Uzundere Kentsel Koruma Derneği üyelerinden İsmet Türkeli, Tahtacı Alevisi olduklarından bahsederek başlıyor köye nasıl yerleştiklerinin hikayesini anlatmaya. Önce Buca’ya yerleşmişler. Bakmışlar ki ziraat yapamıyorlar, kendi ifadeleriyle, hem toprağı işleyebilecekleri hem de semahlarını dönebilecekleri bir yer aramışlar. Uzundere’de dere var, verimli topraklar var diyerek buraya yerleşip çiftçiliğe başlamışlar. Karabağlar ilçesine adını veren bağlarla çevriliymiş Uzundere. Üzüm üretip ihraç etmişler önce. Üzüm üretiminin güç olması sebebiyle tütün ekmeye başlamışlar. “Tütün de bu topraklarda üretimi en meşakkatli olan ürünlerden.” diyor dernek başkanı Süleyman Gür. Sonrasında Rumlardan kalan mirasına sarılmış köylü. Delice’yi[2] aşılayarak verimli hale getirmişler. 60 yıldır zeytin ve incir ekiyorlar.

Köyün genç ve orta yaş kuşağının maddi-manevi kimin neye ihtiyacı varsa el birliği ile ona destek verdiğinden bahsediyorlar. Mahallenin de mahallelinin de her ihtiyacına koşuyorlar. Düğünlerinde ve cenazelerinde birbirlerini hiç yalnız bırakmıyorlar. Mezarlarını beraber kazıyorlar. Farklı kültürlerden etkilenerek meydana gelen geleneklere sahip Uzundere. Ölülerini tabutla beraber gömüyorlar. Tabutların içine yağlık[3], çiçek, tülbent, yorgan koyuyorlar. Tabutun üstüne de beton döküyorlar. Mezar başına yel bayrağı dikiyorlar. Yel bayrağının yabani hayvanların mezara zarar vermesini önlediği inancını bir gelenek olarak devam ettiriyorlar.

Uzun yıllar elektik olmadan, su olmadan yaşamışlar mahallelerinde. Mahallenin büyüklerinden birinin ESHOT’ta işe girmesi ve akabinde güvendiği kişileri ESHOT’ta işe sokması ile 1955’lerde Uzundere ESHOT ile tanışmış. Bir kısım Uzundereli şoförlük yapmış, bir kısmı biletçilik. Böylece Uzundere köylüsü yarı zamanlı hizmet sektörüne geçiş yapıp kalan zamanlarında tarım yapmaya devam etmiş.

Kadınların çalışma hayatında aktif rolü var. Her perşembe organik pazar kuruluyor Harman Yeri’nde. Orada ürettiklerini satıyor kadınlar. Nilgün Abla derneğin açtığı ve takip ettiği tüm davalara hakim. Her şeyi en ince ayrıntısına kadar anlatıyor bize ve yine de sonuna ekliyor: “Bunu Süleyman (kardeşi) daha detaylı anlatır size.”.

Nesiller boyunca aynı ilkokula gitmiş Uzundere köylüsü. “Dedelerimiz arkadaşmış, torunları olarak halen arkadaşız. Bu kaybolmasın.” diyor İsmet abi. “Havalı” evler istemediklerini söylüyorlar. Onlar için mahallenin dokusunun korunması daha önemli. İsmet Abi evlerinde halen kömürlü soba kullandıklarını söylüyor ve ekliyor:

“Bizim çoğumuz doğalgazı tercih etmektense yanındaki komşuyu tercih eder. Mahallenin düzeni bozulmasın; 300–350 yıllık düzen bozulmasın.

1970’li yıllarla birlikte Doğu’dan ve Güneydoğu’dan göçen yerleşimcilerle nüfus hızlı bir şekilde artmış Uzundere’de. Aralarında mesafeler olan evlerin oluşturduğu doku yerini eskisine göre daha yoğun yapılaşmaya bırakmış. Mahallenin sokaklarında gezerken katman katman farklı dönemlere ait, farklı yapı malzemeleri kullanılarak üretilmiş evleri birarada görebiliyoruz.

