Önümüzdeki bahar, 31 Mart 2024’te yapılacak yerel seçimlerde dikkatler birkaç büyükşehire ve tabii ki ülkedeki genel sonuçlara çevrilmiş durumda. Çok uzun zamandır iktidarın icraatlarının onaylanıp onaylanmadığına dair referandumlara dönüşmüş seçimlerimizde çok önem taşıyabilecek diğer konuların dikkatten kaçması şaşırtıcı değil.

Başta ülkedeki siyasal duygusal kutuplaşma olmak üzere çok sayıda kurumsal ve durumsal faktör seçimlerimizin “kazan ya da öl” biçimini almasına yol açıyor; bu yüzden de seçimleri adaylar arasında bir at yarışıymış gibi temsil etmeye alışmış anaakım ve alternatif medyamıza da gün doğuyor.

Oysa, bütün bu kavga gürültünün ortasında çok farklı bir yarış da gerçekleşiyor: belediye meclislerine ve il genel meclislerine üye seçilebilme yarışı.

Aslında ne yaptıkları toplum tarafından çok bilinmeyen bu meclislere üye seçilebilmek neden önemli?

Belediye meclisleri neden cazip?

Elimizde 2019 yerel seçim rakamları var, oradan ilerleyelim.

2019 seçimlerinde il genel meclislerine aday olmak için yarışan aday sayısı 8 bin 719 idi. Bu adayların 690’ı kadın, 1038’i otuz yaş altındaydı. Aynı seçimlerde ilçe belediye meclislerine aday olan siyasetçi sayısı 102 bin 337 oldu. 14 bin 485’i kadın, 15 bin 548’i genç.

Yani, toplam 110 bin kişi, 15 bini kadın, 15 bini genç, 3 bin 400’ü genç kadın o seçimlerde bir şekilde il genel meclislerine ya da belediye meclislerine katılabilmek için aday olmuşlar, vakitlerini ve diğer kaynaklarını ayırmışlar.

2024 seçimlerinde de farklı bir manzara beklemiyoruz, rakamlar iyi kötü aynı olur. Büyükşehir ya da ilçe, belediye başkanı adayı sayısının 9 bin olduğu göz önünde tutulursa meclislerin çok daha ilgi çekici gözüktüğü aşikâr.

Çoğu kişinin görevlerini, kaç kişiden oluştuğunu ya da haftanın hangi günlerinde toplandığını bilmediği bu meclislere bu kadar talep neden?

100 binden fazla kişinin bütün engelleri aşıp zamanını, enerjisini ve parasını harcadığı bu adaylık işi neden bu kadar popüler?

Bu soruları yanıtlayabilmek için biraz başa dönmek ve ülkemizin idari yapısını hatırlamak gerekir, sonra bu meclislerin ne işe yarayıp yaramadığını daha iyi tartışabiliriz.

Büyükşehirler: Süper-belediyeler

12 Kasım 2012’de yasalaşan 6360 sayılı On Üç İlde Büyükşehir Belediyesi Ve Yirmi Altı İlçe Kurulması İle Bazı Kanun Ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile ülkemizin idari yapısı ikili denebilecek bir şekle dönüştü.

Bu kanunla, ülke nüfusunun şu anda yüzde 80’ine yakınını oluşturan 30 il “büyükşehir” sıfatı kazandı, bu illerde bütün köy ve mahalleler, mahallere dönüştü. Daha önce 1984’te üç -İstanbul, Ankara ve İzmir-, 1988’te sekiz, 1993’te 16 olan büyükşehir sayısı sadece nüfus kriterine dayanarak -750 binden fazla nüfusa sahip olması gerekiyordu- 30’a yükselmiş oldu.

Bu illerin her birinin birer süper-belediye olduğunu ve süper-başkanlık ile yönetildiğini söyleyelim; büyükşehir başkanlıkları o illerdeki ilçelerin belediye başkanlıkları üzerinde kayda değer güce sahip ve önemli sayılabilecek bütçeleri yönetiyorlar. Bu illerin 2023 yılında gelirleri 223 milyar TL’yken, giderleri de 237 milyar TL olmuş. Neredeyse bir ülke bütçesi. Bu büyükşehir belediyelerinin altında ilçe belediyeleri bulunuyor, 922 ilçeden 519’u bu sıfatı taşıyor.

Kanunun büyükşehir belediyesi olarak tanımlamadığı il sayısı 51, toplam nüfusun da yüzde 12’sini barındırıyorlar. Bu illerde 403 ilçe bulunuyor, bu ilçelerin de birer belediyeleri var.

Hemen bir yanlış anlaşmayı düzeltelim, bu 51 ilin herhangi birisinin bir belediye başkanı yok, onun yerine merkez ilçe belediye başkanı var; oysa kamuoyunda o illerin de merkezi birer belediye başkanı olduğu sanılıyor. Başka bir deyişle büyükşehir olan Konya’nın bir belediye başkanı varken, büyükşehir olmayan Yozgat ilinin bir belediye başkanı yok, onun yerine Yozgat merkez ilçe belediye başkanı var ve diğer ilçe belediye başkanlarıyla aynı seviyede. Bu “diğer” illerin toplam bütçesi sınırlı, 32 milyar TL gelire karşılık 35 milyar TL de giderleri var.

İlçe Belediye meclisleri ne yapar?

Büyükşehir kapsamında olsun ya da olmasın her ilçe belediyesinin bir belediye meclisi var, bu ilçe belediye meclisleri bütçe yapmak, yatırım planlarını oluşturmak ve bazen de belediye başkanını düşürmek gibi yetkilere sahipler.

Belediye meclisleri oluşturulurken ilçenin nüfusu göz önünde bulundurulur, ancak orantısal dağıtılmaz.

Örneğin, nüfusu 10 binden az bir ilçede meclis büyüklüğü 10’ken, (bin kişiye bir üye), 250 bin kişilik bir ilçede 41 üye bulunur yani 6 bin kişiye bir üye düşer.

Bu arada belediye meclisi oluşturulurken en fazla oyu alan partiye kontenjan da tahsis edilir, bunu da not alalım.

Yerel seçimlerde de baraj var

Büyükşehir sıfatı taşımayan 51 ilde “il genel meclisi” adı verilen bir meclis daha bulunur. Bu meclis yasa gereği il özel idaresinin karar verme organıdır, il özel idaresi de bu il genelinde belediyenin vermediği hizmetleri vermekle yükümlü görülür.

İl genel meclisinde ilçeler nüfuslarına göre temsil edilir, tabii ki küçük ilçeler daha fazla temsil edilirken, büyük ilçeler bir anlamda cezalandırılır. 50 binden küçük nüfuslu bir ilçede 16 bin kişiye 1 il genel meclisi üyesi düşerken, nüfus 100 bine yakın bir ilçede 20 bin kişiye bir üye verilir.

Hem belediye meclislerinde hem de il genel meclislerinde sandalyeler partilere aldıkları oy oranında dağıtılır dağıtılmasına da; oylar sayılırken, o çevredeki oyların yüzde 10’u her partinin oyundan düşülerek sayılır, böylelikle de küçük partileri kendiliğinden eleyen bir baraj da uygulanmış olur. Böylelikle büyük partilere bir jest yapılır.

Büyükşehir Belediye meclisleri ne yapar?

Bir de büyükşehir belediye meclisi var ki onların oluşumu daha da karışık.

Bu meclisler, büyükşehirlerde bütçe yapmaktan imar planı düzenlemeye, borçlanma kararı almaktan belediye şirketleri kurmaya kadar geniş bir yetki yelpazesine sahipler, eğer dörtte üçü bulurlarsa belediye başkanını bile görevden alabiliyorlar.

Büyükşehir belediye meclislerine dair bir yanılgı da seçmenlerin bu meclis üyelerini doğrudan seçtikleri…

Oysa bu meclislerin üyeleri ilçe belediye meclislerinden geliyor, her ilçe kendi belediye meclisindeki üye sayısının beşte biri kadar üyeyi büyükşehre gönderebiliyor.

İlçe belediye başkanları doğal üyeyken, kontenjandan seçilen meclis üyeleri öncelikli sayılıyor. Böyle bir oluşumda da birden fazla eşitsizlik kendiliğinden oluşuyor: küçük ilçeler ve ilçelerdeki büyük partiler daha fazla ödüllendiriliyor.

Yerel yönetimler düzeni

Türkiye’de yerel yönetim düzenini tasarlayanların toplumdaki farklı kesimleri daha fazla temsil etmek gibi bir kaygıları olmadığı açık, onun yerine karar alabilen ve iş yapabilen yönetimler istiyorlar.

Bu bağlamda da meclislerin işi de belediye başkanlarına ayak bağı olmamak üzere tasarlanmışlar. Şu anda ülkemizin yönetim biçimi olan Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’nin de benzer bir mantıkla tasarlandığını biliyoruz, etliye sütlüye fazla karışmayacak bir meclisin bulunduğu hızlı karar alacak bir sistem.

O zaman da soru şuna dönüşüyor: Bu kadar yetkisizse bu meclisler, neden taliplisi bu kadar fazla?

Pınar Uyan-Semerci tarafından derlenen Yerel Demokrasi Sorunsalı: Büyükşehir Belediye Meclisleri Yapısı ve İşleyişi başlıklı kitap bu konuda bize detaylı bir fikir veriyor: Bu meclislerde imar ve bayındırlık komisyonlarında hararetli tartışmalar dönerken, diğer faaliyetler biraz ihmal ediliyor.

Belediye başkanı ve meclis çoğunluğunun farklı partilerden olduğu örneklerdeyse tartışmalar teknik olmaktan ziyade taraflar arasında bilek güreşi şeklinde gerçekleşiyor.

Kararların şeffaflığı ya da kararlara vatandaşların katılımı gibi meselelerse pek gündeme gelmiyor. Kent Konseyi benzeri yapılara pek başvurulmuyor.

Büyükşehir belediye meclisi üyelerinin kayda değer kısmının mühendis, iş insanı, esnaf ya da avukat gibi mesleklere sahip olması da bize bu meclislerin yerel girişim ağının bir parçası olduklarını düşündürtüyor.

Kadınlar nerede?

Başta bahsettiğimiz konuya geri dönersek, 2019 yılında aday olanların yüzde 15’inin kadın, yüzde 15’inin genç ve yüzde 3’ününse genç kadın olduğunu söylemiştik.

Bu kez de kazananlara bir bakalım: 1214 il genel meclisi üyesinin 48’i kadın, 23’ü genç ve 4’ü genç kadın.

20 bin 475 belediye meclis üyesinin 2 bin 284’ü kadın, 1163’ü genç ve 337’si genç kadın.

Büyükşehir belediye meclisi üyelerine baktığımızdaysa kadınların oranının %10 civarında olduğunu görüyoruz.

Özetle nüfusun yarısını oluşturan kadınların bu meclislerde temsil edilme oranları yüzde 11’i geçmiyor, hele genç bir kadınsanız meclislerde sesiniz duyulmuyor.

Ulusal ya da yerel her tür meclisi bir tür onay ve pazarlık mekânı olarak görüyorsanız; kadınların, gençlerin ya da diğer toplumsal grupların az temsil edilmesinde bir sakınca görmeyebilirsiniz. Ama demokrasi adını verdiğimiz rejim vatandaşların iradelerinin yönetimlere yansımasıysa, meclislerin toplumsal farklılıklara yer veren en önemli meşruiyet kaynakları olduğunu kabul etmemiz gerekir.

Temsiliyet olmadan, irade olmaz. Bu açıdan önümüzdeki yerel seçimlerin daha “tam” bir demokrasiye mi bizi götüreceğini yoksa her şeyin eskisi gibi mi kalacağını üç vakte kadar göreceğiz. Her hâlükârda iyi bir demokrasiye erişebilmek için gidilecek çok yol, alınacak çok mesafe var.

Türkiye’de mitinglere katılım oranı epey yüksek

Liderlerin ve adayların vatandaşlarla bir araya geldikleri seçim mitingleri Türkiye’deki en yaygın siyasi katılım biçimlerinden biri. 2020’in son aylarında yaptığımız Türkiye temsili anket çalışmasına katılanların yüzde 30’u herhangi bir siyasi parti mitingine katıldıklarını söylemişlerdi. Siyasi parti üyeliğinin yüzde 18, parti kampanyalarında aktif olarak çalışmanın yüzde 8 civarında olduğu bir ortam için hayli yüksek bir rakam, üstelik metropol harici kentlerde ve kırsalda daha da yüksek. Cumhurbaşkanlığı seçimleri öncesinde kentli gençlerle yürüttüğümüz bir çalışmada da katılımcıların dörtte birinin bir mitinge gitmiş olduklarını öğrendik, “apolitik” olarak nitelendirilen bir kesimin oy vermek haricindeki en fazla deneyimlediği katılım biçimi.

Vatandaşların mitingleri sevdikleri kesin, o yüzden meydanları dolduruyorlar. Keza, siyasetçilerimiz de seviyorlar. Geçtiğimiz yılki Cumhurbaşkanlığı ve parlamento ikiz seçimlerinde hem iktidarın hem de muhalefetin adaylarının her biri üç hafta gibi kısa bir sürede ortalama kırktan fazla ilde miting yapmıştı. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın 13 Mayıs 2023’te İstanbul’un üç ayrı ilçesinde birer mitinge katıldığı göz önünde tutulursa harcanılan mesainin ne kadar fazla olduğu anlaşılabilir.

