<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/" xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/" xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom" version="2.0" xmlns:cc="http://cyber.law.harvard.edu/rss/creativeCommonsRssModule.html">
    <channel>
        <title><![CDATA[Stories by Unur Sukhbaatar on Medium]]></title>
        <description><![CDATA[Stories by Unur Sukhbaatar on Medium]]></description>
        <link>https://medium.com/@sbonur?source=rss-fb36fb404f53------2</link>
        <image>
            <url>https://cdn-images-1.medium.com/fit/c/150/150/2*xD9u0VP5lGjMRav4D8nEfQ.jpeg</url>
            <title>Stories by Unur Sukhbaatar on Medium</title>
            <link>https://medium.com/@sbonur?source=rss-fb36fb404f53------2</link>
        </image>
        <generator>Medium</generator>
        <lastBuildDate>Fri, 20 Nov 2026 14:53:52 GMT</lastBuildDate>
        <atom:link href="https://medium.com/@sbonur/feed" rel="self" type="application/rss+xml"/>
        <webMaster><![CDATA[yourfriends@medium.com]]></webMaster>
        <atom:link href="http://medium.superfeedr.com/" rel="hub"/>
        <item>
            <title><![CDATA[Мацү Башогийн дөрвөн хаикү]]></title>
            <link>https://sbonur.medium.com/4-haiku-by-basho-758a4433343f?source=rss-fb36fb404f53------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/758a4433343f</guid>
            <category><![CDATA[japan]]></category>
            <category><![CDATA[haiku]]></category>
            <category><![CDATA[matsuo-basho]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Unur Sukhbaatar]]></dc:creator>
            <pubDate>Sat, 08 Aug 2026 13:24:41 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2026-08-08T13:24:41.194Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p><em>Бичээч нь Япон хэлний анхан шатны мэдлэгтэй, тиймээс англи орчуулгад дулдуйдан хаикүг орчууллаа. Хаикүг монголчлохдоо 5–7–5 үеийг барихаар оролдсонгүй. Зарим үед мөрийг хооронд нь солив.</em></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/500/0*PPfBWhRNCCxVJ_Sk" /><figcaption>Мацү Башо (1644 — 1694), Эдогийн үеийн яруу найрагч</figcaption></figure><h3><strong>1. 郭公 / 声横たふや / 水の上</strong></h3><p><em>Hototogisu / koe yokotau ya / mizu no ue</em></p><p><em>Хөхөөн дуу — <br>усны мандал дээгүүр<br>хөндлөн сунайна.</em></p><p>1693 оны хавар Башогийн маш ойр хүн Тоин өвчнөөр нас баржээ. Тоин тэр үед гуч гаруй настай байжээ. Энэ тухай Башо “<em>нас барснаас нь хойш зүрх тасрах мэт гашуудал намдахгүй…</em>” хэмээн найз руугаа захидал бичиж байв.</p><p>Шувуу нисээд явчихсан ч дуу нь үлджээ. Хүн тэнгэрт дэвшсэн ч оршихуйн мөр нь сэтгэлд үлджээ. Дуу усанд хүрэхгүй, ус дууг барихгүй. Гэсэн ч Башо тэр дууг “хөндлөн сунайж” тогтсон мэтээр сэтгэжээ. Тиймээс хөхөөн дуунаас “явчихсан ч бүрэн алга болоогүй” гэх гашуудлын мэдрэмж нэвт сонстоно.</p><h3><strong>2. 原中や / 物にもつかず / 鳴雲雀</strong></h3><p><em>Haranaka ya / mono ni mo tsukazu / naku hibari</em></p><p><em>Талын дунд — <br>юунд ч үл зууралдан<br>болжмор жиргэнэ.</em></p><p>Энэ шүлэг 1687 оны бүтээл бөгөөд Башо 44 орчим настай байжээ.</p><p>Талын дундаас болжмор дээш хөөрнө. Доор нь өвс, мод, газар. Харин дээшлэх тусам тасарч, эцэст нь “юунд ч үл зууралдан” жиргэж байна.</p><p>Шүлэг дэх сэтгэл хөдлөл бол эрх чөлөө ба ганцаардлыг аль алиныг нь агуулна. Юунд ч баригдахгүй байх нь эрх чөлөө хэдий ч, нөгөөтээгүүр юутай ч холбоогүй байх ганцаардал. Хэрэв эхний хаикүний хөхөөний дуу үлдэх тухай байсан бол энэ болжмор тавьж явуулах тухай мэт.</p><h3><strong>3. 夏草や / 兵どもが / 夢の跡</strong></h3><p><em>Natsukusa ya / tsuwamono-domo ga / yume no ato</em></p><p><em>Зуны өвс — <br>эртний дайчдын<br>зүүдний мөр.</em></p><p>1689 онд Башо шавь Кавай Сорагийн хамт Хираизүмид хүрчээ. Хираизүми нэгэн цагт Хойд Фүживара овгийн гурван үеэрээ асар баян, улс төр, соёлын төв байсан аж. Башог очиход тэр ертөнц аль хэдийн үгүй болоод таван зуу гаруй жил өнгөрчээ.</p><p>Хаикүгийн өмнө Башо “<em>Гурван үеийн сүр жавхлан нэгэнтээ зүүрмэглэхийн дотор [сарнижээ]</em>” гэж тэмдэглэсэн нь буй. Урьд цагт ордон байсан газар тариан талбай болжээ. Дараа нь Башо Тан улсын найрагч Дү Фүгийн “<em>Улс мөхөвч уул ус үлдэнэ</em>” гэх эшлэлийг онцолж, улмаар “<em>аян замын малгайгаа дэлгэн сууж, нэлээд удаан хугацаанд нулимс унагав</em>” гэж бичсэний дараа дээрх хаикүг бичжээ.</p><p>Хүний ертөнц мөхсөн ч амьдрал харин үргэлжилсээр байна.</p><h3><strong>4. 萎れ伏すや / 世はさかさまの / 雪の竹</strong></h3><p><em>Shiore fusu ya / yo wa sakasama no / yuki no take</em></p><p><em>Гудайн бөхийжээ — <br>хорвоо жамаасаа урваж,<br>цасан хулс.</em></p><p>Башогийн 1667 онд 24 настай үеийн бүтээл. Шүлгийн өмнө “<em>Хүүхдээ түрүүлж алдсан айлд</em>” гэсэн үг бий.</p><p>Эцэг эх хүүхдээсээ түрүүлж нас барах нь амьдралын ердийн дараалал. Харин хүүхэд нь түрүүлж үхвэл эгээтэй л “<em>ертөнц буруу эргэж, хорвоо жамаасаа урвасан</em>” мэт.</p><p>Хулс дээш ургана. Харин цас хүндрүүлэн дарахад хулс доош гудайна. Өсөх ёстой нь гудайж, амьдрах ёстой нь үхжээ. Үр хүүхдээ үдэх ёсгүй хүн үр хүүхдээ үдэв.</p><p>Энд Башо цасанд дарагдсан хулсыг л харуулсан ч тэр хулснаас бие нь бөхийсөн хүн, сэтгэл нь даруулсан хүн, амьдралын жам нь эвдэрсэн хүн гурвуулаа харагдана.</p><p><strong>Дөрвөн хаикүг нэгтгэн базвал,</strong></p><ul><li>Цасан хулсыг хангалттай удаан анзаарвал — гашуудал аяндаа төрнө.</li><li>Тэнгэрийн болжморыг ажвал — эрх чөлөө, ганцаардал хоёулаа мэдрэгдэнэ.</li><li>Зуны өтгөн өвсийг үзвэл — мөнх бус чанарыг ухаарна.</li><li>Уснаа замхрах хөхөөний дууг сонсвол — нас барсан хүний эзгүй орон зай үгүйлэгдэнэ.</li></ul><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=758a4433343f" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Токүгава Иэясүг дурсахуй]]></title>
            <link>https://sbonur.medium.com/on-ieyasu-1f915626e110?source=rss-fb36fb404f53------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/1f915626e110</guid>
            <category><![CDATA[tokugawa-ieyasu]]></category>
            <category><![CDATA[japanese-history]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Unur Sukhbaatar]]></dc:creator>
