Kişisel Bilgiler

Luigi Mangione, 6 Mayıs 1998 tarihinde Towson, Maryland’da doğdu. İtalyan-Amerikan bir aileye mensup olan Mangione, eğitim hayatında erken yaşlardan itibaren üstün başarılar sergilemiştir. Mangione’nin büyükbabası Nicholas Mangione, Baltimore çevresinde tanınan bir iş insanıdır ve yerel hayır kurumlarına yaptığı bağışlarla bilinmektedir. Kuzeni Nino Mangione ise Maryland eyaletinde Cumhuriyetçi Parti adına siyasette aktif bir figürdür. Bu aile bağlantıları, Mangione’nin hayatındaki ekonomik ve kültürel bağlamı anlamak açısından önemlidir.

Mangione çocukluğunu Maryland’ın kırsal kesiminde geçirmiş, lise döneminde ailesiyle birlikte Pennsylvania’ya taşınmıştır. Eğitimine Pennsylvania Üniversitesi’nde devam etmiş ve burada hem lisans (BSE) hem de yüksek lisans (MSE) derecelerini mühendislik alanında tamamlamıştır. Özellikle yapay zeka ve veri analitiği konularında uzmanlaşmıştır. Üniversite yıllarında akademik çevrelerde dikkat çeken Mangione, çeşitli araştırma projelerinde yer almış ve prestijli ödüller kazanmıştır.

Mezuniyet sonrası kariyerinde teknoloji sektöründe çalışan Mangione, New York ve San Francisco’da çeşitli start-up şirketlerinde görev almıştır. Bu şirketler arasında veri analitiği ve sağlık teknolojileri alanında faaliyet gösteren firmalar da bulunmaktadır. Ancak son yıllarda kariyerinde istikrarsız bir döneme girdiği ve özellikle COVID-19 pandemisi sonrası işsizlikle mücadele ettiği belirtilmektedir.

Ailesinin ekonomik durumu orta sınıf olarak tanımlanabilir. Babası Antonio Mangione bir inşaat firmasında mühendis olarak çalışmış, annesi Maria Mangione ise öğretmenlik yapmıştır. Ailesinin, Mangione’nin hayatındaki sağlık sistemi eleştirilerini şekillendiren en önemli etkilerden biri olduğu düşünülmektedir. Babası Antonio, uzun yıllar boyunca kronik bir akciğer hastalığıyla mücadele etmiş ve sigorta şirketlerinin tedavi masraflarını karşılamadaki isteksizliği nedeniyle ciddi finansal zorluklar yaşamıştır. Bu durum, Mangione’nin sağlık sistemine karşı eleştirilerini besleyen kişisel bir deneyim olmuştur.

Mangione’nin kendi sağlığına gelince, lise yıllarında ciddi bir spor sakatlığı geçirdiği ve bunun sonucunda diz ameliyatı olduğu bilinmektedir. Ancak en dikkat çekici sağlık sorunu, 2020 yılında teşhis edilen omurga problemi nedeniyle geçirdiği ciddi bir ameliyattır. Omurga kayması (spondilolistezis) teşhisi konulan Mangione, bu ameliyat sonrası uzun bir iyileşme sürecine girmiştir. Tedavi sürecinde sigorta şirketinin onay sürecindeki gecikmeler ve masrafların önemli bir kısmının karşılanmaması, Mangione’nin sisteme karşı öfkesini derinleştirmiştir. Ayrıca, 2022 yılında teşhis edilen hafif bir otoimmün hastalığı nedeniyle düzenli tedavi görmesi gerekmiştir. Bu tedavi sürecinde, sigorta şirketleriyle yaşadığı sıkıntılar onun sisteme yönelik hayal kırıklığını artırmıştır.

Mangione, sağlık sistemine olan eleştirilerini sadece kişisel deneyimlerinden değil, aynı zamanda akademik çalışmaları ve araştırmaları sırasında edindiği bilgilerden de beslemiştir. Üniversitedeki bitirme tezi, sağlık sektöründe veri analitiği ve hasta deneyimi üzerine odaklanmış ve sigorta şirketlerinin verimlilik odaklı yaklaşımlarının hasta sağlığı üzerindeki olumsuz etkilerini tartışmıştır.

Bitirme Tezinin Ana Hatları:

1. Araştırma Sorunu: Tez, ABD’deki sağlık sigortası sisteminin kâr odaklı doğasının hasta sağlığı üzerindeki etkilerini anlamayı amaçlamıştır. Özellikle sigorta şirketlerinin “ön onay” gibi süreçler yoluyla tıbbi hizmetlere erişimi nasıl kısıtladığı incelenmiştir.

2. Yaklaşım ve Perspektif: Mangione, bu çalışmada sistem dinamikleri ve hasta deneyimlerini birleştiren çok disiplinli bir yaklaşım benimsemiştir. Yapay zeka ile desteklenen veri analitiği yöntemleri kullanarak, sigorta şirketlerinin karar mekanizmalarını modellemiş ve bu mekanizmaların hastalar üzerindeki etkilerini ölçmüştür.

3. Argümanlar:

· Sigorta şirketlerinin maliyet azaltma politikaları, sağlık hizmetlerinin kalite ve erişilebilirliğini doğrudan olumsuz etkilemektedir.

· Sistem, özellikle düşük gelirli bireyleri daha fazla mağdur etmektedir ve bu durum toplumsal eşitsizlikleri derinleştirmektedir.

· Verimlilik odaklı kararlar, hastaların tedavi gecikmelerine ve hatta önlenebilir ölümlere maruz kalmasına neden olmaktadır.

4. Sonuçlar: Tez, sağlık sisteminin hasta odaklı bir yaklaşıma dönüştürülmesi gerektiği sonucuna varmıştır. Ayrıca, sigorta süreçlerinin daha şeffaf hale getirilmesi ve algoritmik karar verme mekanizmalarının etik standartlara uygun şekilde düzenlenmesi gerektiğini önermiştir.

5. Kaynaklar: Mangione, bu çalışmayı yaparken kamuya açık sigorta verileri, hastane kayıtları ve hasta şikayet raporlarını analiz etmiştir. Ayrıca, sağlık politikası alanında uzmanlaşmış literatürden ve sistem modellemesi üzerine yapılan akademik çalışmalardan yararlanmıştır. Tez, Pennsylvania Üniversitesi’nin Mühendislik Fakültesi arşivinde bulunmaktadır.

Cinayetin ve Yakalanmanın Kronolojisi

4 Aralık 2024: UnitedHealthcare CEO’su Brian Thompson, Manhattan, New York’ta bir toplantıdan çıkarken silahlı saldırıya uğradı. Mangione, olay yerine yakın bir kafede birkaç saat boyunca kurbanı izlediği güvenlik kameralarıyla tespit edilmiştir. Cinayet sırasında 3D yazıcıyla üretilmiş, izlenmesi zor bir “hayalet silah” kullanmıştır. Thompson, sırtından ve bacağından vurularak ağır yaralanmış, olay yerinde hayatını kaybetmiştir.

5 Aralık 2024: New York Polisi, olaya ilişkin soruşturmayı başlattı. Görgü tanıkları, saldırganın fiziksel eşkalini ve kaçış yönünü tarif etti. Mangione’nin kaçışını belgeleyen kamera kayıtları analiz edildi.

6–8 Aralık 2024: Polis, güvenlik kameraları ve araç plakası üzerinden Mangione’nin Pennsylvania’ya kaçtığını tespit etti. Suç mahallinde bulunan boş kovanlardan balistik inceleme yapılarak, kullanılan silahın yasadışı bir şekilde üretildiği anlaşıldı.

9 Aralık 2024: Mangione, Altoona, Pennsylvania’da bir otelde saklanırken tutuklandı. Olay sırasında üzerinde saldırıda kullandığı silah bulundu. Ayrıca, Mangione’nin otel odasında sağlık sigortası mağdurlarına dair topladığı belgeler ve kişisel not defterleri ele geçirildi.

10 Aralık 2024: Mangione, New York’a iade edildi ve birinci derece cinayet, terörizm amacıyla cinayet, yasadışı silah bulundurma gibi suçlamalarla mahkemeye çıkarıldı. İlk duruşmada sessiz kalma hakkını kullandı.

12 Aralık 2024: Mangione’nin yazdığı ve saldırıdan önce yayımladığı manifesto, medya tarafından ifşa edildi. Bu metin, saldırının arka planındaki motivasyonları açıklığa kavuşturdu.

Cinayeti İşleme Motivasyonu ve ABD’deki Tarihsel ve Sosyal Arka Plan

Luigi Mangione’nin cinayeti işleme motivasyonu, ABD sağlık sistemine ve onun yol açtığı toplumsal eşitsizliklere dayanmaktadır. Mangione’nin tutuklanmasının ardından yazdığı manifesto kamuoyuna sızdırılmıştır. Bu metinde, Mangione sağlık sigortası sistemini “bir insanlık suçu” olarak nitelendirmiş ve Brian Thompson’ı bu sistemin baş temsilcisi olarak hedef aldığını belirtmiştir.

Brian Thompson Hakkında

Brian Thompson, ABD’nin en büyük sağlık sigortası şirketlerinden biri olan UnitedHealthcare’in CEO’su olarak görev yapıyordu. Kariyerine muhasebe ve finans sektöründe başlayan Thompson, sağlık sigortası endüstrisinde hızla yükselmiş ve UnitedHealthcare’in liderliğini üstlenmiştir. Thompson, şirketin kârlılığını artırmaya yönelik stratejiler geliştirmesiyle tanınıyordu. Bu stratejiler arasında maliyet düşürücü politikalar ve sigorta kapsamındaki hizmetlerin sıkı denetimi öne çıkmaktadır.

UnitedHealthcare, ABD sağlık sektöründe sigorta sağlayıcıları arasında en büyük oyunculardan biridir. Şirket, 2024 itibarıyla 50 milyonun üzerinde müşteri tabanına sahip olup, yıllık geliri 300 milyar doları aşmıştır. UnitedHealthcare, sektördeki pazar payı açısından birinci sırada yer almaktadır ve ABD sağlık sisteminde sigorta hizmetlerine erişimi şekillendiren en etkili kurumlardan biridir. Ancak şirket, sık sık sağlık hizmetlerine erişimin kısıtlanması ve yüksek maliyetler nedeniyle eleştirilere hedef olmaktadır.

Thompson, özellikle sigorta kapsamı dışında kalan tedavi masraflarına ilişkin davalarla ve halk sağlığını etkileyen politikalarla anılmaktadır. Çeşitli tüketici hakları grupları, UnitedHealthcare’i kârı önceliklendirmekle suçlamış ve şirketin şeffaf olmayan uygulamaları hakkında soruşturma taleplerinde bulunmuştur. Siyasi bağlamda, şirketin bazı politikacılarla yakın ilişkiler geliştirdiği ve sağlık sektörü reformlarını engellemeye yönelik lobi faaliyetleri yürüttüğü iddiaları gündeme gelmiştir.

ABD Sağlık Sisteminin Sorunları

ABD sağlık sistemi, gelişmiş ülkeler arasında en yüksek harcamalara sahip olmasına rağmen erişim ve verimlilik açısından ciddi eleştirilere maruz kalmaktadır. 2024 yılı itibarıyla ABD, Gayri Safi Yurtiçi Hasıla’nın (GSYİH) yaklaşık %17'sini sağlık harcamalarına ayırmaktadır (cms.gov). Bu oran, Avrupa Birliği ülkelerindeki ortalama %9–10 seviyesinin neredeyse iki katıdır. Ancak, bu yüksek harcama sağlık hizmetlerinin kalitesi ve erişilebilirliği açısından olumlu bir tablo çizmemektedir.

· Sağlık Harcamaları ve Erişim Karşılaştırması

• ABD’de kişi başına düşen yıllık sağlık harcaması yaklaşık 12.000 dolar iken, Almanya’da bu rakam 8.000 dolar, Birleşik Krallık’ta ise 5.000 dolardır (OECD). Ancak ABD’de sağlık sistemine erişim, Avrupa ülkelerine kıyasla daha kısıtlıdır.
• ABD, dünyadaki en yüksek bebek ölüm oranlarına sahip gelişmiş ülkelerden biridir. Her 1.000 canlı doğumda yaklaşık 5.4 ölüm gerçekleşirken, bu oran Norveç’te 1.8, Japonya’da ise 1.6'dır (The World Factbook, CDC, UNICEF).

· Sağlık Sistemi ve Sosyal Kapsayıcılık

Avrupa’da sağlık sistemleri, genellikle sosyal devlet anlayışına dayalı olarak yapılandırılmıştır. Bu sistemlerde temel hedef, sağlık hizmetlerinin herkes için eşit ve kapsayıcı olmasıdır. Almanya’nın Bismarck modeli veya Birleşik Krallık’ın Beveridge modeli gibi yapılar, sağlık hizmetlerini kamu kaynaklarıyla finanse ederken özel sektörün rolünü de düzenler. Buna karşın ABD sağlık sistemi, büyük ölçüde piyasa mekanizmalarına dayanmakta ve hizmetlerin önemli bir kısmı özel sigorta şirketleri tarafından sağlanmaktadır.

ABD’de sağlık sisteminin kamusal bir hizmet olarak yeterince gelişememesinin ana nedenlerinden biri, ülkenin bireyci sosyal yapısı ve hükümet müdahalelerine karşı tarihsel olarak duyulan güvensizliktir. 20. yüzyıldaki bazı sağlık reformu çabaları, “sosyalizm” eleştirileri nedeniyle başarısız olmuştur. Örneğin, 1940'larda Başkan Truman’ın ulusal sağlık sigortası planı Kongre tarafından reddedilmiştir.

· Sağlık Sisteminin Performans Ölçütleri

• Sağlık Eşitsizlikleri: ABD’de gelir düzeyi düşük bireyler, sağlık hizmetlerine erişimde ciddi engellerle karşılaşmaktadır. Harvard Tıp Fakültesi’nin 2023 raporuna göre, yılda yaklaşık 68.000 kişi, sağlık hizmetlerine erişim sağlayamadığı için önlenebilir nedenlerden hayatını kaybetmektedir.
• Hayat Beklentisi: ABD’de ortalama yaşam süresi 77 yıl ile diğer gelişmiş ülkelerin gerisindedir (CDC). Japonya’da bu rakam 84 yıl, İsviçre’de ise 83 yıldır (OECD).
• Sağlık Hizmetlerinin Verimliliği: ABD, sağlık hizmetleri verimliliği endeksinde 34 OECD ülkesi arasında 30. sıradadır. Yüksek maliyetler, düşük erişilebilirlik ve etkisiz süreçler bu sıralamanın başlıca nedenleridir.

· Sosyal Eleştiriler ve Tarihsel Bağlam

ABD sağlık sistemi, uzun yıllardır toplumsal eşitsizliklerin bir sembolü olarak eleştirilmekte ve zaman zaman protestolara, sanatsal üretimlere ve toplumsal hareketlere ilham vermektedir.