Adalet Mitingi sırasında alandaki kişi sayısına dair iddialar ve olasılıklar

Kampanya stratejisini anlatırken “mitinglere çok fazla vakit ayırmayacaklarını” söyleyen Millet İttifakı’nın liderlerinin toplam miting sayısının yüzü hayli aşmış olması verilen önemi bize gösteriyor. 31 Mart yerel seçimlerine giderken liderlerin benzer bir performans sergileyeceği kesin, buna belediye başkan adayları ve diğerlerini de eklersek önümüzdeki bir haftada ülkemizin bir miting cennetine dönüşeceğini öngörmek mümkün.

Mitingler ne işe yarıyor ya da işe yarıyor mu?

Peki mitingler bir işe yarıyor mu? Yine 1950’lerden örnek verelim, bir mitingde sekiz saat konuşan ve nereye gitse meydanları dolduran Osman Bölükbaşı partisinin sürekli başarısız olmasında bıktığından olsa gerek kalabalığa şöyle demiş: “Sizin harmanınız büyük de taneniz çıkmıyor!”

Gerçekten de meydanları dolduranlar sandığa gittiklerinde yine kendi bildiklerini mi okuyorlar?

Bu sorunun bilimsel bir yanıtını vermek pek mümkün değil. Bir mitinge gitmenin giden kişinin kararını etkileyip etkilemediğini anlamak için çok incelikli istatistiksel analizler yapmak gerek, o veriler de kimsede yok. Anketlerde “mitinge gitmek kararınızı etkiledi mi?” diye sorsanız, alacağınız yanıta da güvenemezsiniz. Ülkemizin farklı yerlerinde yürütülen çok da sağlıklı olmayan anket çalışması da mitinglere gelenlerin en az yarısının partiyle bir gönül ilişkisi olduğunu gösteriyor, üstelik mitinge neden geldiği sorulduğunda da “partiye destek olmak için” yanıtı alınıyor. Herhangi bir ilde düzenlenen mitinglere çevre illerden otobüslerle izleyici taşındığı hatırlanırsa, mitinge gitmenin seçmen için öğrenmek ya da kanaat oluşturmak için değil, bir tür sosyallik olarak gerçekleştiği söylenebilir.

AK Parti İzmir mitingine ait fotoğrafların montaj olduğu iddiası

Vatandaşların oy verme davranışlarını etkileyen dinamiklerin, dahil oldukları sınıftan aday kişiliklerine, etnik kökenlerinden adayların vaatlerine kadar uzanan upuzun bir listesi var. Bu listenin en sonunda da seçim kampanyalarının etkisi geliyor. Milyarlarca doların harcandığı Amerika Birleşik Devletleri seçimlerinde bile kampanyaların seçmenlerin yüzde 4’ünden fazlasını etkilemediği söyleniyor, ki bu kampanyaların içinde her türlü reklam harcaması ve medya faaliyeti de yer alıyor. Yani mitinglerin etkisini görmek neredeyse imkânsız.

Özellikle de sosyal medyanın bu kadar etkin olduğu bir çağda seçmen bilgi bombardımanına tutulurken bir iki saatlik pasif dinlemenin insanların fikirlerini değiştireceğini düşünmek zaten aşırı iyimserlik sayılmaz mı?

O zaman da şu soruyu sormamız gerekiyor: Siyasetçiler ve danışmanları bu gerçekleri bilmiyorlar da mı miting yapmaya devam ediyorlar?

Etkisi net olarak ölçülemese de mitinglerin hayatın akışını hareketlendirdiği kesin

Geçimini bu işten sağlayanların bizden daha fazla şey biliyor olmaları gerek ki, mitingler en önemli kampanya aracı olarak görülüyor. O perspektiften baktığımızda da hala miting yapmaya devam etmenin çeşitli kasıtları olabilir. Sayalım.

Birincisi alışkanlık. Her meslekte olduğu siyasetçiler de ustalarından öğrenerek yetişiyorlar, rol model olarak Süleyman Demirel, Bülent Ecevit ve Necmettin Erbakan gibi iyi hatipleri kabul eden, hafızasında 1970’lerin renkli bayraklı mitingleri bulunan siyasi liderlerin miting yapmayı sevmesi şaşırtmamalı. Ayrıca parti örgütlerinin de en kolay yapabildikleri ve en deneyimli oldukları siyasi faaliyet miting düzenlemek; bayrak as, otobüs kaldır, sandviç dağıt… Üstelik artık mitingler bir şova dönüştüğünden sahne kurmak, ses düzeni ve benzeri işleri de profesyoneller üstleniyor.

İkincisi temas. Siyasal kampanyaların pek de etkili olmadığını düşünenlerdenim ama çok sayıda çalışma da yüz yüze temasın işe yaradığını gösteriyor. Liderleri sadece televizyondan ya da sosyal medyadan gören insanların ahir ömürlerinde bir kez de olsa şahsen görmeyi sevmeleri anlaşılır bir şey. Liderler için de kalabalıklara konuşmak televizyonda nutuk çekmekten çok daha sahici, en azından insanların gözlerinin içine bakabiliyorlar, görebildikleri kadarıyla tabii. Hele de siyasetin gittikçe bir “şov” işine dönüştüğü göz önünde tutulursa, sahici bir temasa benzer bir şey insanlara iyi geliyor.

Üçüncüsü mobilizasyon. Her ne kadar miting düzenleme işi fazlasıyla profesyonelleşmiş olsa da — artık sandalye üstüne çıkıp söylev veren başbakan göremiyoruz — bir şehirde miting yapmak o şehirdeki parti örgütüne ve sempatizanlara hareketlilik getiren bir şey. Mitinge insan taşımak, o alanı düzenlemek, şarkılara ve danslara eşlik etmek, liderini dinlemek ve günün sonunda yorgun argın eve dönmek, bir parti örgütünü canlandırmanın en iyi yolu…

Özellikle de mitingin ertesi günü yine sahaya dökülüp kapı kapı dolaşacak, seçim günü de saatlerce sandık başında uğraş verecek örgütü motive ettiği kesin. Üstelik mitinglerde liderin yaptığı konuşmadan feyz alacak parti üyesi etrafına karşı daha da ikna edici olabilir, bu da bir avantaj.

Free Web Turkey 2023 internet sansürü raporu: Bilgiye erişim hakkı kısıtlanıyor

Mobilizasyon sadece parti örgütü ve sempatizanlarla sınırlı değil, mitinge yolu düşmüş sıradan insan üzerinde de etkisi var. Önümüzdeki -ve genelde bütün- seçimlerin en önemli sorunu sandığa gitme oranları. Türkiye’de yine yüzde 80’lerde dolaşan bir oy verme oranı var. Bu Batı’da yüzde 50’lere kadar düştü.

Ama bu coğrafyada bile sandığa gitmeyenlerin seçim sonucunu etkileme olasılığı bulunuyor, o yüzden de sandıkları doldurmak gerek. Seçim kampanyalarının insanların oy verme kararlarını pek etkilemediğini biliyoruz ancak sandığa gitme kararlarını etkiliyor. Mitingler de siyasetten bıkmış, sandığa gitmeye üşengeç seçmeni harekete geçirmek için çok iyi bir fırsat sunuyor, özellikle de daha küçük yerleşim birimlerinde.

Miting yapmak için iyi sebeplerin dördüncüsü de yayılma. Bugünlerdeki birçok şey gibi, bir miting yaptığınızda sadece o anda ve orada kalmıyorsunuz. Öncelikle mitinglerin çoğu televizyon kanallarında naklen yayınlanıyor, kutuplaşmış medya ortamında bir kez daha bütün sevenlerinize seslenip imajınızı pekiştirip söyleminizi keskinleştirebiliyorsunuz.

Mitinglere sadece televizyondan değil, YouTube benzeri kaynaklardan da erişmek mümkün, binlerce kişi de oradan seyrediyor. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın mitingleri kendi YouTube kanalından yayınlanıyor ve bir gün içerisinde binlerce kişi de bu mitingleri seyrediyor. Miting konuşmalarından üretilen kısa videolar hızlıca “viral” olup TikTok ve benzeri araçlarla dağıtılabiliyor, bu da bir yayılma etkisi.

Ayrıca liderlerin mitinglerde sarf ettiği sözler haber bültenlerine, tartışma programlarına konu olabiliyor; sosyal medya tartışmalarına malzeme oluşturuyor. Bütün bunları göz önünde tuttuğunuzda bir mitingde sadece katılanlarla konuşmadığınızı, sözün de uçmadığını fark ediyorsunuz. Günümüzün çoklu medya ortamında azımsanmayacak bir etki yaratabilirsiniz.

Sonuçta düzenlenen bir mitingin etkisi o konuşmayı dinlemeye gelmiş vatandaşın kanaatini değiştirmekle sınırlı kalmıyor, çok sayıda farklı kişiyi doğrudan ve dolaylı etkileyecek bir momentum yaratabiliyorsunuz. Özellikle de günümüzün kutuplaşmış siyasal ortamında zaten sizi seven, size oy vermeye eğilimli kişilerle bir kez daha iletişim kurmak, aradaki ilişkiyi “-mış” gibi de olsa sahicileştirmek; kimlikleri ve parti aidiyetlerini pekiştirmek ve safları sıklaştırmak için mitingler sınırsız fırsatlar sunuyor. Bu da hem siyasetçilerin hem de sıradan vatandaşların mitingleri neden sevdiklerini açıkça bize gösteriyor.

Her ne kadar birçok düşünür tarihin tekrar etmesi fikrine “gıcık” olsalar ve aynı nehirde iki kere yıkanılmayacağını öne sürseler de bu coğrafyada yeterince uzun süre yaşarsanız, sürekli bir “deja vu” hissi içerisinde oluyorsunuz: “bunu daha görmemiş miydik biz?”. Sadece olayların değil tartışma, fikir ve argümanların da aynı örüntüyü izlediklerini görüyoruz; bir kâğıt oyunundayız da kimin masaya hangi kâğıdı basacağını önceden biliyor gibiyiz. Belirsizliği sevmeyen bünyeye iyi gelir de aslında hayli de can sıkıcı bir durum, sürprizler herkesin ihtiyacı.

Merkez Bankası Başkanı’nın unvanı -havalı olsun diye “guvernör” diye de yazılıyor TCMB internet sitesinde, Gaye Hanım başkanken sıfatı değiştirmişler miydi, hatırlamıyorum- görevden affını isteyerek görevden alınmasını takiben biz de rutin döngümüze girmiş olduk. Sayısını bilemeyeceğim kadar ama hayli kalabalık bir kesim “oh, iyi oldu!” derken, “gitti canım liyakat” diyenlere de rastladım. İyi oldu diyenlerin bir kısmı son dönemde kendisiyle ilgili medyada duyduklarından yanlış bir tercih olduğunu söylerken; bir başka kısmı da “bunu da gönderdiler, batırsınlar ekonomiyi” diye sevinmekteydi.

Liyakat kısmındakilerin de ayrılmasını “Ortodoks” ekonomiye veda olarak okuyanlar -ve dövünenler- ve “yabancı yatırımcıyı kafalayacaktı ne güzel” diye işin iletişim tarafına odaklanıp üzülenler olarak tasnif edebiliriz. Bir yerden de gidişini “skandallara” bağlayanlara kızanlar var, “İsveç, Norveç mi burası?” diye Türkiye Skandallar Enstitüsü standartlarını bize hatırlatıyorlar, haksız değiller. Muhafazakâr cenahtan iyi okullarda okumuş ve kariyer sahibi olmuş bir kadının bu ülkede “dayanamamış” olmasına içtenlikle yerinenler de var, onlara da hak vermek lazım.

Sonuçta her krizimiz gibi bu da uzun sürmedi yeni “guvernör” hızla atandı, o da iyi eğitimli, iyi kariyerli bir kişi; bir öncekinden farkı siyasi akrabalık bağlantılarının biraz daha kuvvetli olması. Devlete siyasiler ve bürokratlar veren bir aileyle akrabalık ilişkisi var. Bu nitelikleri -ve belki de erkek olması- liyakat konusunda kaygılananları biraz olsun rahatlatmış olabilir, hem “CV’si” iyi hem de yabancı yatırımcıyla diyaloğu toparlayabilir. Siyasal elitle kurmuş olduğu akrabalık ilişkisi de kendisine yönelik hoşgörü dairesini biraz daha geniş tutabilir, bunu da yazalım.

İflah olmaz muhalifleri bir kenara bırakalım, onları tatmin edecek sonuç bir bürokratın değişmesiyle gerçekleşmez, daha radikal bir değişim bekliyorlar. Yine de olan bitene “kategorik” olarak karşı olmayan bazılarının ağzında da buruk bir tat kaldı. Herhangi bir ülkede icraat yapabilmek için siyasetçilerin gerekli olduğunu kabul eden, ancak siyasetçilerin her işe karışmalarından da rahatsız olan kayda değer sayıda kişi var. Onlara göre iki ayrı dünya var, siyasetçilerin dünyası ve diğerlerinin dünyası. Siyasetçiler -ve onlarla ilişkili her tür kişi- kendi çıkarlarının peşinde, miyop, bencil ve ahlaki sınır tanımayan aktörler olarak sıradan insanlara zarar veriyorlar. Seçim kazanmak ve makro/mikro iktidarlarını korumak için toplumun yararını göz ardı ediyorlar. Ormandaki izlenebilecek yollardan en faydalısını değil, kendi işlerine geleni seçiyorlar, varsın orman yansın bitsin kül olsun. Siyasetçilerin bu “hastalıklarından” şikayetçi olanlar için dünyanın “akılcı” bir biçimde yönetilmesi, bunun için de siyasetçilerin karışmayacağı bir steril ortam yaratılması gerektiği aşikâr. Akılcı derken de maksimum sayıdaki kişinin refahını hedefleyen politikaları kastediyorlar.

Herhangi bir ülkede icraat yapabilmek için siyasetçilerin gerekli olduğunu kabul eden, ancak siyasetçilerin her işe karışmalarından da rahatsız olan kayda değer sayıda kişi var. Onlara göre iki ayrı dünya var, siyasetçilerin dünyası ve diğerlerinin dünyası.