            <pubDate>Fri, 06 Mar 2026 05:10:22 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2026-03-06T05:10:22.572Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p><em>Ерөөс Японы түүхийн талаар мэр сэр бичих нь ихэсчээ. Энэ удаа тэсвэр, тэвчээрийн тухай бодох шаардлагатай учир Иэясүг дурсав.</em></p><p>Японы Токүгава цэргийн засаг буюу бакүфүг (1603–1868) үүсгэгч Токүгава Иэясү (1543–1616) бол сонирхолтой дүр.</p><p>1400-аад оны дунд үеэс Япон улс Сэнгокү жидаи буюу байлдаант улсын үе рүү орж, төв засгийн газар задран унажээ. Ингээд орон нутаг бүрд цэрэг, засаг захиргаатай даимёо (цэргийн захирагч) нар тодорч, хоорондоо тасралтгүй тэмцэлдэх болов. Яг л манай Нууц товчоонд гардаг шиг</p><p><em>Одот тэнгэр орчиж<br>Орондоо орох завгүй<br>Олзлон булаалдаж</em></p><p><em>Хөрст дэлхий хөрвөж<br>Хөнжилдөө орох завгүй<br>Хөнөөлдөн байлдаж байв</em></p><p>Энэ эмх замбараагүй байдлаас гурван хүн тодрон гарч ирсэн нь Ода Нобүнага, Тоёотоми Хидэёши, Токүгава Иэясү гурав юм.</p><p>Ода Нобүнага (1534–1582) бол тун ширүүн, шийдэмгий удирдагч байв. Японд галт зэвсгийн хэрэглээг төгөлдөржүүлж, дайны тактикт том өөрчлөлт хийсэн аж. Нагашино (1575)-гийн тулалдаанд буучдыг гурван эгнээнд байрлуулж, Такэдо овгийн ялагдашгүй гэгдэх морин цэргийн довтолгоог тасралтгүй галаар зогсоосон түүхэнд тодоор үлджээ. Ингэснээр уламжлалт морин довтолгооны давуу тал үндсэндээ байхгүй болсныг ойлгуулсан аж.</p><p>Гэвч Нобүнагагийн хатуу догшин зан эцэстээ гай болж, 1582 онд ойрын хүн нь урваж, Хонно сүмд амь үрэгдэв.</p><p>Улмаар Нобүнагагийн чадварлаг жанждын нэг Тоёотоми Хидэёши (1537–1598) эрх мэдлийг гартаа авч, Японыг бараг бүрэн нэгтгэж чадсан юм. Хидэёши ба Токүгава Иэясү хоёрын харилцаа зарим үед хурцдаж байсан ч эцэст нь тохиролцжээ. Хидэёши Иэясүг төрөлх Микава нутгаас нь нүүлгэн, Хоожо овгоос эзлэн авсан Кантогийн өргөн уудам нутгийг захирах эрх өгчээ.</p><p>Үүний цаад зорилго нь Иэясүг тухайн үеийн эрх мэдлийн төв Кёотогоос аль болох холдуулах явдал байв. Гэвч энэ шийдвэр урт хугацаанд эсрэг үр дүнд хүрсэн юм.</p><p>Иэясү Кантогийн үржил шимтэй тэгш газрыг түшиглэн маш хүчирхэг засаг захиргааны бааз байгуулж чаджээ. Ингэхдээ өмнө нь бут цохисон Такэда овгийн удирдлагын арга барил, цэргийн зохион байгуулалтыг ашигласан гэдэг. Ер нь тэр үеийн Японд Каи мужийн “бар” хэмээх Такэда Шингэн, Эчиго мужийн “луу” хэмээх Үэсүги Кэншин нарын өрсөлдөөн домог мэт яригддаг. Хоорондоо өрсөлдөөд нэг нэгэндээ боломж олгоогүй аж. Түүх гэдэг заримдаа үнэхээр хачирхалтай. Шингэн, Кэншин нар нэг цаг үед таач, нэгэндээ саад болоогүй бол аль хэдийн Японыг нэгтгэчих байсан болов уу.</p><p>Хидэёши нас барсны дараа асуудал эхэлжээ. Угсаа залгамжлалын асуудлаа шийдэж чадсангүй. Мөн тариачин гаралтай хүн байсан тул шууд шёогүн буюу их жанжин гэх албыг авч чаддаггүй байж. Иэясүгийн тэвчээртэйгээр хүлээж байсан боломж гарч ирэв.</p><p>1600 онд болсон Сэкигахарагийн тулаанд Иэясү өрсөлдөгч талуудаа бут цохиж, Японы бодит эрх мэдлийг гартаа авсан юм. 1603 онд тэрээр шёогүн цол хүртэж, улмаар Токүгава бакүфү хэмээх дэглэмийг байгуулжээ. Энэ дэглэм бараг хоёр хагас зууны турш Японд тогтвортой энх тайвныг хадгалсан билээ. Энэ тухай <em>Shogun (2024)</em> гээд цуврал кинонд их тодорхой харуулдаг. Сэкигахарагийн тухай миний өмнө нь тэмдэглэж байсан <a href="https://sbonur.medium.com/remembersekigahara-15e2f057d288">зүйл</a> ч бий.</p><p>Эцэстээ юу хэлэх гээд байна вэ? Энэ Токүгава Иэясү бээр Японыг нэгтгэсэн гурван хүний хамгийн сул нь байсан ч, тэсвэртэй хүлээж, төлөвлөж, удаан амьдарч чадвал их хэргийг бүтээж чаддагийг харуулна. Японы нэгтгэсэн эл гурван хүний тухай нэгэн алдарт сэнрюү (богино шүлэг) бий.</p><p><em>Хэрвээ хөхөө донгодохгүй бол, хороо — Ода Нобүнага<br>Хэрвээ хөхөө донгодохгүй бол, ятга — Тоёотоми Хидэёши<br>Хэрвээ хөхөө донгодохгүй бол, хүлээ — Токүгава Иэясү</em></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/800/0*DgcVBi1HTSQIgpGJ" /><figcaption>Японыг нэгтгэгч гурав: Ода Нобүнага, Тоёотоми Хидэёши, Токүгава Иэясү</figcaption></figure><p>Иэясүгийн гэрээслэл үг гэж байдаг. Япончууд дунд алдартай.</p><p><em>“Амьдрал бол хүнд ачаа үүрч урт замаар алхахтай адил юм. Яарах шаардлагагүй.<br>Хүндрэл бэрхшээлийг хэвийн зүйл гэж үздэг хүн хэзээ ч сэтгэл гонсойхгүй.<br>Тэвчээр бол мөнхийн амар амгалангийн ундарга. Уур хилэнтэй дайсан мэт харьц.<br>Зөвхөн ялалтыг мэддэг, хэзээ ч ялагдаж үзээгүй хүнд эрт оройгүй хор хөнөөл учирна.<br>Бусдыг биш өөрийгөө буруутга.<br>Хэт хол явснаас хүрэхгүй байсан нь дээр.”</em></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/437/0*SlDmJtO1CI9ePkgN.jpg" /><figcaption>Никко дахь Иэясүгийн бунхан хадгалагдаж буй гэрээс бичиг. Баруунаас баганаас зүүн тийш уншина. 人の一生は гэх маягаар.</figcaption></figure><p>Түүхчид заримдаа Японыг нэгтгэсэн энэ гурван хүнийг гурван өөр төрлийн улс төрийн зан чанарын илэрхийлэл гэж үздэг. Нобүнага хуучин дэг журмыг эвдэгч, Хидэёши эвдрэлийн дундаас шинэ төрийг бүтээгч, харин Иэясү системийг хадгалагч байв. Улс төрийн түүхэнд зарим ялалт хурд, авьяас, зориг дээр тогтдог бол зарим ялалт тэвчээр дээр тогтдог. Иэясүтай ер нь хэн адил байж болох вэ хэмээн бодох үед яах аргагүй Хятадын Гурван улсын үеийн Сыма И (179–251) санаанд орно. Бас л олон жил тэвчиж, хүлээж, эцэст нь ялсан хүн.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=1f915626e110" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Камакүраг зорих нэгэн учир]]></title>
            <link>https://sbonur.medium.com/visiting-kamakura-4043378404a5?source=rss-fb36fb404f53------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/4043378404a5</guid>
            <category><![CDATA[yuan-dynasty]]></category>
            <category><![CDATA[historic-places]]></category>
            <category><![CDATA[mongolia]]></category>
            <category><![CDATA[travel]]></category>
            <category><![CDATA[japan]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Unur Sukhbaatar]]></dc:creator>
            <pubDate>Mon, 29 Dec 2025 13:45:29 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2025-12-29T13:45:29.937Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p><em>Үндэстний тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 114 жилийн ойд зориулан бичив.</em></p><p>Монголын эзэнт гүрний хамрах хүрээ, далайц уудам учраас Ази, зүүн Европын улс орноор аялахад манай өвөг дээдэстэй холбогдох түүх домог, эд өлгийн зүйлс газар орон цөөнгүй бий. Энэ удаад Тоoкёогоос 1 цаг орчим яваад хүрэх Камакүра дахь нэгэн чухал газарт очсоноо сийрүүлье. Жуулчид энэ газрыг Буддагийн хүрэл хөшөөгөөр нь сайн мэднэ.</p><p>Юан улс Япон руу хоёронтоо довтолжээ. Эхний довтолгооны (1274) дараа жил буюу 1275 оны 3-р сарын 10-нд Монголын таван элч Корёо (Goryeo — өнөөгийн Солонгос) улсын нийслэлээс хөдөлж, 4-р сарын 15-нд Японын <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Shimonoseki">Шимоносэкид</a> иржээ.</p><p>Тухайн үед Японы цэргийн засаг захиргаа <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Kamakura">Камакүра</a>д төвлөрч байсан байв. Ер нь Японы нийслэл нь нэр төдий Кёото болохоос яг засаг захиргаа нь шёогүн (shōgun 将軍 — цэргийн их жанжин) хаана байрлана тэнд оршино. Энэ утгаараа Камакүра бол тухай үеийн нийслэл гэж ойлгож болно. Гэхдээ бас нэг сонин зүйл болбаас тухайн үед шёогүн ч өөрөө нэр төдий албан тушаал болчихсон, харин шиккэн (shikken 執権 — эрх баригч) хэмээх албан тушаалтан Японыг де-факто засаглаж байв. Тухайн цагийн шиккэн нь Хоожоо Токимүнэ (1251–1284) болно.</p><h4>Тацүнокүчи</h4><p>Элч нарыг газар дээр нь хороолгүй, юутай ч Камакүра руу авчирчээ. Энэ уулзалтын талаар <em>Хоожоогийн 9 үеийн шастир </em>(北条九代記 — Hōjō Kudaiki)-д тэмдэглэснийг энд нуршилгүй орхиё. Ямартаа ч Хариу авахаас нааш буцахгүй гэх эдгээр таван элчийг <a href="https://maps.app.goo.gl/xghTL4rQwsSkxYjz8">Тацүнокүчи</a> (龍口, утгачибал Лууны ам) хэмээх газар 1275 оны 9-р сарын 7-ны өдөр цаазаар авсан аж.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*vjZWnguA6x9cUHdj-aIstQ.jpeg" /><figcaption><a href="https://maps.app.goo.gl/xghTL4rQwsSkxYjz8">Тацүнокүчи</a> (龍口, утгачибал Лууны ам) хэмээх цаазын газар.