Merhaba sevgili okurum, nasılsın? Ağustos ayından beri yazmadığımı farkettim.Ancak yazıp paylaşmadığımı bugün notlarıma bakarken kendime şaşırdım. Önümde duran uzun kitap listesini okumaya kendimi öyle kaptırmıştım ki…Yalnızca defterime yazdığım notlar ve resmettiğim resimler vardı. Dün çok sevdiğim arkadaşım Burcu ile edebi sohbetlerimizi yaparken “Şebnem ne oldu sana, kitap paylaşımların neden yok? Dediğinde hem içimde bir sızı hem de tatlı bir mutluluk kapladı. Demek ki yazdıklarımı okuyup özleyenler varmış. Ne mutlu bana. Bende bugün okuduğum kitaplardan birini ve beni inanılmaz etkileyen eserden bahsetmek istiyorum.

Bazı kitapları okurken yalnızca bir insanın hayatını öğrenmezsiniz; o hayatın içinden geçerek bir dönemi, bir ülkeyi, bir toplumun yaşadığı kırılmaları da anlamaya başlarsınız. Nuriye Ortaylı’nın “Annem Şefika” kitabını bitirdiğimde bende kalan duygu tam olarak buydu. Uzun bir zamana yayılan okuma sürecimin sonunda, yalnızca bir kadının yaşam öyküsünü değil, 20. yüzyılın çalkantılı tarihini de yakından tanımış oldum.

Şefika Karaşay Ortaylı’nın hayatı, Kırım’da başlayıp Stalingrad’dan, savaşın ve esaretin içinden geçerek Avusturya’ya ve sonunda Ankara’ya uzanıyor. Bu güzergâhı bir harita üzerinde takip etmek kolay olabilir. Fakat her yer değişikliğinin ardında kaybedilen bir ev, geride bırakılan insanlar, değişen koşullar ve yeniden kurulmak zorunda kalan bir hayat olduğunu düşündüğümüzde, yolculuğun gerçek ağırlığını daha iyi anlıyoruz.

Kitabın beni en çok etkileyen yönlerinden biri, büyük tarihî olayları insan hayatı üzerinden anlatmasıydı. Devrimler, siyasi baskılar, savaşlar ve göçler tarih kitaplarında çoğunlukla tarihler, liderler ve ülkeler üzerinden ele alınır. Oysa bütün bu olayların asıl sonuçlarını yaşayanlar, çoğu zaman tarih anlatılarının arka planında kalan sıradan insanlardır. Şefika Hanım’ın yaşamı, bu büyük gelişmelerin bir insanın çocukluğunu, gençliğini, ailesini ve geleceğini nasıl değiştirebildiğini gösteriyor.

Kırım’dan başlayan hikâyeyi okurken yalnızca bir ailenin yaşadıklarını değil, yerinden edilmenin ve vatanından uzak kalmanın ne anlama geldiğini de düşünüyorsunuz. İnsan, doğduğu topraklardan ayrılmak zorunda kaldığında yalnızca evini kaybetmiyor. Alışkanlıkları, tanıdığı çevre, gündelik hayatın güven veren ayrıntıları da geride kalıyor. Yeni bir yerde yaşam kurmak ise başlı başına bir mücadeleye dönüşüyor. Şefika Hanım’ın hayatı, bu mücadelenin yıllar boyunca nasıl sürdüğünü anlamamızı sağlıyor.

Bütün bu zorluklar içinde onun öğrenme isteğini ve kendini geliştirme çabasını koruması ayrıca dikkat çekici. Yaşadığı ağır koşullara rağmen eğitimini sürdürmesi, dil bilgisi ve birikimiyle meslek hayatını kurması, Ankara Üniversitesi’nde Rus dili alanında hocalık yapması, ardından TRT’de çalışması kolay bir yaşamın sonuçları değil. Bunların her biri, önüne çıkan engellere rağmen kendi imkânlarını yaratmaya çalışan bir insanın emeğini gösteriyor.

Şefika Hanım’ı yalnızca güçlü bir kadın olarak tanımlamak, bence onun hikâyesini tam olarak anlatmaya yetmez. Burada söz konusu olan, yaşadıklarına rağmen düşünmeye, öğrenmeye ve üretmeye devam eden bir insan. Güçlü olmak hiç sarsılmamak ya da her zorluğun üstesinden kolayca gelmek değildir. Bazen insanın gücü, kayıplarından sonra hayatını yeniden düzenleyebilmesinde ve yaşadıklarının kendisini bütünüyle değiştirmesine izin vermemesindedir.

Nuriye Ortaylı’nın annesini anlatırken yaptığı şey de bu bakımdan önemli. Karşımızda yalnızca tanınmış bir ailenin geçmişini öğrenmek için yazılmış bir kitap yok. Bir evladın, annesinin yaşamını ve aile belleğini kayıt altına alma çabası var. Aile içinde anlatılan anılar, yıllar sonra başka kuşakların da okuyabileceği bir tarih tanıklığına dönüşüyor. Üstelik bu tanıklık, geçmişi yalnızca hatırlamakla kalmıyor; bugün bildiğimizi sandığımız bazı tarihî olaylara yeniden bakmamızı da sağlıyor.

Kitabı okurken İlber Ortaylı ve kardeşlerinin yetiştiği aile ortamını düşünmemek de mümkün değil. Elbette çocukların kişiliğini ve hayatını tek başına bir ebeveynin belirlediğini söyleyemeyiz. Bununla birlikte, Şefika Hanım’ın bilgiye verdiği önemini, öğrenme merakını ve çalışma disiplinini kendi yaşamında nasıl sürdürdüğünü görmek, aile içinde eğitimin nasıl bir yer tuttuğunu anlamak açısından anlamlı. Çocuklara bırakılabilecek mirasın yalnızca maddi imkânlarla sınırlı olmadığını bir kez daha fark ediyoruz. Düşünme alışkanlığı, öğrenme isteği, sorumluluk duygusu ve insanlara yaklaşım biçimi de aileden edinilen değerler arasında.

Bir eğitimci olarak bu bölüm üzerinde özellikle durmak istiyorum. Çünkü eğitim dediğimiz şeyin yalnızca okulda edinilen bilgilerden ibaret olmadığına inanıyorum. Bir çocuğun merakını canlı tutmak, ona düşünme alanı açmak, karşılaştığı güçlükler karşısında kendi yolunu bulabilmesine yardımcı olmak da eğitimin önemli parçaları. Şefika Hanım’ın yaşamına baktığımda, öğrenmenin belli bir yaşa ya da koşula bağlı olmadığını görüyorum. İnsan, hayatı boyunca kendisine yeni yollar açabilir. Bazen bu yolların açılması için sahip olunan imkânlardan çok, insanın kendi çabası ve öğrenmeye duyduğu ilgi belirleyici olur.

Kitabın bende uyandırdığı bir başka düşünce de göç ve aidiyet üzerine oldu. Bir yere ait olmak, yalnızca o yerde doğmakla mı ilgilidir? İnsan, yıllarca yaşadığı topraklardan uzak kaldığında geçmişini nasıl taşır? Yeni bir ülkeye yerleştiğinde eski hayatıyla yeni hayatı arasında nasıl bir bağ kurar? Şefika Hanım’ın hikâyesi bu sorulara hazır cevaplar vermiyor; fakat onları daha somut biçimde düşünmemizi sağlıyor. Çünkü onun yaşamında tarih, uzaktan izlenen bir olay değil, günlük hayatın koşullarını belirleyen bir gerçeklik.

Kitabın en değerli taraflarından biri de geçmişte yaşananları bugünün insanına ulaştırması. Savaşların, siyasi kararların ve ideolojik çatışmaların sonuçlarını konuşurken çoğu zaman sayılara ve büyük anlatılara odaklanıyoruz. Oysa her sayının arkasında ayrı bir yaşam, her göçün arkasında farklı bir hikâye var. Bir insanın yaşadıklarını anlamaya çalışmak, tarihe daha dikkatli bakmamızı sağlıyor. Aynı zamanda başka insanların kayıplarını, korkularını ve hayata tutunma çabalarını değerlendirmeden önce düşünmemiz gerektiğini hatırlatıyor.

“Annem Şefika” kitabını bitirdiğimde, başından sonuna kadar bir insanın yaşamını takip etmiş olmanın ötesinde, yakın tarihin önemli kırılmalarına ilişkin pek çok şeyi yeniden değerlendirme ihtiyacı hissettim. Şefika Hanım’ın hayatı kolaylıklarla açıklanabilecek bir hayat değil. Buna rağmen öğrenmeye, çalışmaya ve yaşamını yeniden kurmaya devam etmesi, insanın sahip olduğu imkânları nasıl değerlendirebileceği üzerine düşündürüyor.

Nuriye Ortaylı’ya annesinin hikâyesini kayıt altına aldığı için teşekkür etmek gerekiyor. Çünkü aile içinde kalabilecek anılar, bu kitap sayesinde daha geniş bir tarihsel çerçevede okunabilir hâle geliyor. Şefika Hanım’ı tanımak, aynı zamanda onun yaşadığı dönemi ve o dönemin insanları üzerindeki etkilerini anlamaya çalışmak demek.

Kitabı bitirdiğimde aklımda kalan, yalnızca yaşanan zorlukların büyüklüğü değildi. Bir insanın bütün bu zorlukların içinden geçerken eğitimini, mesleğini, ailesini ve kendi değerlerini nasıl koruyabildiğiydi. Şefika Hanım’ın hikâyesi, geçmişe ilişkin bir tanıklık olmasının yanı sıra bugünümüz için de üzerinde düşünmeye değer bir yaşam anlatısı.

Uzun zamandır okuduğum kitaplar arasında bende böylesine güçlü bir tarihsel merak uyandıran eserlerden biri oldu “Annem Şefika”. İyi ki okudum. Bu kitapla yalnızca bir anneyi ve kadını değil, onun yaşamına yön veren bir dönemi de daha yakından tanıma fırsatı buldum.

Burada yazımı sonlandırırken siz değerli okuyucularım yazımı okuduktan sonra alkış atarak ve paylaşarak daha fazla kişiye ulaşmasını sağlayabilirsiniz. Bir sonraki yazıma kadar sevgiyle ve şükürle kalın.

Merhaba sevgili okurlarım nasılsınız? Bu hafta sakin ve bolca deniz kokusu içeren tatilimde bir solukta okuduğum ve kalbimde iz bırakan eserle ilgili yazmak için klavyemin başındayım. Bazı kitaplar vardır; okursunuz, son sayfasını kapatırsınız ve kitap bitmez. Çünkü anlattığı hikâye, sayfalardan çıkıp sizin hayatınıza karışmıştır. Amin Maalouf’un “Doğu’dan Uzakta” romanı benim için biraz böyle bir kitap oldu. Çünkü bu roman yalnızca bir ülkenin, bir savaşın ya da dünyanın farklı köşelerine savrulmuş insanların hikâyesini anlatmıyor. Daha derinde, hepimizin bir yerinden tanıyabileceği bir duygunun peşine düşüyor: “İnsan, bir zamanlar ait olduğu yere geri döndüğünde gerçekten evine mi döner?” Yoksa döndüğü yer artık yalnızca hafızasında yaşayan bir ülke midir?

