A potem ten irytujący swąd perfekcjonizmu dopadł również je. Bo zdjęcie mogłoby być lepsze. Bo kadr nietrafiony. Bo to nie o to chodziło. Co to ma być? Takie banalne zdjęcia robiłam dziesięć lat temu… Kontrast źle. Balans źle. Negatywna przestrzeń za mała. Bla, bla, bla.

Ostatecznie negatywna przestrzeń zajmowała już całe zdjęcie. Jedno, drugie, piąte. „Decydujący moment” Cartier-Bressona niechlubnie awansował do mitycznego „najlepszego momentu”.

Dawno temu K. powiedziała, że moje czarno-białe fotografie zawsze wydają się trochę depresyjne. — Ale jak to?! — pomyślałam. Przecież to zwykłe zdjęcia, tylko pozbawione nasycenia. Z czasem jednak zauważyłam, że sięgam po czerń i biel, gdy brakuje mi pomysłu. Gdy w kolorze coś mnie drażni, coś nie gra. Moja samodzielna nauka fotografii zaczynała się właśnie od czerni i bieli. Do niej też wracam, gdy fotografuję w tradycyjny, światłoczuły sposób. Może podświadomie pozwala mi to patrzeć łagodniej, być do niej mniej krytyczną?

W którym momencie coś, co miało być spontaniczne, zaczęło bez końca domagać się dopracowania?

A dzisiaj?
Dzisiaj nie zadzwonisz
I już tak od kilku lat
Choć numeru nie zmieniłam
Choć twój mam nadal zapisany

Choć chcę odebrać
Chcę zapytać co słychać
I jak się czujesz
Opowiedzieć co robi mój kot

Szkoda, że go nie pogłaskałaś
Że nie wskoczy ci na kolana
Nie wbije pazurków i nie zaśnie
Dzisiaj nie zadzwonisz

[2025.06.05]

Tą lekturą jest „Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku” Ludwika Stommy. Wiem, że jej tytuł może zniechęcać swoim nudnym brzmieniem, ale treść udowadnia, jak głęboko zakorzenione są w nas tradycje oparte na zamkniętym obrazie świata — osadzone na dualistycznych wierzeniach, rytuałach oraz relacyjnej naturze tożsamości uparcie szukającej opozycji, bez której nie potrafimy zdefiniować samych siebie.

To, kim jesteśmy, rozpoznajemy poprzez to, kim nie jesteśmy.

Jak w fotografii analogowej (tak, zawsze dodam coś o fotografii) — w negatywie nie widzimy zdjęcia, lecz jego odwrócenie. To z niego dopiero wyłania się właściwy obraz.

Niestety, każdy z nas nabiera się na ten przeklęty autoportret z negatywu. Negatywne, często binarne wyobrażenia o „innym” czy „obcym” pozwalają nam budować własną tożsamość — nie tylko kulturową.

Problem zaczyna się wtedy, gdy to samookreślenie prowadzi do odczłowieczania innych grup społecznych i, co gorsza, zyskuje poklask… Wtedy już jest coś grubo nie w porządku.

Już około sto lat temu etnografowie zauważyli, że wiele naszych uprzedzeń opiera się na stereotypowych mitach. Budujemy je na żartach i w bajaniach, które uderzają w inne narodowości, społeczności czy systemy wierzeń. Punktujemy inność przez dziwność i śmieszność: zabawnie brzmiący język, haczykowaty nos, czarne podniebienie. Nadal przecież nazywamy Niemców „Niemcami” tylko dlatego, że dla naszych prasłowiańskich przodków ich mowa nie była zrozumiała.

Nie konfrontując się ze stereotypami, pogłębiamy je. W naszym wyobrażeniu „obcy” przestaje być tylko śmieszny — staje się dziwny, gorszy, a w końcu niebezpieczny. Mając zdecydowaną narrację, trudniej zakwestionować tak pewny obraz świata.

Ten mechanizm Ludwik Stomma nazywa izolacją świadomościową — obronnym odrzuceniem informacji, które mogłyby zachwiać fundamentami wyobrażonego porządku.

Porządku, który w rzeczywistości definiuje nie tyle „innych”, co nas samych. Nie, tamta Ukrainka nie jest leniwa. Nie, ten gej cię nie zaczepi. Tak, twoja koleżanka ma dziewczynę. Nie, ten osiłek nie jest mizoginem. Tak, twój chrześniak wyrósł na agnostyka. Nie każdy Polak to złodziej — ale przykro, jeśli znasz takiego. Nie wszyscy są tacy sami. Wręcz przeciwnie.