</figcaption></figure><p>Энэ газарт бас тухай үед амьдарч асан <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Nichiren">Ничирэн</a> хэмээх ламыг Монголын элч нарыг ирэхээс 4 жилийн өмнө цаазаар авахаар шахжээ. Энэхүү Ничирэн бол нэлээд алдартай нөхөр л дөө. Камакүрагийн засгийн газрыг хурцаар шүүмжилж байсан бололтой. “<em>Монголын гэмгүй таван элчийг хороосон харамсалтай яа</em>” хэмээн 1275 онд <a href="https://www.nichirenlibrary.org/en/wnd-1/Content/75">захидал</a> бичсэн байдаг</p><h4>Жоорюү-жи сүм</h4><p>Таван элчийн булш өдгөө <a href="https://maps.app.goo.gl/CJNLkJKZ9B5F7gyXA">Жоорюү-жи</a> (Jōryū-ji) сүмд бий. Элэ сүм нь Ничирэн сектийг сүм юм. Цаазалснаас яг 650 жилийн дараа буюу 1925 оны 9-р сарын 7-ны өдөр дурсгалын бунхан, таван давхар суварга босгожээ.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*IFci2KeSAB3-06KpyaaGvg.jpeg" /><figcaption>Дурсгалын гэрэлт хөшөөг 1925 онд босгожээ.</figcaption></figure><p>Уг сүмд 2005 оны 4-р сарын 7-нд Асашёорюү, Хакүхо нар очиж хадаг уяжээ. 2007 оны 3-р сарын 1-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр зочилжээ. Жил бүрийн 9-р сарын 7-нд уг таван элчийн дурсгалд зориулан энэ сүмд ном хурдаг ажээ.</p><p>Элчийн тэргүүн Ду Шизон (Du Shizhong — хятад маягаар монгол хүний нэрийг дурдсан бололтой, Туушин?) нь 34 настай монгол хүн бөгөөд Ёслолын яамны дэд сайд, 4-р зэргийн түшмэл. Цаазлуулахын өмнө Тан улсын яруу найрагч Ли Байгаас эшлэн шүлэг тэрлэсэн гэх.</p><h4>Тоокёогоос Камакүрад зочлох 3–4 цагийн маршрут</h4><p>Ер нь Япон руу очсон хүнд Тоокёод л буух болов уу. Тоокёо орсон хүнд Камакүра нэг их хол биш. Мөн Японд ажиллаж, амьдардаг монголчууд ч энэхүү Тацүнокүчи гэх цааз гүйцэтгэсэн газар, Жоорюү-жи сүмд очиж үзээсэй гэж бодсоны учир энэ бичвэрийг орууллаа.</p><p>(Hasedera, Kotoku-in, Tatsunokuchi, Jōryū-ji)</p><p>Tokyo Station-ээс Yokosuka Line-аар явж Kamakura Station дээр бууна (нэг цаг орчим явах болов уу).</p><p>Тэндээс Enoden Line-аар явж Hase station-д бууна. Эндээс 600 метр алхаад Hasedera гэх сүмийг үзэх хэрэгтэй. Дотор нь Жанрайсигийн том хөшөө байдаг. Мөн дээш гарвал далайн давалгааг харж болохуйц харууцтай газар бий. Энэ газрын далай нь цагаан эмжээр бүхий давалгаагаараа алдартай.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*NLhDCrwl3Pmxzacdt9JRkw.jpeg" /><figcaption>Hasedera-гаас харагдах Номхон далай</figcaption></figure><p>Тэндээсээ 200 метр алхаад Kotoku-in-д Буддагийн том хүрэл хөшөөг үзнэ. Хөшөөн дотор нь орж болдог.</p><p>Буцаад Hase station рүү очоод Enoshima Line-аар үргэлжлүүлэн явж Enoshima Station-д бууна. Энэ зуур далайн эргийн үзэсгэлэнтэй газраар явах тул зургийн аппаратаа бэлдэх хэрэгтэй. Enoshima-д буугаад 270 метр яваад Тацүнокүчид (Tatsunokuchi) хүрнэ. Тэндээс хойш 400 метр яваад Жоорюү-жи (Jōryū-ji) сүмд хүрнэ. Монголоос ирсэн тухайгаа хэлбэл гол дуган руу уриалгахан оруулж байв.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*_eKGe0PfxXLotx1D3k_mcw.jpeg" /><figcaption>Жоорюү-жи сүмийн гол дугана дахь тахил, хадаг байгааг анзаарах</figcaption></figure><p>Тоокёо хот, Кита дүүрэг, Нишигахара, 2025 оны 12-р сарын 29-ний өдөр бичив.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=4043378404a5" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Ном ба туршлагын тухай товчхон]]></title>
            <link>https://sbonur.medium.com/book-vs-experience-aa2878a4edf8?source=rss-fb36fb404f53------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/aa2878a4edf8</guid>
            <category><![CDATA[short-essay]]></category>
            <category><![CDATA[experience]]></category>
            <category><![CDATA[lifestyle]]></category>
            <category><![CDATA[reading]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Unur Sukhbaatar]]></dc:creator>
            <pubDate>Thu, 31 Oct 2024 06:39:27 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2024-10-31T06:59:50.744Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*r09cckcRpbsnWSMpNt2Aeg.jpeg" /><figcaption>~ Designed by Freepik (AI generated)</figcaption></figure><p>Бодит туршлагыг орлох зүйл үгүй. Мянга сонсохоор, нэг үз гэдэг үг ч бий. Гэхдээ энэ үгийг сайн номын үнэ цэнийг унагах, ач холбогдлыг бууруулах зорилгоор ашиглаад эхэлбэл буруутна. Тухайлбал “<em>Жор үзсэн эмчээс, зовлон үзсэн чавганц дээр</em>” гэх үгийг багахан өөрчлөөд “<em>тэр чавганц жор ч үзэж, зовлонг ч туулсан бол бүр илүү байх биш үү?</em>” гэх асуултаар хариу барьмаар. Туршлага яагаад заримдаа хангалтгүй тухай дэлгэрүүлэн тайлбарлая.</p><p>Нэгдүгээрт хүний авах туршлага хязгаарлагдмал. Туршлагыг зөвхөн тухайн цаг үе, орон зай эсвэл өөрийн туулж өнгөрүүлсэн амьдралаас л л авах боломжтой. Гэтэл залуу хүний ухамсарт амьдрал үсрээд л 20 жилээр хэмжигдэнэ. Тохиох боломжтой зүйлс ч хязгаарлагдмал, мөн хүн хүнээс хамаарч харилцан адилгүй билээ.</p><p>Хоёрдугаарт, хүн авах туршлагаа сонгох боломж хомс. Аливаа нэг туршлага тохиох, тохиохгүйг дураараа шийдэх нь ховор. Хаана, ямар цаг үед төрөхөө хүн сонгож чадахгүй. Мөн цаашлаад хувь тавилангийн аз, эз хэрхэн гийхийг бид урьдаас мэдэх аргагүй юм.</p><p>Гуравдугаарт, туршлага тохиоход хэрхэн хүлээн авах нь хүн бүрд харилцан адилгүй. Суурь мэдлэг тааруу, юмны наад цаадахыг боддоггүй хүн тохиосон туршлагаас сургамж, ойлголт авахгүй нь элбэг. Бие нь өтлөвч, ухаан нь мунхаг.</p><blockquote>“Мэкка явсан илжиг бээр илжиг хэвээрээ үлдэнэ” — Араби зүйр үг</blockquote><p>Сайн ном унших нь туршлагын энэ гурван сул талыг нөхөх ач холбогдолтой. Эрт цагаас олон үеийн турш шигшин бодсон санааг номоос олж авах боломжтой. Оюун санааны маш том өв хөрөнгө бидний өмнө дэлгээтэй байна. Өрнө дахинаас Сократ, Сенека, Монтэнь нарын үлдээсэн маш өргөн, гүн гүнзгийг бодлын туршицаас эхлэн дорно дахинд Буддагийн гүн ухааны сургаалыг өнөө цагт хэн л гүйцэх билээ дээ? Эрт, эдүгээгийн мэргэд оюун санааны өгөөмөр сангаасаа огтхон ч харамлахгүйгээр өгөхөд бэлэн, интернэт рүү ороод л оюунаа ундаалах боломж нээгджээ.</p><blockquote>“Өнгөрсөн бүх цаг үеийн сүнс гагцхүү номд оршмуй” — Томас Карлыл</blockquote><p>Хязгаарлагдмал туршлагыг тэлж, өнгөрсөн рүү аялах, олон амьдралыг харьцуулах боломж гагцхүү номоос ундрах билээ. Тиймээс дугуйг дахин шинээр нээх хэрэг байна уу? Мэдээж хоосон ном уншаад суух биш, түүнийгээ эргэцүүлэх, хэлэлцэх тухай санаа энд агуулагдсаныг мартаж болохгүй.</p><p>Цаашлаад ямар ном уншихаас хамааран аль туршлага олж авахаа сонгож болдог. Хүмүүсийн намтар, улс үндэстний түүхийг харж өөрийн амьдрал болон амьдран буй нийгмийнхээ тухай бодолхийлмээр байна уу? Гүн ухааны эргэцүүлэл хармаар байна уу? Хүний баялаг амьдрал, дотоод ертөнцийг нээсэн уран зохиол ч бас сайн багш болох билээ.</p><p>Чингэж номоос олж авсан зүйлс бодит туршлагыг гүйцэхгүй ч гэлээ, бодит туршлага тохиоход зүгээр нэг хар муйхраар хүлээн авах бус , наануу цаануутай харьцуулах боломж бүрддэг.</p><blockquote>“Мэддэгт мэргэн цоохор, мэддэггүйд эрээн цоохор” — Монгол зүйр үг</blockquote><p>Үндсэндээ ном сайн уншсан байх нь туршлагын чанарыг эрс сайжруулдаг. Тиймээс туршлага авах нэрийдлээр ном уншихаа зогсоож болохгүй.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=aa2878a4edf8" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Экономиксоор суралцах оюутанд өгөх санаа]]></title>