Amin Maalouf: İki Dünya Arasında Bir Yazar

Bu sorunun peşine düşmeden önce, romanın yazarına biraz yakından bakmak gerekiyor.

Amin Maalouf, 1949 yılında Beyrut’ta doğdu. Çocukluğu ve gençliği, farklı kültürlerin, dillerin ve inançların bir arada yaşadığı Lübnan’da geçti. Gazetecilik yaptı. 1976 yılında Lübnan İç Savaşı nedeniyle Fransa’ya yerleşti ve yaşamını burada sürdürdü. Belki de Maalouf’un edebiyatını anlamak için en önemli ayrıntılardan biri tam da burada saklıdır: Kendisi de Doğu ile Batı arasında yaşamış bir yazardır. Romanlarında tarih, göç, kimlik, aidiyet, kültürler arası çatışmalar ve insanın kendisini birden fazla yere ait hissetme hâli sık sık karşımıza çıkar. Semerkant, Tanios Kayası, Afrikalı Leo, Doğu’nun Limanları, Labirent- Batı ve Hasımları ve Ölümcül Kimlikler onun önemli eserleri arasında yer alır. 2011 yılında Fransız Akademisi’ne seçilen Maalouf, eserlerinde insanı yalnızca doğduğu ülke, dini ya da kimliğiyle tanımlamak yerine, onun taşıdığı çok katmanlı hikâyelere bakar. Belki de bu yüzden “Doğu’dan Uzakta’yı” okurken yalnızca bir romanın değil, iki dünya arasında yaşamış bir yazarın hafızasının, sorularının ve tanıklığınında izini sürüyoruz. Çünkü Maalouf’un dünyasında insanın kim olduğu kadar, nereden geldiği, nereleri geride bıraktığı ve kendisini nerede ait hissettiği de önemlidir. Bir ülkeyi değil, bir zamanı özlemek “Doğu’dan Uzakta”, savaş sonrasında dünyanın farklı yerlerine savrulmuş bir arkadaş grubunun hikâyesini anlatıyor. Romanın merkezindeki Adam, yıllar önce ülkesini terk etmiş ve Paris’e yerleşmiştir. Eski dostu Murad’ın ölümüyle birlikte doğduğu ülkeye geri dönmek zorunda kalır. Fakat bu dönüş, yalnızca bir ülkeye dönüş değildir. Adam aslında geçmişine dönmektedir. Gençliğine. Arkadaşlıklarına. Bir zamanlar inandığı değerlere. Ve belki de en çok, bir zamanlar olduğu kişiye… Kitap boyunca beni en çok düşündüren şeylerden biri şu oldu:

İnsan gerçekten ülkesini mi özler, yoksa o ülkedeki kendisini mi? Çünkü Adam’ın özlediği ülke, savaşın parçaladığı bugünkü ülke değildir. O; arkadaşlarının olduğu, genç oldukları, geleceğe inandıkları, henüz birbirlerinden kopmadıkları zamanı özler. Belki de hepimizin içinde böyle bir ülke vardır. Bir ev. Bir sokak. Bir okul. Bir arkadaş grubu. Bir masa etrafında geçirilen uzun akşamlar… Ve o zamanlar henüz bilmiyoruzdur: Bir gün bunların hepsi geçmiş olacak.

Maalouf’un romanı bana, geçmişin yalnızca yaşadığımız olaylardan oluşmadığını düşündürdü.

Geçmiş, aynı zamanda bir zamanlar mümkün olduğuna inandığımız geleceklerden oluşuyor.

İnsan bazen yaşadığı hayatı değil, yaşayamadığı hayatı özlüyor. Dostluk da savaşlardan nasibini alır. Romanın en güçlü taraflarından biri de dostlukların zaman karşısındaki değişimi. Gençliklerinde dünyayı değiştirebileceklerine inanan bir grup arkadaş vardır. Dinleri, kökenleri, düşünceleri farklıdır. Ama farklılıkları onları ayırmaz. Tam tersine, onları birbirine bağlayan şey ortak bir hayaldir. Sonra savaş gelir. Ve savaş yalnızca şehirleri, evleri, sokakları yıkmaz.

İnsanların birbirine bakışını da değiştirir. Bir zamanlar aynı masada oturan insanlar artık farklı safhalarda durmaya başlar. Dostlukların yerini şüpheler alır. Ortak gelecek fikri kaybolur. İnsanlar yavaş yavaş birbirlerine değil, ait oldukları kimliklere bakmaya başlar. Belki de romanın en acı tarafı tam burada. Çünkü Maalouf bize savaşın yalnızca silahlarla yapılmadığını gösteriyor.

Bazen savaş, insanın zihninde başlıyor.

“Sen kimsin?”

“Ben kimim?”

“Biz kimiz?”

Ve bu soruların cevapları insanları birbirinden ayırmaya başladığında, ortak hayatın zemini de kayboluyor. Doğu’dan uzak olmak ne demek? Romanın özgün adı “Les Désorientés”. Türkçedeki “Doğu’dan Uzakta” başlığı ise kitabın ruhunu başka bir biçimde yakalıyor. Ama ben kitabı okurken “Doğu’dan Uzakta” ifadesini yalnızca coğrafi bir uzaklık olarak düşünmedim. Çünkü Adam fiziksel olarak Paris’tedir. Ama asıl uzaklık başka bir yerde yaşanır. İnsanın kendi geçmişinden uzaklaşması. Kendi dilinden. Çocukluğundan. Gençliğinden. Eski dostlarından. Ve belki de bir zamanlar inandığı insandan… Maalouf’un kahramanları farklı yönlere savrulmuş insanlar. Kimi ülkesini terk etmiş, kimi ülkesinde kalmış ama kendisi değişmiş. Kimi zenginleşmiş. Kimi inançlarına sığınmış. Kimi radikalleşmiş. Kimi dünyadan elini eteğini çekmiş. Fakat hepsinin ortak bir yarası var: Kaybettikleri ortak geçmiş.

Peki suçlu kim?

Romanın beni en çok düşündüren taraflarından biri de suçluluk duygusu.

Adam ülkesini terk etmiştir. Ama geride kalanlar da tamamen masum değildir. Maalouf burada kolay cevaplar vermiyor. “Onlar suçlu.” “Biz masumuz.” “Bizi başkaları bu hale getirdi.” demiyor. Tam tersine, çok daha zor bir sorunun karşısına bizi bırakıyor: Bir ülke parçalandığında hepimizin bunda bir payı var mıdır?

Elbette savaşların, siyasal yapıların, iktidarların ve tarihsel koşulların büyük sorumluluğu vardır. Ama Maalouf bireyin sorumluluğunu da unutmuyor. Çünkü bir toplum yalnızca yöneticilerden oluşmuyor. Toplum, biziz. Komşumuz. Arkadaşımız. Ailemiz. Sessiz kaldığımız anlar. Söylediğimiz sözler. Söylemediğimiz sözler. Ve belki de en önemlisi, birbirimizi yalnızca kimliklerimiz üzerinden görmeye başladığımız anlar… Kaybolan yalnızca insanlar değil, gelecekler “Doğu’dan Uzakta” benim için bir savaş romanından çok -kaybedilmiş geleceklerin romanı- oldu. Çünkü savaşın en büyük yıkımı belki de yalnızca ölenler değildir. Ölmeyen ama başka bir hayata savrulanlardır. Başka ülkelerde yaşayanlardır. Bir daha çocukluk arkadaşlarıyla aynı masaya oturamayanlardır. Dillerini, sokaklarını, evlerini özleyenlerdir. Ve gençliklerinde kurdukları hayallerin gerçekleşmediğini bilenlerdir. Adam ve arkadaşlarının hikâyesinde bunu çok güçlü biçimde hissediyoruz.

Bir zamanlar “başka türlü bir dünya mümkün” diye düşünen gençler, yıllar sonra kendi hayatlarının sonuçlarıyla karşılaşıyorlar. İnsan yaş aldıkça yalnızca geçmişini değil, gençken olduğuna inandığı kişiyi de sorguluyor.

Ben kimdim?

Neye inanıyordum?

Ne oldu da buraya geldim?

Neleri kaybettim?

Neleri ben bıraktım?

Ve en zor soru:

Başka türlü yaşayabilir miydim?

Eve dönmek mümkün mü?

Romanı okurken zihnimde sürekli aynı soru dolaştı: Eve dönmek mümkün mü? Bence Maalouf’un cevabı biraz hüzünlü. Belki de insan eve dönebilir ama eski evine dönemez. Çünkü ev yalnızca duvarlardan oluşmaz. Ev, zamandır. İnsanlarla kurduğumuz ilişkidir. Çocukluğumuzdur. Gençliğimizdir. Henüz kaybetmediğimiz ihtimallerdir. O nedenle bazı evlerin kapısını yeniden açtığımızda içeride bizi bekleyen şey mobilyalar değil, anılardır. Ve bazen anılar gerçeğinden daha güçlüdür. Adam’ın dönüşü de bana bunu düşündürdü. O aslında ülkesine değil, hafızasına dönüyor. Fakat hafıza da insana sadık kalmıyor. Çünkü herkes değişmiş. Şehir değişmiş. Dostluklar değişmiş. İnsanların inançları değişmiş. Ve en önemlisi Adam da değişmiş. Belki de asıl mesele “ait olmak” . Amin Maalouf’un edebiyatında kimlik meselesi önemli bir yere sahip. “Doğu’dan Uzakta” da bu soruyu yeniden önümüze getiriyor:

İnsan tek bir kimlikten ibaret olabilir mi?

Bir insan aynı anda hem Doğulu hem Batılı, hem kendi ülkesine ait hem başka bir ülkenin sakini, hem geçmişine bağlı hem geleceğe dönük olabilir mi?

Bence Maalouf’un edebiyatının kıymeti burada. Bizi etiketlerden çıkarıp insanın karmaşıklığına götürüyor. Çünkü insan tek bir kelimeyle açıklanamayacak kadar büyük bir hikâye. Dininden ibaret değil. Doğduğu ülkeden ibaret değil. Dilinden ibaret değil. Siyasi görüşünden ibaret değil.

Geçmişinden de ibaret değil. İnsan, bütün bunların arasında sürekli kendini yeniden kuran bir varlık. Belki de “Doğu’dan Uzakta” olmak tam da budur:

Kendini tanımladığın bütün kelimelerin arasında yönünü kaybetmek.