Współczesna polityka żywi się tymi uproszczeniami. Jednym z najskuteczniejszych narzędzi jest tzw. efekt jednorodności grupy obcej — błąd poznawczy polegający na przekonaniu, że członkowie „innej” grupy są tacy sami. Dzięki temu mechanizmowi nie trzeba nikogo poznawać ani próbować zrozumieć — wystarczy jedno uogólnienie i… hop, do szufladki.

Ludwik Stomma ujął to precyzyjnie: społeczności budują swoją tożsamość, tworząc portret z negatywu. W takiej logice nie ma miejsca na indywidualność, bo ta zagraża spójności mitu. Najznamienitszy antropolog Claude Lévi-Strauss dodałby, że to nie przypadek — kultura porządkuje świat poprzez binarne opozycje. Żeby „my” miało sens, „oni” muszą być jednolici i przewidywalni.

Społeczności tworzą swoją narrację wokół poczucia słuszności i wyjątkowości. Przedstawiają siebie jako obrońców tradycji i wartości — w opozycji do wymyślonego negatywu: zdrajców i zagrożenia. To niebezpieczny dualizm. Emocjonalne hasła zagłuszają wyważone argumenty, a lęk przed „obcym” zawsze ogranicza możliwość dialogu.

Dawna polska wieś nie potrzebowała obcego, by się rozwijać — potrzebowała go, by trwać w niezmienionej, mitycznej formie. Ten sam mechanizm wciąż widnieje na plakatach wyborczych, krzyczy w komentarzach internetowych i na wiecach. Część kandydatów nie musiała proponować programów — wystarczy, że proponowała lęk. A to działa, bo język strachu wciąż rezonuje z tą częścią społeczeństwa, która szuka ochrony, a nie zmiany.

W najbliższą niedzielę nie idę głosować za swoją wymarzoną wizją Polski. Od tego była pierwsza tura. Teraz przyszedł czas na obowiązek. Boli mnie, jak wielu ludzi zapomniało, że mamy trójpodział władzy — i z łatwością przyklaskuje obietnicom, które w ogóle nie leżą w kompetencjach prezydenta. Boli, jak wielu zapomniało, że prezydent ma być przede wszystkim reprezentantem obywateli.

Rozumiem, że dla wielu osób ten wybór wydaje się pozorny. Ale proszę, nie zostawajcie w domu — możecie mieć realny wpływ na to, jak będzie wyglądała Polska w kolejnych latach. Podejmijcie decyzję sami, podejmijcie je same.

Ja, mimo wszystko, wybieram kandydata, który nie oddali mnie jeszcze bardziej od moich potrzeb i mojej wizji wspólnego kraju. Wolę relacyjność mimo różnic. Nie chcę cynizmu. Wolę dialog niż dalsze pogłębianie izolacji.

The Owl House. Sowi Dom. Niedawno, poniekąd przedwcześnie, zakończona animacja fantasy i przygody. Historia mająca swoje początki w głowie i szkicach Dany Terrace (animatorki wyśmienitego Gravity Falls czy nowych Kaczych Opowieści), fabułą idealnie celująca w moje fascynacje, humor, podejście do rzeczywistości i trafiająca krytycznie, z całą siłą, w moje serduszko.

Z całym uwielbieniem do innych animacji — pełnometrażowych filmów Disneya, wizualnej uczty Spider-Verse czy tragikomedii netflixowego BoJacka — muszę oddać w nim sporo miejsca dla tej historii.

Bo The Owl House, jak żaden inny produkt wizualnej popkultury, nie załatał tylu dziur w mojej psychice czy wspomnieniach. W sumie, nawet nie wiem czy jakikolwiek inny choć próbował je łatać. Wiem natomiast, jak bardzo potrzebowałam tej opowieści. I to nawet nie teraz, a dawno temu, mając szesnaście, siedemnaście lat i znacznie większą ilość niezrozumiałych zmartwień, nienazwanych problemów, zamiatanych w niepamięć lub klejonych na gumę Orbit, by jakkolwiek się trzymały.

Jednakże historia o dziewczynie, która przepadła w fantastycznym świecie, odnajdując w nim to czego nie odnajdywała w naszym, powstawała w ostatnim czasie, a nie naście lat temu. Trafiła jednak idealnie w okres, gdy rozgrzebuję prywatną przeszłość, terapeutycznie odkopując wcześniejsze niezrozumienia i układając je sobie na interpersonalnych półeczkach w głowie, między myślami.