1980’li yıllarda Pınarlar Bölgesi dedikleri alan, trafo merkezi kurulması amacıyla kamulaştırılmış. Köylü 40–45 hektarı bulan ilk büyük toprak kaybını bu bölgede vermiş. Bir sonraki kayıp, katı atık transfer merkezi kurulması amacıyla kamulaştırılan 8 hektar alanda yaşanmış. Mahallelinin şikayetleri sonucunda belediye başkanı tarafından kaldırılmış katı atık merkezi. Yakın zamanda ise Karabağlar Belediyesi bu alana dair tekrardan katı atık transfer merkezi, asfalt plan tesisi kurmak ve temizlik şantiyelerinin tamamını buraya taşımak üzerine çalışma yapmış. Mahalle derneğinden Mehmet Türkeli:

“20 yıl katı atık transfer merkezini çektik biz burada. Sıkıntısını çok yaşadık. Bu sıkıntıları yaşadığımız için hemen müdahil olduk meseleye. Planlanan merkezin etrafında zeytinlikler var. Zeytinin varsa 3 km etrafına tesis yapamazlar. Bilirkişi raporunun ardından gelen mahkeme kararında zeytinlikler meyve ağacı olarak roparlanmış. Düşünebiliyor musunuz?”

Kaldırılan katı atık merkezinin olduğu arsayı da kapsayan, yaklaşık 1000 dönümlük tek bir parselden oluşan alan, bugün TOKİ’ye devredilmiş durumda.

1991 yılında Çeşme-Aydın-İzmir hatttını bağlayan otoban yapılmaya başlanmış. 4–5 yıl süren inşaat ve istimlak süreci sonunda tamamlanan ve mahalleyi mekansal olarak yaran otoban, bugün Uzundere-Adnan Menderes Havaalanı arasını 10 dk., Uzundere-Konak arasını ise 10 km’ye indirmesiyle mahallede dönüşüm baskısı yaratan unsurlardan biri olarak anlatılıyor. Mahallenin otoban sebebi ile ödediği ilk bedel ise otobanın yapım sürecinde kamulaştırılan 100 hektarlık alandaki binlerce zeytin ağacı.

Yönetim şekilleri değiştikçe ve inşaat teknolojisi ilerledikçe üzerlerindeki baskının arttığını söyleyen mahalleli, değersiz olarak atfedilen toprakların zamanla proje geliştiricileri için kıymetli birer “boş alan” haline gelmiş olmasından şikayetçi. Mahallelerini korumak adına birlik içinde hareket edip mahalleye dair geliştirilen projelerin takipçisi oluyorlar.

Şu an mahalleyi Evka 7 Toplu Konutları, Serbest Bölge ve Uzundere’yi İzmir Merkez’e ve Çeşme’ye bağlayan otoban çevreliyor. İzmir-İstanbul arası yapılacak olan otoban ile İzmir-İstanbul arası ulaşımın 3,5 saate düşeceği söyleniyor. İsmet Abi mahalle etrafındaki boş arsaların risk altında olduğunu belirterek Serbest Bölge’nin genişletilme ihtimalinden duyduğu endişeyi belirtiyor.

Serbest Bölge var yanıbaşımızda. Onu genişlettiklerini düşünelim. İzmir-İstanbul otobanını da kullanarak tırlar 6–7 saatte İstanbul’da olabilecek. Bu boş alanlar tehdit altında.

Mahalleye Jeotermal Enerji Santrali (JES) kurulması için araştırma çalışmaları başlamış. Önce sevinmişler mahalleye “temiz” enerji geliyor diye. Aydın’a, halihazırda var olan JES’i görmeye gidip oradaki insanlarla etkileri üzerine konuşmuşlar. Araştırdıkça, işin içine girdikçe kendileri için faydalı olmadığına karar vermişler.

“Şimdilik 2 kuyuda araştırma çalışması yapacaklar. Biri evlerimizden birine 60 m, diğeri 110 m mesafede. Zeytinliklere de çok yakın. Aydın’daki insanlarla konuştuğumuzda tarlalarının kurtarılamaz durumda olduğunu anlattılar. Oradaki insanlar bıkmış. Toprak verimini kaybetmiş, suları kirlenmiş. Evde artık pencere açamıyorlar çürük yumurta kokusundan.”