            <link>https://sbonur.medium.com/economics-student-796a70b16b8d?source=rss-fb36fb404f53------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/796a70b16b8d</guid>
            <category><![CDATA[students]]></category>
            <category><![CDATA[recommendations]]></category>
            <category><![CDATA[tacit-knowledge]]></category>
            <category><![CDATA[economics]]></category>
            <category><![CDATA[hacks]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Unur Sukhbaatar]]></dc:creator>
            <pubDate>Wed, 17 Jul 2024 06:25:05 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2024-07-17T06:25:34.986Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Гадаадад суралцахаар болсон нэгэн оюутантай ярилцсан зүйлсээ эмхтгэв. 2024.07.16 — 17</p><p><strong>Ирээдүйд хаана ажилладаг вэ</strong></p><p>Экономиксоор суралцсан мэргэжилтэн ОУ-ын байгууллага<a href="#_ftn1">[1]</a>, дотоодын бодлого боловсруулагч байгууллага<a href="#_ftn2">[2]</a>, хувийн эсвэл улсын судалгааны байгууллага<a href="#_ftn3">[3]</a>, бизнесийн салбарт<a href="#_ftn4">[4]</a> ажиллах боломжтой.</p><p><strong>Ямар ажил хийдэг вэ</strong></p><p>Хийх ажлын хүрээнд макро эдийн засгийн нүсэр загвараас эхлэн, бизнесийн энгийн шийдвэр гаргалтад зорулсан энгийн загвар угсарч, түүнийгээ тоон болон чанарын өгөгдлөөр шинжин судалж, дүгнэлт гаргадаг. Ингэснээр баримтад суурилсан (evidence based), ШУ-ны үндэслэлтэй (scientific) шийдвэрийг бизнесээс эхлэн бодлогын түвшинд гаргах суурийг тавьдаг.</p><p><strong>Өгөгдлийн шинжилгээний ач холбогдол</strong></p><p>Орчин үед экономикс төдийгүй, ер нь аливааг шинжлэх судлахад өгөгдлийн тоон болон чанарын шинжилгээ (data analysis, quantitative and/or qualitative analysis) маш чухал болжээ. Иймээс энэ чиглэлд зохих мэдлэгтэй байх нь чухал хэдий ч, бакалаврын түвшинд хэтэрхий гүн гүнзгий орох бас шаардлагагүй юм. Учир нь таны эзэмших гэж мэргэжил нь шинжилгээний арга зүйг багаж болгон ашиглах гэж байгаа болохоос багажийг сайжруулах, хөгжүүлэх тухай биш гэдгийг санах хэрэгтэй. Ерөнхийдөө регрессийн загвар, бүтцийн загвар (энэ загварт регрессээс гарсан үр дүнг ашиглах нь түгээмэл), туршилтын загвар (тоглоом тоглуулах гэх мэт), машин сургалт гэсэн чиглэлд тоон шинжилгээг хувааж болох юм.</p><p><strong>Шинжилгээний программ</strong></p><p>Аливаа шинжилгээ хийх үед програм хангамжийн мэдлэг чухал. Stata, Eviews, R зэрэг олон программ байгаа ч сүүлийн үед Python ерөнхийдөө цойлох болжээ. Хамгийн гол нь энэ программ үнэ төлбөргүйн дээр олон хүн ашигладаг учраас reddit, AI платформоос дэмжлэг туслалалцаа авахад маш хялбар.Тиймээс шулуухан энэ программыг судалж эхлэхэд гэмгүй.</p><p><strong>Машинаар шийдэх боломжгүй зүйлс</strong></p><p>Тоон шинжилгээний нарийн ширийн зүйлсийг машин шийдэж өгдөг ч, онолын хүрээ (том зураг), судалгааны архитектур, дизайныг хүн өөрөө бодож сэтгэх ёстой. Тиймээс аливаа том зургаар нь харах, ерөнхий юу хийх гэж байгаа замын зураглалаа мэдэх нь маш чухал. Өөрөөр хэлбэл эдийн засагчаар сэтгэх, шинжлэх ухаанчаар сэтгэх хэв маягийг хүн өөрөө аажмаар сурч, tacit мэдлэг болгох ёстой.</p><p><strong>Дотоод (tacit) мэдлэгийн тухай</strong></p><p>Унадаг дугуй унаж буй хүний бичлэгийг 100 удаа үзээд, эсвэл дугуйны механик физикийн талаар 10 ном уншаад дугуй унаж сурна гэдэг боломжгүй. Харин өөрийн биеэр оролдож байгаад нэг мэдэхэд сурчихдаг. Иймэрхүү уншаад, сонсоод сурах боломжгүй зүйлсийг дотоод мэдлэг (tacit knowledge) гэж нэрлэнэ. Манлайлах, эмпатитай байх, сэтгэлзүйгээ удирдах, төвлөрөх, сэтгэлээ амар амгалан байлгах, нухацтай сэтгэх зэрэг нь дотоод мэдлэг тул үүнийг машин, хиймэл оюун ухаанаар шийдүүлэх ямар ч боломжгүй.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*Q_kjrohMkvqLMR3-sSa6lg.jpeg" /></figure><p>Ийм дотоод мэдлэг нь туршлага, мэдээллийг хооронд нь уяж бодох бодрол зэргээс аажмаар бүрэлддэг. Тиймээс ерөнхий суурь мэдлэгээ тасралтгүй сайжруулах, төрөл бүрийн ажил хийх, янз бүрийн хүмүүстэй уулзаж, ярилцаж, санаа бодлыг нь сонсож, мэтгэлцэн туршлага цуглуулах нь чухал юм.</p><p><strong>Суурь мэдлэгийн тухай</strong></p><p>Дасгал хөдөлгөөн ямар ч эмийг орлох чадвартай, харин ямар ч эм дасгал хөдөлгөөнийг орлохгүй гэдэг үг бий. Үүнтэй адилаар дотоод мэдлэгийг бүтээхэд суурь мэдлэг маш их зүйлийг орлож чаддаг. Хүн тэр бүр амьдралын олон туршлага цуглуулах боломж бүрдэхгүй. Тиймээс номоос ерөнхий мэдлэг цуглуулах, аливаа том зургаар нь харсан шинжилгээг харвал газар товчилдог. Нэг хүний үзэж харах туршлага хязгаарлагдмал гэсэн үг. Тиймээс дан туршлагаар зодох боломжгүй. Цаашлаад аливаа үйл явдал тохиолдоход хүн түүнийг өөрийнхөө оюун ухааны цараагаар л хүлээж авдаг. “Илжиг Мекка явсан ч илжиг хэвээрээ байх болно”, “илжигний чихэнд алт хийсэн ч, ус хийсэн ч сэгсэрнэ” гэх араби, монгол зүйр үгээр илэрхийлж болно. Тиймээс ном их уншсан хүн ба багахан уншсан хүнд адил зүйл тохиолдоход ялгаатайгаар хүлээж авна гэх санаа юм. Туршлага хуримтлагдахад уг туршлагыг хүлээж авч байгаа оюун ухаан маш чухал юм аа!</p><p><strong>Цөөн хэдэн ном санал болгох нь</strong></p><p>Ер нь аливаа нийгмийн ухааны суурь нь философи, логикт зангилагдах юм. Улмаар социологи, хүн судлал зэрэг түүх зэрэг суурь ухаан, улам нарийсч эдийн засаг улс төр, цаашлаад бизнес санхүү зэрэг хэрэглээний салбар шинжлэх ухаан руу чиглэдэг. Тиймээс энэ суурийн талаар тодорхой мэдлэг, тоймтой байх нь чухал.</p><p>Энэ хүрээнд цөөн хэдэн ном санал болгоё.</p><p><strong>Хүний түүхэн хөгжлийн тухайд</strong></p><blockquote>· Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies (1997)</blockquote><blockquote>· Sapiens: A Brief History of Humankind (2014)</blockquote><p><strong>Орчин үеийн төр засгийн тухайд</strong></p><blockquote>· Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty (2012)</blockquote><blockquote>· How Democracies Die (2018)</blockquote><p><strong>Философи, шинжлэх ухааны хүрээнд</strong></p><blockquote>· Философи, шинжлэх ухаан, бас бус</blockquote><blockquote>· Философи, математик, бас бус</blockquote><blockquote>· Философи цагаан толгой</blockquote><blockquote>· Нойр хулжаам хувьслийн түүх</blockquote><blockquote>· Cosmos: A Spacetime Odyssey (2014) — баримтат кино цуврал</blockquote><blockquote>· Cosmos: Possible Worlds (2020) — баримтат кино цуврал</blockquote><blockquote>· Сонгомол Эссэ — Монтэнь</blockquote><p><strong>Дэлхийн түүхийн хүрээнд</strong></p><blockquote>· A History of the Modern World by R. R. Palmer, Joel Colton, Lloyd Kramer</blockquote><p><strong>Ном, судалгааны ажил хаанаас татаж болох тухай</strong></p><p>Зохиогчийн эрх нь дууссан бүтээлийг эмхтгэсэн дараах pirate БУС саитууд бий.</p><blockquote>· Англи хэлээр <a href="https://www.gutenberg.org/">https://www.gutenberg.org/</a></blockquote><blockquote>· Монгол хэлээр <a href="https://e-nom.mn/">https://e-nom.mn/</a></blockquote><p>Нийгмийн ухааны мэдлэгээ цэгцтэй олж авахад Стэнфорд Филосософийн нэвтэрхий толь бичиг маш сайн сурвалж болдог.</p><blockquote>· <a href="https://plato.stanford.edu/">https://plato.stanford.edu/</a></blockquote><p>Доорх pirate саитууд бий.</p><blockquote>· Ном хайх үед <a href="https://libgen.is/">https://libgen.is/</a></blockquote><blockquote>· Судалгааны ажил хайх үед <a href="https://sci-hub.se/">https://sci-hub.se/</a></blockquote><p>Ерөнхий түлхүүр үг нь libgen, scihub гээд гүүглээр хайгаад аль ажиллаж байгаа линкийг нь ашиглана.</p><p><a href="#_ftnref1">[1]</a> Олон улсын валютын сан, Дэлхийн банк, НҮБ-ийн хөгжлийн хөтөлбөр, Азийн хөгжлийн банк гэх мэт.</p><p><a href="#_ftnref2">[2]</a> Монголбанк, Сангийн яам, Эдийн засаг, хөгжлийн яам гэх мэт.</p><p><a href="#_ftnref3">[3]</a> Шинжлэх ухааны академи, Их, дээд сургууль, ERI, IRIM гэх мэт.</p><p><a href="#_ftnref4">[4]</a> Банк, бизнесийн байгууллагад эрсдэлийн шинжээч, үйлдлийн шинжилгээ, оновчлол, дата аналист чиглэлээр ажиллах нь түгээмэл.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=796a70b16b8d" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[БНМАУ-ыг Монгол Улс хэмээн нэрлэснийг сайшаахуй]]></title>