Kitabı kapattığımda… Kitabı bitirdiğimde aklımda savaşlardan çok dostluklar kaldı. Çünkü savaşlar tarih kitaplarında anlatılıyor. Ama bir arkadaşlığın yavaş yavaş nasıl kaybolduğunu tarih kitaplarında okuyamıyoruz. Bir insanın ülkesinden ayrılırken bavuluna neleri sığdırdığını da…

Bir sokağın hafızamızda nasıl kaldığını… Bir arkadaşın sesini yıllar sonra duyduğumuzda içimizde neyin kıpırdadığını… Bir zamanlar birlikte kurduğumuz hayallerin artık yalnızca hatıra olduğunu…

Maalouf bunları anlatıyor. Ve belki bu yüzden romanın adı bende başka bir anlam bıraktı:

Doğu’dan uzaklaşmak, yalnızca bir coğrafyadan uzaklaşmak değil.

Bazen insan kendi geçmişinden uzaklaşıyor. Bazen gençliğinden. Bazen arkadaşlarından. Bazen kendi ideallerinden. Bazen de bir zamanlar “biz” dediği insanlardan. Ama belki de edebiyatın yaptığı en güzel şey şu: Bizi kaybettiğimiz yerlere yeniden götürmek. Geri dönmek için değil. Neyi kaybettiğimizi anlayabilmek için. “Doğu’dan Uzakta” benim için tam olarak böyle bir yolculuktu.

Bir ülkeye değil,

bir kuşağa,

bir dostluğa,

bir gençliğe,

bir hafızaya…

ve en sonunda insanın kendisine yapılan uzun bir dönüş yolculuğu.

Belki de kitabı bitirdikten sonra geriye kalan en önemli soru şu: “Ben nereden uzağım?”

Ve belki bundan daha önemlisi: “Nereye ait olduğumu hâlâ biliyor muyum?”

Burada yazımı sonlandırırken siz değerli okuyucularım yazımı okuduktan sonra alkış atarak ve paylaşarak daha fazla kişiye ulaşmasını sağlayabilirsiniz. Bir sonraki yazıma kadar sevgiyle ve şükürle kalın.

Merhaba sevgili okurlarım, nasılsınız?

Bugün size geçen hafta bitirdiğim, kapağını kapattıktan sonra zihnimde uzun süre dolaşmaya devam eden bir kitaptan söz etmek istiyorum: Veronica Raimo’nun “Beni Yazma” adlı romanından.

Fakat bu kez yalnızca bir kitaptan değil, daha önce okuduğum bir kitabıyla bende iz bırakan bir yazardan söz ederek başlamak istiyorum. Veronica Raimo… Günümüz İtalyan edebiyatının dikkat çeken, cesur ve kendine özgü seslerinden biri. 1978’de Roma’da doğan Raimo; roman yazarlığının yanı sıra öykü, senaryo ve çeviri çalışmalarıyla da edebiyat ve sinema dünyasında yer alıyor. Yazdıklarında özellikle aile ilişkileri, kadınlık deneyimi, hafıza, güç ilişkileri ve insanın kendi geçmişiyle kurduğu karmaşık bağ dikkat çekiyor. Benim Veronica Raimo ile tanışmam ise “Yalan Dolan” ile olmuştu. (Bir arkadaşımdan hediye gelmişti.) Ve sanırım onu ilk kez okuduğumda beni en çok etkileyen şey, anlatının içindeki o ironik ve hafif alaycı sesti. Çünkü Veronica Raimo, hayatın en ağır taraflarını bile zaman zaman gülümseterek anlatabiliyor. “Yalan Dolan”, yazarın kendi çocukluğundan ve ailesinden beslenen, otobiyografik unsurlarla örülü bir roman. Fakat bu kitap yalnızca bir çocukluk hikâyesi değil. Aile dediğimiz yapının içinde büyürken kendimize, geçmişimize ve hatta hatıralarımıza nasıl yeni anlamlar verdiğimizi sorgulayan bir eser.“Yalan Dolan”, Raimo’ya büyük bir uluslararası görünürlük kazandırdı. 2022’de “Strega Gençler Ödülü’nü” kazanan roman, yazarın ironik, keskin ve kendine özgü anlatımını geniş bir okur kitlesiyle buluşturdu. Ben de o kitapla Raimo’nun dünyasına girdikten sonra “Beni Yazma” ile karşılaştığımda, bambaşka bir Raimo ile karşılaşacağımı hissettim. (Beni Yazma, kitap kulübümüzde arkadaşımızın bize sürpriz kitap olarak almasıyla yolculuğum devam etti.) Ve gerçekten de öyle oldu. Bu kez kahkahaların yerini daha karanlık bir atmosfer, aile hikâyelerinin yerini ise bir ilişkinin ruh üzerinde bıraktığı izler alıyor.

Beni Yazma romanın merkezinde 35 yaşındaki S. var. Roma’da bir kafede garsonluk yapan S.’nin hayatı, geçmişinde derin bir iz bırakmış olan ünlü yönetmen Dennis May’in ölüm haberiyle değişiyor. Bir insanın ölüm haberini almak bazen yalnızca onun öldüğünü öğrenmek değildir.

Bazen o insanla birlikte gömdüğümüzü sandığımız bütün anıların yeniden ortaya çıkmasıdır.

S. için de böyle oluyor. Dennis’in ölümü, geçmişin kapısını yeniden aralıyor. Ve S. yıllar önce yaşadığı ilişkiye, o ilişkinin içinde kim olduğuna, ne hissettiğine ve neleri görmezden geldiğine yeniden bakmak zorunda kalıyor. Üniversite yıllarında başlayan bu ilişki, başlangıçta güçlü bir hayranlık ve tutku olarak beliriyor. Dennis yaşça büyük, entelektüel, tanınan ve güçlü bir figür.

S. ise genç. Ona büyük bir hayranlık duyuyor. Kendini onun dünyasının içinde buluyor.

Fakat zamanla hayranlık ile bağımlılık, sevgi ile tahakküm, arzu ile boyun eğme arasındaki çizgiler birbirine karışmaya başlıyor. İşte Raimo’nun romanı tam da bu gri bölgelerde güçleniyor. Çünkü hayatın içinde bazı şeyleri siyah ya da beyaz olarak tanımlamak kolay değildir. Bir insanı sevmiş olabiliriz. Ona hayranlık duymuş olabiliriz. Onun tarafından görülmek istemiş olabiliriz.

Ama bütün bunlar, o kişinin üzerimizde kurduğu gücü fark etmemizi engelleyebilir mi?

Sevgi ne zaman bağımlılığa dönüşür?

Hayranlık ne zaman boyun eğmeye başlar?

Bir insanın bize verdiği değeri, kendi değerimizin ölçüsü haline getirdiğimizde ne olur?

Raimo, bu soruların cevaplarını doğrudan vermiyor. Bizi S.’nin zihninin içine bırakıyor.

Ve karar vermeyi bize bırakıyor. Kitabın beni en çok düşündüren taraflarından biri de ismi oldu:

Beni Yazma. İlk bakışta bir cümle gibi. Ama romanı okudukça bunun çok daha büyük bir anlam taşıdığını düşünmeye başlıyorsunuz. Çünkü hayatımız boyunca birileri bizim hakkımızda bir şeyler yazıyor. Ailemiz bizi tanımlıyor. Öğretmenlerimiz bize dair cümleler kuruyor. Sevgililerimiz kim olduğumuzu bize söyleyebiliyor. Arkadaşlarımız bizi belirli özelliklerimizle hatırlıyor. Ve bazen bütün bu cümleler üst üste gelerek bizim kendimiz hakkında düşündüğümüz hikâyeyi oluşturuyor.

“Sen böylesin.”

“Sen bunu yapamazsın.”

“Sen çok hassassın.”

“Sen onsuz yapamazsın.”

“Sen ona aitsin.”

Bir süre sonra başkalarının cümlelerini kendi iç sesimiz sanmaya başlayabiliyoruz.

İşte “Beni Yazma” kitabı bana biraz da bunu düşündürdü.

Kendi hayatımızın yazarı olduğumuzu sanırken, acaba başkasının yazdığı bir hikâyenin içinde mi yaşıyoruz?

Belki de romanın asıl meselesi tam olarak burada. S.’nin mücadelesi Dennis’i unutmak değil.Onunla yaşadıklarını inkâr etmek de değil. Asıl mesele, kendi hikâyesini onun elinden geri almak. Raimo’nun anlatımında beni etkileyen bir başka unsur ise hafıza. Çünkü hafıza bize her zaman gerçeği olduğu gibi sunmuyor. Bazen hatırlamak, yeniden kurmak demek. Bazen geçmişte yaşadığımız bir olayı yıllar sonra bambaşka bir gözle görüyoruz. Çünkü artık aynı insan değiliz.

Geçmişte bize normal gelen bir davranış, yıllar sonra baktığımızda sınır ihlali gibi görünebiliyor.

O zaman şu soru ortaya çıkıyor: Değişen geçmiş mi, yoksa biz miyiz? Belki geçmiş değişmiyor.

Ama ona baktığımız yer değişiyor.

S.’nin yaşadığı yüzleşme de biraz böyle. Geçmişin içinde sıkışıp kalmak yerine, geçmişe bugünün gözleriyle bakmaya başlıyor. Ve bu bakış, beraberinde acı veren ama özgürleştirici bir farkındalık getiriyor. Raimo’nun karakterleri kusursuz değil. Belki de bu nedenle gerçekler. S. de her zaman doğru kararları veren, her şeyi önceden gören bir karakter değil. Onun zaafları var. Çelişkileri var.

Yanılgıları var. Ve tam da bu yüzden ona yaklaşabiliyoruz. Çünkü hepimizin hayatında birilerini olduğundan daha büyük gördüğümüz zamanlar olabilir. Birinin onayını beklediğimiz… Birinin bizi seçmesini kendi değerimizin kanıtı sandığımız… Birinin yanında kendimizi daha önemli hissettiğimiz… Ve bazen fark etmeden kendi sesimizi kıstığımız zamanlar. Raimo, işte bu noktada insanın en kırılgan tarafına dokunuyor.

Bir başkasının gözünde değerli olma arzusu, kendi gözümüzde değerimizi kaybetmemize neden olabilir mi?Belki de romanın en rahatsız edici sorularından biri bu.

“Beni Yazma”yı okurken kitabın yayınevi de ayrıca dikkatimi çekti. Medusa Yayınları, kadın yazarların eserlerine alan açan yayın çizgisiyle benim için ayrıca kıymetli. Kadınların kendi hikâyelerini, kendi dilleriyle anlatabilmeleri; yalnızca edebiyat açısından değil, toplumsal hafıza açısından da çok değerli. Çünkü kadınların hikâyeleri uzun yıllar boyunca çoğu zaman başkalarının kaleminden anlatıldı. Kadının ne hissettiğine başkaları karar verdi. Ne yaşadığı başkaları tarafından tanımlandı. Neyi anlatabileceği, neyi saklaması gerektiği başkaları tarafından belirlendi.Oysa edebiyatın en güzel taraflarından biri tam da burada başlıyor: İnsana kendi sesini duyurabileceği bir alan açmak. Bu nedenle Medusa Yayınları’nın kadın yazarların eserlerine yer vermesini, bu anlamda değerli bir yayıncılık tercihi olarak görüyorum. Ve “Beni Yazma” gibi bir kitabın, “kendi hikâyemi kim anlatıyor?” sorusunu gündeme getirmesi bu yayın çizgisiyle de güzel bir şekilde örtüşüyor.