Bu bakış açısı yeni değil, geride bıraktığımız yirminci yüzyıla damga vuran “modernleşme” dalgası her şeyin akılcılaşması gerektiğini şiar olarak benimsemişti. Söz konusu devletse, akılcılaşma monarkların ve dahi kilisenin hükümetten elini çekmesi ve yerini bu işler için yetişmiş bürokratların alması gerektiği savunuyordu. İlerleme, ancak akıl marifetiyle olabilirdi, bürokratlar da aklın vücuda gelmiş haliydi. Modernitenin bu projesinde başarısız olmadığını kabul etmek lazım, önce ulusal düzeyde, daha sonra uluslararası ve ulusötesi yapılarda büyüyen bürokratlar çok uzun süredir rantın yediğimiz Altın Çağı mümkün kıldılar.

IMF, Dünya Bankası, Birleşmiş Milletler, Avrupa Birliği ve dahi birçok kurumda çalışan bürokratlar yaşamımıza doğrudan müdahil oldular, fena da olmadı. Siyasetçilerin iradesini bu tür kurumlarla kısıtlamak yaratabilecekleri zararı azaltmış oldu, hatta iş bürokratlara kalsa ülkelerin birbirleriyle savaşmayacakları bile öne sürüldü. Devletin “akılcılaşması” yankısını ticarette de buldu, bugün dünyadaki üretimin önemli bir kısmını üstlenen ulusötesi kurumlar bir tür şirket bürokrasisinin elinde…

Zamanla özellikle Reagan ve Özal’da cisimleşen neoliberal politikacılarının saldırısı altında bürokrasi kavramı olumlu atfını yitirmiş olsa da bürokratlar hayatımızı doğrudan etkilemeye devam ediyor. Çocuğumuzun alacağı eğitimin neye benzeyeceğini de onlar belirliyor, salgında aşı olup olmayacağımızı, maske takıp takmayacağımızı da…

İklim değişikliğiyle mücadeleyi ciddiye alıyorsak, bunu mümkün kılacak düzenlemeleri bürokratlar hazırlayacak, denetimi onlar yapacak. Bu dünyada aklınıza gelecek ne musibet varsa onu yok etmek için bürokratlara ihtiyacınız var, başka türlüsü mümkün değil.

Reagan’ın, Özal’ın, bugünlerde yükselmekte olan Milei ya da Trump’ta vücut bulan aşırı sağın bürokrasi karşıtı retoriklerini bir kenara bırakalım, iktidara geldiklerinde şikayetçi oldukları devleti nasıl büyüttüklerini biliyoruz. Ancak toplumun iyilik melekleri olarak bürokrasiyi tarif edenlerin önemli bir yanılgıları var, bürokratların da insan olduklarını unutmaları.

Bürokrat sıfatıyla bir dişliye indirgediğimiz kişiler de etten kemikten, sizin bizim gibi insanlar. Belli bir sosyalizasyondan geçmişler, dünya görüşleri, siyasi tercihleri var. Dünyayı kusursuz objektifler gibi görmüyorlar, gördükleri ve sergiledikleri manzara ideolojik tercihlerinin ve dünya görüşlerinin filtresinden geçiyor.

Yirminci yüzyıl dedik, “makineleşmek” istediğimiz, çarklara, dişlilere, üretim bantlarına tapılan bir dönemden bahsediyoruz, Chaplin’in “Asri Zamanlar” filminde tarif ettiği bir dönem. O dönemin hayal gücünde iyi bir kurum çarkların, dişlilerin kusursuz bir uyumla çalıştığı, kendisine verilen görevi hatasız bir şekilde yerine getiren bir kurum. Bu tür kurumların sayısı ne kadar çok olursa, o kadar iyi olacağına dair sarsılmaz bir inanç var. Bu arada da o dişli ve çarkların da kendilerine ait değerleri, siyasi tercihleri, önyargıları ya da çıkarları olmadığı varsayılıyor ki; büyük hata da bu…

Bürokrat sıfatıyla bir dişliye indirgediğimiz kişiler de etten kemikten, sizin bizim gibi insanlar. Belli bir sosyalizasyondan geçmişler, dünya görüşleri, siyasi tercihleri var. Dünyayı kusursuz objektifler gibi görmüyorlar, gördükleri ve sergiledikleri manzara ideolojik tercihlerinin ve dünya görüşlerinin filtresinden geçiyor. Üstelik maaş, ayrıcalık ya da toplumsal prestij gibi kişisel çıkarları da olabiliyor. Hele sahip oldukları pozisyonlara siyasi bağlantılarıyla gelmişlerse hem velilerine borçları hem de kendilerine ait bir siyasi kariyer planları da olması şaşırtıcı değil. Bir de bürokratların kararlarıyla servet yaratıp yok edebildikleri de göz önünde tutulursa gerek bireysel gerekse de örgütlü baskılarla karşı karşıya kalmaları hatta bazı “ahlaksız tekliflere” kanmaları da beklenebilir. İneğin girdiği sosisin çıktığı makinenizin içine bir bakmak pek de iç açıcı olmayabilir.

Uzun zamandır ekonomi yönetimi de siyasetsizleştirilmesi gereken bir alan olarak görülmekte. Bizim gibi son yarım asırda en fazla on yıl rahat yüzü görmüş toplumlarda birbirini takip eden krizlerden siyasetçi marifetiyle çıkılmayacağı konusunda sanırım bir uzlaşma var.

Uzun zamandır ekonomi yönetimi de siyasetsizleştirilmesi gereken bir alan olarak görülmekte. Bizim gibi son yarım asırda en fazla on yıl rahat yüzü görmüş toplumlarda birbirini takip eden krizlerden siyasetçi marifetiyle çıkılmayacağı konusunda sanırım bir uzlaşma var. Partisiz bakan olarak atanmış Kemal Derviş’in her zaman hayırla yad edilmesini sebebi de bu, siyasetçileri işine karıştırmaması… Geçtiğimiz seçimlerde kendilerine referans olarak bu dönemi gösteren liderleri de gördük biz, ekonomiyi ne kadar gayri-siyasi bir şekilde yöneteceklerini anlatıyorlardı. İktisadi meselelerden anladığı düşünülen, sözü dinlenen akil insanlar da siyasetin ekonomiyi kirlettiğinde hemfikirler.

Bu bakış açısıyla bakıldığında Merkez Bankası başkanlığı gibi bir makamın kısa dönemli istihdam faaliyeti hâline dönüşmesinden rahatsızlık duyulmasının ana sebebinin siyasetin paraya karıştığı ve kirlettiği algısı olduğunu söyleyebiliriz, kurumsallaşmış para politikalarının dosta güven, düşmana korku verdiğine inananlar var, yeter ki siyasetçiler karışmasın. Öte yandan steril tutmaya çalıştıkları o para politikalarının bir takım ideolojik tercihlerin doğrudan fonksiyonu olduğunu, bu politikaları gütmesi beklenen çark ve dişlilerin de aslında belli bir toplumsal tasvir doğrultusunda tornadan çıktıklarını unutuyorlar. Belki de unuttukları şeylerden biri de kendilerinin de ideolojik tercihlerden mustarip insanlar oldukları…

Mart 2024 seçimlerinin aday belirleme maratonu yakında sona erer, hoş aday listelerinin teslim edilmesi 20 Şubat, o zamana kadar pilav daha çok su kaldırabilir. Bugün kardeş gözükenler düşman olurken; düşmanların da bir araya geldiğini görebiliriz. Şimdiden sandık kurulmuş da seçime gidiyormuş gibi taktik-strateji okumaya, analiz “kasmaya” ve seçim sonucu falcılığı yapmaya gerek yok; yanılmak bünyeye ağır gelebilir.

Ama her konuda da yanılacağız diye de bir şey yok haliyle. Seçimin sabahında hepimizi şaşırtacak, “bu nereden çıktı” diyeceğimiz şeyler olabilir; ben hala 1994 seçim sabahını hatırlıyorum, ülkeye şeriat geldi havasıyla uyanmış günlerce depresyondan çıkamamıştık. 1999 seçimleri de bayağı şaşırtmıştı bizi, MHP’nin yükselişini önceden öngörebilen kimse yoktu, herkes seçim sonrasında başarıyla öngörebildi. 2002 bağıra bağıra geliyordu zaten, 2015 Haziran seçimlerinin sonucu da pek beklenmiyordu. Sonrasında en heyecan vericisi zaten 2019 Mart oldu bana kalırsa; diğerleri arasından unuttuğum olsa da her seçimde heyecanlananlardansınız, adrenalin bağımlısı haline gelmiş olabilirsiniz.

Öte yandan bizim seçimlerimizin sıkıcı derecede tekrarlayan bazı özellikleri var, yarattığı gürültünün desibeli ne olursa olsun, hep aynı rutin. Baştan başlayalım, öncelikle bizim seçimlerimiz hep kusurlu seçimler.

BİZİM SEÇİMLERİMİZ HEP KUSURLU SEÇİMLER

Öte yandan bizim seçimlerimizin sıkıcı derecede tekrarlayan bazı özellikleri var, yarattığı gürültünün desibeli ne olursa olsun, hep aynı rutin. Baştan başlayalım, öncelikle bizim seçimlerimiz hep kusurlu seçimler. Kusurlu, çünkü eğer seçimleri vatandaşın iradesinden ülke/mahalle yönetimine çizilen bir çizgi olarak tanımlarsak, bizim çizgiler dümdüz gitmekten ziyade dağılmış yün yumağı kıvamında, her yere sapabilir, her sonuç çıkabilir. Vatandaşların iradesini dümdüz yönetime çevirecek ideal mekanizmalar olsa da bu kadar kalabalık için tasarlanmadığı ve bir kısmının da zaten hayal ürünü olduğu kesin. Bu zamanda vatandaşların bir meydanda toplanıp döşenecek taşın niteliğine karar vermelerini bekleyemeyiz. Hemen her ülkede bu mekanizmalar karmaşık ve çürümeye hayli teşne, biz istisna sayılmayız. Yine de bizim bu karmaşıklığa kendimize özgü katkımızın olduğunu da bilelim.

Yerel seçimlerden bahsediyoruz, bir vatandaşın iradesi yaşadığı coğrafyanın kaderine nasıl yansıyor bizim sistemimizde bir düşünelim. Bir, zaten yerel dediğimiz anda büyük ölçüde ulusalın kaderine teslim olduğumuzu kabul edelim. Küresel politikaların çalkantısında ülkeler bile kendi kaderlerine hükmedemezken, gariban bir kasaba belediyesi ne yapabilir ki? Yerel yönetimlerin şehirlerinin ekonomik büyümesine katkıda bulunabileceği hep öne sürülebiliyor, ama bunu destekleyen bulgular anekdottan öteye geçmiyor.

İşsizlikle mücadele de öyle, yerel yönetimler bu konuda fark yaratabilirler ama küresel ya da ulusal koşulların etkisini emecek tampon görevi göremediklerini de biliyoruz. En fazla beklenti açıkçası afetlerle mücadele konusunda çünkü deprem, su baskını, orman yangını ve benzeri afetlerin etkisi yerelde gözlemleniyor, müdahale de yerele düşüyor. Bu başlıkta daha hazırlıklı olabilmek ve daha etkin müdahale edebilmek mümkün olduğundan, yerel yönetimler biraz daha fark yaratabiliyorlar. Ama bu da ülkeden ülkeye ve coğrafyadan coğrafyaya fark ediyor. Küresel krizler arasından en yakınını yani pandemiyi düşünün, yerel yönetimde kimin olduğu ne kadar fark etti ki?

Bununla birlikte yerel yönetimin fark yaratabildiği konular var, hem de hiç ummadığımız yerden… Bazı çalışmalar gösteriyor ki yerelin nasıl yönetildiği hemşerilerin nasıl vatandaşlar olduğunu belirliyormuş, ne de olsa demokrasiyi ilk deneyimlediğimiz yer mahallemiz. Daha katılımcı, daha şeffaf ve hesap verebilirlik kaygısı taşıyan yerel yönetim anlayışı vatandaşların siyasete yaklaşımını doğrudan etkileyebildiği gibi, şehre daha fazla sahip çıkmalarını, örneğin yere çöp atmamalarını sağlıyormuş. Bizlik algısını yaygınlaştırdığı, ayrımcılıkları azalttığı, hoşgörüyü arttırdığı ve en önemlisi her türlü kamusal alanın genişlemesini ve kapsayıcı hale gelmesini sağladığı da söyleniyor, az değil. Sosyal sermayenin her gün daha fazla eridiği toplumlarda bu katkıyı küçümsememek gerek.

Bizde resim böyle değil tabii. Zaten kıymetli vaktinizi biraz ayırıp yerel seçimlerde aday olanların vaatlerine baksanız, önerdiklerinin büyük bir kısmının kapasitelerinin yetmeyeceği makro işlerle ilişkili olduğunu kolaylıkla görürsünüz, eğer rüzgâr iyi olursa herkesin yelkenleri şişer. Biraz önce bahsetmiş olduğumuz hedefleri dert edinen, bunu ajandasının önüne koyan aday bulursanız kaçırmayın. Ülkemizde yapılan bir dizi reformun parçası olarak her yerel birim bir stratejik plan hazırlama -hem de katılımcı bir biçimde-, bu planları performans göstergelerine bağlama ve düzenli ölçme görevleriyle mükellef; ancak ne vatandaşın haberi var ne de bunları düzenli olarak gözlemleyen medya ya da sivil toplum.

