esinlenmiştir.

Nietzsche, 3 Ocak 1889'da Turin’deki Piazza Carlo Alberto’da bir fayton atının herkesin içinde vahşice kırbaçlandığını görür. Koşup atın boynuna sarılır. Bu hareketle birlikte akıl ve beden sağlığı tamamen çöker.” 1

Nezaket, haysiyet kavramı ile doğrudan ilişkilidir. (Haysiyet konusunu bu yazıda daha önce irdelemiştik.) Haysiyetin tanımını Dücane Cündioğlu’ndan ödünç almıştık: İnsanın kendine verdiği değer. “Gururu vakur, kibri ise tevazu dengeler.”2 Bu bağlamda, haysiyet kişinin öz değerini ve acziyetini akılcı bir potada eritmesi olarak tanımlanabilir.

Onu, itibar ile karıştırmamamız lazım. İtibar (yine itibarlı olan) başkalarının bize verdiği değerken, şöhret de avamın verdiği değerdir. Şöhretin kimlik ve değerli görünme, itibarın kişilik ve değerli hissetme, haysiyetinse kendilikle ve değerli olmayla örtüştüğünü söyleyebiliriz.

Peki nezaket neden haysiyetle ilişkili? Bunu, tanımlamanın negatif tarafından yola çıkarak bulmaya çalışalım. Nezaket ile kibarlık aynı şeyler değildir. Kibarlık, yapay hatta bazen yapmacık bir davranış, hitap veya ritüel biçimidir. Ve daima başkalarına karşı kullanılır. Bir mesafe ve dolayım içerir. Tek bir kaşık ve çatalla yeme olanağı varken, çok sayıda çatal ve bıçak kullanmak bir kibarlık ritüelidir. Bir kişiye “sen” yerine “siz” diye hitap etmek, “içeri gir” demek yerine “hanımefendiler buyurmazlar mı?” şeklinde dolayımın ve mesafenin çeşitlerinin zorlandığı soru kalıplarını kullanmak da kibarlıktır. İnsanlarla iletişimde, “sebepsiz yere” gülümseyerek diyalog kurmak, aslında fiziksel bir gereksinim olmamasına rağmen birisine kapıyı açmak veya paltosunu tutmak gibi davranışlarımız hep kibarlığımızdan ileri gelir. Çeşitlenebilecek bütün bu örnekleri ile kibarlık sadece şehirde ortaya çıkan bir kavramdır. Çünkü şehir, tanımadığımız veyahut samimi olmadığımız insanlarla yakın ilişkilerin gündelik bir hal aldığı, mübadelenin olduğu bir mekandır. Buna iş bölümü, yani liyakat denir. Sadece kurum içi statik hiyerarşiler değil, duruma ve mekana göre değişen dinamik hiyerarşiler de mevcuttur. (Mesela bir taksici müşterisine kibarlık yaparken, o müşteri de restoranına gelen taksiciye karşı kibar olmak durumundadır.)

İşbirliği kırsalda, hatta dağda da vardır. Ama iş bölümü sadece şehirde yer alır ve kültür, toplumsal yaşamın en evrimleşmiş biçimini sürekli olarak burada inşaa eder.

Kırsaldakiler birbirlerine karşı kibar olmak zorunda hissetmezler, bilakis bunu gülünç bulurlar. Bireysel yaşam ağır basar ve toplumsallık zayıftır. Dağa veya daha çetin doğa koşullarının olduğu mekanlara gidildikçe, dolayımın ve kibarlığın tamamen yok olduğunu görürsünüz. Çünkü doğa dolayımı kaldırmaz. Yaşamda kalma mücadelesinin olduğu yerde direkt ve net olmak, emir kipi ile iletişim kurmak zorundasınız. Hayati koşulların ağır olduğu başka mekanlarda, mesela askerlikte ve gemicilikte de aynı duruma rastlamamız bundandır. Tüm hiyerarşisine rağmen, askerlikte üstlerinize dahi dolayım içeren kibarlıklar yapamaz, net ve kesin iletişim teknikleri kullanırsınız.

Yıllar evvel okuduğum bir kitapta geçen gerçek bir vaka, Asya kültüründeki sert toplumsal hiyerarşinin ve dolayımın sebep olduğu bir uçak kazasını anlatıyordu. Kaptan pilotun farkında olmadan yaptığı bir hatayı gören 3.pilot, defalarca üstü kapalı (yani dolayımlı) bir biçimde kaptanı uyarmasına rağmen, aralarındaki iletişimin yanlışlığı ölümcül bir kazaya sebep olmuştu. Çünkü kaptan pilot, yardımcısının ima ettiği problemi anlamamıştı. Sizce 3.pilot sırf üstüne karşı nezaketsizlik yapmamak için mi, kendisi dahil bir uçak dolusu insanının ölümünü göze almıştı?

Hepimiz bazı filmlerden hatırlarız. Asil beyefendiler, birbirlerini düelloya davet ederler. Fakat nefret dolu gözlerle baktıkları ve canını almak için sabırsızlandıkları rakiplerine karşı “siz” diye hitap etmeyi asla elden bırakmazlar. Bu kibarlıklarının sebebi rakipleri değilse de, onları izleyen diğer insanlardır. Fakat bir yandan da, bir insanı öldürebilme cüreti ne büyük bir nezaketsizliktir, öyle değil mi?