Üstelik kitabın Türkçede yine Eren Cendey’in çevirisiyle okurla buluşması da benim için ayrı bir güzellik. Raimo’nun kıvrak, ironik ve psikolojik açıdan incelikli dilini başka bir dile taşımak kolay değil. Cendey’in çevirisi ise Raimo’nun sesini Türkçede canlı tutuyor.

“Beni Yazma”, benim için yalnızca iki insan arasındaki karmaşık bir ilişkinin romanı olmadı. Daha çok insanın kendi hikâyesini başkasının elinden geri alma çabası üzerine bir roman oldu. Bazen bir insan hayatımıza girer ve bize kendimizle ilgili bir hikâye anlatır. Biz de o hikâyeye inanırız.

Yıllarca onun cümleleriyle kendimizi tarif ederiz. Sonra bir gün dururuz. Ve fark ederiz ki:

Bu benim hikâyem değil. Belki de özgürleşmek tam o anda başlar. Geçmişi silerek değil. Yaşadıklarımızı inkâr ederek değil. Ama artık başkasının bizim için yazdığı cümleleri kendi sesimiz sanmayarak…

“Beni Yazma”yı bitirdiğim 10 Ağustos akşamı kitabın kapağını kapattığımda aklımda en çok şu düşünce kaldı:

İnsan geçmişini değiştiremez ama geçmişinin kendi hayatındaki anlamını değiştirebilir. Ve belki de büyümek biraz da budur. Başkasının yazdığı karakter olmaktan çıkıp kendi cümleni kurmak. Kendi sesini bulmak. Kendi hikâyenin başına geçmek. Çünkü bazen özgürleşmek, bir başkasının bizim hakkımızda yazdığı bütün satırları silmekle değil…

“Beni artık sen yazma.” diyebilmekle başlar.

Benim için “Beni Yazma”, tam da bu cümlenin etrafında uzun süre düşünmeye devam edeceğim bir roman oldu. Peki siz ne düşünüyorsunuz?

Bir ilişkide sevgi ile bağımlılık, hayranlık ile boyun eğme arasındaki çizgi sizce nerede başlıyor?

Hiç başkasının sizin için yazdığı bir hikâyenin içinde yaşadığınızı hissettiniz mi?

Ve en önemlisi…

Kendi hikâyenizin yazarı olduğunuzu ne zaman fark ettiniz?

Okuduysanız “Beni Yazma” hakkındaki düşüncelerinizi benimle paylaşmanızı çok isterim.

Bir sonraki yazıda buluşmak üzere…

Sevgiyle.

Burada yazımı sonlandırırken siz değerli okuyucularım yazımı okuduktan sonra alkış atarak ve paylaşarak daha fazla kişiye ulaşmasını sağlayabilirsiniz. Bir sonraki yazıma kadar sevgiyle ve şükürle kalın.

Merhaba sevgili okurlarım, nasılsınız?

Bazı kitaplar vardır; büyük olaylar anlatmazlar, kahramanları büyük mücadelelere sokmazlar, sayfalarında görkemli dönüşümler yaşanmaz. Ama kitap bittiğinde içinizde bir şey değişmiştir. Belki bir cümle takılıp kalmıştır aklınıza.

Belki bir karakterin sessizliği…

Belki eski bir eşyanın taşıdığı hikâye…

Ya da hiç fark etmeden içinizde büyüyen bir duygu. (Kim bilir?)

“Hiromi Kawakami’nin “Nakano Eskici Dükkânı” benim için böyle bir kitap oldu.

Modern Japon edebiyatının zarif ve kendine özgü seslerinden biri olan Hiromi Kawakami, 1958 yılında Tokyo’da doğdu. Edebiyata yönelmeden önce biyoloji öğretmenliği yapan Kawakami, 1996 yılında “Hebi o fumu” adlı eseriyle Japonya’nın en önemli edebiyat ödüllerinden Akutagawa Ödülü’nü kazandı. Onun anlatılarında büyük kırılmalardan çok, gündelik hayatın küçük ayrıntıları vardır. İnsan ilişkilerindeki mesafeler, yalnızlıklar, söylenemeyenler ve sıradan görünen anların içindeki tuhaf güzellik…

“Nakano Eskici Dükkânı” bizi Tokyo’nun sakin bir mahallesindeki küçük bir eskici dükkânına götürüyor. Dükkânda eski eşyalar var. Ama aslında yalnızca eşyalar yok. Geçmişler var. Hatıralar var. Yarım kalmış hikâyeler var. Ve birbirlerinin hayatına sessizce değen insanlar var.

Antikacıları hep sevmişimdir. Çünkü yeni bir eşyanın henüz bir hikâyesi yoktur. Oysa eskimiş bir eşya, üzerinde zamanın izlerini taşır. Bir fincanın kenarındaki çatlak… Eski bir çakmağın üzerindeki çizikler… Bir sandalyenin aşınmış yüzeyi… Bunların her biri bir zamanlar birinin hayatının parçası olmuştur. Belki de bu yüzden romandaki eşyalar bana hiçbir zaman yalnızca eşya gibi gelmedi. Onların bir hafızası varmış gibi hissettim. Ve burada Japon estetiğindeki “wabi-sabi” düşüncesi aklıma geldi. Eksik olanın, kusurlu olanın, geçici olanın içindeki güzelliği görebilmek…

Modern hayat bize sürekli yeniyi, kusursuzu ve pürüzsüzü aramayı öğretiyor. Oysa “Nakano Eskici Dükkânı” sanki bize başka bir şey söylüyor: “Yaşanmış olmak da bir güzelliktir.”

Bir eşyanın üzerindeki çizik onun kusuru değil, hikâyesidir. Belki insan da böyledir. Kırıldığımız yerler, yaşadığımız hayal kırıklıkları, geçmişten taşıdığımız izler bizi eksiltmez.

Bizi biz yapan hikâyenin parçalarıdır.

Kitabı okurken beni en çok düşündüren karakterlerden biri Bay Nakano oldu. Ve özellikle onun sık sık kullandığı o ifade: “Demem o ki…” Ne kadar küçük bir cümle. Ama ben bu cümlenin Bay Nakano’nun bütün iç dünyasını taşıdığını düşündüm. Çünkü sanki Bay Nakano’nun içinde sürekli bir konuşma var. Kendi kendine düşünüyor. İnsanları gözlemliyor. Yaşadıklarını yorumluyor. Belki geçmişe dönüyor, belki geleceği düşünüyor. Ama bütün bunları karşısındaki insanla paylaşmıyor. Diyaloglarında kafasından geçenleri uzun uzun anlatmıyor. Sanki zihninde uzun bir yolculuk yaptıktan sonra, o yolculuğun yalnızca küçük bir özetini dışarı bırakıyor: “Demem o ki…”

Ve gerisi yine kendisinde kalıyor. Bu yüzden ben “Demem o ki” ifadesini yalnızca bir konuşma alışkanlığı olarak görmedim. Bay Nakano’nun insanlarla arasına koyduğu mesafenin bir işareti gibi geldi bana. Söylemek istiyor ama tamamen söylemiyor. Yaklaşmak istiyor ama kendisini bütünüyle açmıyor. Belki de hepimizde biraz Bay Nakano var. İçimizde uzun uzun konuştuğumuz hâlde dışarıya yalnızca birkaç kelime söylediğimiz zamanlar… Birine söylemek istediğimiz onlarca cümleyi zihnimizde kurup, karşısına geçtiğimizde sadece: “Boş ver.” dememiz…

İşte bu yüzden “Demem o ki” bana aynı zamanda nostaljik bir duygu hissettirdi. Sanki eski zamanlardan kalmış bir konuşma biçimi… Eski eşyaların arasında dolaşan eski bir cümle… Dükkândaki nesneler nasıl geçmişi taşıyorsa, Bay Nakano’nun cümleleri de sanki geçmişten bir şeyler taşıyor. Söyleyemediklerimiz.

Aynı zamanda kitapta altını çizdiğim ve aklımdan çıkmayan beni en çok etkileyen cümlelerden biri ise şu oldu: “Söyleyemediğimiz şeyler içimizde çürürken, nihayet söylemeye karar verdiğimizde o insan artık orada olmayabilir.”

Bu cümlede uzun süre kaldım. Çünkü ne kadar tanıdık bir gerçek… Kaç kez “Sonra söylerim.” dedik?

Bir teşekkürü…

Bir özrü…

Bir sevgiyi…

Bir özlemi…

Bir itirafı…

İnsan nedense zamanın hep kendisine yeteceğini düşünüyor. Sanki sevdiğimiz insanlar hep orada olacakmış gibi. Sanki bir gün mutlaka konuşacakmışız gibi. Oysa hayat bazen bize o “sonra”yı vermiyor. Ve söylemeye karar verdiğimizde, gerçekten de o insan artık orada olmayabiliyor.

Belki de insanın en büyük yalnızlığı, söyleyecek sözleri olduğu hâlde onları zamanında söyleyememesi.

“Nakano Eskici Dükkânı” bana aynı zamanda yavaşlamayı hatırlattı.

Bugünün dünyasında sürekli bir yerlere yetişiyoruz. Bir şey başarmamız, üretmemiz, tüketmemiz, ilerlememiz gerekiyor. Hayatın her anını anlamlı ve verimli hâle getirmeye çalışıyoruz. Oysa bu kitapta hayat öyle akmıyor. Büyük bir son için acele etmiyor. Büyük bir olayın peşinden koşmuyor.

Sıradan günlerin içinde kalıyor. Birlikte yemek yemek… Konuşmak… Susmak… Bir dükkânda çalışmak… Bir insanı merak etmek… Birini özlemek… Bir duyguyu anlamanın zaman alması…

İşte hayat belki de çoğu zaman tam olarak böyle. Büyük hikâyelerden çok küçük anlardan oluşuyor.

Kawakami de bize bunu hatırlatıyor:

Dur.

Etrafına bak.

Sıradan sandığın şeylerin içindeki güzelliği fark et.

Çünkü belki de hayatın kendisi, bizim “önemsiz” diye geçtiğimiz o küçük anların toplamından ibaret.

İnsanların Arasındaki Sessiz Bağ

Hitomi, Takeo ve Bay Nakano…

Her biri kendi dünyasında yalnız.

Birbirlerine duygularını açıkça söylemekte zorlanıyorlar.

Ama yine de aralarında bir bağ oluşuyor.

Bazen konuşarak değil.

Bazen yalnızca aynı ortamda bulunarak.

Bazen bir fincan çay eşliğinde.

Bazen hiçbir şey söylemeden.

Bu da bana insanın her zaman büyük sözlere ihtiyacı olmadığını düşündürdü.

Bazen birinin yanında sessizce durabilmek de bir yakınlıktır. Çünkü insanın en temel ihtiyaçlarından biri belki de yalnızca sevilmek değil; anlaşılmak. Ve bazen anlaşılmak, birinin bizi çözmesi değil, bizi değiştirmeye çalışmadan yanımızda kalmasıdır.