Czy historia niesie ze sobą treści, które nie wszystkim mogą się spodobać? Tak. Czy wyśmiewa klisze fantasy? Tak. Czy, pomimo pozornie kolorowej historyjki, potrafi zranić widza, dogrzebać się jego traum czy też wskazać niebezpieczne zapędy realnego świata? Tak, tak po trzykroć.

“Us weirdos have to stick together, remeber?”

PS: To niekoniecznie jest polecajka tej kreskówki. Owszem, polecam ją każdemu, jednocześnie nie polecając jej każdemu. To bardziej wywód, opowiadający jak bardzo jej historia, nawet przedstawiona między wierszami, wplotła się w moją własną.

Jeżeli jednak potraktujecie to jak polecajkę… To, w ramach możliwości, wzbraniajcie się polskiej lokalizacji językowej. To jak tłumacze zaszaleli zmieniając nazwy własne i imiona bohaterów, robi solidne kuku. 💀

11 listopada. Chyba nie oburza was detal tego zdjęcia?

A może jednak oburza?

Nie ten jeden raz w roku, otrzepując zakurzoną flagę, ale codziennie powinniśmy pamiętać, co ta niepodległość oznacza. Powinniśmy pamiętać, by na co dzień… nie podlegać. Radykałom. Nacjonalistom. Skorumpowanym instytucjom. Tak, tej największej również. Nie kłamcom. Oszustom. Dyktatorom. Osobom, które osuwają nas w swój cień. Czy jesteśmy bez winy? Nie. Nie rzucajmy kamieniami, lecz też nie odwracajmy wzroku, gdy widzimy zło. Pomagajmy. Czynem, nie nienawiścią.

Narodowe Święto Niepodległości nie jest świętem wyłącznie Polek i Polaków. Bo ani teraz, ani w 1918 mieszkańcami Polski nie były tylko Polki, nie byli Polacy. W bardzo krzywe zwierciadło patrzy ten, co tak uważa.

Pochodzę z miasta, które — podobno słusznie — rości sobie tytuł „pierwszego niepodległego”, które już w październiku oddało się władzy warszawskiej, jeszcze przed 11 listopada ściągając austriackie flagi, zdejmując symbole. I czy mam czuć przez to dumę? Nie, choć polskim jest czuć pychę z historii innych, nie siebie samych.

„Ani to zaszczyt, ani to chluba, ani przywilej (…)”.

Co wtedy świętujemy? Datę? Nie. Historię? A ile z niej wiecie lub pamiętacie. Symbol? Tak, tylko w jaki sposób?

Czy czuję się Polką? Jasne. Otaczam się Polską, tym językiem, słowem, tą literaturą. Kocham polskie góry. Uwielbiam polskie lasy. Lubię obwarzanki, nie cierpię oscypków. To powód do dumy? Nie.

„(…) To samo jest z oddychaniem. Nie spotkałem jeszcze człowieka, który jest dumny z tego, że oddycha.”

Wykreowała nas Polska. Tylko… właściwie co to znaczy?

I czy coś powinno.

Ręka. Moja. Leżała bezwładnie na asfalcie czarnym od deszczu. Palce opierały się o granit krawężnika. Tylko ramię było nieznajomo wygięte w niepoprawną stronę. Wyglądało jak wskazówki na zegarowej tarczy. Zupełnie, jakby chciało powiedzieć, o której godzinie uderzył we mnie ten pieprzony motocykl. Złamanie? Na pewno. Ból. Chciałem wyć. Która godzina? Nieistotne pytania odciągają moją uwagę od prawicy. Prawdziwy zegarek noszę na drugiej. Może drewniana, orzechowa koperta uchroniła drobny mechanizm przed szkodą i zniszczeniem. Nie liczyłem na to. Nie mogłem się odwrócić.

Pies. Średniej wielkości kundel, o jasnej sierści. Musiał podbiec później, inaczej przestraszyłby się huku. Pamiętam jak trącał mnie przemoczonym pyskiem. Jak jego szybki oddech zaparował moje okulary. Okulary! Przecież musiały spaść przy uderzeniu. Więc to sam wypadek zamglił moje oczy. Uraziłem głowę? Może to jednak nie był kundel…

Dziewczyna. Początkowo krzyczała, ale to nie był strach. Nie wołanie o pomoc. Słowo, może dwa. Ciągłe dudnienie nie pozwalało mi rozpoznać liter. Może wołała tamtego psa? Czemu on nie był na smyczy? On? Ona? Nie wiem… Dziewczyna stała osłonięta niebieskim parasolem. Po chwili niewielkie, blade światło ukazało jej twarz i ciemne włosy. Komórka? Zapewne. Czyli to ona zadzwoniła po karetkę. Wystukała liczbę na płaskim ekranie i czekała na odpowiedź z CPR. Kolejno na połączenie z ratownictwem. A ostatecznie na sam ich przyjazd.