• 1960’lar: ABD’de Medicare ve Medicaid programlarının 1965 yılında Başkan Lyndon B. Johnson tarafından hayata geçirilmesi, dönemin büyük toplumsal hareketlerinin baskısıyla mümkün olmuştur. Ancak bu programlar yoksulları ve yaşlıları hedef alan kısıtlı kapsamları nedeniyle yeterli bulunmamıştır.
• 1993: Başkan Bill Clinton’ın sağlık reformu girişimi, büyük sigorta şirketlerinin lobi faaliyetleriyle engellenmiştir. Reform karşıtı kampanyalar, bireyci özgürlük söylemleri ve “hükümetin sağlık sistemine müdahalesi” korkusunu kullanmıştır.
• 2009–2010: Affordable Care Act (Obamacare) yasasının kabulü sırasında kitlesel protestolar yaşanmıştır. Reformun savunucuları, sağlık hizmetlerinin bir insan hakkı olduğunu vurgularken; karşıtları bu girişimi “sosyalist bir müdahale” olarak nitelendirmiştir.

Obamacare: Hedefleri ve Tepkiler

Affordable Care Act, sağlık sigortasını daha geniş kitlelere ulaştırmayı ve sağlık sisteminin erişilebilirliğini artırmayı amaçlamıştır. Temel hedefleri şunlardı:

1. Sigorta kapsamını genişletmek.

2. Sigorta şirketlerinin, “önceden var olan sağlık sorunları” nedeniyle bireyleri sigorta kapsamı dışında tutmasını yasaklamak.

3. Düşük gelirli bireyler için sigorta maliyetlerini sübvanse etmek.

Ancak Obamacare, hem Demokrat hem de Cumhuriyetçi seçmenler arasında kutuplaştırıcı bir etki yaratmıştır. Reformun bir kısmı başarılı olmuş; ancak sigorta maliyetlerinin artmaya devam etmesi, programın uzun vadeli etkisini sınırlamıştır. Sigorta şirketleri ve büyük işverenler, reformun bazı bölümlerini etkisiz hale getirmek için lobi faaliyetleri yürütmüştür.

Daha Önceki Saldırılar

ABD sağlık sistemine yönelik şiddet eylemleri nadir olmakla birlikte, zaman zaman bireysel saldırılar yaşanmıştır:

• 2018: Bir sağlık borcu nedeniyle iflas eden bir birey, sigorta şirketi ofisine silahlı saldırı düzenlemiş ve iki çalışanı yaralamıştır. Bu olay, sağlık sistemindeki eşitsizliklerin nasıl bireysel öfkeye dönüşebileceğini göstermiştir.
• 2021: COVID-19 pandemisi sırasında, hastane çalışanları ve kamu görevlilerine yönelik tehditler artmıştır. Pandeminin yükünü çeken yetersiz sağlık sisteminin yarattığı stres, bireysel öfke patlamalarına neden olmuştur.

Sağlık Sistemi ve Politik Kutuplaşma

ABD’deki sağlık sistemi reformları, tarihsel olarak siyasi kutuplaşmaların merkezinde yer almıştır. Sağlık hizmetlerini kamusallaştırma önerileri, genellikle “sosyalizm” korkusu üzerinden manipüle edilmiştir. Bu durum, ABD’nin bireyci kültürel yapısı ve hükümete duyulan güvensizlikle de ilişkilidir.

Mangione’nin eylemi, bu tarihsel ve sosyal bağlamda değerlendirilmelidir. ABD sağlık sistemine yönelik bireysel öfke, yıllardır süregelen toplumsal ve politik gerilimlerin bir yansımasıdır.

ABD’deki sağlık sistemi, uzun süredir toplumsal eşitsizliklerin bir sembolü olarak görülmektedir. Özellikle sigorta şirketlerinin kâr odaklı yaklaşımı, sağlık hizmetlerinin insan hakları çerçevesinde erişilebilirliğini tartışmaya açmıştır.

2010'da yürürlüğe giren Affordable Care Act (Obamacare), sigorta kapsamını genişletmeyi amaçlasa da sistemin köklü sorunlarını çözememiştir.

Mangione’nin eylemi, bu tarihsel bağlamın bir parçası olarak değerlendirilmektedir. Kendisi, cinayetle sistemde bir farkındalık yaratmayı amaçladığını belirtmiştir.

Popüler Kültürde Yansımalar

ABD sağlık sistemi eleştirileri, sinema, edebiyat ve müzik gibi alanlarda da kendine yer bulmuştur:

• “Sicko” (2007): Michael Moore’un belgeseli, ABD sağlık sisteminin kar odaklı yapısını ve sigorta şirketlerinin insan hayatı üzerindeki etkisini sert bir şekilde eleştirmiştir.
• “The Rainmaker” (1997): John Grisham’ın aynı adlı romanından uyarlanan bu film, sağlık sigortası sistemindeki çürümüşlükleri ve bireylerin karşılaştığı adaletsizlikleri gözler önüne sermiştir.
• Protest Müzik: Rage Against the Machine gibi gruplar, şarkı sözlerinde ABD sağlık sistemi ve genel toplumsal adaletsizliklere dair eleştirilerde bulunmuşlardır.

Mangione Manifestosunun Ana Hatları

Luigi Mangione’nin “Bir Sistemin Kurbanları” başlıklı manifestosu, ABD sağlık sistemine yönelik sert eleştiriler içermektedir. Metnin bazı sansasyonel bölümleri, ABD’de hem kamuoyunda hem de medya çevrelerinde yoğun tartışmalara yol açmıştır. Bazı kesimler tarafından bir “terörist bildirisi” olarak eleştirilirken, diğerleri tarafından “çaresizlerin sesi” olarak tanımlanmıştır. Metnin yayımlanması, hem politik hem de sosyal tartışmaları daha da derinleştirmiştir. Manifesto, Mangione’nin bireysel öfkesinin yanı sıra geniş toplumsal eşitsizlikleri de dile getiren dört ana tema etrafında şekillenmiştir:

· Sağlık Sigortası ve İnsan Hakları

Mangione, sağlık hizmetlerinin ticarileştirilmesini “modern kölelik” olarak nitelendirmiştir. Şirketleri, insan hayatını maliyet-etkinlik hesaplarına indirgeyen “acımasız makinalar” olarak tanımlamıştır. Manifestosunda şu ifadeye yer vermiştir:

“Sağlık, bir ayrıcalık değil, temel bir insan hakkıdır. Ancak bu ülkede, yaşamınızın değeri banka hesabınızın büyüklüğüyle ölçülüyor. Bu, modern zamanların en büyük insanlık suçudur.”

Mangione ayrıca, sigorta şirketlerinin “karar vericiler” olarak sağlık profesyonellerinin önüne geçtiğini ve hasta sağlığını riske attığını ifade etmiştir.

· Eşitsizliğin Sonuçları

Manifesto, kişisel hikayeler ve verilere dayalı bir dille ABD sağlık sisteminin yol açtığı trajedileri anlatmaktadır. Mangione, kendi ailesinin sağlık hizmetlerine erişim mücadelesini detaylandırarak, bunu milyonlarca Amerikalının ortak deneyimi olarak tanımlamıştır:

“Babamın son nefesini verirken sağlık sigortası şirketinden gelen bir red mektubunu elinde tutuyordu. Biz sadece bir istatistik değiliz; bu sistemin kurbanıyız.”

ABD’deki sağlık sisteminin gelir adaletsizliğini nasıl derinleştirdiğine dair istatistikler ve örnekler manifesto boyunca sıklıkla yer almaktadır.

· Kapitalizm Eleştirisi

Mangione, sağlık sistemi üzerinden genel bir kapitalizm eleştirisi yapmıştır. ABD’deki sağlık sisteminin yalnızca bir ekonomik modelin yansıması olduğunu savunmuş ve şu ifadeleri kullanmıştır:

“Sigorta şirketleri ve hastane ağları, insan bedenlerini kâr için sömürüyor. Bu, modern çağın yeni kölelik sistemidir. Hastalar, kâr odaklı sağlık sektörü tarafından rehin alınmış durumdadır.”

Kapitalizmin temel değerlerini reddettiğini belirten Mangione, sağlık sisteminin kamusal ve eşit bir modelde yeniden yapılandırılması gerektiğini vurgulamıştır.

· Adalet Çağrısı

Manifesto, ABD halkına yönelik doğrudan bir çağrıyla sona ermektedir. Mangione, eyleminin “bir kıvılcım” olmasını istediğini ve sistemin kökten değişmesi gerektiğini savunmuştur. Manifestoda şu dikkat çekici ifadeye yer verilmiştir:

“Bu kurbanlardan biri olmak istemiyorsanız, ayağa kalkın ve sesinizi çıkarın. Sağlık sistemini yeniden inşa etmenin zamanı geldi. Sistem yıkılmadan, adaletin doğması imkansız.”

Mangione, halkı kitlesel bir harekete davet ederken, eyleminin bu harekete bir başlangıç noktası olmasını umduğunu dile getirmiştir.

Kamuoyu Yankıları

Cinayetin ardından kamuoyunda geniş çaplı tartışmalar ve kutuplaşmalar yaşanmıştır. Hem geleneksel medya organları hem de sosyal medya platformlarında olayla ilgili farklı görüşler dile getirilmiş ve derin analizlere konu olmuştur.

Medya Tepkileri

• Ana Akım Medya: Cinayet, genellikle “korkunç bir şiddet eylemi” olarak tanımlanmıştır. The New York Times, Mangione’nin eylemini kınamış ve şiddetin toplumsal sorunların çözümüne hiçbir şekilde katkı sunamayacağını vurgulamıştır. CNN’de yayınlanan bir panelde, eylemin “terörist bir saldırı” olduğu dile getirilmiş ve Mangione’nin sağlık sistemi eleştirileriyle ilgili haklı yönler olsa bile yönteminin kabul edilemez olduğu belirtilmiştir.
• Alternatif Medya: Sol eğilimli medya platformları, Mangione’yi “çaresiz bir halkın sembolü” olarak tanımlamıştır. Democracy Now gibi yayınlar, olayın sağlık sisteminin yarattığı adaletsizliklere dikkat çektiğini savunmuş ve eylemin arkasındaki motivasyonun derinlemesine anlaşılması gerektiğini ifade etmiştir. Jacobin dergisi, Mangione’nin manifestosunu detaylı bir şekilde analiz ederek, sağlık sistemindeki çarpıklıkların bireyleri nasıl radikalleştirdiğini açıklamaya çalışmıştır.

Önemli Figürlerin Tepkileri

• Elizabeth Warren (Demokrat Senatör):

“Bu tür şiddet eylemleri kabul edilemezdir. Ancak Mangione’nin eleştirilerinin temelindeki sağlık sisteminin adaletsizliğini görmezden gelemeyiz. Reformlara olan ihtiyacımız her zamankinden daha büyük.”

• Tucker Carlson (Fox News Sunucusu):

“Mangione, sol politikaların ne kadar tehlikeli olabileceğinin açık bir kanıtıdır. Sağlık reformu bahanesiyle bireyleri şiddete teşvik eden ideolojik bir çerçeve oluşmuştur.”

• Bernie Sanders (Senatör ve Eski Başkan Adayı):

“Mangione’nin yöntemlerini desteklemiyorum, ancak onun manifestosu, ABD sağlık sisteminin bir utanç kaynağı olduğunu bir kez daha gözler önüne sermiştir. Sağlık, bir insan hakkıdır.”

• Michael Moore (Belgesel Yapımcısı):

“Mangione’nin eylemleri, yıllardır söylediğimiz bir gerçeğin trajik bir yansımasıdır: ABD sağlık sistemi insanları umutsuzluğa sürüklüyor.”

Sosyal Medya Reaksiyonları

Sosyal medya platformları, olayın yankı bulduğu en aktif alanlardan biri olmuştur. Twitter, Instagram ve Reddit gibi platformlarda JusticeForMangione ve HealthcareReformNow gibi etiketler trend olmuştur.

Destekleyen Gruplar:

• Sağlık reformu savunucuları ve sosyal adalet aktivistleri, Mangione’nin manifestosunu paylaşarak onun “çaresizlerin sesi” olduğunu savunmuşlardır.
• Twitter’da “Mangione’nin haklılığını savunan” gönderiler çok fazla etkileşim almış ve destek görmüştür. Reddit’teki “HealthcareJustice” topluluğunda, olay sonrası üye sayısı hızla artmıştır.

Karşı Çıkan Gruplar:

• Sağlık sektörü çalışanları ve bazı muhafazakâr gruplar, Mangione’nin eylemini kınamış ve onu “terörist” olarak etiketlemiştir. “NoToViolence” etiketi altında yapılan paylaşımlar, olayın yalnızca bireysel bir nefret suçu olarak görülmesi gerektiğini savunmuştur.

Kampanyalar ve Kümelenme Analizi

• Destek Kampanyaları: “Healthcare for All” hareketi, Mangione’nin manifestosundaki sağlık reformu taleplerini gündeme taşımak için bir kampanya başlatmıştır. Bu kampanya, sosyal medya platformlarında geniş bir yankı uyandırmış ve Change.org’da bir dilekçe 1 milyon imzaya ulaşmıştır.
• Muhalif Kampanyalar: Sigorta şirketlerinin desteklediği lobi grupları, Mangione’nin eyleminin “sağlık sektörüne yönelik haksız bir saldırı” olduğunu vurgulayan açıklamalar yapmıştır. Bu gruplar, olayın halk arasında sağlık sektörüne duyulan güveni zedelediğini iddia etmiştir.

Cinayetin Ulusal ve Uluslararası Siyasi Çevrelerde Yankıları

Ana Akım Partiler

• Demokrat Parti: Cinayeti sert bir dille kınadı ve şiddet eylemlerinin sağlık reformu gibi konularda çözüm sunamayacağını vurguladı. Parti liderlerinden biri olan Hakeem Jeffries, “Mangione’nin eylemi, sağlık sistemimizdeki sorunlara yönelik haklı eleştirilerin gölgede kalmasına neden oluyor. Ancak bu, reformlar için çalışmayı bırakmamız gerektiği anlamına gelmiyor” dedi.
• Cumhuriyetçi Parti: Cumhuriyetçiler, cinayeti sağlık sistemine yönelik “popülist nefretin” bir sonucu olarak tanımladı ve bunun sağlık reformu taleplerini baltaladığını savundu. Parti lideri Kevin McCarthy, “Şiddet hiçbir koşulda kabul edilemez. Bu olay, solun tehlikeli ve radikal fikirlerinin bir yansımasıdır” açıklamasında bulundu.

Alternatif ve Radikal Partiler

• ABD Komünist Partisi: Parti, cinayeti doğrudan desteklemese de Mangione’nin eleştirilerinin haklı olduğunu ifade etti. Parti liderleri, sağlık sistemini reforme etmenin yeterli olmadığını, tamamen kamulaştırılması gerektiğini belirtti. Parti adına yapılan bir açıklamada, “Mangione’nin yöntemi yanlış, ancak sistemin çürümüşlüğünü göz ardı edemeyiz” denildi.
• Yeşil Parti: Yeşil Parti, cinayeti kınamakla birlikte sağlık sistemine yönelik eleştirilerin toplumda geniş bir yankı bulduğuna dikkat çekti. Parti lideri Jill Stein, “Mangione’nin eylemi, sağlık sistemimizin insan hayatını nasıl bir ticari mala dönüştürdüğünü bir kez daha gözler önüne serdi. Ancak şiddetle reform yapılmaz” ifadelerini kullandı.