Eğer şanslıysanız belediyenizin internet sitesinde vardır, yoksa hayli deşmek zorunda kalırsınız. Adayların vaatleriyle bu hedefler arasındaki ilişkinin olmasını zaten beklemiyoruz, oysa mantık onu gerektirir değil mi? Bir dizi akil insan oturup küresel, ulusal, bölgesel ve yerel sorunları düşünüp strateji geliştirmişler ve çözüm önermişler. Üstüne üstlük nasıl takip edileceğini de söylemişler; bari birileri adaylığa soyunurken bunları kullansınlar. Ama vatandaş bu adımların herhangi birinde yer almadığından ve bu hedefleri umursamadığından iletişim değeri olur mu, olmaz.

Kutuplaşmış bir ülkede insanlar kimin neyi söylediğinden çok hangi partiden daha fazla nefret ettiklerine bağlı olarak oy kullandıklarından -negatif oy verme diyoruz buna- zaten gerisi “laf-ı güzaf” olur.

KUTUPLAŞMIŞ ÜLKE VE ‘NEGATİF OY’

Önümüzdeki seçim gibi seçimlerde, vatandaştan beklenen zaten ince eleyip sık dokuması değil, gösterilen yönde oy kullanması. Düşünün, bu seçimde bir büyükşehir belediyesi sakini şu oyları kullanır: muhtar, ihtiyar heyeti, ilçe belediye başkanı, ilçe belediye meclisi ve büyükşehir belediye başkanı. Diğer il sınırlarında yaşayanlar büyükşehir belediye başkanı seçmez, yerine il genel meclisi seçerler. Muhtarlar ve heyet malum, kendi kendilerini aday gösteriyorlar. Ama ilçe belediye başkanından yukarısında adaylar merkezden belirlenir, kimse de vatandaşa sormaz kim aday olsun diye.

Vatandaş da gider seçim günü, “tak, tak, tak” partiye -istisnai durumlarda adaya- mührünü vurur ve nasıl bir yerde yaşayacağını belirleyecek iradesini beş yıllığına bu kişilere devreder. Kutuplaşmış bir ülkede insanlar kimin neyi söylediğinden çok hangi partiden daha fazla nefret ettiklerine bağlı olarak oy kullandıklarından -negatif oy verme diyoruz buna- zaten gerisi “laf-ı güzaf” olur.

Pekiyi, bizim ideal demokrasimizin iradeyle yönetim arasındaki illiyet bağına ne oldu? Tarif ettiğim resimde vatandaşın iradesi sandığa gidip mührü vurmaktan ileriye gitmiyor, adaylar arasındaki tercihi nasıl bir şehirde yaşamak istediği sorusuna bağlı olarak gerçekleşmiyor. Zaten adaylar yapamayacakları ve belki de şehrin sorunlarıyla ilişkisiz şeyleri vadediyorlar, seçilenin de yapabileceği şeyler ve yaratacağı fark sınırlı. O zaman bu tantana, bu kıyamet neden? Beş yılda bir fiks mönüden seçim yapmak demokrasiyse, değil. Hafiye romanlarının hayati sorusunu soralım, “kimin işine yarıyor?”. Gerçekten, bu seçimler kimin işine yarıyor?

Geri sayım başladı, bundan sonraki bir buçuk ayı gerilim filmi tadında geçireceğiz. Sinemada korku türüyle gerilim türü arasındaki farkı sormuşlar Hitchcock’a, “korku filminde masanın altındaki bomba aniden patlar, gerilim filminde saatli bombanın saatinin geri sayımını görürsünüz” demiş özetle. Biz de ne olacağını bildiğimiz bir sona doğru hızla önce yavaş, sonra da hızla ilerliyoruz.

Sonun ne olacağını bildiğimizi söyledim, burada da bulmaca ile esrar arasındaki farka bakmamız lazım. Eğer önümüzdeki sorunu daha fazla bilgiye sahip olduğumuzda çözebiliyorsak, buna bulmaca deriz, niteliksiz dedektif romanlarında öyle olur… Ama önümüzdeki sorun kendiliğinden bir belirsizlik içeriyorsa, bu esrara daha yakın bir şeydir, bir Üçüncü Dünya Savaşı’na gidip gitmediğimiz gibi. Bulmacaların tek bir çözümü olur, daha fazla bilgi daha kolay çözüm anlamına gelir. Oysa bir esrarla karşı karşıya kaldığınızda daha fazla bilgiye sahip olmak ancak kafa karıştırır.

31 Mart seçimlerine giderken, karşımızdaki mesele bir bulmaca mı, esrar mı? Hep söylenegelen şey, eğer belediye başkanlığı seçimlerinden bahsediyorsak hem ilçelerin hem de büyükşehirlerin büyük kısmında kazanan şimdiden belli. Otuz büyükşehrin ancak yedisinde partiler arasında bir rekabet görebiliriz, ilçelerde de oran çok farklı değil. Rekabetçi diyebileceğimiz bazı yerlerde de basit bir bulmacayla karşı karşıyayız, seçimde ittifaklar mı yarışacak, partiler mi? Cumhur İttifakı için YRP’nin ne yapacağı bir bulmacayken, muhalefet tarafında, özellikle büyükşehirlerde İYİP ve DEM’in tutumları belirleyici olabilecek. Bu soruların muhtemel yanıtlarını iki vakte kadar öğreniriz, içimiz rahatlar.

Seçim bulmacasını etkileyebilecek bir dışsal faktör de ekonominin gidişatı olacak. Neredeyse kanun hâline dönüştü, iktidar partileri Mart’ta hep oy kaybediyorlar hem kış şartları hem de ekonominin etkisiyle. 2023 seçimlerinden sonra artan enflasyon, yoksulluk ya da işsizliğin muhalefete kendiliğinden seçimi getirmediği gördük, ancak seçmen ekonomiyi yok saymadığını da kendince gösterdi. Bu nedenle mart ayına kadar yaşayacaklarımız şimdilik kesin saydığımız bazı sonuçları değiştirir mi, işte bu muamma, belirsizlik faktörü burada devreye giriyor.

Yine de seçimler çok karmaşık esrarlar sunmuyorlar, 1 Nisan sabahı uyandığımızda şimdiden bizi geren bu filmin sonunu görmüş olacağız. Seçime girip kazananlar kaybedenler haricinde çok fazla kişinin hayatını doğrudan etkilemeyecek, bunu biliyoruz. Bir de kimin belediye başkanı olduğuna bağlı olarak işinden olacaklar, iş bulacaklar, arsası kıymete binecekler, sosyal yardımlara daha az ya da daha fazla erişecekler için de seçim sonucu üzerine düşünmeye değer olacak. Geri kalanlarımızsa gündelik gailemizin içine döneceğiz.

Eğer kime oy vereceğimizi biz belirlemiyorsak, adayların belirlenmesine herhangi bir dahlimiz olmuyorsa, yerel yöneticileri yaşam kalitemizi nasıl etkilediklerine göre yargılayamıyorsak; bu seçimlere neden ilgi duyalım ki?

Tabii ki yerel seçimler önemli, sıradan bir günümüzün büyük kısmına yerel yönetimlerin dokunuşu var. Gitmek istediğimiz yere nasıl ulaştığımız, yürüdüğümüz yolların temizliği, aldığımız nefesin kalitesi, çocuklarımız götürdüğümüz parklar ve birçok şeyi halletmesini belediyelerden bekliyoruz. Keza, yerel yönetimler ters bir işlev üstlenip yaşadığımız yeri yaşanmaz hâle de getirebiliyorlar, mahallenin ortasına kimseye sormadan kuleler dikmek gibi. Rant ya da başka sebeplerden şehrin bazı bölgelerini önceleyip diğerlerini yok sayarak, ya da elde avuçta ne varsa “façade” düzeltmeye harcayıp geri kalanı virane halinde bırakarak da yaşam kalitemizi düşürdüklerini görüyoruz. Üstelik ellerindeki olanaklarla çok daha fazlasını yapabilecek güce de sahipler.

O zaman şu soruyu sormamız gerekiyor; yerel seçimler bu kadar önemliyse, önemsememiz için neden bunu bir ölüm-kalım meselesi olarak sunulması gerekiyor? Yerel seçimlerde oy kullanmanın zorunlu olmadığı 1980 öncesi günlerde zaten pek de ilgi çekmiyormuş katılım oranı yüzde 70’lere kadar düşmüş. Seksen sonrası dönemde maşallahımız var, yüzde 86 gördük en son seçimlerde. Deneyimimiz gösterdi ki eğer bu seçimler iktidarın “götürülebileceği” bir seçim olarak sunulmazsa, hava da güzelse, pikniğe gitmek yönünde ağır bir eğilimimiz var. Siyasi partiler bu gerçeğin farkında olduklarından seçime doğru gazı verdikçe veriyorlar, gerilimi arttırıyorlar. Her türlü medyanın da bu gazdan istifade ettiklerini biliyoruz, siyasetin magazinleşmesi ve bir at yarışı şeklinde sunulması hem medyaya hem de seçimlere ilgiyi arttırıyor. Sadece bizim sorunumuz değil, bu sene göreceksiniz ABD’de de at yarışı haberciliği geri kalan her şeyi gölgeleyecek.

Yerel seçimlerin birer referandum ya da plebisite dönüşmesi biz vatandaşın işine gelen bir şey değil. Eğer bu seçimler, fiks mönüden seçmek yerine gerçek bir seçim işlevi taşısaydı; biz de önümüzdeki beş yıl boyunca hayatımızı etkileyecek yöneticileri geçmişteki performansları ya da vaatleri üzerinden değerlendirir, oyumuzu ona göre verirdik.

Oysa yerel seçimlerin birer referandum ya da plebisite dönüşmesi biz vatandaşın işine gelen bir şey değil. Eğer bu seçimler, fiks mönüden seçmek yerine gerçek bir seçim işlevi taşısaydı; biz de önümüzdeki beş yıl boyunca hayatımızı etkileyecek yöneticileri geçmişteki performansları ya da vaatleri üzerinden değerlendirir, oyumuzu ona göre verirdik. Onlar da bir sonraki seçimde icraatlarıyla yargılanacağını bilirler, ona göre davranırlardı. Onun yerine hepimizin kimlik hâline getirdiği parti tercihlerimizle “tıpış tıpış” sandığa gittiğimizden böyle bir kaygıları olmuyor, nasıl olsa oylar cepte garanti.

Adayların hem belediye başkanının hem de belediye meclis üyelerinin belirlenme biçimi de bunda rol oynuyor. Her ne kadar bazı yerlerde göstermelik önseçim yapılsa da adaylar genel merkez kararıyla belirleniyor. Parti üyelerinin katılacağı önseçimlerin yerine nasıl yapıldığı bilinmeyen anketler ya da ileri gelenlerle yapılan istişareler bu karara yol gösteren “veriler” olarak kullanılıyor, bu da kararları meşrulaştırıyor biraz. “Kazanacak aday” ya da “en fazla oy alacak aday” argümanları bu verilerin süzülmesiyle elde ediliyor, doğruluğu tartışılır. Bu söylediğim belediye başkanlarının bir kısmı için geçerli, belediye meclis üyelerinde karar genel merkezin iki dudağı arasında… İstanbul’da ilçenin karar verdiği listenin yolda değiştiğini ya da sıraların açık arttırmaya çıkarıldığını da duyduk zamanında. Bir insan neden belediye meclis üyesi olmak ister, bu başka bir tartışmanın konusu.

Eğer kime oy vereceğimizi biz belirlemiyorsak, adayların belirlenmesine herhangi bir dahlimiz olmuyorsa, yerel yöneticileri yaşam kalitemizi nasıl etkilediklerine göre yargılayamıyorsak; bu seçimlere neden ilgi duyalım ki? Şu hâliyle yerel seçimler oynanmakta olan “ortaoyununda” başka bir perde o kadar, Kavuklu gelsin, Pişekar gitsin; gülelim, eğlenelim. Oysa demokrasinin sahteleştiği her bir seçim, bir sonraki idarecimizin niteliğini belirliyor, bunu bilelim.

Sadece son bir ayı düşünelim. “Pençe-Kilit Harekâtı” bölgesinde yirmiden fazla asker yaşamını kaybetti, bölgede çatışmaların devam edeceğine ve bu sayının artacağına inanan uzman sayısı çok. “Güvenlik uzmanlığı” denilen alan hayli spesifik, hayli de bilgi sahibi olmayı gerektiriyor, bizim gibi sıradan insanların bu konuda kesebileceği ahkam sınırlı.

Televizyonda ya da internette gördüğümüz her uzman sıfatlı kişiye hiç sorgulamadan inanalım demiyorum; ancak bu kayıpların nedenleri, yerindeliği ya da işlevi üzerine kanaat bildirmek biraz haddi aşan bir konu olur. Devletin elinin değdiği her şeyde olduğu gibi, güvenlik meseleleri de bir tür teknokratik yapılanmadan geçmiş durumda, işin ehlinin eline bırakılması gereken bir “tekhne”, yani zanaat olmuş.

Eskiden bu iş için yetiştirilen aristokratların boş zaman meşgalesi olan savaş da günümüzün iyi yetiştirildiği varsayılan profesyonel askeri elitinin yönetimine devredilmiş. Bir yerde profesyonelleşme, zanaatlaşma olunca da bir tür bilgi hiyerarşisi de kendiliğinden devreye giriyor, “ne kadar biliyorsan, o kadar konuş” mottosu geçerli oluyor. Bir insanın ne kadar bildiği önemli, önemli olmasına da neyi bildiği ve nasıl bildiği de bir mesele; insanlık tarihi çöpe atılan “bilimsel” bilgiler ile dolu. Askerin bilgisinin nasıl oluştuğu başlı başına bir araştırma alanı, ülkemizde de oldukça da bakir.