Yukarıdaki örneklerde, kişilerin haysiyetlerini değil itibarlarını gözettiklerini görüyoruz. Çoğu insan kötü bir şöhrete sahip olmaktan ve değer verdiği çevreler tarafından itibarsızlaştırılıp cemiyetten uzaklaştırılmaktan öyle korkar ki, böyle bir ihtimalin dehşeti onlar için ölümden beterdir. Ve başına bu denli şeylerin gelmemesi uğruna, haysiyetini ayaklar altına almaktan çekinmez.

Sanırım artık nezaket ve kibarlığı zihnimizde ayrı yerlere koyabildik. Kibarlığın, toplum içi sessiz bir sözleşme ile oynanan bir tür oyun olduğunu görebiliyoruz. Hayvanların birbirlerini tımar ederek kurabildiği iletişimi, biz konuşma ve davranışlarımızı kibarlık yoluyla incelterek daha sofistike ve etkili (hızlı ve güçlü) bir seviyeye çıkarmayı başarabiliyoruz. Ayrıca ritüeller sayesinde kibarlığımıza taklit edilmesi daha zor formlar katıp, onu bir statü aracına da dönüştürmekteyiz. Ancak bütün bu kibarlık gösterilerinde en mahir olan kişi dahi, kendisine karşı kibar olmayı başaramaz. Çünkü bunun hiçbir anlamı yoktur. Hatta hepimizin kibarlığı elden bıraktığı ve başkalarına karşı kabalaştığı zamanlar da olmaktadır. Yani bir anlamda, “oyun”un dışına çıktığımız anlardan söz ediyoruz.

Oysa insan kendisi dahil herkese, hatta bir hayvana, bir ağaca, daha da ötesi, bir duvara karşı da nezaketli olabilir. Galiba bunu en çok da ilkeleri ve estetik anlayışı ile yapar. Yani ahlaki sınırları ve güzellik algısı ile… Kibarlık ne kadar yapaysa, nezaket de o kadar sahicidir; taklit edilemez. İnsan ne başkalarının gözündeki değeri için nazik olur, ne de herhangi bir ikincil nedenden ötürü. Nazik insan doğası gereği, kaçınılmaz olarak nezaket sahibidir.

Viktor Frankl’ın, İnsanın Anlam Arayışı adlı kitabında, Nazi kampında yaşadıklarını anlatırken “en iyilerimiz o kamplardan asla dönemedi” diyerek bahsettiği kişiler gibi… Nezaket sahibi insan, yaşamı pahasına dahi haysiyetinden koparılamaz. Homo sapiensin evrimsel güdülerinin bilimsel gerçekliğini ters yüz eden, yeni bir tür gibidir adeta!

Aldırış Etmek

Nezaketi, fizyolojik olarak sinir sistemi ile ilişkilendirmeliyiz. Çünkü nezaket sahibi insanın hassasiyetlerinin ve ruh inceliğinin kaynağı olan sinir sistemi, diğer insanlarınkine kıyasla daha evrimleşmiştir. Aynı rengin tonları arasındaki farkı görebilmek, müziğin tınılarındaki ahengi hissedebilmek, bir malzemenin dokusunu, kahve türlerinin farklı kokusunu, şarapların aromasındaki nüansları ayırtedebilmek doğrudan doğruya duyularımızın güçlülüğüne bağlıdır. (Burada aklıma, Çetin Altan’ın o meşhur limonata yazısı geliyor. Limonu ömrü boyunca dişleyip yemekten öteye gitmeyen çoğunlukların aksine, yaşamın lezzetini en sofistike üsluplarla tadan ve tattıran zevk sahipleri.)

Diyebilirsiniz ki, bu özellikler bazı insanlarda doğuştan vardır. Veya birçok hayvanın duyuları insanınkinden onlarca kat daha hassastır.

Fakat hayvanlar bilinçli canlılar olmadıkları için, doğuştan yenetekli insanlar da bu özelliklerinin üzerine çaba sarfetmedikleri takdirde güzellik yaratamazlar. Bu çabaya, aldırış etmek diyoruz. Aldırış etmek, yani kendi dışında bir şeyi önemsemek ve ona dikkat kesilmek. O şey üzerine olumlu bir amaç, yaratıcı bir gayret, “faydasız/çıkarsız ” bir güzellik için kendinden feragat etmek. Akıl, arzu ve cesaret yetilerini, itidalli bir biçimde kendinden başka bir varlık üzerine odaklamak.

Dücane Cündioğlu şaşırmak (hayret etmek) ve şaşakalmak (hayran kalmak) duygularının ayrımını yapar. Bilim adamına şaşırmayı, sanatçıya da şaşakalmayı yakıştırır. Baktığınız zaman, ikisinin de başlangıcında aldırış etmek olduğunu görürsünüz. Hayret akılsal bir merakın, hayranlık arzuları coşturan bir güzellik algısının zemininde doğar. Yani meraklı bir akla sahip olmayan biri hayret etmez; estetik algıdan yoksun biri de hayran kalamaz. Birisi bilgiyi, diğeri anlamı yaratır. Aldırış etmenin üçüncü bir hali daha vardır. Buna belki de merhamet etmek diyebiliriz. O da cesaret yetisinden doğar. Ve belki o da, bilginin ve anlamın bütünlüğünü veyahut sevgiyi yaratıyordur.