Dernek kanalıyla itirazlarını yapmışlar. İzmir Valiliği ÇED’e gerek görmemiş. Yasal süre içinde itiraz davalarını açmışlar “ÇED gerekli değildir” kararına karşı, beklemedeler.

Mahallede kaldırılması için dava açılan iki tane de beton tesisi var. Bir tanesi kaldırılmış diğeri için yıkım kararı çıkmış, yıkımı bekleniyor. Beton Tesisi’nin kaldırılmasının ardından derenin temizlendiğini, artık dereden kurbağa seslerinin geldiğini anlatıyorlar. Mahalle derneğinden Ferhat, tesisin zararlarından şöyle bahsediyor:

“Fiziksel olarak açık sistem işletme olduğu için zeytinlere zarar veriyor. Yaydıkları toz çevreyi etkiliyor. Rekolteyi düşürüyor, yüzey sularına atıklarını karıştırıyorlar. Tarlalara gelen su safken beton atığından ötürü yapışkan bir hal alıyor. Zamanla debiyi doldurduğu için yapışkan çamur örtüsüne dönüşüyor. Bu tabii uzun vadede oluyor, 1 yılda değil.”

Uzundere- Köyiçi Bölgesi’nde şimdilik kentsel dönüşüm ya da riskli alan ilanı yok. Fakat bölgenin dört bir yanı kentsel dönüşüm alanları ile çevrili. Uzundere Mahallesi’nin bir kısmını kapsayan 540 hektarlık alan 31 Aralık 2012’de Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun kapsamında “Riskli Alan” ilan edilmiş.[4] Karabağlar ilçesindeki birçok mahalleyi tamamen kapsayan bu alan Türkiye’nin en büyük kentsel dönüşüm alanı. Bu alanda Uzunderelilerin yapılaşma olmayan boş arazileri var. Riskli alan sınırları içindeki diğer mahalleliler ve derneklerle dayanışma içindeler. Köyiçi Bölgesi’ni çevreleyen diğer dönüşüm alanları ise Gaziemir Aktepe-Emrez Mahalleleri Kentsel Dönüşüm Alanı ve Uzundere-Yurtoğlu Kentsel Dönüşüm Alanı. 122 hektarı kapsayan Gaziemir Aktepe-Emrez Mahalleleri Kentsel Dönüşüm Alanı’ında yine Uzunderelilerin boş arazileri bulunuyor. 32 hektarlık Uzundere-Yurtoğlu Kentsel Dönüşüm Alanı’nda ise 70li yıllarda Uzundere’ye göçen yerleşimciler yaşıyor. İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin kentsel dönüşüm ilanının ardından bu alanda yürüttüğü proje geliştirilme sürecine dair sıkıntılı noktalardan bahsediyor Süleyman Gür. Bu süreç boyunca belediye tarafından vaadedilen 3 ilkeyi anlatıyor: Yerinde dönüşüm, yüzde yüz uzlaşı, katılımcılık ve şeffaflık.

“Yerinde dönüşüm yapacağını iddia eden Büyükşehir Belediyesi tapusu olmayan 59 haneyi, 4706, 2981 ya da 775 sayılı Gecekondu Kanunu’ndan yararlanarak yaşadıkları yerde kalmalarını sağlayabilecekken, 5393 sayılı yasanın 73. maddesine dayanarak daha önce Kadifekalelileri yerleştirdikleri TOKİ konutlarına yerleştirmeyi uygun gördüler. Ayrıca 30 m2 alanın altında yere sahip olanların hak sahibi olamayacağı ve bu alanda bir yer edinemeyeceği söylendi. Bu da küçük işletmelerin, esnafın artık mahallesinde kalamayacağı anlamına geliyor.

Yüzde yüz uzlaşı dediler; uzlaşının sağlanamadığı durumda Bakanlar Kurulu kararı ile acele kamulaştırma ilan edildi.