Avrupa ve Diğer Gelişmiş Ülkelerden Tepkiler

Cinayet, ABD dışındaki siyasi çevrelerde de dikkat çekti ve çeşitli yorumlara yol açtı:

• Almanya: Almanya Sağlık Bakanı Karl Lauterbach, ABD sağlık sisteminin eleştirildiği bir açıklama yaparak, “Bu trajik olay, sağlık hizmetlerinin bir ticaret konusu olduğu bir sistemin tehlikelerini gözler önüne seriyor. Almanya’da herkesin eşit sağlık hizmetine erişme hakkı vardır, bu ABD için de bir hedef olmalıdır” dedi.
• İngiltere: Birleşik Krallık İşçi Partisi lideri Keir Starmer, olay hakkında yaptığı açıklamada, “ABD’deki sağlık sistemi tartışmaları, evrensel sağlık hizmetlerinin bir insan hakkı olarak korunmasının önemini bir kez daha gösteriyor. NHS, böyle trajedilerin yaşanmasına karşı bir kalkan işlevi görür” dedi.
• Fransa: Fransa Sağlık Bakanı Aurélien Rousseau, “Mangione’nin eylemi kınanmalı, ancak bu olay, ABD’deki sağlık sisteminin reform ihtiyacını göz ardı etmek için bir bahane olmamalıdır” dedi.
• Kanada: Kanada Başbakanı Justin Trudeau, “Kanada’da sağlık hizmetleri ücretsizdir ve herkes için erişilebilirdir. ABD’deki bu trajik olay, sağlık sistemimizin değerini bir kez daha anlamamızı sağlıyor” ifadelerini kullandı.

Uluslararası Sağlık Örgütleri ve Sivil Toplum Tepkileri

• Dünya Sağlık Örgütü (WHO): WHO Genel Direktörü Dr. Tedros Adhanom Ghebreyesus, olay hakkında bir açıklama yaparak, “Sağlık hizmetlerine erişim, bir insan hakkıdır ve bu hak hiçbir koşulda şiddetle savunulmamalıdır. ABD sağlık sistemi, dünyaya adil bir model sunma konusunda başarısız kalmıştır” dedi.
• Sınır Tanımayan Doktorlar (MSF): MSF, Mangione’nin manifestosundaki sağlık sistemi eleştirilerine dikkat çekerek, “Bu olay, sadece ABD’de değil, dünyadaki sağlık sistemleri üzerine yeniden düşünmemiz gerektiğini gösteriyor. Ancak şiddet hiçbir zaman çözüm olamaz” ifadelerini kullandı.

Sonuç

Bu olay, ABD’nin sağlık sistemi reformları konusundaki uluslararası algısını da etkilemiştir. Avrupa’da sağlık hizmetlerinin kamusal ve sosyal bir hak olarak sağlanıyor olması, ABD’deki sistemin yetersizliklerini daha belirgin hale getirmiştir. Mangione’nin eylemi, dünya genelinde sağlık hizmetlerinin özelleştirilmesi ve ticarileştirilmesine dair tartışmaları da alevlendirmiştir.

Bilgi nedir?

Bir şeyi bildiğimizi söylediğimizde neyi kastederiz? Bildiğimiz ve bilmediğimiz şeyler arasındaki fark tam olarak nedir? Bilmek gerçekle bağ kurmak mıdır?

Bir bilen varsa bir de bilinen olmalıdır. Bilen ile bilinen arasındaki bağlantıyı mümkün kılan koşullar nelerdir?

Bilgi felsefesi açısından bu soruların felsefe tarihini boydan boya kesen ciltler dolusu yanıtları var. Ancak burada daha basit ve yaygın bir ön tanıma değinmekle yetineceğim.

• Gerekçelendirilmiş Doğru İnanç Olarak Bilgi

a. Doğruluk Koşulu: Yalnızca doğru şeyleri bilebiliriz.

b. İnanç Koşulu: Bir kişinin bir şeyi bilebilmesi için ona güçlü bir biçimde inanıyor olması gerekir.

c. Gerekçelendirme Koşulu: Bir şeyin doğruluğuna inanmak için yeterli gerekçenin olması gerekir.

Bilginin ne olduğu, nasıl tanımlanması gerektiği, nasıl alt parçalara ayrılabileceğine ilişkin çok daha fazla tartışma ve kuram vardır. Ancak bunların birçoğu yine üç parçalı analize veya bu analizin eleştiri ve revizyonunlarına dayanır.

Bilginin tanımına girmişken tercüme kaynaklı terminoloji ve kavram karmaşası sorununa değinmekte de yarar var. İngilizcede “knowledge” ve “information” iki farklı sözcükle ifade edilen iki ayrı kavram, Türkçede tek bir sözcükle, “bilgi” sözcüğüyle karşılanıyor. Britannica sözlüğüne göre iki kavram arasındaki ayrım şöyle tarif edilir:

“Knowledge” anlamındaki bilgi, deneyim veya eğitim yoluyla elde ettiğimiz farındalık, kavrayış veya beceridir. “Information” (enformasyon) anlamındaki bilgi ise bir konu hakkındaki olgu ve ayrıntılardır. Örneklendirecek olursak:

• Mühendislik alanında derin bilgiye sahip olmak: knowledge.
• Felsefi tartışmalar yürütebilecek düzeyde bilgi sahibi olmak: knowledge
• Evde kendi imkanlarıyla bomba yapacak kimya bilgisine sahip olmak: knowledge
• Bir ajanın kişisel bilgilerinin ifşa olması: information.
• Belli bir şehirdeki seçmen tercihlerinin araştırılmasıyla ulaşılan bilgi: information.

Bu tanım ve örneklerden anlaşılacağı üzere “knowledge” anlamındaki bilgi çoğunlukla enformasyon, veri, deneyim, pratik beceri, tefekkür (“reflection”) hatta yer yer sezgi gibi unsurların bir bileşkesinden oluşur. Enformasyon (veya çevirilerde denediğim sözcükle “malumat”) ise bilgiyi oluşturacak olan tekil olay, olgu veya veriler kümesini ifade eder.

Bilgi (“knowledge”), saydığımız unsurların basit bir bileşkesi olmasının ötesindedir. Bu unsurlar akılda harmanlanıp (yani tefekkür edilip) enformasyon ve deneyimden başka bir şeye dönüşür. Soyut varlıklar, kavramlar, düşünceler böylece oluşur.

Bilginin kaynağının deneyim mi yoksa aklın kendisi mi olduğuna ilişkin feslefi tartışma çok köklüdür. Örneğin Platon, evreni “episteme” ve “doxa” olarak ikiye ayırır. Doxa, duyularımızla algıladığımız, deneyimlediğimiz dünyadır. Kusurlu, çarpıtılmış ve eksiktir. Episteme ise gerçek ve kusursuz bilginin kaynağı olan, fiziksel alemin ötesinde bir idealar dünyasıdır. Yani Platon’a göre gerçek bilgiye bu dünyadaki kusurlu deneyimimizle ulaşmamız mümkün değildir. Gerçek bilginin kaynağı dünyada değil zihindedir.

Öğrencisi Aristoteles ise şöyle der: “Bir duyusunu kaybeden bir evreni kaybeder.”

Aristo, bilgiye duyu ve deneyimle ulaşmanın da mümkün olduğunu söyler, hatta bu ifadesiyle duyuların bilgiye ulaşmak için vazgeçilmez olduğunu belirtir. Aristo bilimsel bilgi dediğimiz özel, tikel ve birbirinden bağımsız deneyimlerin bilgisinin çeşitli sorgulama, sınama, akıl yürütme faaliyetleri neticesinde bilimsel bilgi (“knowledge”) halini alabilmesi için gerekli patikayı sunmuş olur.

Platon ve Aristoteles’in argümanlarıyla özetlediğimiz bu temel ayrım gelişip dönüşümler geçirerek tartışılmaya devam etmiştir. Bununla birlikte mutlak ve gerçek bir bilgi olmadığını, hakikatin asla deneyim ve akıl yoluyla kavranamayacağını iddia edenler de olmuştur. Şüphesiz bu argümanda da bir doğruluk payı olmasaydı sürekli genişleyen, derinleşen, kendini tekrar tekrar sınayarak dönüştüren bilimsel bilgiden bahsedemezdik. Zira bilimsel düşünme, hiçbir zaman mutlak bilgiye ulaşma iddiasında olmaz, daima görece en doğru bilgiyi ortaya koymaya çalışır. Bitimsiz bir arayıştır. Bu yönüyle bilimsel uğraşın kendisi de uhrevi bir hakikat yolculuğuna benzer.

Bilginin ne olduğuna, nasıl tanımlanması gerektiğine ilişkin tartışmalarda önemli eşiklerden biri de Kant olmuştur. Kant’a göre nesneler arasında kurduğumuz ilişkiler nesneden bağımsızdır, evrenseldir, aklın ürünüdür. Birçok kavramsal kategori evreni anlamak için aklın öncül olarak doğru ve gerçek kabul ettiği düşünsel üründür. Nedensellik dediğimiz akıl yürütme biçimi bunun bir örneğidir. Bir şeyin onu takip eden başka bir şeyin nedeni olduğu bilgisi bir soyutlama süreciyle ortaya çıkar, bu düşünsel ürün de sınama yoluyla teyit edilir.

Bilgi deyince neyi kastettiğimizi ve kavramsal ayrımları belirginleştirdiysek ana temalarımıza biraz daha ilerleyelim.

Ezoterik bilgi denince kastettiğimiz bilgi, hangi tür bilgidir?

Ezoterik bilgi, basitçe herkesin değil yalnızca belirli sınamalardan geçebilmiş, arzu edilen yetkinliklere ulaşabilmiş dar ve ayrıcalıklı bir grubun ulaşabildiği bilgidir. Bu tanımdan hareketle Hermes Trismegistus ve Yahudi mistisizmi Kabala’dan modern tarikatlara kadar hemen tüm inisiyatik topluluklar ezoterik bilgi pratiğinin temsilcileri olarak akla gelir. Eski pratikleri incelediğimizde hakikat yolcusu veya hakikatin taşıyıcısı olma iddiasındaki bu toplulukların öne çıkanlarının işlevsel olarak buluştuğu yer, zamanının en değerli bilgisine (örneğin Hermetizm’de maji, simya, astronomi vb.) sahip olma, bu bilgi sayesinde varlığını koruyabilme ve sürdürebilme pratiğidir. Seçilmiş bir insan grubunun sahip olabildiği ilim ve irfana sahip olma, bunu muhafaza etme ve sonraki seçilmiş kuşaklara aktarma… Bu tariften hareketle Orta Çağ sonlarında ve Rönesans üniversiteleriyle ortaya çıkmaya başlayan “hümanistler”, “okumuşlar” zümresi de zikrettiğimiz değerli bilgi sahipliği işlevini yürüten, dahil olabilmek için belirli sınavlardan ve güven aşamalarından (inisiyasyondan) geçmeyi gerekli kılan ezoterik topluluklar olarak değerlendirilebilir. Tekrar vurgulamak gerekirse burada anahtar nitelik inisiyasyon olduğu kadar hakikatin bilgisine erişme ve elde tutma iddiasıdır. Ayrıca modern döneme kadar dini ve mistik bilgi ile bilimsel bilgiyi birbirinden ayırmak da pek mümkün değildir. Önemli olan hakikatin bilgisine neyin dahil olduğudur.

Republic of Letters (Edebiyat Cumhuriyeti, Okumuşlar Cumhuriyeti)

Alman sosyolog Karl Mannheim aydınları “boşlukta yüzen, bir yere bağlı olmayan, sınıfsız bir tabaka, bir aydınlar sınıfı” olarak niteler. Aydın kavramının tanımına dair ihtilaflar ve farklı yaklaşımlar olsa da, çoğunluk şurada birleşmektedir: Özellikle modern öncesi dönemde Batıda aydınlar sınıraşan, uyruklarından ve diğer sınıfsal konumlarından bağımsızlaşan ayrı bir komünite haline gelmeye başlamıştı. 1400’lerden 1800’lere kadar okumuşlar tabakası kendisini “Respublica Literaria”nın bir mensubu olarak nitelemekteydi. Bu hayali cumhuriyet, müphem bir aydınlar komünitesinin seçkin mensuplarının dahil olduğu bir üst organizasyon gibiydi. Üyeleri arasında mektuplaşmalar, kitap alışverişleri (ki o dönemde zor bulunan çok değerli bir metaydı), özel ziyaretler gerçekleştirilirdi. Hatta Peter Burke’ün** aktardığına göre “mesleğe” dahil olmak isteyen genç bilginler kendilerine yol gösterecek yaşlı ustalarına törensel bir saygı ve bağlılık sunarlardı. Bu davranışı ve usta-çırak ilişkisini de inisiyasyona benzetmek abartı olmayacaktır. Norbert Elias da Erasmus özelinde Rönesans hümanistlerini “dünyalarındaki tüm toplumsal gruplarla kendi aralarına mesafe koyma olanağı buldukları için bağımsız kalabilmiş, boşlukta yüzen aydın örnekleri” olarak nitelemektedir (aktaran Burke).

Bu ayrı bir sınıf teşekkül etme niteliği esasında henüz ezoterik bir topluluk olmaktan çıkmamış aydınların, dönemin toplumsal yapısıyla arasında bir gerilim doğduğuna da işaret etmektedir. Toplumdan ayrışma yer yer topluma yabancılaşma hatta “yozlaşma” olarak nitelenmiştir. Dahası Burke’ün aktardığına göre 1648’deki Büyük İngiliz Devrimi’ni bu “yabancılaşmışların” yaptığı savunulmuştur.

Aydınlar sınıfının doğmaya başladığı dönem için Mannheim’ın boşlukta yüzen sınıf nitelemesini yapmak mümkünse de bu sınıfın mensuplarının okuma-yazma işiyle meşgul olan bir meslek erbabına dönüşmesiyle birlikte bağlı oldukları kurumları da ortaya çıkmaya başlamıştı. 12. yüzyıldan itibaren kurulmaya başlanan Bologna, Paris, Oxford, Prag gibi üniversiteler, aydınların özel ayrıcalıkları, adetleri, ritüelleri, öğretileri ve hiyerarşisi olan kurumları oluyordu. Başlarda bu kurumlar bugün bildiğimiz anlamıyla bilimsel araştırma ve bilgi üretimiyle uğraşmıyor, (Aristo, Hipokrat, Aquinas vb.) kadim yüksek öğretilerin mesleğe yeni katılanlara aktarılmasıyla ilgileniyordu. Maddi-teknolojik koşullar ve yaygın eğitim denen etkinliğin yokluğu nedeniyle bu kurumları fiilde birer ezoterik yapı olarak nitelemek mümkündür.