Güvenlik meselelerinin “teknik” kısımları sıradan insanın havsalasının almayacağı meseleler olsa da sonuçları doğrudan bizi ilgilendiriyor. Şehit haberlerinin arkasından gelen bir kısmı virane, bir kısmı da kenar mahallelerdeki evlere asılmış bayraklar tabii ki can acıtıyor, son gördüğümüz deprem çadırındaki Türk bayrağına arkamızı dönmemiz mümkün değil.

“Şehitleri sayılara indirmeyelim, hepsi birer can” yaklaşımıyla bize aktarılan yaşam öyküleri, televizyonlarda detaylarıyla verilen cenaze törenleri, sıra sıra dizilmiş siyasetçiler ve üst düzey askerler; hepsi yaşananın bizim meselemiz olduğunu bir kez daha yüzümüze çarpıyor. Totaliter yönetimlerin kayıp savaşlarını sürdürebilmelerini mümkün kılan gerçekleri toplumdan uzak tutabilme becerileri; o yüzden de gerçek üzerindeki tekellerini sürdürmek onlar için hayati. İkinci Dünya Savaşı’nın son günlerinde bile Almanya’nın savaşı kazanacağına dair bir inanç varmış Alman halkı arasında, o alternatif gerçeklikte yaşıyorlarmış çünkü. Bu nedenle de medyada çoğulculuk bir erdem olarak sunulmakta, çünkü siyasetçilerin örttüğü “sis perdesini” aralamak gibi bir işlevi olacağına inanılıyor, tamamen ortadan kaldırmasa da.

Sorun, karar ve eylemlerinin sorumluluğunu kimin üstleneceğinde ve daha önemlisi kime karşı sorumlu olacaklarında. Profesyonel olarak tabir edilen ve idealize edilen düzende herkes yaptığı işten sorumludur, başarısız olursa hesabını bir üstüne verir, öyle derler. Hesabın ne olacağı da bilinir ki hata yapmaktan kaçınılsın.

Madem güvenlik meselelerinin sonuçları bizi ilgilendiriyor, öte yandan bu konular biz sıradan vatandaşın kavramayacağı kadar karmaşık meseleler; nasıl dahil olacağız bu işe? Vatandaşa sorulsa, “şu savaşa mı girsek” ya da “askeri şuraya mı kaydırsak” diye, düzgün yanıt alınamayacağı kesin. Aşırı bir metaforla, “bari cerrahlar da ameliyat sırasında sorsunlar” denebilir, doğrudur. Kitlelerin bilgeliği diye bir şey var, ortalama akıl pek bir şey başaramasa da akılların ortalamasının mantıklı sonuçlar ürettiği biliniyor; ancak bu tür bir bilgeliğin teknik olarak addedilen meselelerde işe yaramadığını kullandığı otomobil yol ortasında stop eden herkes bilir. Zaten bir meseleyi teknik olarak kabul ettikten sonra o işi işin ehline bırakmak, yani toplumsal iş bölümü modern toplumun temel direği. Güvenlik meseleleriyle işin profesyonelleri, yani ordu-asker ilgilensin, burada sorun yok. Sorun, karar ve eylemlerinin sorumluluğunu kimin üstleneceğinde ve daha önemlisi kime karşı sorumlu olacaklarında. Profesyonel olarak tabir edilen ve idealize edilen düzende herkes yaptığı işten sorumludur, başarısız olursa hesabını bir üstüne verir, öyle derler. Hesabın ne olacağı da bilinir ki hata yapmaktan kaçınılsın.

Bu mantıkla profesyonel bir orduda da hesap verme sorumluluğu emir-komuta silsilesinde de yukarıya doğru gider, erden başlar generallerde biter herhalde. Bu ideal düzende herhangi bir eylemin sonuçlarının sorumluluğunun kimde olduğunun açıkça tanımlandığı varsayılır, makinede her dişlinin işlevi tanımlıdır. Öte yandan bürokratik siyaset adı verdiğimiz bir gerçek de her daim bulunur; bürolarda, kapalı kapıların ardında yürütülen pazarlıklar, “kimin kimin adamı” olduğuna bağlı örgütlenen klikler, alınan kararlardan etkilenecek, dolayısıyla da işe dahil olmak isteyecek “paydaşlar”, üstüne de dişlilerin insanlar olduğu gerçeği bu ideal düzenin sadece ders kitaplarında olduğunu hatırlatır. Aklın ortadan kaldırmaya çalıştığı “sis perdesi” bu kez her bürokratik kurumda olduğu gibi askeriyede de manzaranın üstünü örtebilir.

Diyelim ki kusursuz tasarlanmış ve bir makine gibi çalışan, kurumlaşmış bir orduya sahipsiniz. Bu ordunun bir noktada siyasi otoriteyle temas etmesi ve ona hesap vermesi gerekir ki; kararları bir meşruiyet taşısın. Modern devlette bu siyasi temas farklı noktalarda gerçekleşebilir, genelde devletin başı ordunun da başkomutanı olma işlevini üstlenir (bizde bu görev TBMM adına üstleniliyor). İş pratiğe gelince bu görevi kabinedeki Savunma Bakanı, bazen de Başbakan yürütür, en üst düzey profesyonel asker olan Genelkurmay Başkanı’nın da bu pratik görevi üstlendiği görülür, tabii onun siyasi sorumluluğu olmaz. Askeriyenin siyaset ile ilişkisinde başka bir bağ da parlamento düzeyinde kurulabilir, parlamentolar Savunma Bakanlığı’nın bütçesini belirler, özel komiteler devreye girip soruşturmalar yürütebilir, savaş açmak ya da sınır dışı operasyonlar gibi konularda da parlamentonun onayı gerekir. Bu açıdan askeriyenin sorumluluğu siyasi otoriteye karşıymış gözükür. Siyasilerle ordunun arasındaki ilişkinin kâğıda dökülmeyen niteliği ya da parlamentonun denetim işlevini yerine getirmediği bambaşka bir mesele olarak önümüze gelir, ABD bağlamında dile getirilen “askeri-endüstriyel kompleks” devletin en büyük harcama kaleminin savunma harcamaları olduğu durumlarda resmin idealize edilenden çok farklı olduğunun iyi bir örneği olarak bilinir.

“Gelişmekte olan” demokrasilerde askeriyeye “gardiyan” rolü atfedilir, özellikle gerici güçlere karşı ilerici ruhu korudukları söylenir. Roma İmparatorluğu’na atıfla “Pratoryen” muhafızlar düzenin koruyucusu olarak işlev görürler, bazen topluma bazen de imparatorun şahsındaki siyasetçiye karşı korurlar.

Pekiyi, güvenlik meselelerinde nihai sorumluluk sahibi siyasetçiyse, vatandaş bu resimde nereye düşer? Günümüz demokrasilerinde siyasetçilerin hesaplarını sandıkta vermeleri gerektiği varsayılıyor; hiçbir hesap vermemelerinden iyidir. Ancak sandığın bu işlevini ne kadar sağlıklı yerine getirdiği tartışmalı, malum seçimlerde oy kullanırken “şu konuda başarılı, bu konuda başarısız” deme şansımız yok, külliyen yaptıklarını onaylıyor ya da reddediyoruz. Daha da beteri, umumi bir vekalet de veriyoruz seçilen siyasetçiye. Güçler ayrılığı çalışsa, onu buna kırdırma şansımız olurdu, yani yürütmenin yaptığını yasamaya denetlettirme, o da çalışmıyor malum. Bazıları işin “dördüncü kuvvet” adı verilen medyaya düştüğünü savunuyor. Ama medyanın da siyasi bir kurum olduğu, bizimki gibi ülkelerde medya sahipliğinin başka yatırımların kolaylaştırıcılığına dönüştüğü ve bağımsızlığının tartışmalı olduğu durumlarda bu da geçerli değil. Hoş, çoğulculuğuyla övünen Anglosakson medyasının savaş ve çatışma durumlarında yangına elinde benzin bidonuyla gittiğini biliyoruz, bu iş belki de çoğulculuktan öte bir mesele.

Denetleme işini sivil topluma bırakabilir miyiz? Sivil toplum denetleyecek bir teknik bilgiye sahip mi, bu bilgiyi edinebilir mi başlı başına zor sorular. Sivil toplum siyasi çıkarlardan ya da güç yapılarından bağımsız olabilir, bu da zor bir soru. En önemlisi sivil toplum dediğimiz o gri alandaki kurumların bir yaptırım gücü olabilir mi? Ülkemizdeki gibi sivil topluma “doğal şüpheli” olarak bakılan bir siyasi kültür varsa, zaten o taraftan denetleme beklemek imkânsız. Bu işte kamuoyuna bir rol düşer mi? Onun zor olduğu zaten başta söyledik.

Sadece ülkemizde değil, dünyanın herhangi bir coğrafyasında bu zor sorularla karşılaşabiliriz. Çok uzağa gitmeye gerek yok, şu anda Gazze’de olan bitene bir bakalım, oradaki askeri harekatın sonuçlarının sorumluluğu kimde? İsrailli askerlerde mi, onlara emir veren generallerde mi, Başbakan Netanyahu’da mı, onu seçen İsrail vatandaşlarında mı? Savaş sona erdiğinde, bu yaşananların hesabı sorulabilecek mi, sorulacaksa kime sorulacak? Savaşı kaybetmediğiniz sürece kimsenin size hesap sormadığını tarihten, örneğin Nürnberg yargılamalarından öğrendik, ama tarih ilkinde bir trajediyse, ikincisinde bir fars oluyor, bunu da biliyoruz.

“Gelişmekte olan” demokrasilerde askeriyeye “gardiyan” rolü atfedilir, özellikle gerici güçlere karşı ilerici ruhu korudukları söylenir. Roma İmparatorluğu’na atıfla “Pratoryen” muhafızlar düzenin koruyucusu olarak işlev görürler, bazen topluma bazen de imparatorun şahsındaki siyasetçiye karşı korurlar. O zaman da başka bir Roma deyişi akla gelir: “quis custodiet ipsos custodes”, yani koruyuculardan kim koruyacak?

Bugün itibariyle AK Parti de İstanbul’da yarışacak adayını açıkladığına göre artık koltuklarımıza yerleşip seçim sürecini heyecanla takip edebiliriz. Meraklısı bilir, derler ya “atlar start hakeminin emrine verildi”, işte tam o noktadayız, bundan sonrası kıran kırana bir yarış. Eğer başka bir tür gelişme dikkatimizi çalmazsa -coğrafyanın kader olduğu gerçeği burada kafamıza dank ediyor, depreminden savaşına her tür bela var buralarda- önümüzdeki yaklaşık üç ayı seçim adrenalini bağımlısı olarak geçireceğiz demek ki.

Eskisinden yenisine her türlü medya ekmeğini bu tür “at yarışı” benzeri seçimlerden yediğinden; alaylı ya da mektepli her türlü uzman “uzmanlığını” bu fırsatla gösterdiğinden; yerel de olsa seçimin sonucu hepimizi bir derece ırgaladığından ve en önemlisi bu seçimi kazanmak ya da kaybetmek siyasetçi tayfası için hayati olduğundan bu derece gerilim anlaşılır. Bu sadece bize özgü değil, bakın ABD’de başkanlık yarışı şubat ayı itibariyle başlayacak, orada da başka bir şey konuşulmayacak bir yıl. 2024 yılı seçimler yılı, elli ülkede milyarlarca kişi ulusal, çok daha fazla ülkede de yerel seçimlerde oy kullanacak. Ulusal seçimler arasında tabii ki ABD, Hindistan, Rusya ve Meksika; yerel seçimlerde de Meksika, Brezilya, Endonezya, İngiltere ve tabii ki Türkiye ilgi çeken seçimler olarak ön plana çıkıyor. Bahis sitelerinde bu seçimlerin bazıları için masa açıldı bile, Trump 1’e 2.4, Biden 1’e 3.3 veriyor. Türkiye henüz dikkati çekmiş olmasa da geçen seçimler ülkemizin de kumarbazlar tarafından sevildiğini gösteriyor.

Ülkenin kaçınılmaz kaderi, yaşanan her şey üç şehir, üç siyasetçi ve üç takım arasında yaşanıyormuş gibi temsil edildiğinden, dikkatimizi tabii ki İstanbul ve Ankara Büyükşehir Belediye Başkanlıkları ve birkaç tane de ilçe belediyesi yarışına vereceğiz, diğerleri de yerelin meselesi olarak algılanacak. Bu şehirlerin nüfus ve ekonomik ağırlıklarına bakıldığında böyle bir şaşılık insanı şaşırtmamalı, öte yandan İstanbul’u kimin yönettiğinin Yozgat merkez ilçe mahallelerinde yaşayan insana çok da faydası yok. Görmediğimiz, daha doğrusu medyanın bize göstermediği o şehirlerde de belki kıran kırana seçim yaşanacak ama bizim bundan haberimiz olmayacak, magazin değeri taşıyacak birkaç gelişme olmazsa.

Son dönemde demokrasilerin gerilemesinden ya da daha kötümser bir bakışla ölmesinden bahsediyoruz ya, işte yerel siyasetin görünmez hale gelmesinin bunda hayli bir katkısı var. Ulusal seçimlerin “kazan ya da öl” sloganıyla çerçevelenen sıfır toplamlı oyun olarak temsil edilmesi hem siyasetçinin hem medyanın hem de bir yerde kafasını çok karıştırmak istemeyen seçmenin işe geliyor. Yerelin önceliklerinin ya da yerel siyasetin dolambaçlı yollarının anlaşılmasına gerek duymayan, liderler ya da alt-liderler arası laf atışmasına indirgenmiş bir siyaset tarzı aslında tam tersine bir işlevi, siyasetsizleşmeyi de kendiliğinden yerine getiriyor. Siyaset meydanında değinilmemiş meseleler “mesele edilmediğinden” ya siyaset-dışı ya da siyaset-üstü olarak tanımlanıyor, böylelikle de vatandaşın müdahale alanının dışına çıkmış oluyor. Oysa aslında yaşadığımız her şey siyasi, yaşamın sık sık bize hatırlattığı gibi.