Katılım konusuna gelince de, benim yaşam alanımla ilgili bir süreç yürüteceksen bunda benim olmam gerekiyor. Koyuyorlar önüne planı. Planı çizerken katılım yok. ‘Nasıl bir yer istiyorsunuz? Nasıl sosyal alan istiyorsunuz? Bu plan size sağlandığında eski evlerinizdeki gibi yaşayabilecek misiniz? Kapıcılarınız olacak, güvenlikler olacak. Siz aidat ödeyebilecek misiniz?’ Hiçbir şey sormak yok. Diyor ki ‘Ben projeyi çizdim; sen katıl.’ Bunun adı da katılımcılık.”

Şeffaflık ilkesinin de yerine getirilmediğinden bahsediyor. 500 bağımsız birim olan alana 3500 konut içeren bir proje çizildiğini, daha sonradan 250 yatak kapasiteli otel yapılacağını öğrendiklerini söylüyor. Son olarak da 45 bin metrekarenin ticari alan olarak belirlendiğini öğrenmişler. “Şeffaflıksa bunların burada yaşayanlara anlatılması, bu konuda istişare edilmesi gerekirdi.” diyor.

Mahalle derneği halihazırda Karabağlar Belediyesi, İzmir Büyükşehir Belediyesi, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, İzmir Valiliği ile davalı. Karabağlar Belediyesi’nin gündemini, genel meclis kararlarını, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nın internet sitesini, Resmi Gazete’yi, hepsini takip ettiklerini, ezbere bildiklerini anlatıyorlar. Mahalle derneği aracılığıyla açtıkları davaların takibini sürdürüyorlar. Yeni bir gelişme olduğu anda hemen paylaşıyorlar birbirleriyle. Harita, pafta okumayı biliyorlar. Bilmek zorunda oldukları hukuki terminoloji ve edindikleri teknik bilgiler ile neredeyse bir hukukçu ya da plancının sahip olduğu bilgi donanımına sahip olan mahalleli umudunu koruyor. Yine de vedalaşırken zihinlerdeki endişe dile dökülüyor. “Bir daha geldiğinizde bizi böyle bulabilecek misiniz acaba…” Tam olarak soru olmasa da bu cümle, “Bulacağım.” diye cevap veriyorum direnç ve ümidi sadece inada ve hamasete emanet etmeyip, hayatın gücüyle dolduran[5] bu harika insanlara.

[1] Harman Yeri: Köylünün buğday arpa ektikten sonra, hasat zamanı geldiğinde buğdayı, arpayı öğüttükleri yer.

Harman yerinde ortaya samanı döküp etrafında yuvarlak oluştururlar. Altında kesici taşların olduğu düğenlerle öğütürler. Rüzgarlı havada samanı savurup buğdayı ayrı yerde samanı ayrı yerde toplarlar.

[2] Delice: Ekilmeden kendiliğinden yetişen yabani zeytin. Aşılanıp ıslah edilerek daha verimli hale getirilebilir.

[3] Yağlık: Ege Bölgesi yöresel kıyafetlerinden. Dört köşe şeklinde öne sallandırılan önlük bir bağ ile bele bağlanır.

[4] https://www.evrensel.net/haber/314552/karabaglarda-kentsel-donusum-mujdesine-bir-dava-daha

[5] Her Şeye Rağmen, Tanıl Bora http://www.birikimdergisi.com/haftalik/8103/her-seye-ragmen#.WenlEhOCyV4

Kırla Kentin Karıştığı Yerden: Uzundere’den… was originally published in beyond.istanbul on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