Son Söz: Eski Bir Eşyanın Hatırlattığı

“Nakano Eskici Dükkânı” bende tozlu bir rafın arasında eski bir fotoğraf bulmuşum hissi bıraktı.

Bir an durup bakmak…

Geçmişi hatırlamak…

Biraz hüzünlenmek…

Sonra o fotoğrafı yeniden yerine koymak.

Çünkü hayat devam ediyor.

Eşyalar eskiyor.

İnsanlar değişiyor.

İlişkiler dönüşüyor.

Bazı insanlar hayatımıza giriyor, bazıları çıkıyor.

Ama geriye bir şey kalıyor:

Söylenmiş ya da söylenememiş cümleler.

Belki de bu yüzden kitap boyunca Bay Nakano’nun “Demem o ki…” deyişi zihnimde kaldı.

Çünkü bazen bir insanın bütün hayatı, söyleyemediği cümlelerin etrafında şekilleniyor.Ve belki de hepimizin içinde küçük bir eskici dükkânı var.

Geçmişten kalan eşyaların…

Yarım kalmış konuşmaların…

Sakladığımız anıların…

Söylemeye cesaret edemediğimiz cümlelerin durduğu bir yer.

Arada bir o dükkânın kapısını açıp içeri bakıyoruz.

Bazı şeyleri yeniden elimize alıyoruz.

Bazılarını bırakıyoruz.

Bazılarını onarıyoruz.

Ve bazılarına artık başka gözlerle bakıyoruz.

Belki de büyümek biraz da bu.

Geçmişte sakladığımız şeylerin değerini anlamak ve hâlâ zamanımız varken söylememiz gerekenleri söylemek. Çünkü zamanın bir eskicisi yok. Geriye dönüp hiçbir şeyi yeniden satın alamıyoruz. Bu yüzden… Seviyorsak söyleyelim. Özlediysek arayalım. Teşekkür etmek istiyorsak teşekkür edelim. Çünkü bazı cümleler vardır; söylemek için bekledikçe ağırlaşır. Bazı duygular vardır; sakladıkça içimizde çürür. Ve bazı insanlar vardır; onlara söylemek istediğimiz şeyi söylemek için yarını beklememek gerekir. Belki de “Nakano Eskici Dükkânı” bana en çok bunu fısıldadı.

Eşyaların da bir zamanı var. İnsanların da. Ve hayatın bütün o sakin, sıradan akışı içinde bize kalan en kıymetli şey belki de şudur: Tam zamanında söylenmiş bir cümle.

Burada yazımı sonlandırırken siz değerli okuyucularım yazımı okuduktan sonra alkış atarak ve paylaşarak daha fazla kişiye ulaşmasını sağlayabilirsiniz. Bir sonraki yazıma kadar sevgiyle ve şükürle kalın.

“Belki de insanın ikinci bir hayatı yoktur. Ama her fark ediş, ilk hayatını yeniden yaşamaya başlayan yeni bir bilinçtir.”

Merhaba sevgili okurlarım, nasılsınız?

Bazı kitaplar okunur, kapağı kapanır ve raflardaki yerini alır. Bazıları ise kapağı kapandıktan sonra asıl yolculuğuna başlar. Matt Haig’in “Gece Yarısı Treni” romanı benim için tam da böyle bir kitaptı. Son sayfayı çevirdiğimde hikâye bitmedi; aksine zihnimde yeni soruların rayları döşenmeye başladı. Bir süre balkonumda kırlangıçların, sığırcıkların ve serçelerin melodileri arasında oturdum. Kitabın kahramanı Wilbur’un çıktığı yolculuğu değil, kendi hayatımın duraklarını düşünüyordum.

Çünkü bu roman bana yalnızca bir hikâye anlatmadı.

Zamanı…

Pişmanlığı…

Affetmeyi…

Ve insanın kendi geçmişiyle kurduğu sessiz ilişkiyi yeniden düşündürdü.

İlk sayfalardan itibaren kendimi sanki “Dark” dizisinin içinde hissediyordum. Zaman doğrusal olmaktan çıkıyor, geçmiş ve şimdi birbirine dokunuyor, insan kendi hayatına dışarıdan bakabilme ihtimaliyle karşılaşıyordu. Fakat Matt Haig’in anlattığı yolculuk, “Dark”’ın karmaşık zaman paradokslarından çok daha içsel bir yere uzanıyor. Burada asıl değişen zaman değil, insanın kendisidir. Romanın merkezinde Wilbur var. Hayatını büyük ölçüde başarıya, çalışmaya ve servet biriktirmeye adamış bir adam. Dışarıdan bakıldığında herkesin imreneceği bir yaşam… Ama iç dünyasında giderek büyüyen bir yalnızlık. Ölümünden sonra başlayan tren yolculuğu ise fantastik bir maceradan çok, insan ruhunun içine yapılan uzun bir seyahat gibi.

Wilbur geçmişteki kendisiyle karşılaşıyor. Gençliğini görüyor. Verdiği kararları yeniden izliyor.

Ve belki de ilk kez gerçekten kendisini dinlemeye başlıyor. Romanın beni en çok etkileyen sahnelerinden biri, balayında uyuyakalan genç Wilbur ile hayalet Wilbur’un karşı karşıya geldiği bölümdü. Romanın kuralları bile o anda değişiyor. Sanki Matt Haig bize şunu söylüyor:

“Bazen insanın en çok ihtiyaç duyduğu kişi, yıllar önceki kendisidir.”

Bu sahneyi okurken kendime şu soruyu sordum:

Eğer geçmişteki kendimle yalnızca birkaç dakika konuşabilseydim…

Ne söylerdim?

Daha çok çalışmasını mı?

Daha cesur olmasını mı?

Yoksa sadece…

“Yavaşla.”

“Hayatı kaçırma.”

“Sevdiklerine daha fazla sarıl.”

Çünkü yıllar sonra geriye dönüp baktığımızda bizi en çok yoran şey yaptığımız hatalar değil; yaşayamadığımız anlar oluyor.

Wilbur’un hayatındaki en büyük kırılmaların hiçbirinin tesadüf olmadığını görüyoruz.

Abisinin ölümü…

Annesini affedememesi…

Arkadaşlarından uzaklaşması…

Maggie’yi sevmesine rağmen sevgisini yeterince gösterememesi…

Ve bütün bunların merkezinde sessizce büyüyen bir hırs.

Para kazanma arzusu.

Başarma isteği.

Daha fazlasına sahip olma çabası.

Oysa roman boyunca Wilbur’un yavaş yavaş fark ettiği gerçek çok sarsıcı:

İnsan bazen hayatını kurarken yaşamayı unutabiliyor.

Zamanın Rayları ve Kuantum Olasılıkları

Romanı okurken zihnim sürekli kuantum fiziğinin ortaya attığı o büyüleyici soruya gidip geldi:

“Ya hayatımız tek bir çizgiden oluşmuyorsa?”

Kuantum kuramı, atom altı parçacıklar dünyada bazı olayların tek bir kesin sonuç yerine farklı olasılıklarla tanımlanabileceğini gösterir. Bu bilimsel fikir, doğrudan insan yaşamına uygulanmaz (zaman ne gösterir bilemiyorum, ama neden olmasın?) ancak edebiyat için güçlü bir metafor sunar. Belki de her seçimimiz, yaşayabileceğimiz sayısız ihtimalden yalnızca birini gerçeğe dönüştürüyordur. Wilbur’un tren yolculuğu bana tam da bunu düşündürdü.

Hayalet Wilbur yalnızca geçmişe gitmiyor. Yaşayabileceği başka hayatların sessiz gölgeleri arasında dolaşıyor.

“Annemi affetseydim…”

“Abimin yasını gerçekten yaşayabilseydim…”

“Maggie’ye sevgimi daha açık gösterebilseydim…”

Her “keşke”, gerçekleşmemiş bir olasılık gibi önünde duruyor.

İşte tam burada aklıma Hugh Everett’in “Çoklu Dünyalar Yorumu” geliyor. Bu yoruma göre kuantum düzeyindeki farklı olasılıkların her biri farklı dallar olarak düşünülebilir. Bu yaklaşım bilim dünyasında hâlâ tartışılmaktadır; ancak edebiyat açısından son derece zengin bir düşünce alanı açar.

Matt Haig’in romanı da bana şu soruyu sordurdu:

Ya insanın en büyük acısı, yanlış seçim yapması değil de yaşayamadığı bütün ihtimalleri hayal edebilmesiyse?

Borges’in Bahçesinde Kaybolmak

Roman boyunca aklımdan çıkmayan yazarlardan biri Jorge Luis Borges oldu.

Özellikle “Yolları Çatallanan Bahçe”…

Borges, zamanı tek bir nehir gibi değil; birbirinden ayrılan sonsuz patikaların oluşturduğu bir bahçe gibi hayal eder. Her seçim yeni bir yol açar. Her vazgeçiş başka bir hayatın kapısını kapatır. Wilbur’un treni de bana böyle göründü. Raylar yalnızca geçmişe gitmiyordu. Yaşanmamış hayatların içinden geçiyordu. Belki de hepimizin içinde böyle görünmeyen bir bahçe vardır.

Ve bazen yıllar sonra dönüp baktığımızda, yürümediğimiz yolların sesini duyarız.

Jung’un Gölgesi

Carl Gustav Jung’a göre insanın en büyük yolculuğu dış dünyaya değil, kendi gölgesine doğrudur.

Wilbur’un annesine duyduğu öfke… Abisinin ölümünü kabullenememesi… Başarı uğruna sevgiyi ihmal etmesi… Bunların hiçbiri tek başına bir hata değildir. Bunlar, yıllarca bastırılmış duyguların sessiz izleridir. Jung’un şu sözü burada anlam kazanıyor:

“İnsan bilinçaltına çıkmayan şeyi kaderi sanır.”

Belki de Wilbur’un treni geçmişe değil, bilinçaltına gidiyordu. Gerçek yüzleşme de tam burada başlıyordu.

Kahramanın Son Yolculuğu

Joseph Campbell, bütün büyük hikâyelerin özünde aynı yolculuğun bulunduğunu söyler.

Kahraman evinden ayrılır.

Sınanır.

Dönüşür.

Ve geri döner.

Wilbur’un yolculuğunda ejderhalar yok.

Savaşlar yok.

Büyük kahramanlıklar da yok.

Onun en büyük düşmanı kendi pişmanlıkları.

En büyük savaşı ise kendisini affedebilmek.

Belki de insanın verebileceği en zor mücadele budur.

Maggie…

Roman boyunca beni en çok etkileyen karakterlerden biri de Maggie oldu.

Çünkü sevgi bazen yalnızca “Seni seviyorum.” demek değildir.

Bazen zaman ayırmaktır.

Dinlemektir.

Birlikte susabilmektir.