Aydınlanma dönemiyle birlikte üniversiteler bu ezoterik niteliklerini yavaş yavaş kaybetmeye başladılar. Artık doğa bilimleri, pratik mesleki bilgiler, ticari uzmanlıklar öğretilen üniversitelerin sayısı çoğalmakta, yaygın eğitim fikri güç kazanmaktaydı. Okumuşlar yavaş yavaş aristokratik bir zümre olmaktan çıkıp iş insanlarına, tüccarlara, burjuvalara dönüşmekteydi. Eğitim bir “yüksek öğretilere” ulaşmanın aracı olmanın ötesinde faydalı bilgiyi edinme ve yayma aracı haline gelmeye başladı. Kapitalist gelişmeye paralel olarak, işçinin belli yetenekleri kazanabilmesi, dahası girişimci ve yöneticilerin rekabette öne geçebilmesi için eğitim artık toplumun en temel kurumlarından biri haline geldi. Aydınlar sınıfı değişen biçimlerde ve ağırlıkta varlığını sürdürse de eğitim ve okumuş-yazmış olmak son yüzyılla birlikte ayrıcalıklı konumunu yitirdi.

Bilginin bir yüksek sınıf teşekkül etmekten bir piyasa ürününe dönüşmesi de kapitalizmin en erken nüveleriyle ortaya çıkmıştı. Daha 15–16. yüzyıllarda Avrupa’daki fuarlarda tüccarlar bilgi alışverişinde bulunmak için bir araya gelmeye başlamıştı. İktisadi gelişmeyle birlikte bilginin kendisi zaman içerisinde en değerli üretim faktörüne dönüştü. Bilgiyi bir ticari ve hukuki meta olarak tescil edip güvence altına alan uluslararası hukuki rejimler ortaya çıktı. Matbaanın icat edilip yaygınlaşmasından sosyal medya araçlarının cebimize girmesine uzanan bir dizi teknolojik gelişme, bilgi dediğimiz şeyin doğasında ve dolayısıyla bilgiyle ilişkilenme biçimlerimizde de radikal dönüşümler yarattı.

Bu dönüşümlerin en önemlilerinden biri, internetin ve bilhassa da yeni medya teknolojilerinin ortaya çıkması oldu. Yüksek kültür ve bilgi komüniteleri ezoterik yapılarını tümüyle yitirmeye başladılar. Enformasyon bir yağmur gibi üzerimize yağmaya başladı. Bilgi edinme süreçleri hiyerarşik olmaktan uzaklaştı, bilginin dolaşımı giderek daha yatay bir düzlemde ve daha demokratik koşullarda gerçekleşir oldu. Bilginin, enformasyonun ve iletişimin bu denli “demokratikleşmesinin” sonuçları gerçekten demokratik mi oldu burası günümüzde oldukça tartışmalı. Öte yandan bu enformasyon patlaması analojik bir tanımlamayla yeni bir ezoterik bilgi türünün doğuşuna yol açtı denilebilir. Nedir bu yeni ezoterizm veya benim adlandırmamla bilgi asimetrisi? Sadece ayrıcalıklıların erişebildiği yeni yüksek bilgi… Büyük Veri.

Bilgi Asimetrisi ve Büyük Veri

Büyük Veri, “sensörler, tarayıcılar, sayısal modelleme uygulamaları, cep telefonları, İnternet, videolar, e-postalar ve sosyal ağlar dahil olmak üzere birçok dijital kaynaktan gelen dijital veri akışını ifade eder.” Bu verileri metinler, geometrik veriler, görüntüler, videolar, sesler ve bunların kombinasyonları olabilir. Geleneksel veri işleme yöntemleri kullanılarak işlenmesi zor olan büyük ve karmaşık veri kümeleridir. Çeşitli alanlarda yenilik ve karar verme süreçleri için hem yeni fırsatlar sunar hem de yeni zorluklar doğurur. Sosyal medya bağlamında, Büyük Veri, Twitter, Facebook ve Instagram gibi platformlarda günlük olarak kullanıcı tarafından oluşturulan büyük miktarda veriyi kapsar.

Büyük Veri teknolojisinin ortaya çıkışı, şirketlere kullanıcı (tüketici) verilerini daha verimli bir şekilde toplamak, analiz etmek ve kullanmak için geniş imkânlar sağladı. Böylece kullanıcılar ve potansiyel kullanıcılar hakkında daha mahrem (çoğunlukla kişilerin kendinin bile farkında olmadığı) bilgiler edinme ve gelecekteki davranışlarını tahmin etme kapasitesine eriştiler. Öte yandan Büyük Veri toplama ve işleme teknolojilerinin küresel ölçekte tekelleşmesi, bu faaliyetlerin toplumsal denetimini ve takibini güçleştirdi. Bunun sonucunda bireylerle Büyük Veri teknolojilerine sahip olan küresel aktörler arasında derin bir bilgi asimetrisi oluştu. Şirketler ve dolaylı olarak da devletler, siyasi karar süreçlerinin yönetilmesi bağlamında ölçüsüz bir üstünlüğe sahip olmaya başladı. Gözetleme ve bilgi toplama, giderek daha görünmez, daha karmaşık ve daha fazla uzmanlık gerektiren bir etkinliğe dönüştüğü için bireylerle karar vericiler arasındaki makas giderek açıldı.

Kanadalı bir siyasi iktisatçı olan Harold Adams Innis, bilginin iktisadını incelerken “bilgi tekelleri” kavramını ortaya attı. Innis’e göre, tarih boyunca iletişim teknolojileri, hakim sosyal yapının yanı sıra zaman ve mekana ilişkin eğilimleri etkilemiş ve bunlardan etkilenmiştir. Örneğin antik Mısır’da karmaşık yazı sistemleri ile kil ve taş gibi taşınmaz iletişim teknolojilerine sahip olan ve bunları kullananların bilgi tekellerine dönüştüğünü ileri sürer. Günümüzde Büyük Veri teknolojisi de bu tür bir bilgi tekelleri oluşum sürecini tetiklemektedir. Alphabet (Google), Meta (Facebook) ve Amazon gibi şirketler, Büyük Veri sayesinde benzersiz içgörüler elde edecek gelişmiş analitik yeteneklere sahiptir ve her saniye büyük miktarda veri toplamaya devam etmektedir.

Büyük teknoloji şirketlerinin elde etmiş olduğu ve çoğunlukla denetimi konusunda tartışmalar olan bu asimetrik olanaklar, belirli bir zümreye toplumsal süreçleri ve akışı yönlendirebilecek bir avantaj sağlıyor. Her saniye elde ettikleri enformasyon ve veri kümesinin işlenmesiyle elde edilen bilgi, çağımızın en değerli “ezoterik” bilgilerinden birini teşkil ediyor. Geleneksel ezoterik yapılardan farklı olarak deneysel bir kullanımla “tekno-ezoterik” olarak tanımlayabileceğimiz bu enformasyon ve bilgi tapınakları, sırlarını hem ticari kazanç için hem de yöneticiler üzerinde nüfuz sahibi olmak için değerlendirebiliyor. Tıpkı Eski Mısır rahiplerinin sahip oldukları doğa bilgisi, dini öğreti gücü ve mistik beceriler sayesinde yöneticilerin kararlarına etki edebilmesi gibi modern teknoloji tapınakları da benzer eylemleri bambaşka olanaklarla ama yine ezoterik bir bilgi türüyle, sadece ayrıcalıklıların elde edebildiği ve işleyebildiği enformasyon yığınıyla gerçekleştiriyor. Emsalsiz enformasyon ve veri yığınını “insight”lara, güçlü öngörülere, ticari ve siyasi kehanetlere dönüştürüyor. Fakat ciddi bir farkla: Geleneksel ezoterik yapılar bunları iyicil amaçlarla, insanlığın yüksek çıkarları doğrultusunda yapma iddiasındaydı. Bu yeni bilgi iktidarının amaçlarının epey farklı olduğuna kimse itiraz etmez sanıyorum.

**Burke, P. (2001). Bilginin Toplumsal tarihi. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.

*Bu yazı Ağustos 2023'te dagarcikturkiye.com web sitesinde yayımlanmıştır.

Türkiye, tarihinin en fazla belirsizlikle dolu seçim sürecine doğru freni patlamış kamyon gibi yol alıyor. Bu harala gürele içinde makro siyaset, hemen hemen tüm diğer sorunları baskılayan bir gürültü gibi kulakları sağır ediyor. İşçi yemekhanelerinden üniversite kütüphanelerine, hatta yatak odalarımıza kadar her yeri makro siyaset işgal etmiş durumda. Jeopolitik stratejilerden başkan adaylığı tartışmalarına, oradan Merkez Bankası verilerine uzanan bir dizi enformasyon bombardımanı günlük yaşamın en mahrem hücrelerine kadar sızmış durumda. Eski kuşakların gençleri apolitik olmakla eleştirdikleri günler bir hayli geride kaldı. 12 Eylül etkisinde yetişen kuşak için bir dönem böyle bir eleştirinin az da olsa haklılık payı vardı belki ama AKP iktidarları döneminde yetişen gençler için apolitik demek şöyle dursun, hayatı siyaset tarafından işgal edilmiş bir kuşak desek yeridir. Bunun yakın tarihteki başlıca nedeninin, AKP iktidarlarının devletin kurumsal birikimini yıkıma uğratıp hayatın her alanını kendi hedefleri için popülist siyasetin alanı haline getirmesi olduğu söylenebilir.

Kurumların işlerliğinin ve kurumlara güvenin dibe vurmasının en somut örneklerinden birini İsmailağa Cemaati’nde 6 yaşında bir kız çocuğunun yıllarca cinsel istismara uğradığı iddialarının kamuoyuna yansıması sonrasında yaşadık. Somut delillerle istismara işaret eden bir iddianameye karşın istismar failinin ve kızın babasının iki yıldır elini kolunu sallayarak gezdiği ortaya çıktı. Bunun üzerine büyük bir toplumsal infial oluştu, halk elindeki iletişim olanaklarıyla kamuoyu baskısı yarattı ve şüpheliler nihayetinde tutuklandı. En bariz, en tartışılmayacak, herkesin hemfikir olacağı hukuksuzlukların giderilmesi için bile genci yaşlısı milyonlarca insanın seferber olması gerekti.

Kurumları işleyen, kurumlarına güven duyulan olağan bir hukuk devletinde böyle bir suç karşısında hukukun işlemesi için vatandaşın siyaset sahnesine atılmasına gerek kalmazdı. Bu nedenle Türkiye’nin kurumlarını ayağa kaldırıp, devlete güveni tesis edip insan kaynağını ve toplumsal enerjisini gelişmeye kanalize edebilmesi için belli ölçüde siyasetsizleşmesine, bir başka ifadeyle toplumun daha verimli biçimde politize olmasına ihtiyaç var.

Birkaç hafta önce internette yayımlanan ve milyonların izlediği bir açık oturum programında söz alan 19 yaşında bir genç siyasetle ilgilenmek zorunda kaldığı için serzenişte bulunuyordu. Bana bu yazdıklarımı düşündüren, o gencin serzenişi oldu. Hem haklı hem de haksız. Haklı, çünkü ülkeyi işgal etmiş olan siyasi anlayış gençlerin enerjisini ve yaşamını kendi amaçları uğruna adeta rendeliyor, un ufak ediyor. Haksız, çünkü Merkez Bankası rezervlerinin ne kadarının swap olduğu veya Suriye sınırında Tel Rifat’ın stratejik konumuyla meşgul olmasa da gençlerin kendi yaşamsal sorunları hakkında farkındalığa sahip olması gerekiyor.

Gelin makro siyaset kakofonisinin duyulmaz kıldığı gençler hakkındaki verilere ve sorunlara bir göz atalım:

TÜİK verilerine göre yapılan kaba bir hesaplamaya göre 2023 seçimlerinde oy kullanacak seçmen sayısı yaklaşık 64 milyon olacak. Bu seçimde ilk kez oy kullanacak genç seçmen sayısı 7 milyon civarında. Kabaca her on kişiden biri ilk kez oy kullanacak diyebiliriz. Z kuşağı olarak tanımlanan, 1997 ve sonrası doğumlu seçmen sayısı ise 13 milyon. Yani toplam seçmenin yaklaşık beşte biri. Buna 1981 ve sonrası doğumlu Y kuşağını dâhil ettiğimizde 40 yaş ve altı seçmen sayısı toplam seçmenin yarısına ulaşıyor: Yaklaşık 32 milyon. Seçim sonuçları açısından muazzam bir potansiyel. Peki, bu nüfusun sorunları siyasette ne kadar yer buluyor?

18–30 yaş arasındaki gençlerin yüzde 90’ı ülkede demokrasinin işleyişinden, yüzde 63’ü ise ülke yönetiminden memnun değil. Yüzde 61 daha iyi koşullarda yaşamak için başka bir ülkeye yerleşmeye sıcak bakıyor. Yüzde 80’i devletin göçmen politikasından memnun değil, yüzde 77’si sığınmacıların ülkelerine geri gönderilmesini istiyor. Siyasi partilere duydukları güven sadece yüzde 5 iken, mahkemeler ve adalet sistemine duydukları güven yüzde 12. Gençler mutsuz, yaşamından memnun değil ve sisteme güven duymuyor. Düşünsel ve duygusal olarak ülkeden kopuyor.

Gençlerin yarıdan fazlası sonraki kuşakların ekonomik koşullarının kendilerinden daha kötü olacağını düşünüyor. Cumhurbaşkanlığının güncel olarak yayınladığı Üni-Veri verilerine göre üniversite mezunlarının büyük çoğunluğu asgari ücret veya buna yakın bir ücretle iş başlıyor. Yüzde 54, ebeveynlerinden daha eğitimli olmasına karşın onlardan daha düşük bir gelire sahip. DİSK-AR’a göre gençlerde geniş tanımlı işsizlik yüzde 41. TÜİK’e göre her dört gençten biri ne çalışıyor ne okuyor. Yükseköğretim mezunları arasında bu oran yüzde 37. Yani Türkiye’de eğitim giderek anlamsızlaşan bir yatırıma, bir vakit kaybına dönüşmüş durumda. Üniversite ve üniversite öğrencisi sayısı AKP iktidarları döneminde katlanarak artarken eğitim kalitesi ve gençlere gelecek sunabilme kapasitesi gerilemiş.

Genç kadınların yüzde 52’si yaşamı boyunca en az bir kez fiziksel veya cinsel şiddete maruz kaldığını beyan etmiş. Emniyet Genel Müdürlüğü’nün uyuşturucu raporuna göre sadece 2021 yılında uyuşturucu tedavisi gören kişi sayısı 260 binden fazlayken bunların yüzde 59’u 15–29 yaş arasındadır. Raporda dikkat çeken vurgulardan biri çok yıkıcı etkileri olan metamfetamin maddesine erişimin ucuzlaması ve kullanımının yaygınlaşmasıdır. Şiddet, madde bağımlılığı, psikolojik sorunlar gençleri tehdit ediyor.

İfade hürriyetinin baskılanması, yaşam tarzına müdahale edilmesi gibi daha makro sorunlara bir de işsizlik, yoksulluk, istihdam süreçlerinde liyakatsizlik, eğitimin anlamsızlaşması, değersizleşme gibi sorunlar eklenince yukarıdaki veriler ortaya çıkıyor ve gençler psikolojik olarak vatanıyla olan bağını yitirmeye başlıyor. Peki, kaç yetişmiş genç son yıllarda ülkemizi terk etti? Kaç yazılımcı, kaç savunma sanayisi uzmanı, kaç hekim, kaç mühendis, kaç akademisyen? Bilmiyoruz. Zira TÜİK, 2019’dan beri her yıl yayımladığı uluslararası göç istatistiklerini yayımlamıyor. Ülkeye kaç yabancının gelip nerelere yerleştiği verilerine de bu nedenle sahip değiliz.