Mahalle bugünkü halini alana kadar geçen süreçte 3 farklı dönemde göç almış. İlk olarak 78'de 1.Boğaz Köprüsü istimlakı sebebiyle evleri yıkılan yerleşimciler gelmiş. Mahalleye gerçekleşen 2. kitlesel göçte ise, 2. Boğaz Köprüsü yapımı sırasında, TEM otoyolu inşaatı sebebiyle Kağıthane, Okmeydanı, Nurtepe ve çevresindeki sakinler yerleşmiş mahalleye. Evleri istimlak edilenlere sunulan iki alternatiften biri, TOKİ’nin Dudullu’daki konut stoğundan konut ya da arsa edinmek. Genellikle Doğu’dan ve Güneydoğu’dan göçen kalabalık nüfuslu aileler, TOKİ’nin önerdiği konutları kendilerine uygun bulmadığı için 775 sayılı yasaya göre devletten arsa ve proje desteği alarak kendileri yapmış evlerini. 3. göç dalgası ise 1990–95 yılları arasında yine Doğu’dan gelen yerleşimcilerle yaşanıyor.

”İnsanlar hukuk bilmiyor sanıyorlar ama aslında herkes yaşamış bu kamulaştırmayı. Ya memlekette tarlası ya kentte evi kamulaştırılmış.”

Bu dönemde Doğu’dan göçle gelen vatandaşların kurduğu mahalle, Siirt Mahallesi. Tek katlı, bahçeli gecekondulardan oluşan mahalleye sürekli yıkım kararları çıkmış. Mahalle yıkım tehlikesiyle karşı karşıya geldiğinde hemen bir Atatürk büstü yapılmış. Bir vakit yıkımlardan kurtulsa da 1 yıl önce yerleşimciler tahliye edilmiş ve mahalle yıkılmış. Büstten geriye mahallenin değişen ismi kalmış: Atatürk Mahallesi. Şu an yok olan Atatürk Mahallesi’nin yerinde Fuzul İnşaat ve TOKİ işbirliğinde inşa edilmekte olan TEM Avrasya konut projesi yer alsa da mahallenin yerleşimleri için hak arayışı ilk burada başlamış. Mahalle 2013'te Riskli Alan ilan edilmiş. Dilekçeler usule uygun verilemediği için mahkeme şeklen iptal etmiş dava talebini. 2014'te 1/5000'lik plan yapıldığında mahalleli süreci öğrenmiş. Plandaki riskli alana karşı dava açılmış ve kazanılmış. Sonrasında 2. 1/5000'lik plan açıklanmış. Akabinde de mahallenin dörtte biri riskli alan ilan edilmiş. Riskli Alan ilanına karşı dava süreçleri devam ederken Bakanlar Kurulu mahallenin tamamı için acele kamulaştırma kararı almış. Acele kamulaştırmaya karşı 5 mahallenin yaptığı eylemin çok etkili olduğunu söyleyen Karayolları Kentsel Gelişim Derneği Yönetim Kurulu Üyesi Cem Erdoğan “İnsanlar hukuk bilmiyor sanıyorlar ama aslında herkes yaşamış bu kamulaştırmayı. Ya memlekette tarlası ya kentte evi kamulaştırılmış.” diyor.

Cem Erdoğan: “Bizi tetikleyen şeyin kendisi göçmen olmamız. Buradaki insanların ortalama göç sayısı 3'tür. Yeni bir kentsel dönüşüm ile 4'e çıkacak. İlla Selanik’ten, Kosova’dan, Bosna’dan göçmemiz gerekmez. Memleketin içinde de göçüyoruz işte. Her seferinde şehrin dışına atılıyoruz. Göçtüğümüzde hem ekonomik kayıp yaşıyoruz hem de çevremizi, ilişkilerimizi, dayanışma ağımızı, arkadaşlarımızı, her şeyimizi geride bırakmanız gerekiyor. Hiç göçmek zorunda kaldınız mı bilmiyorum ama sıfırdan bir hayata başlamak gerçekten çok zor. Biz burada para için mücadele etmiyoruz. Evimiz, mahallemiz çok değerlenecek diye değil... Biz sadece evimize, mahallemize değil maddi manevi mirasımıza sahip çıkıyoruz.”

Mahalledeki dönüşüm baskısını arttıran mega projelerden bir diğeri de TOKİ Avrupa Konutları. Mahallelinin ifadesi ile ‘kendi içinde başka bir hayat başka bir kültür’ Avrupa Konutları. Avrupa Konutları yapılmadan önce TEK’e ait olan Avrupa Konutları arazisinin bir kısmı çöp döküm sahası bir kısmı ise afet durumunda toplanma alanı olarak kullanılmış.