Yazının başlangıcındaki anekdotlarda Raskolnikov’un ve Nietzsche’nin yaşadıkları olay, merhamet duygularının dayanılmaz bir biçimde kabarmasıdır. Onca insanın aldırış bile etmediği, kimisinin normalleştirdiği durumlar karşısında, nezaket sahipleri dayanılmaz acılar çekerler. Bu acı, kayıtsız kalmalarını imkansızlaştırır. Onları böylesi nazik kılan, içlerindeki (tanrısal) mutlak sevgidir. İlkel insanların kayıtsızlığının tam zıttı... Rollo May’in dediği gibi, aşkın karşıtı nefret değil kayıtsızlıktır. Nefret, aşkın narsisistik bir kırılma ile bozulmuş halidir. Mutlak sevgide böyle bir bozulma da, herhangi bir varlığa karşı kayıtsızlık da barınamaz. Çünkü o, bütün varlığın bilgisini ve öze dair anlamı kapsamaktadır. Sıradan insan için bu hal çok garip, hatta budalacadır. Çünkü mantıklı (veya rasyonel) bir yanı bulunmadığı gibi, kişinin dünyevi varlığının zararınadır da.

Budala

Dostoyevski’nin Budala romanının ana karakteri olan Prens Lev Mışkin bir sara hastasıdır. Kendisindeki garipliklere bu hastalığını sebep göstermektedir. Herkes onun yer yer tuhaf hatta gülünç davranan, zavallı bir budala olduğunu düşünür. Bu kanaatlerin sebebi onun kimi zaman yaşadığı anormal şaşkınlıklar ve sakarlıklardır. Fakat en çok davranışlarındaki çocuksu saflık ve başkalarına karşı “ölçüsüz” merhameti insanları afallatır.

Çevresindekilerin en aptalı kadar bile kurnaz olamayan Prens, aynı zamanda, en zeki kişilerden daha keskin bir biçimde olayları ve insanları okuyabilmekte, bazen ifade ettiği düşüncelerindeki üstünlük ve asillik ile herkesi hayrete düşürmektedir.

Yine de onun, (özellikle manevi konularda) yardımını talep eden kim olursa olsun canhıraş koşturması, kendi benliğini ikinci plana atarak insanların dertleri ile ilgilenmesi başkaları tarafından sinir bozucu bir budalalık olarak değerlendirilmekten kurtulamaz.

Okuyucu da, yer yer kendini kahramanın karşısında, diğerlerinin yanında bulduğunu itiraf edecektir. Ya da en azından, zihninde dönüp duran pragmatik çözümlerin, Prens tarafından hiç düşünülmemesine hayıflanmaya yeltendiği anlar olacaktır.

Yazı boyunca birçok şeyi çözümledik ama yine de nezaket ile haysiyet arasındaki ilişki hala biraz flu gibi. Onu daha fazla netleştirmeye çalışalım. Haysiyetin, kişinin kendine verdiği değer olduğunu söylemiştik. Nezaketin sahiciliğini (yani özü gibi olmasını) da vurgulamıştık. Dolayısıyla bu iki kavramın kendilikte veya bir bakıma özbenlikte kesiştiğini görebiliyoruz. İşte burada işler biraz ters yüz olmaya, ilişkinin boyutu değişmeye başlıyor. Çünkü artık kişi değer bekleyen değil, değer verene dönüşüyor.

Şöhret ve itibar peşinde olan çoğunluklar, başkaları aracılığı ile değerli hissetmeye veya değerli görünmeye bağımlı yaşarken; haysiyet sahipleri kimsenin fikir ve tutumları ile o kadar ilgilenmezler. Onların edimi değer beklemek değil, değer vermektir. Etrafındakilere aldırış eden, herkesin özüne dair bir takdir duygusunu hissettiren tutumları vardır.

Dünyaya düşen bir meteorun içinde kristalize olmuş, yeryüzünde eşi benzeri olmayan ve bildiğimiz en değerli madenlerin toplamından binlerce kat daha değerli olan bir cevher hayal edelim. Ona hakettiği değeri kim verebilir ki? Hatta çoğunluklar tarafından değersiz bulunması dahi gayet anlaşılabilir bir şeydir.

Prens Mışkin romanın sonunda tekrar aklını yitirmiş bir halde bakımevindedir. Ve sanki şöyle bir his doğar okuyucunun içine. Diğer bütün roman karakterleri, Prens’in asla varolmadığı bir versiyondaki hayatlarında nasıl bir hayat yaşayacaklarsa bütünüyle aynı seçimlerini yaşamışlardır. Sanki Prens Mışkin hiç varolmamış, ya da her birinin rüyasına öylece uğramış, hayali bir kişilikmiş gibi. Tek fark şudur… Prens’in onlarda bıraktığı güzel anılar ve saf, mutlak sevgiye dair bazı hisler.

Kaynaklar

1 Budala — Nietzsche ve Dostoyevski Karşı Karşıya, Ziya Meral

2 Dücane Cündioğlu

Nezaket ve Budalalık was originally published in Türkçe Yayın on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

Bu yazıyı, Amerikalı ünlü yazar Dale Carnegie’nin çok okunan iki eserinden (How to Win Friends & Influence People ve How to Enjoy Your Life & Your Job) kısmen faydalanarak hazırladım. Yazar bu eserleri 1930'lu yıllarda kaleme almış olsa da, hala kaynak kitap olma özelliklerini koruyorlar. Ben maddeler halinde bazı alıntılar yapmakla yetineceğim. Detaylar ve yaşanmış örneklerle anlatımlar için kitapları okumanızı tavsiye ederim.