            <link>https://sbonur.medium.com/bnmau-aas-mongol-ulus-f849d7d4d95f?source=rss-fb36fb404f53------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/f849d7d4d95f</guid>
            <category><![CDATA[history]]></category>
            <category><![CDATA[naming]]></category>
            <category><![CDATA[mongol-empire]]></category>
            <category><![CDATA[mongolia]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Unur Sukhbaatar]]></dc:creator>
            <pubDate>Fri, 22 Jul 2022 14:24:13 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2022-07-22T14:38:07.082Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p><em>Үндсэн хуулийн өөрчлөлт яригдаж буй энэ үед улсын нэрийг буцаан БНМАУ болгох тухай санаа зарим нэг хуучинсаг сэхээтнүүдээс цухалзсанд санаа зовнин үүнийг сийрүүлэв.</em></p><p>1924 оны 11-р сарын 26-нд Зөвлөлтийн тулгалтаар “баталсан” шинэ Үндсэн хуулиар Богд хаант Монгол Улсын нэрийг “Бүгд найрамдах Монгол ард улс” буюу БНМАУ болгож өөрчилсөн. Харин 1992 оны Үндсэн хуулиар Монгол Улс болгожээ. Үүнийг сайшаан хэдэн санал бичье.</p><p>Нэгэн зүйл, манай улсын эхэн үеийн нэр гарцаагүй Хамаг Монгол Улс бөлгөө. Эл улсыг Хабул хан мэдэж байсныг Нууц товчоонд өгүүлсэн. Харин хожим нь 1206 онд бүх Монгол угсаатныг нэгтгэж Их Монгол улсыг байгуулжээ. Тиймээс “Монгол Улс” нь манай нэрийн гол цөм билээ. Цаашлаад 1924 оны Үндсэн хуулийн 1-р зүйлд “Бүх Монгол Улсыг үүнээс хойш Бүгд Найрамдах Бүрэн эрхтэй Ард Улс хэмээж..” гэжээ [1]. Үүнээс үзвэл тухайн цагт Богд Хаант Монгол Улсыг “Бүх Монгол Улс” хэмээн нэрлэх, ойлгох явдал байжээ.</p><p>Нэгэн зүйл, бид нэгэнт дэлхийн түүхэнд супер гүрэн байхаа больсон тул “их” тодотголоо алдах нь дамжиггүй. Яг иймэрхүү нэршлийг Японы эзэнт гүрэн ашиглаж өөрсдийгөө 大日本帝國 (Dai Nippon Teikoku) буюу Их Наран Улс хэмээн нэрлэж байж. Одоогийн Япон улсын нэр 日本国 (Nippon koku) буюу Наран Улс юм. Урдаа ямар нэг тодотгол үгүй.</p><p>Нэгэн зүйл, манай улсын төрийн дуулалд “Даяар Монголын ариун голомт” гэх үг бий. Энэ нь бидний “Их Монгол Улс”-ын залгамжлагч, дэлхий даяар тархсан бүх Монголчуудын ариун голомт гэх санааг бүрэн илтгэнэ. Тиймээс ямар нэг “ард”, “бүгд найрамдах” гэх үгээр “бохирдуулах” шаардлагагүй.</p><p>Нэгэн зүйл, нарийндаа бол бүгд найрамдах гэдэг үг нь “<a href="https://medium.com/%D1%87%D3%A9%D0%BB%D3%A9%D3%A9%D1%82-%D0%B1%D0%B8%D1%87%D1%8D%D1%8D%D1%87%D0%B8%D0%B4/of-translation-drilling-words-d872e8af03ce">иргэний улс</a>” гэсэн санаа. Латинаар “res public”. Бүгд найрамдах гэдэг үг нь 共和制 ханзны хадмал орчуулга. Дундад улс байгуулагдах үедээ олон үндэстэн бүгдээр найрамдаж нэг улс байгуулна гэх утгаар орчуулсан. Тиймээс манай улсад бүр зохимжгүй! Бид нэгэн үндэстний улс тул бүгд найрамдаад байх зүйлгүй.</p><p>Нэгэн зүйл, “ард” гэх томьёог коммунистууд “язгууртан, лам ба ард” хэмээн ялгахын тулд зориуд оруулж ирсэн. Манай улсад өдгөө ард ба язгууртан үгүй, харин иргэн буй. “Ард” гэх үгийг өнөөдөр Хойд Солонгос, Хятад, Лаос, Алжир, Бангладеш гэх таван социалист улсад л хэрэглэж байгаа. Бид Үндсэн хуулиараа хүмүүнлэг, иргэний ардчилсан нийгэм байгуулах тухай ярьж байгаа болохоос социалист нийгэм тогтоохыг зориогүй.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/434/0*vh_1rqptvP2xhADI.jpg" /><figcaption>Гүюг хааны Ромын пап 4-р Иносент рүү илгээсэн захидал дээрх <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Imperial_Seal_of_the_Mongols">тамгын </a>дардас, <em>Möngke ṭngri-yin küčündür. </em><strong><em>Yeke Mongγol ulus-un</em></strong><em> dalai-in qanu ǰrlγ. Il bulγa irgen-dür kürbesü, büsiretügüi azatuγai</em>. (Wikimedia)</figcaption></figure><p>Их Монгол улсын хааны тамгын 2, 3-р мөрөнд “Их Монгол Улс” хэмээн дурайж авай.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/720/1*FFZq4oYuiIe0GDU7xE7jEg.png" /><figcaption><a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Stele_of_Genghis_Khan">Чингисийн Чулууны бичээс</a> Činggis Qaγan-i<br> Sartaγul irge dauliju baγuju <strong>qamuγ Mongγol ulus-un</strong><br> (n)oyad-i Buqa Sočiγai quriγsan-dur<br> Yisüngge o(j)unudur-un γurban jaγud γučin tabun aldas-<br> tur o(n)duu(n)laγ-a.(Wikimedia)</figcaption></figure><p>Мөн Чингисийн чулууны бичээст “хамаг Монгол улс” хэмээн бичсэнийг Монгол бичиг гадарлах хэнбугай ч уншиж чадмуй.</p><p>2022 оны 6-р сарын 22</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=f849d7d4d95f" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Баримт гэдэг гөжүүд зүйл]]></title>
            <link>https://sbonur.medium.com/facts-are-stubborn-things-41f28999d74d?source=rss-fb36fb404f53------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/41f28999d74d</guid>
            <category><![CDATA[integrity]]></category>
            <category><![CDATA[john-adams]]></category>
            <category><![CDATA[politics]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Unur Sukhbaatar]]></dc:creator>
            <pubDate>Tue, 01 Feb 2022 13:43:05 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2022-02-01T13:46:14.819Z</atom:updated>
            <cc:license>http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/</cc:license>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Сар шинийн битүүний энэ өдөр шударга журам, зарчмын тухай нэгэн түүхийг хуваалцъя.</p><p>Бостон хотод 1770 оны 3-р сарын 5-ны үдэш Английн цэрэг хотын жагсагчдын хооронд үүдсэн мөргөлдөөний (сүүлд нь эл үйл явдлыг Бостоны хядлага хэмээн дэгсдүүлэн нэрлэх болсон) улмаас цэргүүд гал нээж хэд хэдэн хүн нас баржээ. Хэтээс Британы төрөөс явуулж байсан бодлого ба Америкийн колонийн хооронд зөрчил хурцдаад байсан үе.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/817/1*hkisNjG0Kmndb_oIckqgIw.png" /><figcaption>Бостоны хядлага хэмээх Пол Рэверэгийн дэгсдүүлэн зургийг (1770) Америкийн хувьсгальд үзэл суртлын зэвсэг болгон ашиглаж байв.