Özetle makro siyasetin gümbürtüsü, sağ popülizmin ayak oyunları arasında ülkenin geleceği olan kuşaklar ufalanıyor. Gençler hakiki sorunları için sesini siyasete taşıyacak yerde iktidarın dayattığı siyasi iklimde incir çekirdeğini doldurmayacak zırvalar arasında oradan oraya savruluyor. Kimisi yoksulluk ve şiddet sarmalında yitip gidiyor, imkânı olan daha iyi bir gelecek umuduyla soluğu Avrupa ve Amerika’da alıyor. Türkiye ölümcül şekilde kan kaybediyor.

*Bu yazı Ocak 2023'te dagarcikturkiye.com web sitesinde yayımlanmıştır.

Türkiye İstatistik Kurumu’nun manipüle edilmiş enflasyon açıklamaları bugünün ve geleceğin en önemli yönetim problemlerinden birini tartışmayı zorunlu kılıyor: Bilginin demokratikleşmesi. TÜİK örneğinde deneyimlediğimiz üzere bilginin ve verinin üzerindeki denetim giderek daha fazla bir demokratikleşme ve kamu güvenliği sorunu haline geliyor. Devletler ve çokuluslu şirketler bireylere nazaran sahip oldukları olağanüstü olanaklar sayesinde bilgi asimetrisini toplum aleyhine istismar edebiliyor. Big data (büyük veri) teknolojisi gibi gelişmeler, çağımızda bilgiyi ekonomik aktivitenin merkezinde benzersiz bir konuma taşıdığı için bilgi üzerindeki devlet ve çokuluslu şirket hakimiyetinin denetlenmesi ve demokratikleştirilmesi kamu çıkarlarını savunabilmenin en önemli mevzilerinden biri halini aldı. Bireysel, toplumsal ve uluslararası düzeyde ekonomik, siyasi, hukuki karar alma ve meşruiyet inşa etme süreçleri önemli ölçüde bilgi üretim süreçlerinin bir türevi. Modern dönem diye tarif edebileceğimiz 20. yüzyıldan itibaren böyleydi, ancak teknik olanakların ve uzmanlaşmanın vardığı olağanüstü boyutlar otorite olarak kabul edilen, meşruiyet dayanağı olan bilgi kaynaklarının toplum tarafından bilimsel ve demokratik sorgulamaya tabi tutulmasını giderek daha meşakkatli hale getiriyor.

Bu kuramsal girişten sonra konuyu biraz daha somutlaştırmak istiyorum. Türkiye’deki güncel enflasyon hesaplamalarının iktidarın kısa vadeli siyasi ihtiyaçları doğrultusunda çarpıtıldığı artık tartışmasız bir vaka. Hem ENAG gibi konunun uzmanları olan akademik çevrelerin çalışmaları hem de sıradan vatandaşın çarşıda pazarda deneyimlediği fiyat değişimleri bu konudaki ortak kanaati pekiştiriyor. Ancak para ve maliye politikaları, bu konudaki tek yetkili otorite olan TÜİK’in sağladığı verilere göre belirleniyor. Daha da basitleştirmek gerekirse, ücretli çalışanların gelir düzeyleri, alım güçleri bu verilerle şekillendiriliyor. Vatandaşın fiilen deneyimlediği alım gücü düşüşünü gerçekten telafi edecek önlemler alınması yerine, veri manipülasyonu sayesinde ücretler genel düzeyi hem hazineyi hem de işverenleri gözetecek şekilde baskılanıyor. Ekonomik daralmanın faturası alt ve orta sınıflara, işçiye, memura, köylüye, emekliye kesiliyor. Yani iktidarı elinde bulunduranlar bilgi asimetrisi sayesinde, toplumun genel çıkarlarına karşı belirli bir zümrenin çıkarlarını gözetiyor. Mesele bundan ibaret değil. Yatırımcısından yerel yönetimine kadar birçok aktör bu kurumun sağladığı verilere dayanarak karar vermeye, plan yapmaya çalışıyor. Enflasyon gibi günlük deneyimlerle test edilebilecek bir veri bile bu ölçüde manipüle edilebilirken sağlamasını yapmanın çok daha zor olduğu istatistiklere dair güvenin sarsılması kaçınılmaz. Örneğin iktidarın ülkedeki sığınmacı ve kaçak göçmenlerin sayısı ve demografik dağılımı hakkında kamuoyuyla paylaştığı verilerin sağlamasını yapmak mümkün değil. İstismara en açık ve ülkemizin uzun vadeli ulusal güvenliği açısından en tehlikeli sorunlardan biri hakkında güvenilir, net ve kaynağı şeffaf bilgi elde edemiyoruz.

Bu asimetrinin bir başka boyutu, yukarıda da bahsettiğim büyük veri teknolojilerinin bürokratik-teknokratik bir elit zümrenin elinde, bireylerin tutumlarını öngörmek, gündelik karar ve davranışlarına yön vermek için bir silah olarak kullanılması. ABD’de ifşa olan Cambridge Analytica skandalı, konuyu ciddi anlamda bir kamu güvenliği ve ulusal güvenlik sorunu bağlamında gündemimize getiren önemli olaylardan biriydi. Öte yandan, acaba ifşa olmayan başka hangi projeler sessiz sedasız yürümeye devam ediyor? Sosyal medya platformları bilgiye erişim süreçlerinin demokratikleşmesine katkı sunduğu kadar kullanıcılarının tüm ilgi alanlarını ve alışkanlıklarını takip edip satın alma alışkanlıklarını etkilemeye çalışıyor. Bu işin yasal ve görünen boyutu. Bir de milyarlarca insanın kişisel verilerinin küresel teknoloji şirketlerinin elinde toplanması meselesi var. Facebook, Instagram ve Whatsapp’ı metaverse çatısı altında tek bir yapı haline getirmeye çalışan Mark Zuckerberg, Twitter’ı satın almaya girişen Elon Musk, Apple’ın kendi metaverse projesi, Çin’in Tik Tok’u ve tabii ki internet teknolojisinin kendisi haline gelen Google… Bir çırpıda sayabildiğimiz birkaç şirketin elinde dünyanın en değerli bilgileri her gün ve her saniye katlanarak birikiyor. Bu birikimin bir kısmı bireylerin kullanımına açık olsa da devasa veri yığını yanında sözü bile olmaz. Geleceğin en çetin mücadelelerinin bu veri havuzlarının denetimi üzerine gerçekleşeceği muhakkak. Bizim hayatlarımız ise bu havuzlarda birer kod parçacığından ibaret.

Tekrar Türkiye’ye dönecek olursak, çokuluslu teknoloji şirketlerinin iktidarını denetlemeye yönelik kısa vadede yapılabilecek pek fazla iş olmasa da ulusal ölçekte bürokratik bilgi üretim mekanizmalarını demokratikleştirmek, şeffaflaştırmak, kamu güvenliğini ve faydasını gözetir hâle getirebilmek bugünden yarına gerçekleştirilebilecek, gerçekleştirilmesi gereken zorunlu görevler. Ülkemizin ulusal çıkarlarını, kamusal faydayı doğrudan ilgilendiren bilimsel, akademik, teknik bilgi üretiminin dar bir yönetici elitin ihtiyaç ve insafına terk edilmeden mümkün mertebe katılımcı ve denetlenebilir süreçler halinde hukuki güvence altına alınması ve bu işleyişin kurumsallaşması gerekiyor. Sadece bugünün iktidarının gayrimeşru uygulamalarına karşı bir çözüm olarak değil; bireyleri, toplumları ve ülkeleri küresel merkezlerden, emperyalist saiklerle kontrol etme çabalarına karşı bir önlem olarak da bu farkındalığın ve kurumsallaşmanın oluşturulmasına ihtiyacımız var.

*Bu yazı Eylül 2022'de dagarcikturkiye.com web sitesinde yayımlanmıştır.

Türkiye son 20 yılda Cumhuriyet devrimiyle sahip olduğu kurumlarını büyük ölçüde kaybetti. AB ve ABD’nin Türkiye’de sözde vesayet rejimini demokratikleştirecek bir “sivil toplum hareketi”, devlet elitlerine karşı mücadele edip sistemin kapalı yapısını çözecek “siyasi elitler” olarak tanımlayıp ilk döneminde (2010’lara kadar) siyasi, ekonomik, hukuki destek verdiği AKP rejimi devleti tamamen partisinin bir uzantısı haline getirmeye çalışırken devlet kurumlarını çürütüp işlevsizleştirdi.

Çağımızda bir devleti herhangi bir çıkar grubundan ve silahlı güçten ayıran şey hukuk ve o hukuka işlerlik kazandıracak kurumların varlığıdır. Türkiye anayasada yazan tanımıyla bir hukuk devleti olsa da bugün pratikte bir kanun devleti olabilme niteliğini dahi yitirmiş durumda. Hukuk devleti, anayasayı ve evrensel hukuk ilkelerini kamu yönetimi süreçlerinde ve özel hukuk alanında uygulayan, yürütmeden, siyasi iktidardan bağımsız olarak hukuki kurumsallığa sahip olan devlettir. Hukuk devletinde tüm vatandaşlar gibi devlet de hukuki ilkeler ve kurallarla sınırlanmıştır. Yönetimde en üstün ilkeler evrensel hukuk kuralları ve anayasadır. Devletin eylemleri bu ilkelerin belirleyiciliğinden bağımsız değildir. Devletin varlığı ve bütünlüğünü korumak için gerekli eylemler de ilgili hukuki kurallar çerçevesinde yürütülür. Dolayısıyla devlet de vatandaş karşısında sınırsız, sorumsuz ve denetimsiz bir yetkiye sahip değildir. Aksine devletin meşru silah kullanma yetkisi sayesinde vatandaş karşısında mutlak üstünlüğe sahip olması nedeniyle sürekli denetlenmesi, kontrol altında tutulması gerekir. Bireysel özgürlüklerin, hakların tesis edilip korunabilmesi hukuk devletinin önceliği olduğu gibi insani gelişmişlik için de elzemdir.

Kanun devleti ise tüm özel ve kamusal hayatın yürütme erki eliyle düzenlendiği yönetim biçimidir. Seçilmişlerin güçler ayrılığını ortadan kaldırıp denetimsiz bir güce sahip olmasıdır.
Kanun devletinde hukuk, devleti başta vatandaşlar olmak üzere mevcut ve olası rakiplerine karşı güçlendirmenin bir aracı haline gelir. Devletin silah tekeli, meşru olmaktan uzaklaşıp devlet gücünü elinde bulunduran belirli çıkar gruplarının baskı aracına dönüşür. Yürütme gücü denetimsiz kalır ve seçimle iş başına gelmiş olan siyasi iktidar ile devlet kurumları arasındaki ayrım muğlaklaşmaya başlar. Neticede kurumlar meşru işlevlerini ve kapasitelerini kaybeder, toplum ile devlet kurumları arasındaki makas açılır. Yakın zamanda yurt genelinde yaşadığımız yangınlarda devlet kurumlarının müdahale konusunda yetersiz kalması bunun en canlı ve somut örneğidir. Bir diğer örnek de siyasi iktidarın pandemi karşısındaki ikircikli tutumu, halka güven vermeyen sağlık politikaları neticesinde toplumda sağlık otoritelerine karşı gelişen güvensizliktir. Bunun neticesinde oluşan belirsizlik ve korku ortamı nedeniyle komplo teorileri halk arasında yaygınlık kazandı, aşılanmaya karşı bir direnç ve isteksizlik oluştu.

Günümüz Türkiye’sinde artık bir kanun devletinin varlığından bile bahsetmek güç. Siyasi iktidarı elinde bulunduranlar eylemlerini, meşruiyetini sağlayacakları gerekli kanuni düzenlemelere bile ihtiyaç duymadan salt genelge ve talimatlarla yönetme pratiğini olağanlaştırdılar. Siyasi iktidar eylemlerinin kanuniliğini şeklen bile sağlama ihtiyacı duymayacak bir otoriterleşme yoluna tüm hızıyla girdi. Bu saldırgan otoriterleşme beraberinde ülkenin toplam güvenliği bakımından bir kırılganlığı da doğurdu diyebiliriz. Sertleşen yönetim kliği aynı ölçüde hassas ve korunaksız hale geldi. Bu kırılganlık otoriter rejimler açısından kaçınılmaz bir son olarak nitelenebilir. Çünkü etrafında paydaşlar ve uğruna çalıştığı vatandaşlar değil de sürekli çoğalan rakipler ve düşmanlar gören bir güç, kaçınılmaz olarak yalnızlaşır, kaynaklarını yitirir ve dış tehlikelere daha açık hale gelir. Düşmanlaştırdığı ülke içi aktörler dış aktörler açısından olası müttefikler haline gelir.

Türkiye’nin yakıcı jeopolitik ihtiyaçları bakımından ”Cumhurbaşkanlığı sistemi” adı verilen bu denetimsiz karar alma mekanizması güvenlik bürokrasisi tarafından taktik bir avantaj olarak görüldü. Kısa vadeli kazanımlar için bir fırsat olarak görülen bu yaklaşımın ihmal ettiği daha büyük bir sorun var: Devletin “bekasını” ve jeopolitik ihtiyaçlarını öncelerken devleti dış tehditlere karşı savunmasız bırakan kurumsal ve toplumsal zaafların artışı… Yukarıda tarif ettiğimi nedenlerle, yönetme işini yürütmeye çalışanlar stratejik ve lojistik kaynaklarından kendini mahrum bırakmış oldu.

Türkiye Cumhuriyeti devletinin geleceğe uzanabilmek için kendisine yönelen yakın ve sıcak tehditlerle mücadele etmesi kadar, hatta ondan daha da öncelikle, ülkeyi bu tehditlere karşı savunmasız bırakan ve bu savunmasızlığı sürekli kılan toplumsal ve yönetimsel zaaflarını gidermek zorunda. İnsan haklarının iyileştirilmesi, demokratik katılım yoluyla devletle toplum arasındaki makasın kapatılması, insan kaynağının uluslararası rekabet ortamına uygun niteliğe ulaştırılması, ülkede liyakat ve hukukun tesisi yoluyla beyin göçünün engellenmesi gibi sosyolojik ve siyasi sorunları çözümü jeopolitik anlamda uzun vadeli başarının kaçınılmaz öncelikleridir. Bu öncelikler dikkate alınmaksızın Türkiye bir devlet olarak saplandığı vasattan çıkamayacak, emperyalist müdahalelere maruz kalmaya devam edecek ve kanserleşmiş jeopolitik tehlikelerin üstesinden gelemeyecektir. İnsani gelişmeyi, kurumsallaşmanın ve modernleşmenin tamamlanmasını bir öncelik olarak önüne koymayan jeopolitik yaklaşımların uzun vadede Ortadoğu coğrafyasında başarılı olması ihtimal dâhilinde değildir. Mevcut sorunlara yakın zamanda eklenmeye başlayacak olan iklim krizini ve su sorununu da hesaba katarsak Türkiye’nin bir devlet olarak varlığının devamı yapısal sosyolojik ve sistemsel zaaflarından kurtulmasına bağlıdır. İklim kriziyle ortaya çıkacak (ve çıkmakta olan) yeni toplumsal sorunlar (Türkiye’ye ve Türkiye’den göç, su savaşları, kıtlık) mevcut yapısal sorunlarla birleştiğinde çarpan etkisi yapacaktır. Bir süredir maruz kaldığımız düzensiz göç ve sığınmacı sorunu nedeniyle yaşadığımız toplumsal gerilim ve çatışmaların, kaynak paylaşımı krizinin etkilerini canlı olarak deneyimliyoruz.