Wilbur ile Maggie birbirlerini seviyorlardı. Fakat hayatın telaşı, başarı arzusu ve ertelenen duygular, sevginin üzerine yavaşça çöken bir sis gibi aralarına girdi. Roman bana şunu düşündürdü:

İnsan, sevdiklerini kaybettiği gün değil… Onlara söyleyeceği cümleleri ertelediği gün yalnızlaşmaya başlıyor.

Son İstasyon

Kitabı bitirdiğimde uzun süre aynı soruyu düşündüm.

Eğer bir gün ben de kendi “gece yarısı trenime” binseydim…

Geçmişteki kendime ne söylerdim?

Belki uzun öğütler vermezdim.

Belki yalnızca şunu söylerdim:

“Yavaşla.”

“Hayatı kaçırma.”

“Seni gerçekten zenginleştirecek olan, sahip oldukların değil; sevdiklerin olacak.”

İşte o anda fark ettim ki Matt Haig’in anlattığı mucize geçmişi değiştirmek değildi.

Geçmişe başka bir bilinçle bakabilmekti.

Çünkü insan geçmişini değiştiremez.

Ama geçmişiyle kurduğu ilişkiyi değiştirebilir.

Ve bazen bütün dönüşüm bununla başlar.

Belki de bu yüzden “Gece Yarısı Treni” , ölüm üzerine yazılmış bir roman değil.

Yaşamı daha dikkatli, daha şefkatli ve daha bilinçli yaşayabilmek üzerine yazılmış bir roman.

Son sayfayı kapattığımda içimde tek bir cümle kaldı.

Ve sanırım bu romanın bana bıraktığı en kıymetli hediye de buydu:

“Belki de insanın ikinci bir hayatı yoktur. Ama her fark ediş, ilk hayatını yeniden yaşamaya başlayan yeni bir bilinçtir.”

Son söz olarak sevgiyle okumalar dilerim.

Burada yazımı sonlandırırken siz değerli okuyucularım yazımı okuduktan sonra alkış atarak ve paylaşarak daha fazla kişiye ulaşmasını sağlayabilirsiniz. Bir sonraki yazıma kadar sevgiyle ve şükürle kalın.

Merhaba sevgili okurlarım, nasılsınız?

Pazar sabahı saat 11.00 seansında Christopher Nolan’ın “Odyssey” filmini izledik. Sinema salonundan çıktığımda aklımda savaş sahneleri ya da görkemli görsellikten çok daha başka bir şey vardı: İnsan gerçekten ne zaman evine döner?

Homeros’un binlerce yıl önce anlattığı destan, Nolan’ın anlatımıyla yalnızca yeniden canlanmıyor; günümüz insanının iç dünyasına da dokunuyor. Nolan’ın zamanla oynayan, katman katman ilerleyen hikâye örgüsü bu kadim metni modern bir bilinç yolculuğuna dönüştürüyor. Her sahne, yalnızca bir olay örgüsünün değil, insan ruhunun da yeni bir katmanını açıyor.

Bu yazıyı kaleme alırken bana eşlik eden müzik de Christopher Nolan’ın “THE ODYSSEY” filmi için Ludwig Göransson’un bestelediği etkileyici albümdü. Eğer siz de Odysseus’un efsanevi yolculuğunu müziğin büyüsüyle yeniden deneyimlemek isterseniz, aşağıdaki bağlantıdan dinleyebilirsiniz.

Filmi izlerken aklıma sürekli Joseph Campbell’dan okuduğum kitapları “Kahramanın Sonsuz Yolculuğu” ile “Tanrıçalar ve Tanrıça’nın Dönüşümleri” geldi. Campbell, dünyanın dört bir yanındaki mitlerin aslında aynı temel hikâyeyi anlattığını söyler: Kahraman çağrıyı duyar, bildiği dünyadan ayrılır, sınavlardan geçer, kaybolur, yardım alır, dönüşür ve sonunda eve döner. Fakat eve dönen kişi, yola çıkan kişi değildir.

Odysseus da tam olarak böyle bir kahramandır.

Troya’dan ayrıldığında zaferiyle gurur duyan, zekâsına güvenen, hatta zaman zaman kendisini tanrıların bile üzerinde gören bir adamdır. Antik Yunan’ın “hubris” dediği kibir, onun en büyük sınavına dönüşür. Çünkü mitoloji bize tekrar tekrar aynı gerçeği hatırlatır: İnsan çoğu zaman dışındaki düşmanlar yüzünden değil, kendi gururu yüzünden yolunu kaybeder.

Yıllar boyunca denizlerde sürüklenmesi, canavarlarla, tanrılarla ve fırtınalarla karşılaşması yalnızca fiziksel engeller değildir. Bunlar, insanın kendi gölgesiyle yüzleşmesinin simgeleridir. Odysseus’un asıl savaşı Poseidon’la değil, kendi benliğiyledir.

Bu yolculukta beni en çok düşündüren karakter ise Athena oldu.

Campbell’ın “Tanrıçalar ve Tanrıça’nın Dönüşümü” kitabında tanrıça arketipi, yalnızca koruyan ya da ödüllendiren bir figür değildir. Tanrıça aynı zamanda insanı hakikate çağıran, bilgelik kapısını aralayan dönüştürücü bir güçtür. Film boyunca Athena’yı tam da böyle hissettim. Sanki Odysseus’un dışında duran bir tanrıçadan çok, onun içinde henüz tam anlamıyla uyanmamış bilgelik sesiydi.

Her karşılaşmalarında ona yalnızca yolu göstermiyor, aynı zamanda kendisiyle yüzleşme cesareti de veriyordu. Belki de gerçek rehberler bize cevap vermez; doğru soruları sordururlar.

Ve sonra…

Filmin en sessiz ama en güçlü sahnesi geldi.

Argos…

Yıllardır sahibini bekleyen yaşlı köpek…

Herkes Odysseus’u unutmuştu. Yıllar onu değiştirmiş, yaşlandırmış, kimliğini gizlemişti. Fakat Argos tek bir bakışta onu tanıdı. Bekleyişi sona erdiğinde ise sanki dünyadaki görevini tamamlamış gibi usulca gözlerini kapadı. O an salonda zaman durdu. Mitolojinin en büyük kahramanlık sahnesi ne bir savaş ne de bir zaferdi. Sadece sadakatti. Belki de Odysseus’un gerçek eve dönüşü, İthaka kıyılarına bastığı an değil; Argos’un gözlerinde yeniden kendisi olduğunu gördüğü andı.

Campbell’ın düşüncelerini yeniden hatırladım. Kahraman, yolculuğun sonunda dünyayı değiştirmekten önce kendisi değişir. Yolculuğun ödülü altınlar ya da krallıklar değildir; daha derin bir bilinçtir. Bu yüzden artık İthaka bana yalnızca bir ada gibi görünmüyor. İthaka, insanın kendi içindeki eve dönüşüdür. Belki hepimizin hayatında geçmemiz gereken denizler, yüzleşmemiz gereken korkular ve bırakmamız gereken kibirler vardır. Belki hepimizin içinde bize sabırla yol gösteren bir Athena ve bizi koşulsuzca bekleyen bir Argos vardır.

Christopher Nolan’ın filmi bana bir kez daha şunu düşündürdü:

Hayat, eve varma telaşı değil; eve dönebilecek insana dönüşme yolculuğudur. Ve belki de en uzun yolculuk, denizlerin üzerinde değil; insanın kendi kalbinin derinliklerinde yapılır. Tam da bu noktada aklıma Yunan şair Konstantinos Kavafis’in “İthaka” şiiri geliyor. Kavafis, bize varılacak yerden çok, o yere giderken yaşadığımız dönüşümün önemli olduğunu hatırlatır. Çünkü bazen yolun sonunda ulaştığımız yer değil, yol boyunca öğrendiğimiz hayat bizi değiştirir.

Belki de Odysseus’un en büyük öğretisi budur.

İthaka hiçbir zaman yalnızca bir ada olmadı.

İthaka; sabrı öğrenmekti.

İthaka; kibri geride bırakmaktı.

İthaka; kaybetmeyi, beklemeyi ve yeniden başlamayı kabul etmekti.

İthaka; insanın kendi hakikatiyle karşılaşmasıydı.

Joseph Campbell, mitlerin insan ruhunun ortak dili olduğunu söyler. Bu yüzden Odysseus’un hikâyesi binlerce yıl sonra bile bizi hâlâ derinden etkiliyor. Çünkü onun denizleri, aslında bizim hayatlarımız; canavarları bizim korkularımız; tanrıları ise bazen kader, bazen vicdan, bazen de içimizde konuşan bilgelik.

Christopher Nolan’ın filmi bana bir kez daha şunu düşündürdü:

Hepimizin hayatında bir Troya vardır; uğruna savaştığımız…

Hepimizin bir Poseidon’u vardır; bizi defalarca yolumuzdan eden…

Hepimizin bir Athena’sı vardır; doğru zamanı bekleyerek bize fısıldayan…

Ve eğer şanslıysak…

Bizi yıllarca unutmadan bekleyen bir Argos’umuz da vardır.

Belki de bu yüzden, sinema salonundan çıkarken zihnimde tek bir soru yankılanıyordu:

“Ben kendi İthaka’ma doğru mu yürüyorum, yoksa sadece yol aldığımı mı sanıyorum?”

Çünkü bazı yolculuklar kilometrelerle ölçülmez.

Bazıları, insanın kendi içine attığı tek bir adımla başlar.

Ve belki de bütün kahramanların ortak sırrı şudur: Gerçek eve dönüş, insanın sonunda kendisiyle barışabilmesidir.

Peki ya siz?

Sizin İthaka’nız neresi?

Bugün peşinden koştuğunuz şey gerçekten varmak istediğiniz yer mi, yoksa sizi dönüştüren yolun kendisi mi?

Belki de bu sorunun cevabını yalnızca uzun yolculuklara çıkanlar değil, cesaretle kendi içine bakabilenler verebilir.

Burada yazımı sonlandırırken siz değerli okuyucularım yazımı okuduktan sonra alkış atarak ve paylaşarak daha fazla kişiye ulaşmasını sağlayabilirsiniz. Bir sonraki yazıma kadar sevgiyle ve şükürle kalın.

Merhaba sevgili okurlarım, nasılsınız?

Bazı kitaplar sadece hikayeleriyle değil, yazarlarının o hikayeyi dünyaya sunma yolculuklarıyla da hayatımıza dokunur. Bugün size, modern edebiyatın en ilham verici başarı hikayelerinden birine sahne olan, orijinal adı “The Correspondent” olan ve dilimize “Muhabbet” olarak kazandırılan muazzam bir romandan bahsetmek istiyorum. Eğer şu sıralar hayatınızda bir şeylerin yarım kaldığını hissediyorsanız, bu yazı ve bu kitap tam size göre.

Asla Pes Etmemenin Canlı Kanıtı: Virginia Evans Kimdir?