Öncelikle yazarın, temele aldığı 8 maddeyi sıralayalım.

1. Zihinsel alışkanlıklarınızdan kurtulun! Yeni fikirler düşünün, vizyonlar geliştirin ve tutkularınızı keşfedin.
2. Kolayca ve hızlıca arkadaş edinin.
3. Popüleritenizi artırın.
4. Kendi düşünce tarzınıza akranlar kazanın.
5. Etkileme gücünüzü, prestijinizi ve iş bitiriciliğinizi artırın.
6. Şikayetleri göğüslemeyi, tartışmaları engellemeyi öğrenin ve insanlarla temasları hoş bir yumuşaklıkla sürdürün.
7. Kendini güçlü ifade edebilen bir konuşmacı, hoş sohbet biri olun.
8. Arkadaşlarınızın görüşmeye can attığı biri olun.

Biliyorum, yukarıdaki maddeler ilk bakışta, ucuz kişisel gelişim kitaplarının zırva emirlerini andırıyor. “Tamam bunları yapalım, çok güzel. Ama nasıl yapacağız, asıl soru o!” diyebilirsiniz. Bunları birer komut veya taktik olarak algılamak yerine, zihnimize yerleştirdiğimiz ilkesel hedefler olarak görmeliyiz. Yani kimi zaman bu 8 maddenin aleyhine eylem ve düşüncelere kendimizi kaptırdığımızda, farkındalık zillerinin çalmasını amaçlamalıyız.

Kimse akşamdan sabah bu özellikleri elde edemez. Çünkü tekamül, bir yolculuktur. Kendinize bu 8 madde için puanlar vererek başlayabilirsiniz. Ve güçlü gördüğünüz yanlarınızın neden iyi geliştiğini, zayıf yanlarınızın neden gelişmeye kapalı olduğunu somut nedenleri ile sorgulayabilirsiniz. Gelişmeye kapalılık diyorum çünkü zayıf yanlarımız ne kadar zayıf olurlarsa olsunlar, bir tıkanma olmadığı sürece gelişeceklerdi. Onları bunca yıl engellemiş olan tek sebep kendimiziz. Herkes daha iyi olmak ister, güzel özellikleri kendi üzerine alma arzusunu dile getirir. Fakat bunu uygulamada başarısız olmamızın en ruhsal nedeni inançlarımızdır. Bazen sinsi ve gizli, bazense çok dolayımlı oldukları için göremediğimiz genel kanılarımız.

Örneğin, arkadaşlarınız arasında popüler olmak istersiniz ama bunu bir türlü yapamazsınız. Ve belki de bu tıkanmanın arkasında, etrafınızdaki popüler insanların ortak bazı ahlaki sorunları (mesela ikiyüzlülük gibi) ile popülerlikleri arasında kendi zihninizde kurduğunuz yapay ve asılsız bir inanç vardır. İkiyüzlü bir insan olmama gayreti, bu mesnetsiz inancınız yüzünden, sizin popüler olma potansiyelinizi baltalıyordur. Bu konu belki bir başka yazıda daha etraflıca ele alınmalı. O yüzden uzatmayacağım. Sadece, çabalarınıza rağmen başarısız olduğunuzu düşündüğünüz konularda bu tür inançların varlığını görebileceğinizi vurgulamak isterim.

Alfred Adler’in dediği gibi, karşısındaki ile empati kurmayan, onun bakış açısı ile ilgilenmeyen kişinin hayatından daha zor bir hayat olamaz. İnsani tüm hatalar bu durumdan ortaya çıkar. Siz başkalarının çıkarlarını ne kadar gözetirseniz, başkaları da sizi o kadar gözetir.

Daha önce bir dizi yazıda değerli hissetmenin, kendimizin değerini başkalarının nazarından görebilmenin öneminden bahsetmiştim. Bu özelliğimiz çok insani bir ihtiyaç ve hatta medeniyetin kurulmasında önemli bir motivasyon aracıdır. Buna rağmen, hayvanlarda dahi bu ihtiyacın olduğunu rahatlıkla gözlemleyebiliriz.

Birinin bir davranış veya söyleminde iki neden vardır. Bunlardan birisi asil duran ve kişiyi o yönde motive eden nedendir (yani kendisini değerli hissettireceğine inandığı neden). Diğeri ise insani acziyetinden doğan hakiki nedendir. İkinci nedeni insanların yüzüne haykırmanıza gerek yok. Onlar bunu zaten bilirler. Onlara ikinci nedeni göstermeleri için imkan verin ve asil bir çıkış yolu sağlayın. Siz hiçbir şey kaybetmezsiniz, üstelik bir başkasını mutlu etmiş olursunuz. Eğer aksini yapıyorsanız, başkasını utandırma, aşağılama pahasına “açık sözlü ve gerçekçi” olmanızın altında yatan aciz öfkenizin ve kendinizi değerli hissetme çabanızın kökenlerini sorgulamalısınız.