Nosze. Troje ratowników. Czy był wśród nich lekarz? Nosze. I ja na noszach. I piekło. Opadający jesienny deszcz był chłodny, a jednak każda jego kropla paliła. Każde dotknięcie mojej skóry żarzyło, a wąskie żyłki wody oplatały mnie wypalając tamgi. Palił dotyk ratowników. Palił dotyk koca. Paliły pasy. Nosze. To nie były tragi, a ogniste koło. Miało toczyć się wiecznie, a ja razem z nim. Jakich bogów uraziłem, by dostać taką karę? Kątem oka zobaczyłem przydrożny krzyż. Tego boga? Nie wierzę. Pod krzyżem błysnęło małe światełko. Znicz? Sądzę, że od dawna wewnątrz nie było wosku. Zaschnięte resztki parafiny pogrubiły dno naczynia, a to jego czerwone szkiełko migotliwie odbijało tylne światła karetki.

Wygląda, że nie byłem jedynym, którego tutaj ukarano.

Na dłużej straciłem przytomność.

***

Wczoraj, 17 maja miał miejsce Międzynarodowy Dzień Przeciw Homofobii, Transfobii i Bifobii. Ustanowiony został jako upamiętnienie wykreślenia homoseksualności z Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób.

Ja natomiast dwadzieścia cztery godziny temu przyjęłam pierwszą dawkę szczepionki. Czy powinnam o tym pisać, zaczynając temat rocznicy, która również miała miejsce wczoraj? Mogłoby wydawać się, że nie, jednak przeraziło mnie to, co mijałam w drodze do punktu we wrocławskich klinikach. Co kilka, kilkanaście metrów znajdowały się kartki kierujące zarejestrowanych w stronę szpitala czy już bliżej — w stronę oczekującej kolejki. A na nich? Dopisane obelgi. Inwektywy. Bzdury.

Imbecyle.

Debile.

GMO, frajerzy.

Gdzie jest teraz grypa?

Żyjemy w — jak dotąd — najlepszych dla wiedzy czasach. Mamy ją na wyciągnięcie ręki, na ruch dłonią i kliknięcie myszą. A zamiast ją zdobywać, nie szukamy źródeł, nie analizujemy. Nie aktualizujemy jej. Szerzymy hejt i dezinformacje. Zamykamy się w szczelnych bańkach, w zameczkach ogrodzonych fosą, która bezczelnie oddziela nasze ja, od rzeczywistości.

Czy robimy tak nieświadomie? Jasne, często. Nieświadoma niewiedza sama w sobie nie jest zła; zło lub zupełna jego odwrotność, może wydarzyć się później, w kolejnym stopniu świadomości i poznania. Ja też wiele rzeczy robię nieświadomie. Pochopnie oceniam, bez namysłu żartuję, z irytacją przewracam oczami. Potrafię się na tym złapać — czasem przepraszając po chwili, czasem mając samolubne szczęście, by w porę ugryźć się w język. Jednak wiele tematów, o których zaledwie parę lat czy nawet miesięcy temu, bym nie pomyślała, obecnie jest oczywistością. A na te, które oczywistością były już wcześniej, tym razem nie machnę ręką. Bo wtedy za często je przemilczałam.

Braki wiedzy i nieświadomość, zbyt często prowadzą do nienawiści. Boimy się tego, co jest dla nas nieznane, od nas inne. Do kotła wypełnionego niewiedzą dolewamy nieuzasadnioną ostrożność i brak zaufania. A to już prosi się o przyprawienie ich nietolerancją, ozdobienie brakiem akceptacji. I co? I nico, (z)danie gotowe. Opinia wyrobiona.

Dzielimy ludzi na swoich i obcych. Wciąż bardziej obcych. Izolujemy się świadomościowo. Myślimy zero-jedynkowo, monochromatycznie. Zdaje się nam, że świat zbudowany jest na naturalnych opozycjach. A przecież jednocześnie widzimy ile kolorów jest wokół was. Ile zapachów, zwłaszcza teraz, wiosną. Słyszymy jak różnorodną jest muzyka.

Niezaprzeczalnie, nie otacza nas obraz binarny.