2 Haziran 1986 doğumlu Amerikalı yazar Virginia Evans, bugün edebiyat dünyasının en parlak isimlerinden biri. Ancak bu noktaya gelmesi hiç de kolay olmadı. Evans, tam 18 yıl boyunca profesyonel bir yazar olabilmek için mücadele etti. Bu süre zarfında tam 7 farklı roman kaleme aldı ve her biri yayıncılar tarafından reddedildi.

Hayatta kalabilmek ve faturalarını ödeyebilmek için barmenlikten hukuk bürosu sekreterliğine, ortopedi asistanlığından kulüp yöneticiliğine kadar yapmadığı iş kalmadı. Evlenip çocuk sahibi olduktan sonra büyük bir cesaretle İrlanda’ya, Trinity College Dublin’e yaratıcı yazarlık eğitimi almaya gitti. Tam her şey yoluna giriyor derken, ailesindeki ani bir hastalık nedeniyle Amerika’ya, evine yarım kalmışlık hissi ve büyük bir yasla geri dönmek zorunda kaldı.

“Kimsenin Okumayacağını” Düşünmenin Verdiği Özgürlük

Virginia Evans, yaşadığı bu edebi yası ve hayal kırıklığını atlatabilmek için evinde adeta bir dolabın içine kapandı. Üzerindeki “yayınlanma” baskısını tamamen atmıştı. Artık kimse için değil, sadece kendi zihnini arındırmak için yazacaktı. Kimsenin okumayacağını düşündüğü için de kendisini son derece özgür, pervasız ve cesur hissetti. İçindeki tüm kırgınlıkları, kelimeleri ve mektupları döktüğü bu “arınma” metni, ajansının ısrarıyla gün yüzüne çıktı. Sonuç mu? Hiçbir büyük reklam bütçesi olmadan, tamamen okurların birbirine tavsiye etmesiyle bir fenomene dönüştü. 34 Hafta New York Times çoksatanlar listesinde zirvede kaldı, 2026 PEN/Hemingway Ödülü’nü ve 2026 Women’s Prize En İyi Roman Ödülü’nü kazandı.

Roman, tamamen mektuplardan ve yazışmalardan oluşan (epistolary) büyüleyici bir yapıya sahip. Hikayenin merkezinde, Maryland’de 30 yıldır insanlardan uzak, inzivada yaşayan 73 yaşındaki Sybil Van Antwerp yer alıyor. Sybil, dış dünyayla bağını her sabah daktilosunun başına geçip yazdığı mektuplarla kuruyor.

2012–2022 yılları arasındaki mektupları okuduğumuz bu romanda Sybil; kardeşine, üniversite dekanına, hatta hayranı olduğu Ann Patchett ve Joan Didion gibi dev yazarlara mektuplar gönderiyor. Bu mektuplar aracılığıyla biz onun geçmişteki evlatlık verilme hikayesini, biten evliliğini, yaşlılıkla gelen görme kaybını ve en önemlisi de çekmecesinin en altında sakladığı, yazıp da bir türlü gönderemediği o gizemli mektubun ardındaki derin evlat acısını keşfediyoruz.

Sybil’ın Keskin Zekası ve Unutulmaz Alıntıları

Sybil, lafını hiç sakınmayan, inatçı ama bir o kadar da kırılgan bir karakter. Onun bahçesindeki çiçekleri ezen üniversite dekanına yazdığı mektuplar veya ünlü yazarlara tatlı sert takılmaları okurken sizi kahkahalara boğuyor. Ancak kitabın bir de kalbinize dokunan felsefi bir yüzü var. Kitaptan altını çizdiğim birkaç derin cümleyi buraya bırakıyorum:

• …her insanın her mevsimi sadece bir kez yaşadığına inanıyorum. Doğumumuz ve çocukluğumuz ilkbahardır.Yirmili, otuzlu, kırklı yaşlarımızın o görkemli, hayat dolu, ilginç yılları ise yaz. Havanın biraz serinlediği ama dondurucu bir soğuğa dönüşmediği, yoğun tadı insanın damağında kalan sonbaharda kendimizi tanır, kendimize sığınırız. Kış geldiğindeyse (acımasızca) yaşlanır ve ölürüz. sf:41
• O kadar uzun zamandır sessiz ve sakin bir hayat yaşıyorum ki kendim de dahil olmak üzere insanların türlü türlü yüzlerine şaşırmama konusunda idmansız kalmışım. sf:253

Muhabbet, modern dünyanın o çok hızlı, yapay ve yüzeysel mesajlaşma kültürüne harika bir başkaldırı. Kitabı bitirdiğinizde içinizde sevdiklerinize kağıt kalem alıp mektup yazma isteği uyanıyor. (Şu an bir arkadaşıma mektup yazmaya başladım bile.) Ağır trajedileri bile umutla ve mizahla harmanlayan bu roman, edebi açıdan tam bir şölen.

Eğer hem yazarlık yolculuğuyla ilham veren hem de satır aralarında kendinizi bulacağınız bir kitap arıyorsanız, April Yayıncılık’tan çıkan Muhabbet’e mutlaka kitaplığınızda yer açın.

Burada yazımı sonlandırırken siz değerli okuyucularım yazımı okuduktan sonra alkış atarak ve paylaşarak daha fazla kişiye ulaşmasını sağlayabilirsiniz. Bir sonraki yazıma kadar sevgiyle ve şükürle kalın.

Merhaba sevgili okurlarım, nasılsınız?

Bazen çok kısa bir hikâye, bin sayfalık bir felsefe kitabından daha derin izler bırakır zihnimizde. Son günlerde okuduğum “Artık Kedileri Sevmeyen Adam” da benim için tam olarak böyle bir kitap oldu. Kitabın kapağını kapattıktan sonra bile zihnimde dolaşmaya devam etti. Çünkü bazı hikâyeler yalnızca bir olay anlatmaz; yaşadığımız çağın aynasını da bize gösterir.

Fransız yazar Isabelle Aupy’nin Türkçeye “Artık Kedileri Sevmeyen Adam” adıyla çevrilen bu kısa ama çarpıcı eseri, bizi dilin, hakikatin ve özgürlüğün kırılganlığı üzerine düşünmeye davet ediyor.

Isabelle Aupy Kimdir?

1983 doğumlu Isabelle Aupy, çocukluğunda halk kütüphanelerindeki kitapları alfabetik sırayla okuyacak kadar tutkulu bir okurdu. En büyük hayali ise edebiyat eğitimi almaktı. Ancak hayat onu bambaşka bir yola, tıp dünyasına yönlendirdi.

Bugün Bordeaux Üniversite Hastanesi’nin yoğun bakım ve onkoloji servislerinde fizyoterapist olarak çalışan Aupy, yazarlığının en önemli ilhamını da bu zorlu mesleğinden alıyor. Konuşamayan, komada olan ya da acı içindeki hastalarla kurduğu iletişim ona bedenin sessiz dilini öğretiyor.

Belki de bu yüzden Aupy’nin kalemi bu kadar güçlü… Çünkü o, kelimelerin olmadığı yerde bile insanı okumayı öğrenmiş bir yazar. Onun sade ama sarsıcı anlatımının arkasında, insan kırılganlığına yakından tanıklık etmiş bir yaşam deneyimi bulunuyor.

Isabelle Aupy’nin 2019 yılında yayımlanan ilk romanı, gücünü sadeliğinden ve Antik Yunan trajedilerini andıran alegorik yapısından alıyor. Çocukluğunun yazlarını Yunanistan sahillerinde geçiren yazar, romanını da denizle çevrili, izole bir adaya yerleştiriyor.

Bir gün adadaki bütün kediler gizemli bir şekilde ortadan kaybolur.

Kedilerin bağımsız, özgür ve boyun eğmeyen doğasına alışmış olan ada halkı büyük bir boşluğa düşer. Kısa bir süre sonra devlet yetkilileri adaya tasmalarıyla sadık köpekler getirir. Ancak burada büyük bir gariplik vardır: Yetkililer, halka bu hayvanların aslında kedi olduğunu söyler ve herkesin buna inanmasını bekler.

İşte roman tam da bu noktada sarsıcı bir hâl alır.

George Orwell’in 1984 romanındaki meşhur “2 + 2 = 5” düşüncesini anımsatan bu kurguda Aupy; dilin nasıl manipüle edildiğini, gerçeğin nasıl yeniden tanımlandığını ve insanların hayatta kalmak adına absürt olana nasıl boyun eğebildiğini sorgular.

Romandaki kediler özgürlüğün ve bağımsız düşüncenin sembolü hâline gelirken, devletin dayattığı sahte kediler, yani köpekler, itaatin ve gözetimin simgesine dönüşür.

Kelimeler Değişirse Gerçek De Değişir mi?

Bugün bilgiye hiç olmadığı kadar hızlı ulaşıyoruz. Ancak aynı zamanda gerçeğin en kolay manipüle edildiği çağlardan birinde yaşıyoruz.

Bir kelimenin anlamının değiştirilmesi, bir gerçeğin sürekli tekrar edilerek yeni bir hakikate dönüştürülmesi artık bize yabancı değil. Günlük hayatımızda, medyada ve toplumsal yaşamda bunun sayısız örneğine rastlıyoruz.

Bu nedenle Aupy’nin anlattığı ada yalnızca hayali bir mekân değildir. O ada biraz da bizim dünyamızdır.

Roman boyunca insan şu soruyu sormadan edemiyor:

Bir gün bize köpeklerin kedi olduğunu söylerlerse, gözlerimize mi inanacağız; yoksa bize öğretilen kelimelere mi? Belki de insan önce gerçeği değil, gerçeği anlatan kelimeleri kaybeder.

Isabelle Aupy, bir fizyoterapistin titizliğiyle toplumsal hafızamızın ve dilimizin kaslarını yokluyor; onları esnetiyor ve bize unuttuğumuz bir şeyi hatırlatıyor: Hakikat, yalnızca gördüğümüz şeylerde değil, onları adlandırma biçimimizde de saklıdır.

Eğer siz de;

• bireysel özgürlüklerin nasıl yavaş yavaş kaybedildiğini,
• algı yönetimi ve propagandanın ürkütücü boyutlarını,
• bir toplumun kendi gözleriyle gördüğü gerçeğe nasıl yabancılaşabileceğini,

distopik, masalsı ve sarsıcı bir anlatımla okumak istiyorsanız, Artık Kedileri Sevmeyen Adam mutlaka kütüphanenizde yer almalı. Çünkü Aupy’nin bize sessizce fısıldadığı şey belki de şudur: Gerçek, kelimelerimizi kaybettiğimizde sessizce aramızdan çekilip gider.

Burada yazımı sonlandırırken siz değerli okuyucularım yazımı okuduktan sonra alkış atarak ve paylaşarak daha fazla kişiye ulaşmasını sağlayabilirsiniz. Bir sonraki yazıma kadar sevgiyle ve şükürle kalın.

Merhaba sevgili okurlarım, nasılsınız?

Bazı kitaplar vardır; kapağını kapattığınızda hikâye sona erer.

Bazıları ise tam o anda başlar.