Siyasi katılım kanallarının tıkanması, demokratik ifade olanaklarının ortadan kalkmasıyla birlikte bugün Türkiye dış müdahalelere, manipülasyonlara daha fazla maruz kalmaya başladı. Liyakat ilkesinin terk edilmesi sonucu yurtdışına giden yetişmiş insan kaynağı nedeniyle üretkenliğin, yaratıcılığın ve araştırma-geliştirme faaliyetlerinin zayıflaması kaynak krizini, toplumsal adaletsizliği derinleştiriyor. Niteliksiz, üretken olmayan sermaye birikimi ülkenin uluslararası rekabet kapasitesine yeterli katkıyı yapmıyor. Toplumun siyasi ve ekonomik bakımdan dinamik kesimleriyle devlet arasındaki mesafenin açılmasıyla, devlet uzun vadeli hedef ve ihtiyaçları için seferber edebileceği işgücünden ve siyasi destekten mahrum kalıyor. Ülkenin büyük maliyetlerle yetiştirdiği en nitelikli insan kaynağı otoriterleşmenin doğurduğu siyasi, hukuki, ekonomik ve sosyolojik sorunlar nedeniyle ülkeyi terk edip insani açıdan daha gelişmiş ülkelerde yaşamayı tercih ediyor. Örneğin savunma sanayisi ve yüksek teknoloji bakımından ülkenin önde gelen kuruluşları olan ASELSAN, SAGE ve TAI’den yüzden fazla mühendis yakın zamanda Hollanda gibi ülkeler tarafından adeta kapışıldı. Ülkenin en nitelikli eğitim kurumlarından mezun olan öğrencilerin ezici çoğunluğu yurtdışında yaşamak ve çalışmayı öncelikli kariyer hedefi olarak seçiyor. Öte yandan Fethullahçılar örgütü ve benzeri tarikat yapılanmaları da devletin stratejik kurum ve makamlarını, yine Türkiye’nin kurumsallaşma ve hukuk devleti olabilme konusundaki eksikleri nedeniyle ele geçirdi. Bunun sonucunda örneğin her birinin yetişmesi için milyonlarca lira harcanmış olan binlerce subay-astsubay kadrosu heba edilmiş oldu. Bu tür yasadışı yapılanmaların yol açtığı sorunlar nedeniyle geleceğini Türkiye’de göremeyen birçok insan da çalıştıkları kurumları terk edip ya yurtdışına gitmenin yollarını aramaya ya da üretken olmadığı başka sektörlerde çalışmaya başladılar.

Otoriterleşme, hukuk devleti olmaktan uzaklaşma ve jeopolitiği insani ve demokratik gelişmişliği öncelemeden yorumlama anlayışı nedeniyle yaşadığımız sorunları sıralamaya çalışmak bu yazının kapsamını aşacaktır. Tüm bu saydığım etkenleri göz önünde bulundurmayan, bu sorunların toplumcu bir yoldan çözümünü önceliği olarak görmeyen ”devletçi” bakış açısı neticede devletin zayıflayıp varoluşsal hedeflerinden uzaklaşmasına kapı aralıyor. Bu nedenle sorunların çözümüne ilişkin öncelik sıralamasını gözden geçirmek, tehdit algıları ve kriz konuları arasındaki neden-sonuç ilişkilerini ters yüz etmekten vazgeçmek zorundayız. Türkiye, insani gelişmişlik ve demokratikleşme, toplum ile devlet arasındaki kopukluğu ortadan kaldırma konularındaki eksikliğini gidermediği sürece bölgesel ve küresel tehditlerin üstesinden gelemeyecektir.

*Bu yazı Eylül 2021'de dagarcikturkiye.com web sitesinde yayımlanmıştır.

After its state-building efforts lasting 20 years, the United States left Afghanistan in an even more chaotic, uncanny situation compared to 20 years ago. Scandalous images broadcasted by agencies and the catastrophy faced by anti-Taliban forces and the people of Afghanistan during the US departure dramatically damaged the reputation of Biden and the US foreign policy in general. The reason behind the failure of the intervention is a hot topic. In an opinion piece[1], Acemoglu suggests that the US failed to create a stable country with robust institutions because of a defunct method: top-down nation-building with a state-first approach by a foreign country intervention. Moreover, this was not the first failure of the US in this regard. Vietnam was an illuminating example for following decisions. The Afghanistan case confirmed the invalidity of this method once again.

It has long been understood that the US departure would take the Afghanistan case back to square one. The problem was who would catch the blame. Obama and Trump had promised — to withdraw from Afghanistan as well but it was Biden who kept his election promise. Although the withdrawal caused a dramatic loss in his approval ratings [2] (from 52% in April to 43% in recent polls), most Americans support the decision [3] (77%) with only 36% of Americans saying the war in Afghanistan was necessary. It would not be far from the truth to say that public opinion at the international level is similar to national ratings. At this point, a new question emerges. Is withdrawal failure a part of a message for the EU? The horror spread across the western countries about a new immigrant wave and terrorist attacks may put implicit pressure on EU countries to depend on the NATO alliance. While losing popular support at the national level, the Biden government signaled the necessity for an international alliance with the US. In addition, the US left the countries in the region, especially Russia and China, with a ticking bomb. From now on, they have to pay even more attention to security problems sprung by the Taliban’s presence in Afghanistan.

On the other hand, China is the new actor eager to play a role in the new status-quo in the region today. According to Derek Grossman from Rand Corporation, China has been in dialogue with the Taliban for many years and they have been ready for a Taliban government in Afghanistan for a long time [4]. Hours after the fall of Kabul, China declared that they were ready to develop good relations with Taliban. China has a 91-kilometer-long border with Afghanistan in the Xinjiang Autonomous Region that is China is anxious about due to the spread of Islamist movements. Moreover, China’s Belt and Road project requires stability in the region including Afghanistan. Zabihullah Mujahid, the spokesperson of Taliban, said, “China represents a fundamental and extraordinary opportunity for us because it is ready to invest and rebuild our country.”[5] Both sides look eager to build a new trade alliance on the needs of the Belt and Road project, an alliance that had long been planned, even before the US withdrawal. Afghanistan’s mineral deposits worth nearly $1 trillion (including iron, copper, and gold) are another reason for China’s interest in the region. In addition, Taliban sits on one of the world’s biggest lithium supplies, which is of vital importance for China’s high technology industry. Another remarkable development related to Belt and Road project was UK’s announcement on new Taliban dominance. Unlike other EU countries, British Foreign Secretary Dominic Raab said, “the UK is not planning to recognize Afghanistan’s Taliban government, but is prepared to have a constructive relationship with the militant group.”[6] Considering that London is the western end of the Belt and Road project, the British government’s statement makes sense in the context of relations with China.

A widely ignored consequence of Taliban takeover in Afghanistan is its potential risks for India. From the beginning, India showed great interest in developments in Afghanistan. Radical Islamist movements are a great source of concern for India, particularly waged by the Pakistani government. With its huge population and high technology investments such as space projects, India is a major rival of China regionally and globally. On the other hand, the Government of Pakistan has close ties with Pekin and the China-Pakistan Economic Corridor (CPEC) project is the flagship of the Belt and Road. After Taliban takeover Indian officials started to worry about a new wave of fundamentalism waged by China-Pakistan collaboration, particularly in the Jammu-Kashmir and Ladakh regions. Veteran Congress Party leader and former Union Minister of Home Affairs Palaniappan Chidambaram said, “The possible axis of China, Pakistan, and Taliban-controlled Afghanistan is a cause for worry.” Hence, China’s friendly attitude towards Taliban cannot be well understood by ignoring China’s regional antagonism with India. Taliban may be a source of instability for India in the near future.

In the meantime, Turkey, showing a tendency to build closer ties particularly with Russia and China since the attempted coup d’état in 2016, tries to be a key actor between the west and Taliban. The Erdoğan government has been going through a deep economic crisis in the last few years and the pandemic has made it even more complicated. Following Biden’s presidency, Turkey had to seek better relationships with the US. In a meeting with Biden in June 2021, Erdoğan offered to maintain Kabul airport security in unofficial exchange for financial support of the US. He also implemented an open-door policy for Afghan immigrants until mid-August with the intention of using them as a new bargaining tool with the EU. Turkey now holds the most crowded refugee population in the world with 4 million immigrants according to official numbers.[7] Erdoğan said there are over 300 thousand registered and unregistered Afghan refugees and immigrants in Turkey.[8] The sudden increase of Afghan immigrants following Taliban takeover alarmed Turkish public opinion, and popular reaction against the government forced Turkish officials to declare that Turkey will no longer implement an open-door policy. In an article published in August, UK Defense Secretary Ben Wallace said that they plan to establish refugee-processing hubs in the region for Afghan refugees [9], and rumors that Turkey may be one of the hub countries lead to public indignation in Turkey. A hot topic for the Turkish political

sphere is whether Taliban will cause a new wave of radical Islamism in the region. Concerns about the religious stance of Afghan immigrants in Turkey make the topic even more controversial. 20-year-long Erdoğan government’s Islamist policies led to high demand for secularism in strengthening opposition. On the contrary to widespread concerns about the spread of fundamentalism, Turkey is at the dawn of a new secularism wave thanks to accumulating social unrest against the government and in reaction to the developments in Afghanistan.

*Originally published: https://taz.de/Machtwechsel-in-Afghanistan/!5795365/

[1] https://www.project-syndicate.org/commentary/afghanistan-top-down-state-building-failed-again-by-daron-acemoglu-2021-08

[2] https://maristpoll.marist.edu/polls/npr-pbs-newshour-marist-national-poll-afghanistan-september-2-2021/

[3] https://abcnews.go.com/Politics/bidens-job-approval-drops-44-amid-broad-criticism/story?id=79791303

[4] https://www.cnbc.com/2021/08/23/china-and-taliban-relations-with-afghanistan-are-tricky-analysts-say.html

[5] https://www.hindustantimes.com/world-news/taliban-to-rely-on-funding-from-china-says-spokesperson-zabihullah-mujahid-101630646266922.html

[6] https://www.indiatvnews.com/news/world/taliban-afghanistan-govt-united-kingdom-uk-british-foreign-secretary-dominic-raab-731384

[7] https://www.unhcr.org/refugee-statistics/

[8] https://m.bianet.org/english/politics/249086-erdogan-turkey-hosts-300-000-registered-and-unregistered-afghan-refugees

[9] https://www.dailymail.co.uk/news/article-9915197/Defence-Secretary-Ben-Wallace-admits-fleeing-Afghans-make-way-past-Taliban.html

Özgün Emre Koç — Political Scientist

Tabloya daha yakından baktığımızda pek de öyle değil. Bilgisayarın ve internetin icadı insanlık tarihindeki en önemli dönüm noktaları oldu. Bilgiye ulaşmanın olağanüstü biçimde kolaylaştığı ve önemli ölçüde demokratikleştiği bir çağ açıldı. Bununla birlikte özellikle akıllı telefonun ve sosyal medyanın gelişmesiyle sadece bilgi değil ama enformasyon da üstümüze fırtına gibi yağmaya başladı. Sorun şu ki beynimiz bu kadar enformasyonla ne yapacağını bilmiyor. Biyolojik evrimimizle teknolojik olanaklarımızın çelişkiye düşmeye başladığı bir evredeyiz. Güney Amerika’daki bir selden anında haberdar olabiliyor veya takip ettiğimiz binlerce insanın hayatındaki en anlamsız ayrıntılara bile vakıf olabiliyoruz. Sosyal medya uygulamaları beynimize sürekli “yeni” şeyler vadetmek için tasarlanmış birer ödüllendirme mekanizması. Ekranı her kaydırdığımızda yeni bir haber, yeni bir gelişme, yeni bir fotoğraf, yeni bir dedikodu, “yeni” olan herhangi bir şey… Beynimizde sürekli dopamin salgılanmasını tetikleyen bu düzenek farkında olmazsak bir bağımlılığa dönüşüyor. Çünkü dopamin mutluluk ve tatmin demek. İşin bağımlılık boyutu farklı bir yazının konusu.

Bu tabloda büyüteç tutmak istediğim başka bir ayrıntı var: Bu kadar fazla enformasyonla ne yapıyoruz? Çoğunlukla hiçbir şey. Evet, bu enformasyonun ezici çoğunluğu beynimizde saklanmıyor, uzay boşluğunda anlamsız biçimde dolaşıyor. Beynimizin öğrenme mekanizması ve belleğin evrimsel işleyişi bakımından bu kadar çok verinin depolanmasının anlamı da imkânı da yok. İmkânı yok çünkü verinin geliş hızıyla (yani enformasyon yağmuruyla) kısa süreli bellek olan “çalışma belleği”nin bu veriyi işleyip “uzun erimli bellek”te saklanabilir duruma getirebilme hızı aynı değil. Bir verinin veya bilginin bellekte kalıcı olabilmesi için ya yüklü miktarda duygusal uyaranla birlikte gelmesi (örneğin travmatik veya heyecan verici deneyimler) ya da çeşitli biçimlerde tekrar edilerek ve geri çağırılarak (hatırlanarak) pekiştirilmesi gerekiyor. İnternet (dahası sosyal medya) çağında maruz kaldığımız verinin büyüklüğü ve hızı sahip olduğumuz bu bellek sisteminin işlemsel kapasitesini bir hayli aşıyor. Nihayetinde beynin işleyişinin fizyolojik bir çerçevesi var. Dış uyaranların elektrik sinyallerine, bu sinyallerin nöronlar arasında haberleşme için kimyasal mesaj ileticilere dönüşmesi gerekiyor. Kimyasal ileticiler yeniden elektrik sinyallerine ve sonra yeniden kimyasal ileticilere. Bu döngü bilinç dediğimiz düzeye ulaşana kadar milyonlarca kez tekrarlanıyor. Bu uyaran örüntüleri tekrarlandıkça da biyolojik sentezleme süreçleri devreye giriyor ve hücreler arasında yeni bağlantı kolları üretiliyor. Beynimiz tam anlamıyla bir kas gibi çalışıyor. Daha fazla kullanılan ve beslenen kısımlarında veri işleme ve depolama kapasitesi görece artış gösterirken kullanılmayan kısımlar zaman içinde köreliyor.