</figcaption></figure><p>Өнөөх цэргүүдийн шүүх хурал болоход цэргүүдийг өмгөөлөх өмгөөлөгч олдохгүйд хүрч, улмаар Жон Адамс дээр очжээ. “<em>Эрх чөлөөт оронд байгаа хэн ч шударга шүүхээр шүүлгэх, өмгөөлөл, зөвлөгөө авах эрхээ хасуулж болохгүй</em>” гэж хэлээд Жон Адамс Английн цэргүүдийг өмгөөлөхөөр шийдэв. Бостоны иргэдийг буудсан Английн цэргүүдийг өмгөөлнө гэдэг олны дургүйцлийг ихэд хүргэх аюултай шийдвэр байлаа. Гэсэн ч Адамс шантарсангүй. Шүүх хурлын танхим дахь уур амьсгал нэлээд ширүүн, хурц байлаа. Жагсагчид цэргүүд рүү цасан бөмбөг, хясааны яс, саваа, хог шидэж, “алаад өг, алаад өг” хэмээн хашгирч, улмаар нэг цэргийг мунаар цохиж, босоод ирэхэд нь ахиад цохисон аж. Ийм байхад “цэргүүд сэтгэл хөдлөлгүй, стойк философичид шиг цэх зогсох ёстой байсан хэрэг үү” хэмээн Адамс мэтгэж байв. “<em>Баримт гэдэг гөжүүд зүйл. Бидний хүсэл сонирхол, сэтгэл хөдлөлийн дуудлага ямар ч байлаа гээд баримт, нотолгоог өөрчилж чадахгүй</em>” гэж хэлж, улмаар хоёр цаг гучин минут үргэлжилсэн шүүх хуралдаанд цэргүүд аргагүй хамгаалалтад хүрч гал нээсэн, гэм буруугүйг тогтоож чаджээ.</p><p>Энэ явдлаас болж Жон Адамс үйлчлүүлэгчдийнхээ тэн хагасыг алдсан боловч, урт хугацаандаа шударга, ноён нуруутай, зарчимч хүн гэдгээр нь Америк даяар мэдэх болжээ. Жон Адамс Тусгаар тогтнолын тунхагийг Тивийн хоёрдугаар конгрессээр батлуулах ажлын гол архитектур байв. Цаашлаад Франц, Англид АНУ-ын элчин сайдаар ажиллаж, улмаар АНУ-ын анхны дэд Ерөнхийлөгч, хоёр дахь Ерөнхийлөгчөөр сонгогдож байсан билээ.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*5nJGfYPyheK14hqlx4fHaw.png" /><figcaption>Жон Адамс, түүний хүү Жон Кюүнси Адамсын төрж, амьдарч асан байшин, Брэинтри, Бостон хот, 2021 оны 6-р сарын 1, Зургийг Б.Цэнгүүнжав дарав.</figcaption></figure><p>Энэ түүхээс авах хоёр сургамж бий. Нэгдүгээрт, хэдий улс төр, эдийн засаг, нийгмийн үзэгдэлд сэтгэл хөдлөл, рационал бус элемент байдаг ч эдийн засгийн зүй тогтол, хууль ямар ч тохиолдолд баримтаас, бодит зүйлээс хамаардаг тул улс төрчдийг утга уянга, реторикт аль болох бага автах ёстой. Хоёрдугаарт, өв үлдээж чадахуйц төр, нийгмийн зүтгэлтэн болъё гэвэл богино хугацааны ашиг хонжоо бус, харин урт хугацааны зарчим, шударга журмыг баримтлах учиртай.</p><p>2022 оны 2-р сарын 1</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=41f28999d74d" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Ертөнц авгайн жамаас]]></title>
            <link>https://sbonur.medium.com/way-of-life-55746fa8da65?source=rss-fb36fb404f53------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/55746fa8da65</guid>
            <category><![CDATA[emptiness]]></category>
            <category><![CDATA[sunyata]]></category>
            <category><![CDATA[buddhism]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Unur Sukhbaatar]]></dc:creator>
            <pubDate>Sat, 18 Dec 2021 15:47:53 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2021-12-18T15:47:53.418Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p><em>Ноён хутагтийн “Ертөнц авгайн жам” хэмээх арван дөрвөн хэсэгт яруу найргаас цоолбордон эшлэв.</em></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*blK6oKISX-z9oT5GP1VTkg.jpeg" /><figcaption>Зэнгийн тойрог нь хоосон чанарыг илтгэмүй. Ертөнц авгай гэгч нь би өөрөө ажгуу. Гэтэл би гэгч зүйл үгүй хоосон бүлгээ. Тиймээс ертөнц бол хоосон, хоосон бол ертөнц ажгуу.</figcaption></figure><p>Сонссоор байтал, дэмий болох<br>Солиотой бахираа ертөнц<br>Санасаар байтал буруу болох<br>Самуун мунхаг ертөнц<br>…<br>Барайж торойж үзэгдэвч<br>Батгүй урвагч ертөнц.<br>Зүйл бүрээр хувилах<br>Зүүднээс цааш [үгүй] ертөнц.<br>…<br>Томоотой явж болохгүй<br>Тохиролцохгүй ертөнц.<br>Олигтой явж болохгүй<br>Омогтоо түлэгдсэн ертөнц<br>…<br>Хулгай худалд дуртай<br>Хуугуулагч зүггүй ертөнц.<br>Архи тамхинд таалалтай<br>Ажиггүй хөлчүү ертөнц.<br>…<br>Зововч аврал эрэхгүй<br>Дүлий тэнэг ертөнц.<br>Жаргавч сууж чадахгүй<br>Аашгүй ертөнц.<br>…</p><p>Буянт мөрийн эрдэмтэйг нь мэдэвч<br>Дурладаггүй ертөнц.<br>Буруу онолт ертөнцтэй<br>Аяндаа ханилуулдаг ертөнц.<br>Цаашаа бай гэвч болохгүй<br>Зүтгэлдэг ертөнц.<br>Чи минь гэж тэтгэвэл<br>Эргэмшдэг ертөнц<br>…<br>Хэтэрхий хэлбэл шүүдэг ертөнц.<br>Хэмжээтэй тавивал шоолдог ертөнц.<br>…<br>Сэргэлэн ухааныг балраагч ертөнц<br>Сэрүүлсэн хүнийг унтуулагч ертөнц<br>…<br>Хаа зулбавч дагана, дагуулахаа байя гэвэл<br>Хэрэгсэхээ байвал болов буй за.<br>Заавал хэрэгсээд дагах<br>Заяагүй шалиг ертөнц.<br>…<br>Ертөнц авгай гэвч би чинь<br>Өөрөө юм санжээ.<br>…<br>Сэтгэлийн чанар хоосон буй.<br>Хоосон гэгч ертөнц.<br>Ертөнц ч хоосон<br>Харин миний (нь амс-лэн)[1] байна<br> — — —</p><p>[1] Сати буюу анхааран авах (mindfulness)</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=55746fa8da65" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Акюлагийн түүх]]></title>
            <link>https://sbonur.medium.com/historyofaquila-f3e63ebce14c?source=rss-fb36fb404f53------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/f3e63ebce14c</guid>
            <category><![CDATA[history]]></category>
            <category><![CDATA[coat-of-arms]]></category>
            <category><![CDATA[the-roman-empire]]></category>
            <category><![CDATA[symbolism]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Unur Sukhbaatar]]></dc:creator>
            <pubDate>Fri, 29 Jan 2021 18:18:42 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2021-05-01T06:52:12.365Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Уг нийтлэлийг Writers сэтгүүлийн 2 дахь дугаарт зориулан 2016 оны 11-р сард бичиж байв. Энэ удаа бяцхан өмнөтгөл нэмэв. Шинэ Ерөнхий сайд томилогдож байгаа энэ цаг үе дор Монголчууд бид үнэт зүйлээ хайж бэдэрсэн үндэстэн мэт санагдана.</p><p><em>Өстөн дайсан Помпэйг нь барьж авч хороогоод, Цэзарт толгойг нь барихад тун их хилэгнэж “энэ хүн Ромын консул байсан!” гэж хашхирсан гэдэг. Энд Ромчуудын эрхэмсэг үнэт зүйлс нуугдаж байгаа хэрэг. Тухайн цагт </em><a href="https://sbonur.medium.com/roman-citizen-2054b12705e7"><strong><em>Ромын иргэн</em></strong></a><em> гэж хэлэгдэх нь хамгийн бахархам зүйл байж л дээ. Ийм л өвийг Ромын Бүгд найрамдах улс цогцлоож чадсан нь энэ эзэнт гүрэн удаан орших, биетээр үгүй болсон ч оюун санааны хувьд үлдэн хоцрох шалтгаан болсон юм. Үүнийг бэлгэ тэмдэг талаас нь харсан нэгэн нийтлэл энэ болой. Монгол хүн бүр Монголын иргэн гэдгээрээ бахархдаг тийм цаг үе бий болно гэдэг гүнээ итгэнэм. (2021.01.29)</em></p><p>Аливаа улс үндэстэнд бэлгэдлийн шинж чанартай амьтан ямагт байдаг нь эртний өв уламжлалтай холбоотой болов уу. Нийгэмд амьдарч буй хүмүүс аливаа утга санааг хураангуйлж, хялбараар илэрхийлэхийн тулд дүрсийг ашиглаж, зарим тохиолдолд уг дүрсийг шүтэх, бишрэх хэмжээнд хүргэдэг байжээ. Энэхүү дүрс нь он удаан жилийн турш хувиран өөрчлөгдөх боловч агуулагдах утга санаа, эх сурвалжийг хөөвөл олон салаа соёлын огтлолцол, үйл явдлын гинжин хэлхээ, урвалд орсныг харж болно. Төрийн сүлд тэмдэгт амьтныг дүрсэлдэг байсны өнө эртний улбаа нь магадгүй анимизмийн [1] үлдэгдэл гэлтэй. Арслан, бүргэд, морь, баавгай, шонхор, бодон гахай, буга зэрэг бодитой, хүчтэй амьтдыг эсвэл луу, <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Griffin">гриффин</a>, <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Pegasus">пегасус</a>, <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Unicorn">юникорн</a>, <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Minotaur">минотавр</a>, <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Garuda">гарьд</a> зэрэг домгийн амьтдыг сүлд болгох нь түгээмэл.