I shall pass this way but once; any good that I can do or any kindness I can show to any human being; let me do it now. Let me not defer nor neglect it, for I shall not pass this way again.

Bu yoldan ancak bir kez geçeceğim; yapabileceğim herhangi bir iyilik veya herhangi bir insana gösterebileceğim herhangi bir nezaket; şimdi yapayım. Bunu ertelemeyeyim ya da ihmal etmeyeyim, çünkü bu yoldan bir daha geçmeyeceğim.

Entelektüel bir zihne ulaşmanın yolu elbette hakikatin peşinde koşmaktan geçiyor. Fakat bu, yalnız yürünen bir yolculuk. Hiçbirimizin, başkalarını hakikatlerle — veya hakikat olduğunu düşündüğümüz düşüncelerimizle, hele hele yargılarımızla— yüzleştirmek gibi bir görevi yok. Emin olun, insanlar düşündüğünüzden çok daha fazlasının farkındadır. Ama bazı hakikatler karşısında mücadele etme yetisi yoksa, kişinin kendini aldatması daha sağlıklı bir davranış biçimidir. (Kendini, başkalarını gerçeklerle yüzleştirmeye adayan birinin ruhsal durumundan daha sağlıklı olduğu kesin!) Dostluklar kazanmak istiyorsanız, ikiyüzlü ve samimiyetsiz bir yalancı olmak kadar, lüzumsuz bir açık sözlülüğün de zararlı olduğunu unutmamalısınız.

There are two things to aim at in life: first, to get what you want; after that, to enjoy it. Only the wisest of mankind achieve the second.

Hayatta hedeflenecek iki şey vardır: Birincisi, istediğini elde etmek; ve sonra, onun tadını çıkarmak. Sadece insanlığın en bilgesi ikinciyi başarır.

Medeni bir toplumda, iş bölümü vardır. Bunun doğal sonucu olarak, birbirimizden beklenti ve çıkarlarımız oluşmaktadır. Çatışmalarımızı ve ilişkilerimizi nezaketli bir üslüpla yönetmek yerine sabırsız bir tahakkümle çözümler üretmeye kalkarsak belki yine çoğu amacımızı elde etmiş olabiliriz. Fakat insanların arkadaşlığını ve ortak mutluluğumuzu kazanamayacağımız kesindir. Bu durumu ister eşitlerinizle olan alışverişleriniz, isterse altlarınızla ilişkileriniz bağlamında değerlendirebilirsiniz; ikisi de aynı kapıya çıkacaktır.

A great man shows his greatness by the way he treats little men.

Büyük bir adam, büyüklüğünü küçük adamlara davranışıyla gösterir.

Prensipler

1. İnsanlar hakkında yargılama, hata bulma ve şikayet etme gibi davranışlarınızı değiştirin.
2. Dürüst ve samimi takdirlerinizi veya minnetlerinizi esirgemeyin.
3. Karşınızdaki insanda gizliden teşvik eden bir istek uyandırın.
4. İnsanlara gerçekten ilgili gösterin.
5. İçten gülümseyin.
6. İyi bir dinleyici olun. Başkalarını kendileri hakkında size anlatmaya cesaretlendirin.
7. İnsanların isimlerini ve size daha önceden anlattıkları şeyleri hatırlayın.
8. İnsanların ilgilendikleri konularda konuşun.
9. İnsanlara değerli ve önemli olduklarını hissettirin.
10. Yıkıcı tartışmalardan kaçının.
11. Karşınızdakinin fikirlerini ifade etme özgürlüğüne saygı gösterin. Kimseye “Hatalısın! Yanılıyorsun!” demeyin.
12. Hatalıysanız veya bir tartışmada karşı tarafın argümanlarını daha mantıklı bulduysanız bunu açıkça ve sevecenlikle kabul etmekten çekinmeyin. Fikrinizi değiştirmeyi ertelemeyin.
13. İnsanlarla ilk teması hep dostça başlatın.
14. Konuyu karşınızdakinin görüş ve sorumluluğu açısından kavrayın.
15. Başkalarının fikir ve isteklerine sempati ile yaklaşın.
16. Karşınızdakinden ilk diyalogta “evet” alacak şekilde konuşun.
17. İzin verin, karşınızdaki kişi size hak versin.
18. İzin verin, o parlak fikir sizin değil karşınızdaki kişinin olsun!
19. Daha asil güdülere hitap edin.
20. Fikirlerinizi dramatize edin.
21. Çatışmalara meydan okuyun.
22. Takdir ve minnetle başlayın.
23. İnsanlara hatalarını göstermek zorundaysanız bunu dolaylı yoldan yapın.
24. Birine karşı yapıcı eleştirinizi yapmaya, kendi hatalarınızı örnek göstererek başlayın.
25. Direktif vermek yerine soru sorun.
26. Karşı tarafı utandırmayın ve ona asaletli bir çıkış imkanı verin.
27. Her gelişimi takdir edin, en küçük gelişimi bile! Onaylamanızda samimi, övgülerinizde savurgan olun!
28. Nezaketi elden bırakmayın ve karşınızdakine her zaman kendisini değerli hissedeceği bir sonuç sunun.
29. Cesaretlendirin! Hataları düzeltmeyi ve noksanları gidermeyi kolaylaştırın.