Üretim süreçleri nasıl teknikleştiyse, siyasanın da teknikleşmesi, akıl ve bilime yer açması gerektiği görüşü yirminci yüzyılın tamamına damgasını vurmuş. Kitleler duygunun, bürokratlar/teknokratlar da aklın tarafında görülmüş. Siyasetçiler de bu gerilimden rant sağlayan ve kitlelerin hezeyanlarını kendi çıkarları için kullanan aktörler olarak sahnede yerlerini almışlar.

Kolaylıkla uzun bir liste yapabiliriz, kadına yönelik şiddetten eğitim sisteminde tıkanıklığa, geçim zorluğundan artan genç işsizliğine, sağlık hizmetlerindeki gerilemeden trafik sıkışıklığına; bunların tamamı hayli siyasi meselelerdir, öyle sunulmasa da… Daha âli meselelere de gelebiliriz, hak-hukuk meselelerine, yargı bağımsızlığına ve düşünce özgürlüğüne; bunlar da siyasi. Ya da küresel ısınma, depremler, yangınlar, su baskınları ve kıtlıklar gibi insanlığa dair sorunları da masaya koyabiliriz, onlar da siyasi. Bir pandemi daha kapımızı çalabilir, ona ne kadar hazır olduğumuz sorusu da siyasi… Bütün bunlar ve sayamadığım onlarca sorun siyasiyse, tartışılan çözüm önerileri siyasi mi?

“Akılcı bürokrasi” kavramının keşfinden beri bu ve benzeri birçok konu insanın aklının yetmeyeceği, kamunun havsalasının almayacağı “teknik” konular olarak görülmekte, “bırakınız uzmanlar çözsün” denmekte. Kitle iletişimi, kitle üretimi ve kitle demokrasisinin yaygınlaştığı, kitle partilerinin doğduğu on dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısından itibaren, kitle kelimesi biraz mekruh bir şeymiş gibi kullanılmakta. Gustave LeBon bizi “sürü psikolojisine” karşı uyarmış, Ortega y Gasset “kitlelerin isyanından” bahsetmiş ve elitleri sorumlu davranmaya çağırmış, Nietzsche ve Freud’de kitleleri ele avuca sığmaz niteliksiz güruhlar olarak görmüşler, irrasyonellikle eş tutmuşlar. Üretim süreçleri nasıl teknikleştiyse, siyasanın da teknikleşmesi, akıl ve bilime yer açması gerektiği görüşü yirminci yüzyılın tamamına damgasını vurmuş. Kitleler duygunun, bürokratlar/teknokratlar da aklın tarafında görülmüş. Siyasetçiler de bu gerilimden rant sağlayan ve kitlelerin hezeyanlarını kendi çıkarları için kullanan aktörler olarak sahnede yerlerini almışlar.

Bizim asli meselemize, yani birazdan seyre koyulacağımız kendi yarışımıza bakarsak ormanda bir yol ayrımından bahsetmek söz konusu değil. Yani önümüzdeki dönemde herhangi bir siyasetçinin, medya mensubunun ya da vatandaşın “az yürünmüş yoldan gitme” olasılığı yok, cümbür cemaat, otobana dönmüş yola gireceğiz.

Oysa unuttuğumuz bir husus var, zanaat anlamındaki “tekhne” de hayli siyasi. Bu saydığım düşünürler başta olmak üzere -onlar da kanaat zanaatkarı, oksimoron gibi gözükse de-, bürokratlar, teknokratlar, bilim insanları ve işinin ehli gözüken her türlü profesyonel var olan siyasi sistemin bir parçası. İçinde ya da dışında olmaları, iktidara ya da muhalefete destek vermeleri, söylemlerinde kendilerini aklın ve bilimin temsilcisi olarak sunup sunmamaları fark etmez. Yaptıkları eylem, karşılığında maaşlarını ya da benzer kazançları sağladıkları iş var olan siyasi gerilimlerle bir şekilde mutlaka ilişkili. Müteveffa Bruno Latour bize steril laboratuvarların ne derece politikaya gark olduğunu göstermişti, benzer bir şekilde bürokrasilerin nasıl işlediğini yerinde gözlemleyen, Güney Amerika’dan Afrika’ya, Komünizm-sonrası Rusya’dan Hindistan’a kadar çok farklı coğrafyalar “sokak bürokratlarının” kafalarının çalışma biçimine odaklanan çok sayıda akademik çalışma var. Şirketlerin, sendikaların ya da sivil toplum örgütlerinin de ne derece siyasallaşmış olduğu konusunda kişisel gözlemlerimiz yeter herhalde. Yaşamı siyasi ve siyasetdışı gibi iki yapay parçaya bölmek ve ikinci yarıyı sorgulanamazmış gibi sunmak, kişilerin ve zümrelerin iktidarından öte bir şeye yaramıyor, gördük.

Aslında bir tür diyalektik ilişki olduğunu söyleyebiliriz, ne zaman dizginler halka verilse, bunu teknokratik yeniden yapılanma takip etmiş, bahanesi de halkın “duygularını” kötüye kullanan siyasetçiler olmuş. Öte yandan halkı halka rağmen yönetme arzusundaki teknokratların başarısızlıkları da sözü sahibine verme iddiasındaki “popülist” siyasetçilere fırsat sağlamış, sonra yine bir “akılcılaşma” sürecine girilmiş. Batı’nın başımıza açtığı küresel ısınma, finansal kriz ve mülteci sorunu gibi ağır meselelerle baş etmedeki kasıtlı/kasıtsız beceriksizlikleri, tıpkı şu anda şahit olduğumuz Gazze’deki kırım karşısındaki aciz tutumları; bu halin uyandırdığı hınç duygusundan istifade etmek isteyen “kaba” siyasetçilerin önünü açmış durumda. Önümüzdeki yıl yapılacak seçim sonuçlarını bu perspektiften değerlendirmek hayli fikir açıcı olabilir, şimdiden yazalım.

Bizim asli meselemize, yani birazdan seyre koyulacağımız kendi yarışımıza bakarsak ormanda bir yol ayrımından bahsetmek söz konusu değil. Yani önümüzdeki dönemde herhangi bir siyasetçinin, medya mensubunun ya da vatandaşın “az yürünmüş yoldan gitme” olasılığı yok, cümbür cemaat, otobana dönmüş yola gireceğiz. Seçim tartışmaları bizi pek de ırgalamayan konulara sıkışacak, zaten diğer konular da pek heyecan verici olmadığından ilgi çekmeyecek. Seçim akşamı da haritada il boyamaca oynayıp biraz gerilip, biraz rahatlayacağız; seçim kaybetme travması kolayca atlatılabiliyor, gördük. Peki, birisi tam tersini yaparsa, az yürünmüş patikaya dalarsa, başımıza gelen her şeyin ne kadar siyasi olduğunu ve bunların çözümünün ancak siyaseten mümkün olduğunu söylerse, ne olur? İyi para, kötü parayı kovar mı? Eski köye yeni adet gelir mi? Yoksa eski tas, eski hamam; aynı Karagöz-Hacivat oyunu devam mı eder? Tıpkı çok bilmiş Hacivat’ın da söylediği gibi: “O söylese ben dinlesem, efendim haddim olmayarak bendeniz söylesem, bizi seyreden dostlar gülseler eğlenseler…” Hadi size iyi eğlenceler…

Bir hafta sonra bir uzun seçim yılını kapatmış olacağız hayırlısıyla… Tarihçi Braudel’in tanımladığı gibi düşünmeliyiz. Belki de Mart 2019'la başlayan, Haziran’da ivmelenen, Mayıs 2023'te zirvesine varan ve Mart 2024'te de perdenin şimdilik ineceği bir seçim sürecinden bahsediyoruz, ucunda iktidar değişiminin ışığının görüldüğü beş yıllık bir süreç.

Şunun şurasına bir hafta sonra bir uzun seçim yılını kapatmış olacağız hayırlısıyla… Uzun derken, tarihçi Braudel’in tanımladığı gibi düşünmeliyiz. Belki de Mart 2019'la başlayan, Haziran’da ivmelenen, Mayıs 2023'te zirvesine varan ve Mart 2024'te de perdenin şimdilik ineceği bir seçim sürecinden bahsediyoruz, ucunda iktidar değişiminin ışığının görüldüğü beş yıllık bir süreç. İçinde pandemisinden ekonomik krizine, depreminden bölgesel savaşlarına kadar her şeyi içeren karmakarışık bir beş yıl.

Bu “uzun” seçim yılının siyasi hayatımıza etkilerini görecek miyiz, göreceksek de nasıl göreceğiz bilemiyorum. Olmayacak şeyler oldu, mesela bir partinin genel başkanı (şimdilik) kongreyi kaybetti, alışık olmadığımız pratikler. Düne kadar aynı masanın etrafında hemhal olanlar kanlı-bıçaklı oldular, zaman zaman hepimize “Allah kurtarmış!” dedirtecek açıklamalar yaptılar. Bir dizi miniskül parti hayalini bile kuramayacakları rakamlarla meclisimize dahil oldular, buradan nereye giderler göreceğiz.

Sağcıları aday gösteren, sonra da pişman olan sosyalist partiler de gördük; sağlı-sollu fark etmez her partiden her dönem teveccüh gören vazgeçilmez siyasetçiler de. Adaylığına atandığı belediyenin sokaklarını bilmeden başkanlığına soyunanlar da oldu, aday gösterilmediğini anladığı gün bağımsızlığını ilan edenler de. Bir açıdan baksanız bir dizi siyasi beceriksizlik izledik, bir açıdan da “kartların yeniden dağıtıldığı” bir dönem yaşadık. Oyun King mi, Pişti mi bilebilsek eğlenceli bile olabilirdik ama sanırım oynayanlar da izleyenlerden daha bilgili değil bu konuda…

Siyasetin bu tür bir karmaşaya neden dönüştüğünü anlamak da kolay değil. Sonuçta 2002'den beri tek bir partinin hükmettiği, hariçten destekçisinin altmış yıllık bir gelenekten geldiği bir ülkeden bahsediyoruz. Ana muhalefet partisi Cumhuriyet ile yaşıt, isterse yaş bile büyütebilir.

Sahnedeki siyasetçilerin yaş ortalaması 60'ın üstünde, her birinin çeyrek asırdan fazla siyasi deneyimleri bulunuyor, “genç” lider dediğimizin Erdal İnönü’yle çekilmiş fotosu var, ne diyorsunuz siz? Netice, bu denli beceriksizlik, zanaat ya da alet eksikliğinden kaynaklanmasa gerek.

Kürt siyasi hareketinin DEM’li hali 1990'lardan beri aç-kapa her türlü baskıya rağmen varlığını sürdürüyor. İnandırıcı gelmese bile küçük muhalefet partisi köklerini Adnan Menderes’e, o da olmadı Süleyman Demirel’e dayandırabilir. Şu çizdiğimiz resimden daha kurumsallaşmış bir siyaset sahnesi olabilir mi? Türkiye siyasetinin sağlam bir binaya dönüşmesini engelleyen askeri müdahalelerin enformel olanının üzerinden 25 yıl geçti, hala mı izi var? Sahnedeki siyasetçilerin yaş ortalaması 60'ın üstünde, her birinin çeyrek asırdan fazla siyasi deneyimleri bulunuyor, “genç” lider dediğimizin Erdal İnönü’yle çekilmiş fotosu var, ne diyorsunuz siz? Netice, bu denli beceriksizlik, zanaat ya da alet eksikliğinden kaynaklanmasa gerek.

Bir başka açıklama toplumla siyaset arasındaki uçuruma değinebilir. Gerçekten de herhangi bir sıradan günde televizyondaki siyasi açıklamaları dinleyip sosyal medyada biraz dolandığınızda iki ayrı ülkede yaşadığınızı düşünebilirsiniz. Siyasilerimiz sosyal medyayı dinleme değil, söyleme aracı olarak gördüklerinden -Erdoğan’ın X’te takip ettiği kişi sayısı 120, Özel’in 1138, Akşener’in 1345, İmamoğlu’nun 777- sosyal medya gündemini takip etmediklerini düşünebiliriz. Sosyal medya kullanıcıları da zaten ülkemizin ortalama insanından çok farklı bunu da biliyoruz. Yine de illa ülkedeki siyasi atışmaları dinleyecek değiller ya, sosyal medya sayesinde küresel meselelere ve tartışmalara aşina olma fırsatı da var, bunu kaçırıyorlar.

Sosyal medyayı bir kenara bırakıp sokağa çıkalım, sokaktaki insanın derdiyle hemhal olabiliyor mu siyasilerimiz? Halkın en önemli sorunu tabii ki ekonomi, işsizlik, enflasyon, geçim sıkıntısı…

Sosyal medyayı bir kenara bırakıp sokağa çıkalım, sokaktaki insanın derdiyle hemhal olabiliyor mu siyasilerimiz? Halkın en önemli sorunu tabii ki ekonomi, işsizlik, enflasyon, geçim sıkıntısı… Biraz uzun vadeli sıralayacak olsak terör diyebilirler, savaş ya da göçmenler de masaya düşebilir. Pekiyi, bizim siyasetçilerimiz bu sorunlardan etkileniyorlar mı? Son dönemde birkaçının mal varlığını öğrendik -Allah eksiltmesin, arttırsın- ama enflasyondan zarar gördüklerine dair bir izlenim edinemedik, hatta bazıları enflasyona sebep bile olabilirler -malum kira artışları da enflasyona yol açıyor-. Siyasi sınıfımızın işsiz kalma gibi bir sorunları da yok, en fazla sıkıldıklarında kendilerine ofis açıyorlar, geleni gideni oluyor o ofisin. Çoluk çocuğu nasıl okutacağız türü kaygılardan da uzak olduklarını mahdumlarının iştigal ettikleri işlerden anlıyoruz, orada da bir sıkıntı yok. O zaman siyasilerimizin sabah uyandıklarında dert ettikleri meselelerle biz sıradan insanların meselelerinin aynı cümle içerisinde bile geçmediğinden emin olabiliriz.