Avrupa Konutları gibi büyük konut projeleri ve gayrimenkul yatırımları ile mahalle için planlanan rant amaçlı büyük projelerle beraber mahalleye kentsel hizmetler yoğunlaşmaya başlamış. Bunlardan biri inşaatı süren Yeni Mahalle Metro İstasyonu, diğeri ise mahallenin en yüksek kısmına ölçeksiz bir şekilde kurulan Taksim İlkyardım Hastanesi. Uzun yıllar süren inşaattan sonra hastane 2013 yılında hizmet vermeye başlar. Cem Erdoğan her ne kadar hastanenin mahalleli için yapılmadığına inansa da mahalleli sağlık hizmetine daha kolay erişim sağladığı için memnun.

Derneğin yönetim kurulu üyelerinden Selami Baran: “Hastane, metro bu vatandaş daha rahat yaşasın diye yapılmıyor. Metro temelini atıp 10–12 yıl bir şey yapmayıp kentsel dönüşüm yapılmaya çalışıldığı zamanda inşaata hız verilmesi mahalleyi dönüştürmek için bu projeleri kullandıklarının işaretlerini veriyor.”

3 yıldır süren metro inşaatı ile cezalandırıldıklarını söyleyen Cem Erdoğan inşaatın etrafında çevre düzenlemesinin ve gerekli güvenlik önlemlerinin olmamasından şikayetçi. Her sokağında özgürce oynayan çocuklarla karşılaştığınız Karayolları Mahallesi için inşaat çevresinde güvenlik önlemlerinin alınması elzem.

Mahallenin aktif olarak kullanılan tek parkı, belediye ek hizmet binası yapılacağı söylenerek yıkılıp karakol yapılmış. Gençlerin ve çocukların top oynadığı, spor kulübü ve tesislerin olduğu alan ise belediye tarafından yıkılmış ve yerine Karayolları Parkı yapılmış. Buna dair mahalleli “Kim olsa bu mahallenin park, hastane eksiğini anlar. Bunlar lazımdır, şarttır. Kim olsa gelip bunları yapması gerektiğini bilir. Gelip de çocukların spor yaptığı tek alanı bozup bu parkı yapmak hizmet değildir.” diyor. Yani projeler mahalleliye sorulmadan yapılıyor. Mahallelinin karar alma süreçlerinde yeri yok. Çünkü zaten aslında onların orada olmaması gerekli. Mahallenin ortasındaki yüksek gerilim hattının kaldırılması taleplerini ilettiklerinde de karşılaştıkları cevap gibi: “O zaman siz evinizi başka yere taşıyın.”

Karayolları Mahallesi sakinlerinin büyük bir çoğunluğu sanayi bölgesinde çalışıyor. Şu an metro inşaatı ve 3 farklı fabrikanın yer aldığı sanayi alanında eskiden mahallelinin ifadesiyle ‘elma ormanı’ varmış. Mahallenin en büyük kamusal alanı olan bahçelerden geriye kalansa ‘Elma Bahçesi’ isimli otobüs durağı. Mahallede yaşayan pek çok kişinin buradaki fabrikalarda istihdam edildiğini ifade eden mahalleli, bu dönüşümle insanların sadece evinden değil işinden de olacağını söylüyor.

Mahallenin sabırla, emek emek kurulduğunu, kimsenin oturduğu yerden plan çizip kamulaştırma ilan etmeye hakkının olmadığını belirten mahalleli sonuna kadar hak arayışlarını sürdürmek niyetinde. Aslında bu hak arayışı sadece barınma hakkı ihlaline karşı değil; aynı zamanda emekçiyi barındıran, üreten İstanbul’dan emlak rantına kayan bir eksende gelişen İstanbul’da emekçinin mahallesinden uzaklaştırılmasına karşı da verilen bir hak arayışı.

Kaçıncı Kamulaştırma, Kaçıncı Göç… was originally published in beyond.istanbul on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.