</p><p>Харин эдгээрээс өрнө дахины сүлдэнд түгээмэл багтдаг нэг амьтан бол бүргэд юм. Яагаад бүргэд чухал амьтанд тооцогдох болов оо? Бүргэдийг ан авлахад барууны ертөнцөд төдийлөн ашигладаггүй атал тэдний амьдралд бүргэд яагаад ийм чухал үүрэгтэй болсон бэ? Үүнийг тайлбарлахын тулд бид эртний хүмүүсийн итгэл үнэмшлийг харах хэрэгтэй. Эртний Грект бүргэд нь тэнгэрийн хаан болох Зэвс бурхныг бэлгэддэг байв. Хожим нь Грекийн нөлөөг өөртөө агуулсан Ромчууд бүргэдийг “моод”-нд оруулсан юм. Эртний Ромын цэргийн хүч нь бүргэд, чоно, минотавр, морь, гахай гэсэн таван амьтнаас бүрдсэн цэргийн сүлд, тугтай байсан ч хэсэг хугацааны дараа бүргэд дангаар ноёлох болжээ. Ромчуудын хувьд бүргэдийн тугаа алдах нь ихээхэн гутамшигтай ялагдалд тооцогддог (энэ тухай <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/The_Eagle_(2011_film)">The Eagle</a> гэх кино бий). Үүнээс үзвэл тэдний хувьд хамгийн эрхэм нандин, эрх сүрээ шингээсэн зүйл байжээ.</p><p>Грекийн сонгодог уламжлалыг өөртөө шингээсэн Ромын эзэнт гүрэн нь Испаниас Ойрх дорнод, Англиас хойд Африк хүртэл өргөжин тэлсэн, өрнийн соёл иргэншлийн ноён оргил байлаа. Тэднийг залгамжлан гарсан бараг бүх улс орнууд өөрсдийгөө Ромтой холбохыг эрмэлздэг байв. Хэдийгээр их эзэнт гүрэн бутран доройтсон боловч эзэнт гүрний сүр хүч, далд утга санаа бүргэдэд шингэн үлджээ. Ингээд Ромын бүргэд хэр хол нисэн хаана хүрснийг үргэлжлүүлэн мөшгөе.</p><p>Эзэнт гүрэн бутран унасны хойно Зүүн Ромын эзэнт гүрэн буюу түүхчдийн нэрлэж заншсанаар <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Byzantine_Empire">Византийн эзэнт гүрний</a> (395–1453) хаад өнөөх бүргэдийг хоёр толгойтой болгожээ. Үүний утга санаа нь тэд зүүн Ромоос гадна бас баруун Ромыг ч өөрсдийн мэдэлд нь байгааг давхар илэрхийлсэн аж. Византийн эзэнт гүрэн Грек соёлтой улс байсан тул түүний баруун хэсэгт орших Балканы хойгийн Серби, Румын, Монтенегро, Албани зэрэг улс орны төрийн сүлдэнд өнөөх бүргэд оршино. Өнөөгийн Туркын нутагт байгуулагдсан <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Ottoman_Empire">Османы эзэнт гүрэн</a> XIV зууны сүүлчээр хүчирхэгжиж, эхлээд Балканы хойгийг, дараа нь 1453 онд Византийн нийслэл Константинополь хотыг эзэлж авснаар Зүүн Ромын эзэнт гүрэн эцэс болсон. Гэвч хоёр толгойт бүргэдийн хувь тавилан үүгээр дууссангүй.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*TNkWrj4crWx_zy2sniMEYw.jpeg" /><figcaption>Түүхэн дэх төрөл бүрийн бүргэдүүд</figcaption></figure><p>Византчууд хүчирхэг байх үедээ (867 онд) <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Kievan_Rus%27">Киевийн Оросуудад</a> өөрсдийн шашнаа түгээж, түүнээс хойш худ ургийн харилцаатай байжээ. Византийн эзэнт гүрэн унах үед Москвагийн ван <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Ivan_III_of_Russia">3-р Иван</a> (1440–1505) Византийн угсааны гүнжтэй гэрлэсэн тул өөрийгөө Византийн залгамжлагч гэж үзэж хоёр толгойтой бүргэдийг Москвад залсан нь өнөөг хүрчээ. Нөгөөтээгүүр бусад Слав угсаатнууд ч Киевийн Оросын залгамжлагч гэж өөрсдийгөө үзэхийг хүссэн тул Польш, Украйны төрийн сүлдэнд бүргэд хадгалагджээ.</p><p>Зүүн Ромын бүргэдийн хувь заяа Орос, Балканы улс орон болон Славчуудад очсон бол, Баруун Ромын бүргэд тус нутгийн цөм хэсэгт буюу Аахен хотод <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Charlemagne">Их Карл</a> (742–814) ванг Католик шашны тэргүүн пап ламтан Ромын хаан гэж өргөмжилснөөр <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Francia">Франкын эзэнт гүрний</a> сүлдэнд хадагдсан. Гэхдээ энэ баримт нь ихээхэн эргэлзээтэй. Харин илүү тодорхой баримт гэвэл 1155 оноос <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Frederick_I,_Holy_Roman_Emperor">Фрэдэрик Барбаросса</a> (1122–1190) <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Holy_Roman_Empire">Ариун Ромын эзэнт гүрний</a> [2] сүлд тэмдгийг нэг толгойтой бүргэд байхаар үргэлжлүүлэн авч явсан гэдэг. Ариун Ромын эзэнт гүрний титмийг XV зуунаас эхлэн <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/House_of_Habsburg">Хабсбургийн угсааны</a> Австричууд эзэмшиж, өөрсдийгөө Ромын залгамжлагчид гэж тунхаглаж байлаа. Баруун, зүүн аль ч талд нь үүссэн улс орнууд эртний Ромын өв уламжлалыг авч, улмаар эрх сүрээ баталгаажуулах зорилготой байлаа.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*R0ovTh_21Wqv2IhGC4B8Ag.jpeg" /><figcaption>Ромоос гарсан бүргэдийн туулсан замнал. Киевийн Оросуудын бүргэд сүүлд Москвагийн вант улс руу шилжсэн.</figcaption></figure><p>Хожим нь 1804 онд Наполеон Бонапарт (1769–1821) Францын эзэнт гүрнийг байгуулахдаа бүргэдийг сүлд болгож залсан нь Ромын уламжлал Францад эргэн ирж байгааг тунхагласан гэлтэй. Наполеон 1806 онд Ариун Ромын эзэнт гүрнийг задалсан ч Австричууд бүргэдээ төрийн сүлдэндээ авч үлдсэн. Харин сүүлд 1871 онд Германы эзэнт гүрнийг байгуулах үед <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Otto_von_Bismarck">Отто фон Бисмарк</a> Француудаас бүргэдээ буцааж авчээ. Үйлтэй ч бүргэд юмаа даа. Ингээд түүх дуусах болоогүй ээ. Ромын эзэнт гүрэн бус харин Ромын бүгд найрамдах улсын (НТӨ 509- НТӨ 27) бүтэц зохион байгуулалт, ардчиллыг бэлгэдсэн, түүнчлэн нутгийн уугуул шувуу болох халзан бүргэдийг төрийн сүлд болгох шийдвэрийг АНУ-ын Конгрессоос 1782 онд гаргасан нь өнөөх л Ромчуудын өв соёлыг өөртөө шингээхийг хүссэн хэрэг.</p><p>Өнөө цагийн маш олон улс орны төрийн сүлдэнд заларсан акюлагийн [3] түүхтэй товчхон танилцлаа. Түүхийн өвийг авч үлдэх гэсэн улс орнуудын тэмүүлэл, өөрсдийнхөө эхлэлийг хаанаас хайж байгаа, юуг чухалчилж байгааг онцолсон сүлд тэмдэг гэдэг зүгээр нэг удаа хараад өнгөрөх зүйл биш юм. Аливаа тэмдэг, тэмдэглэгээ нь түүнд шингээсэн утгаараа амь ордог. Ромын эзэнт гүрэн тэртээ 1800 жилийн өмнө задран унасан ч Ромын бүргэд газар дундын тэнгисээр хязгаарлагдах бус, харин ч улам бүр тэлж өнөө цагийн хоёр хүчирхэг гүрэн болон өөр олон улс орны сүлдэнд заларч, дүүлэн ниссэн хэвээр байна.</p><p>[1] Байгаль дэлхийн бүх зүйл сүнстэй бөгөөд түүнтэй харилцаж болно гэж үзэх үзэл.</p><p>[2] Өнөөгийн Герман, Австри, Чехийн газар нутгийг хамарсан 962–1806 оны хооронд оршиж байсан хэд хэдэн жижиг улсыг дотроо багтаасан нэр төдий эзэнт гүрэн байв.</p><p>[3] Aquila гэдэг нь латинаар бүргэд гэсэн үг юм. Ромчууд латин хэлтэй байсан тул энэ бүргэдийн анхны нэр нь акюла байсан болов уу.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=f3e63ebce14c" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Итгэл, найдварын тухай нэг хүүрнэмж]]></title>
            <link>https://medium.com/%D1%87%D3%A9%D0%BB%D3%A9%D3%A9%D1%82-%D0%B1%D0%B8%D1%87%D1%8D%D1%8D%D1%87%D0%B8%D0%B4/on-faith-and-belief-f10d497c0e88?source=rss-fb36fb404f53------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/f10d497c0e88</guid>
            <category><![CDATA[faith]]></category>
            <category><![CDATA[philosophy]]></category>
            <category><![CDATA[axioms]]></category>
            <category><![CDATA[belief]]></category>
            <category><![CDATA[buddhism]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Unur Sukhbaatar]]></dc:creator>