Bu tarif ettiğimiz sistem beynin sosyal medya araçları gibi hızlı ve kaotik ortamlara uyum sağlamasını kolaylaştırıyor olabilir ama maruz kaldığımız veri bombardımanından geriye en iyi ihtimalle bölük pörçük veri parçacıkları ve toz duman kalıyor. Veri toz dumanının neden olduğu başka bir soruna gelelim: Bilme yanılsaması veya İngilizcedeki “illusion of competence” ifadesinin birebir karşılığı olarak “yeterlilik yanılsaması.” İnternet ve özellikle de arama motorları sayesinde inanılmaz büyüklükte bir bilgi havuzuna birkaç on yıl öncesine nazaran çok daha az enerji harcayarak ulaşabiliyoruz. Çok eskiye gitmeye gerek yok. Benim çocukluğumun geçtiği 90’larda bile uzmanlık gerektiren bilgilere ulaşmak için yüzlerce sayfa ansiklopedi karıştırmanız, yaşadığınız şehirde kapsamlı bir kütüphane varsa oraya gidip belki günlerce araştırma yapmanız, bunlar içinde doğru olanları seçebilmek için birçok kişiyle bilgi alışverişinde bulunmanız (tabii bunun için de çoğunlukla şehir içinde bile olsa seyahat etmeniz), topladığınız veri ve bilgiyi daha sonra anlamlı bir bütün haline getirebilmek için elbette bolca not almanız gerekirdi. Dahası ulaştığınız bilginin önemli bir kısmını da belleğinizde depolamak zorundaydınız. Kabaca özetlediğim bu “öğrenme” süreci için bile büyük miktarda enerji, zaman ve para harcamak gerekirdi. İnternet ve bilgisayar teknolojilerinin günlük yaşamın kılcal damarlarına nüfuz etmesiyle birlikte saydığımız zahmetlerin birçoğu ortadan kalktı ve bilgi edinmek için bu kadar fazla enerji ve zaman harcamaya gerek kalmayınca öğrenmenin kendisi de eskisi kadar değerli bir iş olmaktan çıkmaya başladı. Bilgiyi bellekte saklamaya çalışmak ona internetten ulaşmaktan daha maliyetli bir iş halini aldı. Beynimiz evrimsel olarak daha az enerjiyle çalışmaya dönük bir eğilime sahip olduğu için bazı bilgi türlerini akılda tutmaktan da kaçınmaya başladı ve bu işi sentetik belleğimiz olan internete devretti. Bilme yanılsaması dediğimiz bilişsel fenomen tam olarak burada ortaya çıkıyor. Bilgiyi bellekten geri çağırmakla Google’dan “çağırmak” arasındaki ayrım muğlaklaşmaya başlıyor. Bir sorunu çözmek, merak ettiğimiz bir soruya yanıt bulmak, okuduğumuz bir metinde anlamını bilmediğimiz bir sözcüğün anlamına bakmak veya sadece malumatfuruşluk yapmak için Google ve diğer web tabanlı bilgi kaynaklarından yararlanıyor, çoğunlukla da işimiz bitince bu bilgiyi tekrar kullanmadığımız için unutup hayatımıza devam ediyoruz. Çünkü dilediğimiz ve ihtiyacımız olduğu zaman o bilgiye yeniden ulaşabiliriz. Ancak bu yeniden ulaşabilme kolaylığı o bilgiye sahip olduğumuza dair bir yanılsamaya dönüşebiliyor. Ünlü fizikçi Richard Feynman’ın deyişiyle bir şeyin adını bilmekle o şeyi bilmek arasında büyük bir fark vardır. Bu sözden hareketle söyleyebiliriz ki dilediğimiz zaman sentetik bellekten adıyla çağırabildiğimiz bilgi henüz bizim bilgimiz değildir.

Sentetik bellekle organik bellek arasındaki bu kaygan zemin dil becerilerimiz üzerinde de etkisini gösteriyor olabilir mi? Henüz doğrudan bu konu hakkında yapılmış bir çalışmayla karşılaşmadım. Alandaki literatür haklı olarak çoğunlukla dijital öğrenme kaynaklarının yabancı dil öğrenme beceri ve olanaklarını ne ölçüde geliştirdiğine odaklanıyor. Öte yandan sentetik belleğe (internete) güvenmenin dilsel yetkinlik ve dil öğrenme becerisi hakkında olumsuz etkileri de olabilir. Bir metni okurken anlamını bilmediğiniz bir sözcükle karşılaştığınızda akıllı telefonunuz yardımıyla saniyeler içinde sözcüğün anlamına ulaşabiliriz. Ancak sözcüğün anlamına bu kadar kolay ulaşınca o sözcüğü unutmamak için çaba sarf etmek çok da anlamlı gelmeyebilir. Dolayısıyla bilgiye ulaşmak bir yandan kolaylaşırken bir yandan o bilginin saklanması yönündeki becerilerimizin zayıflıyor olması ihtimali yabana atılmaması gereken bir araştırma konusu.

Enformasyon yağmuru ve sosyal medyanın hızlı tüketime dönük doğasının dil üzerindeki bir diğer olası etkisi de mesajın alıcıya ulaşmasını zorlaştıran her türlü yükten kurtulma eğiliminden kaynaklanabilir. Sosyal medya, tüketimi yavaşlatan ve anlamayı zorlaştıran her türlü metin yükünü mümkün mertebe azaltıp etkileşimi görseller ve videolar üzerinde giderek daha fazla yoğunlaştırıyor. Ekranda birkaç saniye kalma şansı olan bir mesajın o kısa sürede ilgi çekip alıcıya ulaştırılabilmesi için daha fazla görsel uyaranla desteklenmesi gerekiyor. Ekrandaki akış hızlandıkça ve içerik üretenlerin sayısı milyarlara ulaştıkça bu rekabet daha da kızışıyor. Sonuç olarak iletişimin doğası ve onunla birlikte dile ilişkin bilişsel ihtiyaçlar da dönüşüme uğruyor. Daha az, basit ve kısa dilsel yapılarla iletişim kurmaya alışmak ve buna yoğun bir şekilde maruz kalmak, uzun süre odaklanmayı ve semantik olarak birbirine eklemlenen uzun dilsel yapıları takip etmeyi gerektiren kitap ve makale okumak, bir derste veya konferanstaki anlatıcıyı dinlemek gibi işleri giderek zorlaştırıyor olabilir. Bu ve diğer hipotezler bilimsel yöntemle sınanmaya muhtaç olmakla birlikte günlük hayattaki kişisel deneyim, gözlem ve soruşturmalarımın şimdilik hipotezi destekler nitelikte olduğunu söyleyebilirim.

*Bu yazı Şubat 2020'de dagarcikturkiye.com web sitesinde yayımlanmıştır.

Aşkın leblebiyle bir bağı olduğunu biliyor musunuz? Şaka değil. Peki bunlara bir de İngilizcede sormak, talep etmek anlamına gelen “ask” sözcüğünü eklersek nasıl olur? Çorum’dan İngiltere’ye yol olur. Buyrun “aşk” sözcüğünün etimolojisi:

Aşk sözcüğünün kökeni aslında ihtilaflı bir konu. Bizim sözlüklerde genelde Arapça “ışk/işk” sözcüğünden geldiği yazılı. Genel kabul böyle. Arapçadaki “ışk” aşırı tutku, sevgi anlamına geliyor. Peki leblebi ne alaka? Şöyle:

Sözcüğün kökeni için daha geriye gidildiğinde Arapça sarılmak, yapışmak, bağlanmak anlamındaki “aşak” fiili ve bununla ilgili olan, bir tür sarmaşık anlamına gelen “aşaka” sözcüğüne ulaşılıyor. Aşaka sarmaşığı, adı üstünde başka varlıklara sarılarak yaşıyor. Ama:

Başka varlıklara sarılarak yaşamanın hassas bir dengesi var. Eğer bir ağacı fazla sarıp sarmalarsanız kuruyup ölecektir. Kendi yaşam kaynağınızı yok etmiş oldunuz. Aşk da böyle değil mi? Belki de bu yüzden ne kadar tutkuyla sarılsanız da ölmeyecek bir şeye aşık olmak gerek:

Aşaka bitkisi bir kayaya istediği kadar sarılabilir örneğin. Siz de kendi kayanızı kendiniz bulabilirsiniz. Belki bilim, belki sanat, belki yaşamanın kendisi… Konumuza dönelim. Aşaka bitkisinin bir diğer adı “Leblâb”. Evet bizim leblebi sözcüğünün kökeni. Ama:

Bizim leblebi bildiğiniz nohut. Leblâb (aşaka) ise bir tür fasülye. Biraz araştırınca “sümbül fasülyesi” olduğu anlaşılıyor. Resimde göreceğiniz gibi sarıldığı şeyi adeta yok etmiş. Yani aşk meşk derken çok da şeyapmayın. Peki İngilizce bunun neresinde? Şurasında:

Aşkın kökeni hakkındaki bu genel kabulün dışında bir yorum daha var. İranlı ASTROFİZİKÇİ (evet, aynı zamanda dilbilimle uğraşan) Muhammed Heydari Malayeri der ki aşkın kökeni aslında Farsça “eşk” sözcüğüdür ve bu da Hint-Avrupa dilleri kökenlidir. Neden? Şöyle açıklıyor:

Öncelikle İslami literatür ve tasavvufta bu kadar önem arz eden bir sözcük Kur’an’da hiç geçmiyor. Kur’an’da aşk yerine “hubb” sözcüğü kullanılıyor. Ama bu eşk/işk o dönemde Farsçada kullanılıyordu. Daha geriye gidince eski bir İran dili olan “Avestaca”da şöyle bir bağ mevcut:

Malayeri’ye göre Avestacada dilemek, arzulamak, aramak anlamına gelen “iş” sözcüğü, bundan üretilen ve dilek, arzu anlamındaki “aeşa” sözcüğü Farsça “eşk/işk” sözcüğünün asıl kaynağıdır. Dahası Sanskritçede de aynı anlama gelen “es/eş” sözcüğü vardır. Bitti mi? Bitmedi:

Eski Almancada “eiscon” (arzulamak), eski İngilizcede “ascian” (sormak, talep etmek) ve nihayet çağdaş İngilizcede aynı anlama gelen “ask” sözcükleri de aynı Hint-Avrupa kökeninden geliyor, diyor. Keza biçim ve ses benzerliği de ortada. Öyleyse:

Aşkın kökeni aslında “ask” yani istemek, talep etmek, talip olmak mıdır? Yoksa “aşak” yani sarıp sarmalamak, yaşamak için birine, bir şeye bağlanmak mıdır? Muhtemelen bundan hiçbir zaman emin olamayacağız. Bence yanıt hepsi. Ama şöyle:

Yaşama, yaşamaya sıkıca sarılmak ve bilmeye, bilgiye talip olmak. Bir astrofizikçiyken aynı zamanda derin bir tarihsel dilbilim birikimi edinmek isteyecek kadar yaşamı sevmek ve bilgiyi talep etmek gibi. Bir gözünüz gökteyken bir gözünüz yerde olmak gibi.

Anadilinden farklı yeni bir dili öğrenenlerin sıkça deneyimlediği his zihinsel dünyasının sınırlarının genişlemesi, daha önce dünya olarak kabul ettiği kavramın sınırlarında adeta gedikler açılmasıyla dışarıda keşfedilecek başka dünyaların belirmesi hissidir. Yeni bir dil öğrenmek, bilinmeyen denizlere yelken açıp bilinmeyen kıtaları keşfetmek gibidir. Hele ki öğrenilen dil hâlihazırda geniş toplumlarca kullanılan, yaşayan, kültürel olarak canlı bir dil ise insan olma deneyimini zenginleştirir, derinlik ve boyut kazandırır. Eğer doğuştan ikinci bir dile sahipseniz veya sonradan okula gitmek, farklı bir ülkede yaşamaya başlamak gibi nedenlerle ikinci bir dil edindiyseniz bu tarif ettiğim kültürel zenginlik ve deneyim çeşitliliği bizzat hayatınızın kendisi olmuş demektir. Birden fazla dil bilmenin insanın anlam dünyasını genişlettiği, çevresiyle daha fazla etkileşime girme imkânı tanıdığı su götürmez bir gerçek. Yani iki dilli olmak kültürel ve entelektüel açıdan büyük bir avantaj. Peki, iki dilli olmanın beyin ve biliş açısından anlamı ve etkileri nelerdir?

Öncelikle iki dilliliğin ne olduğunu tanımlayarak başlayalım. Geçtiğimiz yüzyılın başlarında iki dilli olabilmek için kişinin her iki (veya daha fazla) dilde de anadili düzeyinde yetkin olması gerektiği savunulurken günümüzde sonradan öğrenilen bir dilde belirli düzeyde bir yetkinliğe ulaşmanın, anlamlı söz üretmenin kişiyi iki dilli yapmaya yetebileceği gibi görüşler yaygındır. İki dillilik olgusunu kendi içinde karmaşık hale getiren birçok etken vardır. En önemlisi, iki dillilikte dört temel becerinin (konuşma, dinleme, okuma, yazma) farklı yetkinlik düzeylerinde dağılım gösterebiliyor oluşudur. İki dilli topluluklarda dillerden birinde yazı dilinin yeterince gelişmemiş veya toplumsal nedenlerle kullanılmıyor oluşu o dildeki iki temel becerinin (okuma, yazma) ölçümünü olanaksız ve anlamsız kılabilir. Türkiye’de kullanıcı sayısı giderek azalan birçok azınlık dilini buna örnek gösterebiliriz. Öte yandan ikinci dili yetişkinlikte öğrenip konuşma becerisini yeterince geliştirme olanağı bulamayanların diğer üç becerideki yetkinliği daha yüksek olabilir. Bir diğer etken de bazı azınlık dillerinin aile dışında okul, iş ortamı gibi toplumsal bağlamlarda kullanılmıyor oluşunun çocukken öğrenilen azınlık dilindeki yetkinlik düzeyinin kaçınılmaz olarak geri kalmasına neden olmasıdır. İki dillilik olgusunun tanım çerçevesine ilişkin teknik ayrıntılar ve literatür tartışmaları bu yazının kapsamını aşar, dolayısıyla burada duruyorum. Meselenin ana hatlarını ortaya çıkaran bir tablo oluştuğunu düşünüyorum.

İki dilliliğin kültürel ve sosyal boyutlarını bir kenara bırakıp asıl konumuza gelelim. İki dilli bireylerin beyinlerinde hem nöral hem de işlevsel değişiklikler olduğu birçok araştırmayla gösterilmiş durumda. Özellikle erken dönemde iki dilli olan (erken çocukluk döneminden itibaren iki dili de anadili düzeyinde edinen) ve bunu sürdürebilen bireylerde söz konusu değişiklikler daha açık biçimde gözlemlenebiliyor. Bu alandaki erken dönem çalışmalara göre iki dilli çocukların mental olarak dezavantajlı oldukları düşünülüyordu. Ancak daha yakın dönemde yapılan araştırmalar durumun pek de öyle olmadığını gösteren bulgulara ulaştı. Neticede iki dilli olmanın dezavantaj ve avantajları var ancak terazinin avantaj kefesinin çok daha ağır bastığını söyleyebiliriz.