Siyaset hep böyleydi diyebilirsiniz, sonuçta ülkenin siyasi elitleri diğer insanlar gibi yaşayacak değil ya, elit olmak ayrışmayı gerektirir. Yine de bazı kültürlerdeki “eşitlikçilik” baskısı kadar sahici olmasa bile en azından kibarlık gereği tevazu iyi gelebilirdi. Ahlaki gerekliliği bir kenara bırakalım, popülizmin zirve yaptığı bir dönemde halktan biri gibi gözükmek için bile çaba harcanmıyor. Siyasi liderlerimizle ilişkimiz tıpkı miting meydanı gibi, onlar yukarıdan istediklerini söylüyorlar, biz yanıt veremiyoruz üstüne rolümüz de ne söylerlerse alkışlamaya inmiş durumda. Şimdi milyarder Trump’ın kendisini halktan biri olarak sattığı bir “Zeitgeist”ta sahicilik kimin umurunda diyebilirsiniz, ancak en azından kendisi bu yönde bir çaba sarf ediyor, takdire şayan…

Siyasetçinin halktan biri olmasını beklemek zaten naiflik, çünkü siyaset yapabilmek de bir tür sermayeler toplamına bağlı… Bunun içerisinde mutlaka para olmalı, en azından geçim kaygısı taşırken meydanlarda ya da parti binasında vakit geçiremezsiniz. Eş, dost, akraba ya da elden tutacak bir ağabey de lazım sosyal sermaye olarak ki önünüzü açsın. Yaşadığınız coğrafyaya göre bazı sembolik işaretler de lazım, bu İngiltere’de mezun olunan okul olabilir, başka ülkelerde de şöhret bu işe yarayabilir. Bütün bunlarda bir minimumu tutturmadan siyasette başarılı olmak imkânsız.

Vatandaş gibi davranamayabilirsiniz ancak vatandaşı anlamaya çalışabilirsiniz, biz de eksiklik burada. İşte yıllardır seçim yapıyoruz, doğrudan gözlemledik, siyasetçilerimiz vatandaşı anlamak için ne gibi bir çaba harcıyorlar?

Bununla birlikte vatandaş gibi davranamayabilirsiniz -bir rahmetli başbakanımız ilk bakan olduğunda kendi makam arabasını getirmişti yanında- ancak vatandaşı anlamaya çalışabilirsiniz, biz de eksiklik burada sanırım. İşte yıllardır seçim yapıyoruz, doğrudan gözlemledik, siyasetçilerimiz vatandaşı anlamak için ne gibi bir çaba harcıyorlar? Siyasi parti örgütlerinin kılcal damar gibi işlemeleri lazım, yani hem sokağı canlı tutacaklar hem de sokakta ne varsa yukarıya taşıyorlar. Bizde bu iki yönlü akışı dert eden bir yapılanma mı var, yoksa her yerde gördüğümüz pederşahilik, “büyüklerimiz bilir” yaklaşımı mı hâkim? Genel merkez para göndermesi elektrik faturasını ödeyemeyecek, çay kaynatamayacak kadar fakir parti örgütlerinden bahsediyoruz. Vatandaşı dinlemenin bir yolu doğrudan temas ama maiyetiyle çarşı-pazar gezmenin, ev toplantıları düzenlemenin bir diyalog yaratmadığı da kesin. Bu gözler ilk defa gittiği şehrin sorunlarının nasıl çözüleceğini haziruna anlatan lider adayı gördü, ne diyorsunuz siz? Vatandaşı dinlemenin “bilimsel” yolları da var, işkembe-i kübradan seçim sonucu tahmin eden anketçileri kenara bırakın ama bin farklı yolla insanların dertlerinin ne olduğunu öğrenmek mümkün. Bizim siyasetçilerimiz zaten anket sevmezlerdi, diğer yöntemleri de bir tür “abrakadabra” işi olarak gördüklerinden güvenmiyorlar. Bu güvensizliği yaratmakta meslekten şamanların katkısı büyük, tartışılmaz.

Eh, zaten sınıfsal olarak ayrışmış bir siyasetçi kadromuz var. Siyasi parti örgütleri, gündelik siyasi faaliyetler ya da modern yönetim biliminin sağladığı araçlar da yetersiz kalıyor. Bir de vatandaşın derdini dinlememenin de sandıkta bir cezası yoksa, siyasetçi neden “kassın” ki? Geldiğimiz siyasi ortamda insanlar partisinin aday gösterdiği “kovaya” bile peşinen oy vereceklerini söylerken, bir siyasetçi için kovadan ötesi olmak için bir motivasyon var mı?

O zaman suçluluk ibresi yine bize, “eli kırılası” seçmenlere dönüyor. Neden her seçimde “tıpış tıpış”, “paşa paşa” bize işaret edilen adaya oy veriyoruz ki? Eli taşın altında olan, bizim gördüğümüz zarardan etkilenecek, bizim korkularımızı/kaygılarımızı taşıyan adayları tercih etsek; haydi fiks mönüde yok bari bu tarife uymayanları elesek? O zaman biraz daha sorumlu davranırlar diye düşünmeden edemiyor insan. Önümüzdeki pazar, mührü elinize aldığınızda bir sorun kendinize bakalım, önümdeki adaylardan hangisi bana daha fazla benziyor, benim sorunlarımı yaşıyor ve beceremezse hayatından bir şeyler kaybedecek? Bu soruya yanıt alamazsanız dert etmeyin, oy kağıdını katlayıp cebinize koyup çıkmak serbest, “bu seçimde oy vermemiştim” diye torunlarınıza gururla gösterirsiniz.

Originally published at https://yeniarayis.com on March 24, 2024.

En yakın akrabamız şempanzelerle genetik benzerliğimizin %98.8 olduğu -diğer insanlarla %99.5- göz önünde tutulursa, diğer hayvanlardan da öğreneceğimiz şeyler olabilir.

Nasıl bir dünyada yaşıyoruz? İnsanın insanın kurdu olduğu, düşenin dostunun olmadığı ve her koyunun kendi bacağından asıldığı bir dünya mı burası? Dikkat edin soru “nasıl bir dünyada yaşamak istiyoruz” değil, her ne kadar düşüncelerin gerçeğe dönüşmek gibi bir özellikleri olsa da mesele dünyayı ve insanları nasıl gördüğümüzde… Sadece insanları değil, bu küreyi mesken tutmuş bütün canlılar hakkında ne düşündüğümüz, önümüze çıkan sorunlarda nasıl davrandığımızı doğrudan belirliyor.

Çok uzun zamandır üzerimizde bir hayalet dolaşıyor, komünizmin hayaleti gibi hayırlı bir hayalet de değil. Chicago’lu Milton Friedman’da, aktör eskisi Ronald Reagan’da, “Demir Leydi” Margaret Thatcher’da ve bizim “tonton” Turgut Özal’ımızda somutlaşan bir hayalet. Karikatürlerde dişinden kan damlayan vampir olarak resmedilen, yerli yersiz çok fazla kullanıldığı için bir tür palavraya dönüşen neoliberalizmin hayaleti diyebiliriz. Bakmayın kendilerinin bizzat birer karikatürmüş gibi davranmalarına, ABD Başkanı Donald Trump da Arjantinli Javier Milei de bu türün sonradan gelme örneklerinden, yeniden popülerleşmeleri sadece alternatiflerinin beceriksizliğinden değil, zihinlerimiz ve kalplerimizin çoktan fethedilmiş olmasından.

Dedim ya, yerli yersiz kullanılmaktan aşınan bir kavram neoliberalizm ama somut bir gerçekliğe de işaret ediyor. Bugün dünyamıza biçim veren ve gideceğimiz yönü tayin eden egemen ideoloji neoliberalizm, kabul edelim.

EGEMEN İDEOLOJİ NEOLİBERALİZM

Dedim ya, yerli yersiz kullanılmaktan aşınan bir kavram neoliberalizm ama somut bir gerçekliğe de işaret ediyor. Bugün dünyamıza biçim veren ve gideceğimiz yönü tayin eden egemen ideoloji neoliberalizm, kabul edelim. Küresel kurumlar bu ideolojinin tarif ettiği şekilde davranıyorlar, ülkedeki yöneticiler dünyayı bu çerçeveden görüyorlar ve vatandaşlar da bu politikaları onaylıyor, aksini düşünemiyorlar bile.

Aziz Nesin’in “Fantikoculuk” meselesine döndürmeden -”en büyük Fantikocu, Fantikocu düşmanı rolü yapandır”- neoliberalizm illetini tanımlamakta bir yarar var, her tanım gibi bu da eksik ve hayli yanlış olsa da. Neoliberalizm dediğimiz illetin temelinde piyasaya sarsılmaz bir inanç yatar, piyasaya yapılan her türlü müdahalenin de yanlış olduğu düşünülür. Bu bakış açısında insan da bir tür kıymettir ve yaşamı da piyasada bulduğu karşılıktır. Neticede insanlar kendilerine birer şirketmiş gibi davranmalı, maliyet-kar hesaplarına girişmeli, kendisine yatırım yapmalı ve piyasada nasıl kıymetini arttırır, bunu düşünerek yaşamalıdır. Dolayısıyla insanlar arasındaki eşitsizlikleri doğal karşılamak gerekir, yaşadıkları yaşam kendi sorumluluklarıdır. Bir insan kendisini “mal” olarak gördükten sonra, gerisine inanması çok zor olmasa gerek.

Neoliberalizm sadece bir dizi hükümet politikası olarak tanımlamak da mümkün olurdu, ders kitaplarının çoğu bunu yapıyorlar zaten. Öte yandan her ideoloji gibi bu ideolojinin de toplumun belli bir şekilde çalışmasını sağlayan bir boyutu da var, insanların içinde bulunulan dünyayı hem meşru görmelerini hem de bu biçimde işlemesini mümkün kılıyor; bir zihniyet olarak işlev görüyor. Bazı araştırmalar neoliberalizmin bireysel düzeyde ölçmeyi amaçlıyorlar, vardıkları ortak sonuç da herkesin eşit derecede neoliberal olmadığı; bu kişileri ayırt eden en önemli özellik de bireyler arası rekabetin daha sağlıklı olduğuna duydukları sarsılmaz inanç. Kişinin yaşamından kendisinin sorumlu olduğu, dünyaya kar-zarar gözüyle bakması gerektiği ve dahi devletin insanlara yardım etmemesi gerektiğine dair inançlar da bu bahsedilen temel görüşün bir tür türevleri. Bu dünya görüşünün otoriterlikle, hiyerarşiye olan inançla ve dolaylı da olsa bir tür narsisizmle ilişkili olduğunu gösteren çalışmalar da var. Neoliberalizmin ruh sağlığı üzerinde olumsuz etkileri olduğu da yakın zamanlar da ortaya konulmuş.

Bir dünya görüşü nasıl oluşur, karmaşık bir mesele… Bazıları bu süreci genlerimizden başlatıyorlar, “doğarken formatlanmışız bir kere” diyorlar. Bazılarıysa sosyalizasyona önem veriyorlar; nasıl bir ailede, mahallede büyüdüğümüz, hangi okullarda okuduğumuz, nasıl bir eğitim aldığımız, hangi medyaya maruz kaldığımız ve nasıl bir zamanda yaşadığımız dünya görüşümüzü belirler diye düşünüyorlar. Genler, çevre, bireysel deneyimler ve Zeitgeist -Zamanın Ruhu- bizi ve dünyayı okumamızı biçimliyor bir şekilde, her birinin ne kadar etkisi olduğu bambaşka bir tartışma.

Bizim genlerimiz ne kadar “neoliberal” bilmiyorum, ama insanın doğuştan rekabetçi olup olmadığını bir düşünmek gerek. Yani doğarken elimizde kanla doğup dünyayı cehenneme çevirmeye mi programlıyız, yoksa zaman içerisinde bize öğretiliyor mu?

ELİMİZDE KANLA MI DOĞDUK, ZAMAN İÇİNDE Mİ BİZE ÖĞRETİLDİ?

Bizim genlerimiz ne kadar “neoliberal” bilmiyorum, ama insanın doğuştan rekabetçi olup olmadığını bir düşünmek gerek. Yani doğarken elimizde kanla doğup dünyayı cehenneme çevirmeye mi programlıyız, yoksa zaman içerisinde bize öğretiliyor mu? Herhangi bir niteliği doğuştan mı yanımızda getiriyoruz yoksa böyle mi yetiştiriliyoruz tartışmasında başvurulacak bazı bilimsel yollar mevcut. Bunlardan birisi başka türlü yetiştirilmiş kişilere ve toplumlara bakmak, burada da sağ olsun sosyal antropoloji ve etnografi devreye giriyor. Bizim yaşadığımız modernleşmeye maruz kalmamış toplumlarda yaşayan bireyler ne kadar rekabetçi ne kadar işbirlikçi diye soran çalışmalar var, çoğu da piyasa ekonomisine daha fazla maruz kalan topluluklardaki insanların daha rekabetçi olduklarını gösteriyor. Bu çalışmalara göre “medenileştikçe” daha rekabetçi hale geliyoruz.