            <pubDate>Thu, 22 Oct 2020 03:41:36 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2022-01-26T06:17:26.519Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Эхлээд шашны талаас нь бичье. Яагаад шашны талаас нь бичих ёстой вэ гэхээр угаас найдаж, итгэх тухай асуудал нь шашин, шүтлэгт түгээмэл учраас тэндээс нь эхлэе. Абрамик шашны хувьд эцсийн зогсоол нь ямар нэг <em>salvation </em>буюу бүтээгчийн авралд багтах. Энэхүү авралд багтах хүргэлцээтэй нөхцөл нь тухайн бүтээгчдээ итгэж, хүлцэнгүй байх юм. Энэ утгаараа, тухайлбал христийн шашинд <em>faith </em>чухал үүрэгтэй бололтой байдаг. Есүст итгээгүй л бол ямар ч сайн хүн тамд унана гэдэг зарчмим үндсэндээ христийн шашнаас намайг бүрмөсөн түлхчихсэн. Эхлээд итгэ дараа нь аврагд. Ислам энэ тал дээр арай зальтай. Аллах итгэдэггүй ч гэсэн бүтээгчид итгэдэг сайн хүн тамд унах уу гэвэл Туркүүд “belli değil” гэж хариулна. Тодорхой биш гэсэн үг. Харин бүтээгчид итгэдэггүй бол там руу явах нь тодорхой байх. Харин энэ тал дээр Будда (за би Буддизм тун нааштай ханддаг тул нэлээд bias-тай байхыг хүлцэнэ үү) арай өөр юм хэлдэг. Нэг ийм түүх бий,</p><blockquote><em>Хэн нэгэн атгасан гараа харуулаад “миний гарт чавганы яс байгаа юу” гэвэл итгэх (faith) тухай асуудал. Яагаад гэвэл би сайн мэдэхгүй, тиймээс өгүүлж буй хүний байр байдлаас хамаарна. Харин тэр хүн алгаа тэнийлгэн чавганы ясаа харуулаад, буцаагаад атгасны хойно “гарт минь чавганы яс байгаа юу” гэвэл, одоо итгэх тухай биш, харин мэдэх тухай яриа болно [1].</em></blockquote><p>Өөр нэг түүх,</p><blockquote><em>Буддагийн нэг шавиас “Чи багшийнхаа хэлсэнд итгэдэг үү” гэсэнд өөдөөс нь “итгэдэггүй” гэж хариулж л дээ. Нөгөө сонссон хүн цочирдоод Буддад очоод “таны шавь таны хэлсэнд итгэдэггүй юм байна” гэсэнд Будда “миний хэлсэнд итгэх шаардлагагүй, угаас өөрөө аль хэдий нь ойлгоод мэдчихсэн зүйл дээр итгэл ярьж яах билээ” хэмээн хариулсан гэх.</em></blockquote><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/400/1*7tnPBK2VhyrmY2UWhXPxpA.jpeg" /><figcaption>“Төгс гэгээрсэн” гэх танин мэдэхүйн туйлын кейс</figcaption></figure><p>За, Буддагийн тухай ярианд бол <em>төгс гэгээрсэн</em> гэх танин мэдэхүйн туйлын тохиолдол тул кейсийг амархан хаачихаж болно. Өөрөөр хэлбэл илт мэдэх үед итгэл, найдвар гэх юм огт хэрэгцээгүй. Гэхдээ гэгээрэх зам зуураа явж байгаа тохиолдолд эргэлзэх, гайхах, гацаж магадгүй учраас Будда “за яахав, аврал эрмээр (найдмаар) байвал Будда, Дарма, Сангха гуравт аврал эрэхгүй юү дөө” [2] ухааны юм хэлсэн нь угаас хүн гээч нь чааваас ямар нэг авралыг гаднаас хайдагт нь тааруулсан юм шиг. Энэ нь туйлдаа хүрвэл харин өнөөгийн манай мухар сүсэг давамгайлсан шарын шашин [3] болох байх. Ингээд шашны тухайтад итгэл, найдварын тухай санааг хаая. Гэхдээ эндээс авах санаа нь “бид мэдэхгүй учраас найддаг” гэх гаргалгаа үлдээчихье.</p><p>За, одоо шинжлэх ухаан руу харъя. Тэгэхээр ШУ-нд бас найдаж, итгэдэг зүйл бий юү гэвэл байх шиг. Бүх тоон шинжилгээний аргууд математикт тулгуурлана. Тэгвэл математикийг жаахан ухъя. Тэнд ч бас нэг тулах цэг хэрэгтэй болно л доо. Үүнийг нь аксиом гэж нэрлээд, итгэчихье гээд байгаа юм. Тухайлбал бодит тоон дээр хийх ихэнх үйлдлийн хувьд бодит тооны бүрэн байдлын аксиомд (<a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Completeness_of_the_real_numbers"><em>Axiom of Completeness</em></a>) тулгуурладаг. Энэ аксиомоос их олон зүйл ундарна л даа. Дээд тоон дээр хийдэг чухал үйлдлүүд (дараалал, нийлэлт, хязгаар, уламжал, интеграл) бий болдог. Уламжлалд тулгуурлаж оновчлол (optimization)-ын ихэнхи хэсэг явдаг гэхээр… за хэт математик зүйлийг ингээд орхиё.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/320/1*LS5z3Rp6Da00hxmp9JWOWA.gif" /><figcaption>Эвклидын 5 постулат. Маш энгийн боловч хамтатган хэрэглэх үед эгэлгүй хүчтэй.</figcaption></figure><p>Хавтгайн геометр ч гэсэн <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Euclidean_geometry#Axioms">Эвклидийн 10 аксиомоор</a> бүгд тодорхойлогдчих жишээтэй. Аксиом гэдэг нь self-evident гэх санаа. Авах санаа нь “шинжлэх ухаан ч гэсэн ямар нэг тулах цэг авч, шууд <em>найддаг</em>”.</p><p>Тэгэхээр нийгмийн ухаанд иймэрхүү аксиом шинж чанартай зүйл бий юү? Шуудхан эшилчихмээр нэг алдартай бичиг баримт байна аа — 1776 онд Т.Жэфэрсоны бичсэн <a href="https://ganaa.mn/2012/02/16/wyhnlsdf/"><em>Тусгаар тогтнолын тунхаг</em></a>.</p><blockquote><em>We hold these truths to be self-evident, that all men are created equal, that they are endowed by their Creator with certain unalienable rights, that among these are life, liberty, and the pursuit of Happiness.</em></blockquote><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/760/1*y3DHap7-1XIluN4PLKjImQ.jpeg" /><figcaption>240 гаруй жилийн настай энэхүү баримт бичигт АНУ-ыг байгуулсан гол амин сүнс буюу амьдрал, эрх чөлөө, аз жаргалд тэмүүлэх <em>гэх гурван ойлголтыг “илэрхий” гэж итгэдэг.</em></figcaption></figure><p>Энэ бол Нэгдсэн Улсыг байгуулсан хүмүүсийн аксиом (self-evident гэдэг үгийг Б.Франклин оруулсан) юм. Иймэрхүү аксиом ихэнхи улсын Үндсэн хуульд туссан байх. Хүн төрөлхтний хувьд гэвэл <a href="http://mfa.gov.mn/wp-content/uploads/2015/06/%D0%9D%D1%8D%D0%B3.pdf"><em>Хүний эрхийн түгээмэл тунхаг</em> </a>юм болов уу.</p><p>Шинэ зүйл эрэлхийлэх, өөрчлөлт хийх гэх мэт ирээдүй цагт үл мэдэгдэх бүх зүйл дээр найдвар л авна. Гэхдээ найдвар нь оргүй хоосноос бий болохгүй. Ямар нэг сэжүүр, суурь мэдээлэл байх л болно. Харин тухайн зүйлс тодорхой болоход найдах бус мэдэх юм болов уу. Мэдэх үед faith өөрөө confidence / knowledge рүү хувирах юм болов уу. Төгс мэдчихвэл (хэрвээ боломжтой бол) faith-д орон зай үлдэхгүй гэх Буддагийн санаа үнэн байх нь.</p><p>Хүлээлт (expectation) бол найдварын нэг хувилбар учраас нэмж хэлэх зүйлгүй.</p><p>PS:</p><p>Энэ бичлэгт яаж оруулахаа мэдэхгүй гадна үлдчихсэн хоёр өнчин санааны тухайд:</p><p>(1) Өнөөгийн байдлаар сансар огторгуйн хувьд харанхуй матер 85% эзэлдэг гэх таамаглал буй. Тэгвэл бидний физик мэдлэг бол чааваас 15% байх нь. Гэхдээ ертөнц тэлж байгаа учраас бас харж байгаа зүйл нь бас бүрэн биш. Макро талаасаа ийм.</p><p>(2) Микро руу гүйвэл квант физик рүү үсрээд Хайзенбэргийн тодорхой бусын зарчим ба Шрөдингерийн муур байна. Муур амьд уу, үхсэн үү? Амьд-бас-үхсэн. Гэрлийн фотон долгион бас бөөм. Найдвараас өөр юм алга даа.</p><p>___<br>[1] Rāhula, W. (1974). <em>What the Buddha taught</em> (Vol. 641, pp. 8–9). Grove Press.</p><p>[2] Thero, V. W. S. M. (2003). <em>Treasury of truth: illustrated Dhammapada</em>. The Corporate Body of the Buddha Educational Foundation: 192-р шадын тайлбар, 380-р шадыг харах.</p><p>[3] Шарын шашин (<a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Gelug">гэлүгпа</a>)-ийн мөн чанар нь мухар сүсэг гэсэн санааг огт илэрхийлээгүйг анхаарна уу. Манайд байгаа шарын шашин утгаа алдаад мухар сүсгийн шинжтэй болжээ гэх санаа.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=f10d497c0e88" width="1" height="1" alt=""><hr><p><a href="https://medium.com/%D1%87%D3%A9%D0%BB%D3%A9%D3%A9%D1%82-%D0%B1%D0%B8%D1%87%D1%8D%D1%8D%D1%87%D0%B8%D0%B4/on-faith-and-belief-f10d497c0e88">Итгэл, найдварын тухай нэг хүүрнэмж</a> was originally published in <a href="https://medium.com/%D1%87%D3%A9%D0%BB%D3%A9%D3%A9%D1%82-%D0%B1%D0%B8%D1%87%D1%8D%D1%8D%D1%87%D0%B8%D0%B4">Free Writers</a> on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.</p>]]></content:encoded>
        </item>
    </channel>
</rss>