Arkadaşlığından çok zevk aldığınız insanları düşünün. Yukarıdaki çoğu özelliği taşıdıklarını göreceksiniz. Özellikle kendisi ile barışık, hatta yer yer kendiyle dalga geçebilen insanlardır bu kişiler. Kimseyi yargılamazlar. Yaftalamazlar. Nezaket sahibidirler. İnce düşünceleri, size değer verdiklerini gösteren küçük hamleleri vardır. Zihinleri kendi çıkar ve arzularına odaklı yaşamazlar; karşısındakinin gözlerine samimiyetle bakarak onun isteklerini gözettiklerini hissettirirler.

Peki siz de böyle biri misiniz?

Yoksa sohbetlerinizde bazen kendinizi en çok konuşan, sürekli kendinden bahseden, fikirlerinin karşısındaki tarafından kabul edilmesini bekleyen bir halde bulduğunuz oluyor mu? Haklı olduğunuz durumlarda bunun tadını çıkarmak hoşunuza mı gidiyor? Veya güçlü olduğunuzda, rica etmek veya orta yolu bulmak yerine ödün vermeksizin taleplerinizin gerçekleş(tiril)mesini mi bekliyorsunuz? Tanımadığınız ve çıkarınız olmayan insanlara nasıl davranıyorsunuz?

Tanıdığımız veya tanımadığımız birinin gününü güzelleştirmek aslında o kadar basit ki. Birine işini ne kadar iyi yaptığı ile ilgili övgünüzü esirgemediğinizde, karşılaştığınız kişiye kıyafetinin ne kadar yakıştığını söylediğinizde gözlerindeki o ışıltıyı görmeme ihtimaliniz yok. Ve her şey, o ışıltı ile başlıyor.

İyi bir liderlikle ilgili önemli birkaç maddeye de değinelim:

1. Samimi olun. Tutamayacağınız sözler asla vermeyin. Karşınızdakinin çıkarlarını gözetmeksizin, kendi çıkarlarınıza odaklanmayın.
2. Başkalarından beklentilerinizi net ve somut bir şekilde bilin.
3. Başkalarının isteklerini onların tarafından görmeye çalışın.
4. Taleplerinizin, karşınızdakine yararlarını objektif olarak görün.
5. Bu yararları, o kişinin istekleri ile mükemmel bir şekilde örtüştürün.
6. Taleplerinizi, karşınızdakilerin istekleri ve kazançları odaklı bir fikre iliştirin.
7. İnsanlar sizin taleplerinizi gerçekleştirirken mutlu olsunlar. Kendilerini. değerli hissetsinler.

İnsanları Nasıl Etkilersiniz? was originally published in Türkçe Yayın on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

İçimdeki Yangın

“Ne demek, tutuklu kızlara copla cinsel tacizde bulunmak… taş gibi delikanlılarımız var!”

Darbeci Asker Turgut Sunalp

Bütün alçaklar aynı sözle başlar. “Bunu yapmamızı Allah istiyor”.

Bütün namussuzlar aynı sözle bitirir: “Vatan için!”.

“Mış” gibi yapanların ülkesinde her şey sahte, herkes ikiyüzlü, her olgu tezattır. Ana dilini en bilmeyenler milliyetçi, dinini en tanımayanlar dindar, en zalimler adalet savunucusu, sapıklar namus bekçisi, mafyalar halk kahramanı, cahiller kanaat önderi, deliler akil kişi, lümpenler uzman, hırsızlar en itibarlı, alçaklar en mağrur, yalancılar en güvenilirdir.

Herkes mış gibi yapar… her şey öyleyMİŞ gibi davranılır. Sanki adalet varmış gibi savunulur fakat kimse kimseye şahit bile olmak istemez. Muhalifler dahi demokrasi varmış da, zarar görüyormuş gibi şikayet ederler. Tekrarlanan vahşetlere her defasında daha fazla şaşırıyormuş gibi yaparlar. Bunun sebebi, kendinden önce ezilenleri bilmiyormuş, hiç görmemişmiş yalanına kendini ikna etmektir.

Orwell’in Hayvan Çiftliğinden öte bir “jungle”… Orman kanunları içinde hayatta kalmaya çalışanların, sığınacak bir cemaat, bir ideolojik grup bulup canını kurtarmak için çeteleştiği bir bataklık. Gücü kimin, hangi kimliğin elinde tuttuğu önemli değildir. İlkesizler, her zaman güçten yanadır çünkü. Çakallar rejimin bekçisi, sırtlanlar masumların katili, yılanlar gammazcı, maymunlar kralın çığırtkanı, domuzlar vergi kaçakcısı, akbabalar mal ve ırz düşmanıdır.

Sokak kavgalarını çıkaran yan kesiciler gibi, duygularını coşturdukları halkı soyarlar. Ortalığın durulacağı, insanların durup da düşünmeye başlayacağı anlarda telaşla bağırırlar. Kimi zaman yandaşları, kimi zamansa “profesyonel muhalifleri” başlatır bunu. Bir şeyler elden gidiyordur!

Kendini ülkenin sahibi zanneden, her şeyi en iyi kendilerinin bildiğinden şüphe bile duymayan, eli silah ya da kalem tutan kifayetsiz muhterisler bütün insanları çivi olarak görürler. Cahil çekiç kafaları, akıllı çözümler üretmeye yetmez. Barış, onlar için, savaştan sonra mecbur kalınan bir şeydir. Söz konusu vatansa, insan teferruattır. Yani SEN!