Bu soruyu yanıtlamanın bir başka yolu da dikkati insanlar haricindeki varlıklara çevirmek olabilir. İnsanın yaratılmış en mükemmel varlık olduğuna inananlardansanız, bu kısmı atlayabilirsiniz. Ama en yakın akrabamız şempanzelerle genetik benzerliğimizin %98.8 olduğu -diğer insanlarla %99.5- göz önünde tutulursa, diğer hayvanlardan da öğreneceğimiz şeyler olabilir. Geçen hafta kaybettiğimiz primatolog Frans de Waal işte bu meselelere kafa yoran bir kişiydi ve “Hayvanların Ne Kadar Zeki Olduğunu Anlayacak Kadar Zeki miyiz?” başlıklı kitabının ismi bile çalışmalarının nereye vardığını bize söylemekte. De Waal, özellikle şempanzelerle yürüttüğü bazısı gözlemsel çoğu deneysel çalışmada işbirliğinin evrensel bir özellik olduğunu bize açıkça gösterdi. En yakın akrabalarımızın doğal eğilimi işbirliğine gitmek, üstelik bunu sadece akraba kayırmacılığıyla yapmıyorlar, herkese uyguluyorlar. Adalet, bonkörlük ve empati primat topluluklarında da önemsenen özellikler. De Waal’ın bulguları primatlar dışındaki hayvanlar da gözlemlenmiş durumda; fareler, köpekler ve filler ile yapılan çalışmalar da benzer sonuçlara varmış; doğada rekabet değil işbirliği bulunmakta…

Baştaki soruya geri dönelim, nasıl bir toplumda yaşıyoruz? Eğer “insanın insanın kurdu” olduğu inanlardansanız, bu hale zaman içerisinde dönüştüğümüzü aklınızda tutmanız gerekiyor, eğer genetik bir bozukluk yoksa. O zaman da bizi bu hale getiren mekanizmaların neler olduğunu düşünmeye başlayabiliriz, ne oldu da bozulduk? Ailemiz, aldığımız eğitim, içinde yaşadığımız toplumun kuralları ve bireysel deneyimlerimizin etkisinin ne olduğunu sorgulayabiliriz. En önemlisi, içinde bulunduğumuz Zeitgeist’ın bize neyi vazettiğini de tartışabiliriz.

Bugün yaşadığımız sorunların hiçbirini -küresel ısınma, salgın hastalıklar, savaşlar, yoksulluk ve benzerleri- tek başımıza çözmemiz mümkün değil; komşu komşunun külüne muhtaç… Eğer rekabetçiliğe sarsılmaz bir inancınız varsa, buradan çıkış yok. Çözüm yollarının hepsi işbirliği, dayanışma, empati, bonkörlük ve diğerkâmlıktan geçiyor, bunu kabullenerek yola dökülelim.

Originally published at https://yeniarayis.com on March 17, 2024.

Duygu Bütün’ün 2022 yılı sonbaharında tamamlanan doktora tezinin bulguları sıcak hava dalgası, kuraklık, orman yangını ve sel tehlikesine maruz kalma riski açısından hiçbir ilimizin geride kalmadığını bize gösteriyor. En başı belada olan illerimizse ülkemizin güneyi ve güneydoğusunda yer alıyor.

Geriye sayım devam ediyor. Yok, seçime değil, ona üç beş gün kaldı. Biraz daha adrenalin basar, seçim akşamı çekirdek çıtlatır, ertesi gün meşrebimize göre travmatize ya da öforik oluruz, sonra da kendi gailemize bakarız. Bu ülkenin yaşadığı en büyük seçim mağlubiyeti travması olan 14–28 Mayıs bile atlatıldı, büyük oranda sonucu belli olan bu seçim mi yoracak? Geçer.

Yaklaşan kıyamet günümüz… Kıyamet tellallığı aslında çok tavsiye edilen bir şey değil, insan evladının varoluşsal kaygılarını sürekli dürtüp kendisine gelmesini söylemek bir tür Çin işkencesi gibi gözükebilir, yapanı da pek sevdirmez. Öte yandan Machiavelli’den beri bildiğimiz bir şey, insanlar korkmazlarsa harekete geçmiyorlar. O yüzden de korku kendisini satıyor siyaseten. Belki de bu yüzden kıyamet tellallığı yapmak yararlı da oluyor, tarihsel olarak kayda değer bütün reformlar yöneticiler ve halk korktuğu zaman gerçekleştirilmiş. Sadece halkın korkması yetmiyor, o zaman başa Hitlervari yöneticiler geçiyor, o başka.

Geçen hafta yine bu platformda yayınlanan bir yazı ülkemizdeki 81 ilin 36'sının “yüksek iklim riski” altında kaldığına dikkatimizi çekti.

Duygu Bütün’ün 2022 yılı sonbaharında tamamlanan doktora tezinin bulguları sıcak hava dalgası, kuraklık, orman yangını ve sel tehlikesine maruz kalma riski açısından hiçbir ilimizin geride kalmadığını bize gösteriyor. En başı belada olan illerimizse ülkemizin güneyi ve güneydoğusunda yer alıyor. İstanbul, Ankara, Kayseri ve Gaziantep gibi metropollerimiz de sıcak hava dalgası riskine maruzlar. Doktora tezinin tamamına buradan erişebiliyoruz, okudukça “panikleten” bir eser, faydalı.

Milyonlarca kişi bu risklerle beraber yaşıyor, ama sistematik bir tedbir arayışı var mı, yok. Yerel seçimlerde adaylarımızın vaatlerini sistematik olarak inceleyen bir çalışma henüz yapılmadı ama şöyle bir göz attığımızda İstanbul’un şanslı olduğunu söyleyebiliriz, hem İmamoğlu’nun hem de Kurum’un vaatleri arasında yeşile bol bol yer verilmiş. Hem de sadece park-bahçe yapmaktan bahsetmiyorlar, karbon nötr bir İstanbul vaadi bile bulunuyor, hayırlı bir şey. Tabii gündemimizde deprem ve konut yapımı kadar yer almıyor bu vaatler, bu da bizim kusurumuz. Öte yandan iklim riskine en fazla maruz kalan şehirlerimizden olan Gaziantep’te çevreyle ilgili meseleler geride kalmış, adaylar daha çok yol ve asfalt işiyle ilgileniyor gibi gözüküyorlar. Hemen komşusu Şanlıurfa’daysa kentsel dönüşüm bol bol zikredilmiş ancak iklim meseleleri park yapımıyla sınırlı kalmış. Oysa iklim değişikliğinden en fazla etkilenecek yerler buraları, sıcaklık artışıyla tarım yapılamaz hale geldiğinde gastronomi turizminden medet ummak çok yanlış olur.

Parti seçim bildirgelerini karşılaştırmalı olarak analiz etmemizi sağlayan Manifesto Project internet sitesi en “çevreci” partinin HDP olduğunu bununla birlikte AKP ve CHP’nin çevrecilik skorlarının eşit olduğunu gösteriyor bize.

SEÇİM BİLDİRGELERİNDE ‘ÇEVRE’

Ülke bu meseleye ne kadar önem veriyor ki bir gariban belediye başkanı akıntıya karşı kürek çeksin diyeceksiniz, haklısınız. Parti seçim bildirgelerini karşılaştırmalı olarak analiz etmemizi sağlayan Manifesto Project internet sitesi en “çevreci” partinin HDP olduğunu bununla birlikte AKP ve CHP’nin çevrecilik skorlarının eşit olduğunu gösteriyor bize. Başka ülkelerde durum ne diye baktığımızda da “ileri” ülkeleri bir kenara bırakırsak komşu Yunanistan ve Bulgaristan’da da çevre meselelerinin çok da ön plana çıkmadığını görüyoruz, oysa bu ülkeler iklim krizinden en fazla etkilenecek ülkeler arasında. 2023 seçim bildirgelerini de şöyle bir okuduğunuzda “umursamazlığımızın” ne derece olduğunu göreceksiniz…

Elitlerimizin iklimle ilişkili riskleri ne kadar “sallamadıklarının” bir başka göstergesi de risk algıları. Dünya Ekonomik Forumu’nun düzenli olarak yayınladığı bir “Küresel Riskler” raporu var. 2023 yılı raporunda iklim değişikliğiyle mücadelede başarısız olunması, doğal felaketler ve aşırı hava olayları, biyoçeşitliliğin azalması ve ekosistemin çökmesi gibi riskler uzun vadedeki en önemli riskler olarak sıralanmış. Kısa vadeli risklerde hayat pahalılığı birinci sırada gelmiş ama ilk dörtte iki tane iklimle ilgili risk gelmiş, beşinci sıradaysa bizim kadim hastalığımız kutuplaşma bulunuyor. Aynı kurumun 2024 yılı raporunda uzun vadeli risklerin önde gelenleri iklimle doğrudan ilişkili -bir de bilgi düzensizlikleri- kısa vadede bilgi düzensizlikleri birinci sıradayken aşırı hava olayları ikinci sırada yer alıyor. Özetle, dünya “elitlerinin” gözünde iklim değişikliği en önemli risk kaynağı olmaya devam ediyor.

Bu çalışmanın bir ayağı ülkemizde de yürütülüyor, tabii halka sormuyorlar da şirket yöneticilerine soruyorlar, TÜSİAD sorumlu gözüküyor Türkiye’den. 2023'te birinci sırada enflasyon, ikinci sırada işsizlik ve üçüncü sırada savaşlar bulunuyormuş. 2024'te sıralama şöyle olmuş: ekonomik yavaşlama, göç, gelir/servet eşitsizliği, toplumsal barış ve sansür. Tamam, ülkemiz nevi şahsına münhasır bir ülke ancak küresel risklerden bu kadar azade olduğunu düşünmek, sanırım kayda değer bir miyopluk olsa gerek.

Anketlere baksanız vatandaşımız iklim krizi konusunda hem farkındalık sahibi hem de eyleme geçmeye hazır. OECD’nin 2022 tarihli bir çalışmasına göre ülkemizdekilerin %90'ından fazlası iklim krizinin önemli bir sorun olduğu ve hükümetin harekete geçmesi gerektiği görüşüne katılıyor.

VATANDAŞ FARKINDALIK SAHİBİ

Anketlere baksanız vatandaşımız iklim krizi konusunda hem farkındalık sahibi hem de eyleme geçmeye hazır. OECD’nin 2022 tarihli bir çalışmasına göre ülkemizdekilerin %90'ından fazlası iklim krizinin önemli bir sorun olduğu ve hükümetin harekete geçmesi gerektiği görüşüne katılıyor. Elektrikli araç kullanmak ya da karbon vergisi verme konusunda en hevesli seçmenlere sahibiz ve fakat konu et tüketimi azaltmak ya da evi daha az ısıtmak olduğunda hevesimiz kaçıyor. İklim meselelerindeki anket yanıtlarının niyet beyanı olduğuna dair kayda değer şüphe uyandıracak başka sonuçlar da mevcut ancak seçime üç gün kala anketlere olan inancı azaltmayalım.

Diyelim kürenin ve dolayısıyla ülkenin karşı karşıya olduğu bu riski ciddiye alacak siyasetçiler çıktı, gündemlerinin de birinci sırasına koydular. Marjinalleşme olasılığı yüksek “yeşil” hareketlerden bahsetmiyorum, ana akım partilerden biri bunu yaptı ve bütün ajandasını geleceğimizi kurtarmak üzerine kurdu, tabii yapmamız gereken fedakarlıklardan da bahsetmekten geri kalmadı. Daha az uçağa binmek ya da et tüketimini azaltmanın ötesinde tedbirler söz konusu, ekonomik büyümeden vazgeçmek daha fazla işsizliğe razı olmak, daha pahalı inşaatlar yapmak -ve hatta yapamamak-. Sizce bu siyasi teveccüh görür mü? Seçim kazanabilir mi?

Yüzyıllarca süren “geri kalmışlığımızın” ve muasır medeniyetleri yakalama acelemizin motive ettiği siyasal zihin haritamızda “küçülmek” bir yer tutuyor mu? “Yahu, ülkenin yarısında okullar tahtayla kağıtla ısıtılıyor, ne küçülmesi?” derseniz, haksız değilsiniz. Şimdi küçülmeye, bırakın durmaya karar versek fakirimiz daha fakir olur, zengine bir şey olmaz. Tıpkı diğer ülkeler gibi öyle doyumsuz bir iştahla yağmaladığımız bütün kaynakları yerine koymamız mümkün değil, durduğumuz zaman da yapanın yanına kar kalır algısı var. Bir ülkede “eğitim mi sınıf atlatır, yoksa orman arazilerine konulmuş gecekondulara imar affı getirilmesi mi” sorusuna verilen yanıt belliyse, kimseden fedakârlık yapıp yoksulluğunu uzatmasını ya da yükselme hırsına gem vurmasını bekleyemeyiz, aşırı iyimserlik olur.

O zaman kendi kuyruğunu ısıran yılan durumuna düşüyoruz, açgözlülüğümüzün bizi getirdiği “kıyamet” noktasından açgözlülüğümüz nedeniyle çıkamıyoruz, kısır bir döngü içerisinde o güne doğru yuvarlanıyoruz. Başımıza ne felaket geldiyse ve geliyorsa bir noktasında mutlaka bu tatminsizliğimiz ve açgözlülüğümüz bulunuyor, şaşırtmıyor. On binlerin canına mal olan depremlerde de, İliç’teki felakette de, yarın başımıza gelecek herhangi bir felakette de bu zihin haritamızın izini mutlaka görüyoruz. Eski bir söz, “süt neyse kaymağı da odur” der, bizim sütümüz çok ekşimiş; kaymaktan hayır beklemek safdillik olur.

Originally published at https://yeniarayis.com on March 10, 2024.