Geçtiğimiz iki günde bitirdiğim Rene Karabash’ın “Geriye Kalan Kadın” adlı romanı, incecik bir kitap olmasına rağmen bu akşam zihnimde dolaşıyor. Çünkü anlattığı hikâye yalnızca bir kadının değil; insanın kimliği, bedeni, özgürlüğü ve var olabilme mücadelesi üzerine kurulmuş derin bir sorgulama içeriyor olması.

Bir Şairin Romanı olarak baktığımızda Rene Karabash yalnızca bir romancı değil; aynı zamanda şair, tiyatro sanatçısı ve tiyatro yönetmenidir . Belki de bu yüzden romanı okurken klasik bir olay örgüsünden çok, şiirsel bir ritmin içinde yürüyormuş gibi hissettim. Onun cümleleri hikâye anlatmıyor yalnızca; insanın içine işliyor. Her satır, görünmeyen bir yaranın izini sürüyor.

Romanın Ardındaki Gerçek:

Beni en çok etkileyen ayrıntılardan biri, romanın tamamen kurmaca bir dünyanın ürünü olmamasıydı.

Karabash, Balkan coğrafyasında yüzyıllarca varlığını sürdüren “yeminli bakireler” geleneğinden ilham alıyor. Özellikle Kuzey Arnavutluk’un dağ köylerinde yaşamı belirleyen “Lekë Kanunu”, kadın ve erkeğe kesin sınırlar çizen katı bir toplumsal düzen kuruyordu. (Aynı zamanda bu romanı yazarken Bulgar fotoğrafçı Pepa Hristova’nın Arnavutluk’taki “yeminli bakireler” konu alan belgesel fotoğraf serisinden derinden etkilenmiştir.)

Pepa Hristova Photography :: Sworn virgins :: Info

Bu düzende bazı kadınlar, ailelerini koruyabilmek ya da yaşamlarını sürdürebilmek için ömür boyu bekâr kalacaklarına yemin ederek erkek kimliğiyle yaşamaya başlıyordu. Bunun karşılığında erkeklerin sahip olduğu birçok toplumsal hakka kavuşuyor; fakat bunun bedelini kendi yaşamlarından ve kimliklerinden ödüyorlardı. Roman tam da bu tarihsel gerçekliğin üzerine kuruluyor. Fakat anlatılan yalnızca geçmişte yaşanmış bir gelenek değil. İnsanın, yaşayabilmek uğruna kendinden ne kadar vazgeçebileceğinin hikâyesi…

Romanı farklı kılan yalnızca anlattıkları değil, anlatma biçimiydi.

İlk sayfalarda beni en çok şaşırtan şey, noktalama işaretlerinin neredeyse tamamen yokluğuydu. Büyük harfler kullanılmıyor; cümleler alıştığımız biçimde başlayıp bitmiyor.(Bu hususta kitabımızın çevirmeni Sevcan Kence’nin önsözü inanılmaz yararlı oldu. )

Başlangıçta bu tercihin okuru zorladığını düşündüm. Fakat sayfalar ilerledikçe bunun yalnızca biçimsel bir yenilik olmadığını fark ettim. Bu roman, nefes aldırmayan bir bilinç akışıyla yazılmış.

Düşünceler durmaksızın akıyor. Okurken yalnızca karakterin zihnini okumuyoruz; onun nefes alışını, korkusunu, sıkışmışlığını ve içindeki fırtınayı da hissediyoruz. Dil burada yalnızca anlatının taşıyıcısı değil; başlı başına bir karaktere dönüşüyor.

Kısacası Rene Karabash’ın şair kimliği de her sayfada hissediliyor.

Kuzey Arnavutluk’un sert dağları, taşları, rüzgârı ve doğası; masalsı imgelerle anlatılırken aynı zamanda son derece acımasız bir gerçeklik duygusu yaratıyor.

Şiirsel bir güzellik ile törelerin sertliği yan yana duruyor. Belki de romanın en büyük başarısı burada. Güzelliği anlatırken acıyı unutturmuyor. Acıyı anlatırken de estetikten vazgeçmiyor.

Bir başka ayrıntı daha dikkatimi çekti.

Romanın anlatıcısı okuma yazma bilmeyen genç bir kadın olduğu için yazar, bilinçli olarak süslü ve entelektüel bir dil kurmuyor. Bunun yerine doğanın, bedenin, sezgilerin ve sessizliğin konuştuğu yalın ama son derece güçlü bir anlatım oluşturuyor. Kitabı okurken bazı sayfaları ikinci kez okudum. Anlamadığım için değil… Dilin ritmini yeniden duyabilmek için.

Geriye Kalan Kim?

Roman boyunca zihnimde aynı soru dolaşıp durdu:

İnsan gerçekten kimdir?

Doğduğu beden mi?

Toplumun ona verdiği rol mü?

Yoksa bütün bunların altında, sessizce var olmaya çalışan özü mü?

“Geriye Kalan Kadın” yalnızca kadınlık ya da erkeklik üzerine yazılmış bir roman değil.

Kimlik üzerine…

Aidiyet üzerine…

Özgürlük üzerine…

Ve en çok da insanın kendisi olabilmesinin bedeli üzerine yazılmış bir roman.

Bugün hâlâ dünyanın birçok yerinde insanlar, yalnızca var olabilmek için kendilerinden vazgeçmek zorunda bırakılıyor. Bu nedenle Karabash’ın anlattıkları yalnızca Balkanlar’a ait değil. Hepimize ait.

Son Söz:

Kitabın kapağını kapattığımda aklımda tek bir soru kaldı:

Bir kadın, yalnızca hayatta kalabilmek için kendi kadınlığından vazgeçmek zorundaysa, geriye gerçekten ne kalır?

Belki de Rene Karabash’ın bu soruya kesin bir cevabı yok.Çünkü iyi edebiyat cevap vermeyi değil, doğru soruları sormayı seçer.

“Geriye Kalan Kadın”, benim için yalnızca okuduğum bir roman olmadı.

İnsanın kimliğini, özgürlüğünü ve varoluşunu yeniden düşünmeme neden olan güçlü bir deneyime dönüştü.

Ve sanırım uzun süre de zihnimde yaşamaya devam edecek.

Dipnot: Kitabın İngilizce çevirisiyle aynı adı taşıyan film, uluslararası piyasada “She Who Remains” adıyla yayınlandı. Yönetmen koltuğunda ödüllü Bulgar yönetmeni Kostadin Bonev oturmaktadır. Filmin senaryosunu hem yönetmen Kostadin Bonev ile birlikte kitabın yazarı Rene Karabash bizzat kaleme almıştır. Film, Bulgaristan, Arnavutluk ve İtalya ortak yapımı olarak hayata geçirilmiştir.

• PRODUCTION: Kostadin Bonev Shoots Bulgarian/Albanian/Italian Coming-of-Age She Who Remains - FilmNewEurope.com
• She Who Remains | The Booker Prizes

Burada yazımı sonlandırırken siz değerli okuyucularım yazımı okuduktan sonra alkış atarak ve paylaşarak daha fazla kişiye ulaşmasını sağlayabilirsiniz. Bir sonraki yazıma kadar sevgiyle ve şükürle kalın.

Merhaba sevgili okurlarım, nasılsınız?

Geçtiğimiz günlerde okuduğum ve son sayfasını kapattıktan sonra tekrarladığım diyalogların etkisinden çıkamadığım bir kitaptan söz etmek istiyorum: Mumlar Sonana Kadar Yanar.

Bazı kitaplar hikâyesiyle büyüler, bazıları diliyle. Bazıları ise insanın içine sessizce yerleşir ve okuma bittikten sonra asıl yolculuk başlar. Macar yazar Sándor Márai, bu eserinde dostluk, sadakat, zaman, yalnızlık ve insan ruhunun en karanlık köşeleri üzerine unutulmaz bir anlatı kuruyor. Ancak bunu yüksek sesle değil; fısıldayarak yapıyor. Roman boyunca büyük olaylardan çok, insanların iç dünyalarında taşıdıkları yüklerle karşılaşıyoruz. (General Henrik ile Konrad’ın karşılaşmaları diyalog gibi başlasa da, zamanla General Henrik’in saatler süren dev bir monoloğuna dönüşür.)

Kitabı okurken sık sık şu soruyu düşündüm:

Bir insanın hayatını gerçekten değiştiren şey yaşadığı olaylar mıdır, yoksa yıllarca zihninde taşıdığı sorular mı?

Márai’nin satırlarında zaman, alışık olduğumuz şekilde akmıyor. Geçmiş ve bugün iç içe geçiyor. İnsan bazen bir cümlenin içinde yıllar öncesine gidiyor, bazen de tek bir bakışın ardında saklanan duyguların ağırlığını hissediyor.

Romanın en etkileyici yanı ise yanan mumların eşliğinde sessizliği anlatma biçimiydi. Günümüzde bizler sürekli konuşuyor, açıklıyor ve kendimizi ifade etmeye çalışıyoruz. Oysa kitap, bazı duyguların kelimelerden daha büyük olduğunu hatırlatıyor. Bazen söylenmeyenler, söylenenlerden çok daha fazla anlam taşıyor. Tıpkı General Henrik, Konrad ve Krisztina arasında yaşanan sessizlikler gibi.

Aynı zamanda okurken bana sık sık şu düşünce eşlik etti: İnsan hayatının sonunda neyin peşinde olur? Haklı çıkmanın mı, gerçeği öğrenmenin mi, yoksa iç huzura ulaşmanın mı?

Belki de bu yüzden “Mumlar Sonuna Kadar Yanar”, yalnızca bir roman değil; insan ruhu üzerine yazılmış uzun bir meditasyon gibi hissettiriyor.

Kitabın sayfaları arasında dolaşırken eski Avrupa’nın zarafetini, kaybolmaya yüz tutmuş değerlerini ve insan ilişkilerinin karmaşık doğasını hissediyorsunuz. Ancak anlatılanlar yalnızca geçmişe ait değil. Romanın sorduğu sorular bugün de geçerliliğini koruyor.

Bir dostluğu ayakta tutan şey nedir?

Sadakat gerçekten mümkün müdür?

Affetmek mi daha zordur, yoksa unutmak mı?

Ve insan, hayatının hangi noktasında kendi hakikatiyle yüzleşmeye hazır olur?

Kitabı bitirdiğimde elimde kesin cevaplar yoktu. Ama iyi edebiyatın görevi de zaten cevap vermek değil, doğru soruları sormaktır. Belki de bu yüzden yıllar geçse bile bazı kitaplar bizimle yaşamaya devam eder.

Mumlar söner.

Zaman geçer.

İnsanlar gider.

Ama bazı sorular, tıpkı karanlıkta titreyen bir mum ışığı gibi içimizde yanmayı sürdürür.

Burada yazımı sonlandırırken siz değerli okuyucularım yazımı okuduktan sonra alkış atarak ve paylaşarak daha fazla kişiye ulaşmasını sağlayabilirsiniz. Bir sonraki yazıma kadar sevgiyle ve şükürle kalın.