Düşünen değil, itaat eden bir toplum isterler. Aptallıklarını yüzüne vurmak bir yana dursun, itiraz eden her sesi hainleştiren karanlık. Hain devlet… kendi halkına ihanet eder.

Soysuzları yaşarken, haksızlığın karşısında duranları ise kendi elleri ile astıktan sonra kahraman ilan eder.

Bu bir Oedipus hikayesi değildir. Çünkü içinde sevgi yerine tahakküm, adalet yerine intikam, yaşama yerine öldürme arzusu besleyenleri anlatır. Kökleri göğe, meyveleri toprağa uzanan bir zakkumu tohumlayıp dururlar.

Ahmet Altan’ın dediği gibidir… İç savaş, savaşların en kötüsüdür. Çünkü kimin düşman olduğunu, kimin dostken düşmana evrileceğini bilemezsiniz. Birkaç gün önce selamlaştığınız komşunuz evinizi kundaklar, okul arkadaşınız size kurşun sıkar, çocukluğunu bildiğiniz bir delikanlı tarafından tecavüze uğrarsınız. Birbirini dehumanize ederek, insanlıktan çıkan, canavarlaşan mahlukların gözlerindeki büyüyü tek bir şey bozar.

Şarkı söyleyen kadın…

Çünkü o şarkı, iki tarafın da birbirinden çalamayacağı bir ortak geçmişi simgeler. Hepsinin de ezberindedir. İçlerindeki kin ve hased, şarkı söyleyen kadını dinlerken aynı anda hüzünlenmelerine, aynı coşku ile yüreklerinin kabarmasına engel olamaz.

Sustururlar.

İç Savaş was originally published in Türkçe Yayın on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

Çöl ve Bataklık

Artık klişe haline gelmiş bir söz var: “Coğrafya kaderdir”. İbn Haldun’a ait olduğu gibi, mesnetsiz bir iddia ile dillere pelesenk olmuş bu lafın mantıklı bir yanı da yoktur aslında.

İnsanın yaşamında avantaj/dezavantaj olarak değerlendirilebilecek ve kendisinin seçimlerinin dışında kalan şeylerin başında zekası, beden sağlığı, ailesi, cinsiyeti yanı sıra, elbette doğduğu ülke de yer alır. Fakat yaşadığı yer kişinin seçimidir. Tıpkı bazı dezavantajlarını tersine çevirecek arzu, cesaret, çalışma ve istikrarı kendisinin belirlemesi gibi. Seçimlerimizi aşan en önemli kavram talihtir. Kimileri çok şanslı hayatlar yaşarken, çoğunluk onca emek ve zekasına rağmen talihsizliğin pençesinden kurtulamaz. Bana sorulursa, en büyük talihin sağlık olduğunu söylerim. Çünkü bedenimiz (ve zihnimiz), bu dünyadaki yaşam kalitemizi belirleyen en önemli araçtır. Çok zeki olmak bazen bir lanet olabilirken, çok çalışmak ise abartılmış bir erdemdir. Dünya tarihinde en çok çalışmış insanlar, kölelerdir. (Ama bu gerçeği, aptalların ve tembellerin kendilerini teselli ettiği biçimde değerlendirirsek hata ederiz.)

Çoğumuz, zengin bir ailede doğmanın çok büyük bir şans olduğunu düşünür. Oysa Kosmos’un bir cilvesi olarak, aşırı zenginlerin kendileri hayatları boyu çalışmaktan dolayı yaşamı ıskalamışken, o servetin içine doğan çocukları ise mutsuzluk ve yetersizlik batağına saplanmaktan genellikle kurtulamazlar. Şöyle düşünün… Doğduğundan beri hiç yaşamda kalma derdini tatmamış, çalışıp para kazanmak zorunda olmadığı için çalışmasının oldukça mantıksız durduğu genç bir insan ne yapar hayatta? Ve bir de bu kişinin etrafının, her zaman ona aşağıdan bakan yalakalar ve hizmetkarlar ile dolu olduğunu unutmayın. Adeta bir yarı tanrı gibi, her maddi arzusunun olması için sadece istemesinin yeterli olduğu bir hayat sürmüştür hep. Bu insanı ne mutsuz edebilir?

Onu en çok mutsuz eden şey, güçlü bir ebeveyn figürünün altında ezilerek büyümüş olmanın ve kolay bir hayat nedeniyle hiç zorlanmamış (gelişmemiş) yeteneklerinin ve zekasının hissettirdiği yetersizlik duygusudur. Bu fikri daha fazla argümanla destekleyebilirim ama biliyorum ki; bu konuda çoğu kişininin tam aksi düşünmesi için duygusal sebepleri var. O nedenle, sadece bir dizi tavsiyesi ile sonlandırayım… Milyar dolarları olan insanların yaşamını en gerçekçi şekilde anlatan Succession dizisine göz atabilirsiniz.

Türkiye gibi bir ülkede, eğitimli, çalışkan, dürüst biri, aileden varlıklı değilse ya da kayırmacılık, siyasi güç ve rant peşinde koşmuyorsa, hakettiğinin karşılığını alarak, güvenle yaşamasını tek bir şeyle açıklarım: Talih!