Öncelikle iki dile de düzenli olarak maruz kalan çocukların iki dildeki ayrı ayrı yetkinlikleri tek dilli çocuklara nazaran daha geride kalabiliyor. Toplam sözcük dağarcıkları tek dilli çocuklardan fazla olsa da ayrı ayrı dillerdeki dağarcıkları normalin altında kalabiliyor. Bununla birlikte dil yetkinliği arasındaki fark yaklaşık 10 yaşında kapanabiliyor (Hoff, 2014, s.270). Öte yandan iki dilli çocuklar Yürütücü (veya Yönetici) İşlevler adı verilen bilişsel işlevler söz konusu olduğunda tek dilli çocuklardan daha yüksek performans gösterir. Yürütücü işlevler belirli bir amaç doğrultusunda hareket etmek, bunun için gerekli tutum ve davranışları geliştirmek, bu süreçte çevresel koşullardaki değişikliklere uyum sağlayabilmek ve amaçtan ayrılmamak adına gerekli özdenetimi sağlamak için gerekli bilişsel beceriler kümesi olarak tanımlanabilir. Hedef belirleme, plan yapma, sorun çözme, soyutlama ve kavramsallaştırma, akıl yürütme, özdenetim, davranış değişikliği, tepkileri dizginleme, işe başlama ve zaman yönetimi, dikkati sürdürme gibi beceriler yürütücü işlevler arasında sayılabilir. Bu becerilerdeki gelişkinliği ölçmek için yapılan araştırmalarda iki dilli çocukların tek dilli olanlara göre daha başarılı olduğu görülmüştür (Hoff, 2014, s.281). Dahası hayatı boyunca iki dili etkin bir biçimde kullanmaya devam eden bireylerde bilişsel kontrolde yaşa bağlı düşüş daha az gerçekleşirken bazı durumlarda demansın (bunama) ve Alzheimer hastalığının ortaya çıkmasının da geciktiği gözlemlenmiştir (Hoff, 2014, s.282). İki dilli bireylerin bu üst düzey bilişsel becerilerdeki başarısının nedeninin iki dili kullanmanın sürekli çevreyi gözlemlemeyi, değişikliklere karşı uyanık olmayı ve gerektiğinde diller arasında geçiş yapmayı gerektirmesi olduğu düşünülmektedir. Bu durumda iki dil kullanımından ileri gelen birtakım bilişsel beceriler dil dışında başka işlevlere etki ederek bilişin geneli üzerinde bir değişikliğe neden olmuş olur.

Unutulmaması gereken ayrıntı bu bilişsel avantaj bulgusuna çocukluğundan itibaren anadil düzeyinde iki dilli yetişen çocuklarda ulaşılmış olmasıdır. Yani geniş tanımıyla baktığımızda her iki dilli bireyin böyle avantajlara sahip olup olmadığı hakkında bir hüküm vermemiz şimdilik mümkün değil. Ancak ömür boyu devam eden dil öğrenme çabasının, yani beynin yeni bir dili kullanmak için etkin bir çaba içinde olmasının bunamayı geciktirdiği artık yaygın olarak kabul görmektedir. Eğer çocuğunuzun iki dilli olarak yetişmesini istiyorsanız söz konusu bilişsel avantajlardan etkin biçimde yararlanabilmek için iki dille de olan bağlantısının sürekli canlı tutulabileceği bir sosyal ortamda yaşıyor olması gerekir.

Beyin fizyolojisi bakımından iki dilli bireylerin tek dillilerden ilk farkı sol beyinde dil yetisiyle ilişkili bölgede daha fazla gri madde bulunmasıdır (Hoff, 2014, s.284). Gri madde, korteksin kabuğunda nöron gövdelerinin yoğunlaştığı bölgedir. Gri maddenin hacmindeki artış o bölgedeki nöron sayısının fazlalığına işaret eder. Peki, her dil beyinde farklı konumları mı işgal ediyor? Bu sorunun yanıtı erken dönemde iki dilli olan bireyler için hayır. Çocukluğundan itibaren iki dilli olan bireylerin beyinlerindeki aktivasyon örüntüleri iki dil için de büyük ölçüde aynıdır. Ancak geç dönemde edinilmiş iki dillilik için sentakstan (sözdizimi) sorumlu aktivasyon örüntüleri iki dil için farklılık gösterirken semantik bilginin, yani anlamın ortak bir örüntüye sahip olduğu görülmektedir (Hoff, 2014, s.283). Nöral ağdaki sentaks örüntülerinin birbirinden ayrışması diller arasında geçiş yapmayı görece zorlaştırırken çocukluğundan itibaren iki dilli yetişmiş bireylerde diller arasında geçiş yapmak söz konusu örtüşme nedeniyle daha kolaydır.

Peki, ikiden fazla dil bilmek, yani çok dillilik? İki dilliliğin bir diğer avantajı da yeni bir dil öğrenme sürecinde ortaya çıkar. İki dilli bireyler yeni bir dil öğrenme konusunda tek dillilere kıyasla daha hızlıdır (Grey et al., 2018). Eğer tek dilli bir birey olarak yeni bir dilde ileri düzeyde yetkinlik kazanırsanız sonraki dilleri öğrenmek görece kolaylaşacaktır.

Sonuç olarak dil bilmenin sıfır ve bir olarak net çizgilerle ayrılamayacak bir spektrum olduğunu ve iki dillilik ile tek dillilik arasında mutlak bir ikilik olmadığını akılda tutmakta yarar var. Bu yazıda ele aldığım birçok konu hakkında hâlâ araştırma ve sorgulamalar devam ediyor. Bulguların güvenilirliği yeniden ve yeniden sınanıyor. Ancak bahsi geçen çalışmaların birçoğunun İngilizce merkezli çalışmalar olduğunu da göz önünde bulundurmalıyız. Farklı dillerde, farklı koşullarda ulaşılan sonuçlarda çeşitlilik de artacaktır. Her ne olursa olsun yeni bir dil öğrenmenin yeni bir dünyaya yelken açmak anlamına gelmesinin yanı sıra insanları ve olayları daha iyi anlamaya olanak tanıması şüphesiz ki bilişsel, sosyal ve ekonomik avantajları da beraberinde getirecektir.

Kaynaklar

Grey, S., Sanz, C., Morgan-Short, K., & Ullman, M. T. (2018). Bilingual and monolingual adults learning an additional language: ERPs reveal differences in syntactic processing. Bilingualism, 21(5), 970–994.

Hoff, E. (2014). Language development. Wadsworth Cengage Learning.

*Bu yazı Aralık 2020'de dagarcikturkiye.com web sitesinde yayımlanmıştır.

İşte bu “oluvermek” ile yetişkin bir insanın ikinci bir dili öğrenme çabası arasındaki farkı yaratan şey temel olarak beynimizin gelişme biçimidir. İkinci etken ise yeni öğrenilen dile günlük yaşamda maruz kalınma düzeyidir. Önceki yazıda bir insan yavrusunun çok fazla dilsel uyarana maruz kalmadığı halde ebeveynlerinin konuştuğu dilin karmaşık yapılarını üretebilmeyi başardığına değinmiştik. Buna Uyaranın Yetersizliği (Poverty of Stimulus) argümanı diyoruz. Cem Yılmaz’ın eski bir gösterisinde yaptığı ünlü bir espri, aslında farkında olmadan bu ilginç fenomene gönderme yapıyor. Hikâyede İngilizce konuşan küçük bir İngiliz çocuk karşısında bir Türk yaşadığı şaşkınlığı “Ne zaman hazırlık okudun da bu kadar iyi İngilizce öğrendin?” ifadesiyle dile getiriyor. Burada karikatürize edilen şey, bir yetişkinle bir çocuğun dil öğrenme süreçlerinin çok farklı olması. Literatürde söz konusu farklılığı belirtebilmek için bir yetişkinin yeni bir dil kazanması “öğrenmek” (learning), bir çocuğun yeni bir dil kazanması “edinmek” (acquisition) fiilleriyle tanımlanmıştır. Burada “öğrenmek” iradi ve bilinçli bir çabaya gönderme yapar. “Edinmek” ise maruz kalma sürecinde bilginin kendiliğinden içselleştirilmesidir. Peki, bu farklılık tam olarak nereden ileri geliyor ve ne zaman başlıyor?

Bu farklılığın ne zaman ve nasıl oluştuğunu açıklamak için 1959 yılında nörolog Wilder Penfield ve Lamar Roberts tarafından “Kritik Dönem” (Critical Period) hipotezi ortaya atılmıştır. Popülerleşmesini ise Eric Lenneberg’in 1967 yılında yazdığı Dilin Biyolojik Temelleri eserine borçludur. Bu hipoteze göre insan yavrusu belirli bir yaşa kadar insan diline maruz kalmaz ve bir anadili olmazsa, bu “Kritik Dönem” sonrası dil edinimi çok daha zor olacaktır ve hiçbir zaman bir dili anadil düzeyinde öğrenemeyecektir. Bu hipotezin sınanması için en önemli kaynaklar “yabani çocuk” vakalarından gelmiştir. Yabani çocuk (feral child) nitelemesi, aileleri tarafından veya başka bir nedenle kendisi dışındaki insanlardan soyutlanmış, eğitim almamış, ebeveynleriyle iletişim kurmamış, dolayısıyla herhangi bir dili öğrenmemiş durumdaki çocuklar için kullanılır. Maalesef ülkemizde de “deli” veya hasta oldukları gerekçesiyle ahıra, mağaraya, depoya kilitlenip kimseyle iletişime geçmeden yıllarca yaşamak zorunda bırakılan çocuk vakalarına rastlanmıştır. ABD’de 1970 yılında 13 yaşındayken bulunan Genie, ünlü bir yabani çocuk vakasıdır. Genie ebeveynleri tarafından 20 aylıkken bir odaya kapatılıp 13 yaşında sosyal hizmet görevlileri tarafından bulunana kadar bu odada, tüm insanlardan yalıtılmış bir biçimde ve ağır istismar koşulları altında yaşamıştır. Gerçek adı Genie değildir. “Genie” sözcüğü dilimizde “lamba cini” olarak karşılayabileceğimiz, geçmişi olmayan ve aniden beliren doğaüstü bir varlık anlamına gelir. Zaten “genie” sözcüğünün kökeni bizim de kullandığımız Arapça “cin” sözcüğüdür. Genie bulunduğunda fiziksel gelişimi yaşının çok gerisinde, motor becerileri ise neredeyse hiç gelişmemiştir. Bir dil öğrenmemiştir. Gelişim sürecinde yaşadığı ağır istismar koşulları zekâ gelişimini olumsuz etkilemiştir. Hemen özel bir bakım ve rehabilitasyon sürecine alınan Genie, dilbilimciler ve psikologların büyük ilgisini çekmiştir. Yaklaşık 8 yıl boyunca birçok araştırma ve çalışmanın odağında yer almıştır. Bulunmasını takip eden birkaç ay içinde sözlü olmayan bazı iletişim becerileri kazanmış, dil edinmesi yönündeki çabalar uzun süre devam etmiş ancak hiçbir zaman bir dili kullanmayı tam anlamıyla öğrenememiştir. Özel bakım koşullarından alınıp araştırmalar sonlandırıldığındaysa iletişim becerileri tekrar gerilemiştir.

Kritik Dönem hipotezinin dayanağını önceki yazılarda bahsettiğim gelişimsel plastisite olgusu oluşturur. Ergenlik döneminin bitimine kadar farklı beyin bölgeleri arasında çok daha hızlı ve yoğun biçimde nöron bağlantıları oluşturulabilir. Öğrenme dediğimiz süreç bir bakıma bu bağlantıların çoğalması anlamına gelir. Tam da bu nedenle küçük çocuklar korteksin bir bölümünü kaybettiğinde diğer bölgeler kaybedilen bölgenin işlevini üstlenecek biçimde yeni bağlantılar oluşturabilir. Dil bölgesinin yer aldığı sol beyin küresini kaybeden küçük çocukların sağ kürede yeniden dil becerileri oluşabilirken, aynı durumu yaşayan yetişkinlerde dil becerisinin tamamen yitirilmesinin nedeni, gelişimsel plastisitenin yetişkinlik döneminde kaybedilmiş olmasıdır. Kritik Dönem hipotezine göre de eğer bir çocuk gelişimsel plastisite sona ermeden bir dile maruz kalmadıysa yetişkinlik döneminde öğreneceği anadil becerileri daha zayıf olacaktır. Bu dönemden sonra öğrenilen ikinci diller ise birinci dil becerilerinin gerisinde kalacak veya ikinci dili öğrenmek anadile nazaran çok daha zahmetli olacaktır. Bu nedenle çocuğunuzun bilingual (iki dilli) olmasını istiyorsanız, ikinci dile Kritik Dönem bitmeden maruz kalmasını sağlamalısınız (İki dilliliğin tanımına ilişkin farklı yaklaşımlar vardır. Bazı araştırmacılar yalnızca iki dile de anadil düzeyinde hâkim kişilerin iki dilli olarak tanımlanabileceğini savunurken bazıları da ikinci dildeki hâkimiyetin anadil düzeyinde olmasının gerekli olmadığını savunur). Kritik Dönem hipotezini destekleyen birçok araştırma vardır.

Kritik Dönem hipotezine paralel olarak, Chomsky’nin Dil Edinim Aygıtı ve Evrensel Gramer yaklaşımlarına alternatif bir açıklamaya göre çocukların dil edinimi süreçlerinde bilişsel gelişim aşamaları belirleyicidir. Burada odaklanılan başlıca bilişsel beceri bellektir. Çocuklarda belleğin işlemsel kapasitesi yetişkinlere göre daha kısıtlıdır. Bir yetişkinin beyni çok daha karmaşık dilsel verileri (örneğin uzun cümleleri) işleyebilecek bir bellek mekanizmasına sahiptir. Bunun sonucunda daha geniş bir dikkat penceresi vardır ve daha karmaşık bir gramer yapısına maruz kalır. Ancak çocuk belleğinin işlemsel kapasitesinin darlığı, grameri karmaşık bir bütün olarak algılamak yerine daha basit ve küçük parçalar olarak algılamasına neden olur. Kısıtlı belleğin dilsel uyaranları filtreleyip basitleştirmesi çocukların gelişim sürecinde dil öğrenmesini kolaylaştırır. Belleğin işlem kapasitesi arttıkça daha karmaşık dilsel uyaranlar da algılanmaya ve kullanılmaya başlanır. Bir benzetme yapacak olursak çocuğun dil penceresi, bir yetişkininki gibi sonuna kadar açık değildir; aşamalı olarak, yavaş yavaş açılır. Bu aşamalı açılma durumu dilin basitten karmaşığa doğru öğrenilmesini mümkün kılan doğal bir öğrenim haritası yaratır. Böylece çocuklar ve yetişkinler arasındaki dil edinimi/öğrenimi farklılığı ortaya çıkmış olur.

Çocukların dil edinimi süreçleri ve bu sürecin yetişkinlerle olan farklarına ilişkin bilimsel yaklaşım ve hipotezleri basitleştirerek ve özet biçimde aktarmaya çalıştım. Sonraki yazıda bu konuyu biraz daha genişletirken iki dillilik konusunu ele alacak, şu sorulara yanıtlar arayacağım:

İki dillilik nedir? İki dilliliğin beyindeki organizasyonu hakkında neler biliyoruz? İki dilli olmakla zekâ gelişimi arasında nasıl bir ilişki vardır? İki dilli olmanın gelişim sürecindeki avantaj ve dezavantajları nelerdir?

*Bu yazı Ekim 2020'de dagarcikturkiye.com web sitesinde yayımlanmıştır.