Çünkü adaletin ve kalkınmanın olmadığı yerde, eşit haklar ve refah da olamaz. Böyle bir devlet idaresi, namuslu ve liyakatlı insanları otomatik olarak öğüten bir mekanizmaya dönüşür. Bunda şaşılacak veyahut şikayet edilecek bir şey yoktur. Çünkü esasında, bu fenomen doğal bir sonuçtur.

Adalet, demokrasi, farklılığın kucaklandığı eşitlikçi bir toplum yoksa; geri kalmışlık o ülkenin kültürel ve sosyolojik yapısının doğal bir sonucudur. Kolaycı bir açıklama ile iktidarları tek sorumlu tutup, yakın geleceğe yönelik asılsız umutlar besleyebilirsiniz. Fakat maalesef bu devrimler birkaç nesilde bile gerçekleşmez. Siz, kötü bir hayat yaşayıp pişmanlıklar içinde öldüğünüzle kalırsınız.

Doğası gereği olanları veya kendi seçimlerimizin sonuçlarını şikayet konusu etmemiz, yaşadıklarımızı akılsal olarak çözümleyemediğimizi gösterir. Çünkü insan, anladığı şeyden şikayet etmez. Ona tahammül eder veya çözüm üretir.

Anlayamadığı veya anlamak istemediği durumda ise sorumluluğu kendi üzerinden atması gerekecektir. Kader kavramı, bu konuda çok işlevsel bir şekilde kullanılır. Arabesk kültürünün çıkış noktası da budur. Bariz bir biçimde yanlış ve irrasyonel kararlar alarak kendi hayatını zorlaştırmış kişiler, ki bunların geneli alt kültür ve düşük ekonomik seviyedekilerdir, kader ve vefasızlık gibi hayali suçlular bularak kendi sorumluluklarından sıyrılırlar.

Çöl ve Bataklık

Ben eski ve yeni Türkiye özelinde, yaşanan coğrafyanın iki uç durumunu bu şekilde tanımlıyorum. Mekan olarak insan yaşamına elverişsizliğin aşırı noktaları çöl ve bataklıktır.

Çöl metaforu maneviyatın (canlılığa kaynak olan suyun ve toprağın) kıtlaştığı, anlam arayışının horlandığı bir ortamı ifade eder. Bataklık ise, bu manevi anlamların aşırılığı ile itidalini yitirmiş bir mekandır.

Yani günümüzde, bu coğrafyada yaşananlar bataklık gibidir. Maneviyatın vıcık vıcık edildiği, güzel olan her şeyi içine çekip yok eden bir çamur deryası! Canlılık had safhadadır bir bakıma; öyle ki, bir sürü zararlı formlar, asalak varlıklar için en verimli ortam oluşmuştur. Hayatta kalmanın yolunu kendi kendini yiyerek ve çürüyerek bulan bir felaket ikilemi.

2000'li yılların öncesindeki hali ise çöle benzetiyorum. Çünkü her türlü maneviyatın aşağılandığı, yok edildiği, kupkuru bir mekandı. En cılız filizlerin bile yeşermesine imkan verilmiyordu, tohumlar tutmuyordu. Küçük ve azgın bir azınlığın kendi vahalarında yaşamlarını en iyi şekilde sürdürdüğü fakat halkın çoğunluğunun aşağılanıp dışlandığı bir coğrafyaydı.

Bugün cahil kalabalıkların bağırtılarının, entelektüelliğin sesini bastırmasının da, halen helvadan tanrılarına tapan çoğunluğun kör inanışlarının da altında o çöl zamanlarında kök salmış aşağılık kompleksi yatıyor. Onu hiçbir gücün söküp atabileceğini sanmıyorum. Çölde bile bir serabın umudu olur. Belki bir yalancı serap, sizi kum tepelerinin ardında keşfedilmemiş küçük bir vahaya götürecek ümidi verebilir. Fakat bataklıkta, onun kurumasından başka çare bulamazsınız.

Çoğu insan hayatı boyunca pek de değişmez. Çok az insan ise dönüşmeyi becerebilir. Toplumlar ise nesilden nesile belki birazcık değişir. Kısacası, şimdi 50 yaşın üzerinde olan bu travmatik nesilleri değiştiremeyeceksiniz. Ömürlerinin son anına kadar, arkalarındaki nesilleri uçurumdan aşağı sürüklemeye devam edecekler. Yenileri de daha ağır travmalarla geliyorlar zaten.

Hayallerini ve potansiyelini gerçekleştirmek isteyenler “kaderine” meydan okusun. Her an başınıza veya sevdiklerinize bir zarar gelebileceğinin bilinçdışı kaygısı ile yaşamda kalmaya çalıştığınız, haksızlığa uğradığınız ve başkalarının aptalca veya ahlaksızca kararlarının sonuçlarını yaşadığınız bir coğrafyadan kurtulun!

Tıpkı yıllarca bileklerindeki kum torbaları ile ya da çamur patikalarda koşmuş bir sporcu gibi… Demokrasi ve özgürlüğün olduğu bir coğrafyada, hayat fışkıran bir zeminde koşmaya başladığınız anda, geçmişin cefasının sizi, kolay hayatlar yaşayanların önüne hızla nasıl geçirdiğini deneyimleyeceksiniz.

Coğrafya Kader Değil, Seçimdir was originally published in Türkçe Yayın on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.