<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/" xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/" xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom" version="2.0" xmlns:cc="http://cyber.law.harvard.edu/rss/creativeCommonsRssModule.html">
    <channel>
        <title><![CDATA[Stories by uugan on Medium]]></title>
        <description><![CDATA[Stories by uugan on Medium]]></description>
        <link>https://medium.com/@uugan?source=rss-f32750d431b0------2</link>
        <image>
            <url>https://cdn-images-1.medium.com/fit/c/150/150/0*AixJNo-v9en2pygK.jpg</url>
            <title>Stories by uugan on Medium</title>
            <link>https://medium.com/@uugan?source=rss-f32750d431b0------2</link>
        </image>
        <generator>Medium</generator>
        <lastBuildDate>Tue, 17 Nov 2026 15:32:32 GMT</lastBuildDate>
        <atom:link href="https://medium.com/@uugan/feed" rel="self" type="application/rss+xml"/>
        <webMaster><![CDATA[yourfriends@medium.com]]></webMaster>
        <atom:link href="http://medium.superfeedr.com/" rel="hub"/>
        <item>
            <title><![CDATA[Яагаад гудамжинд нүхэн гарц барьж болохгүй вэ?]]></title>
            <link>https://uugan.medium.com/%D1%8F%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D0%B4-%D0%B3%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B4-%D0%BD%D2%AF%D1%85%D1%8D%D0%BD-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%86-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8C%D0%B6-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%85%D0%B3%D2%AF%D0%B9-%D0%B2%D1%8D-70b97fd944bb?source=rss-f32750d431b0------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/70b97fd944bb</guid>
            <category><![CDATA[улаанбаатар]]></category>
            <category><![CDATA[орчуулга]]></category>
            <category><![CDATA[урбанистика]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[uugan]]></dc:creator>
            <pubDate>Sat, 05 Apr 2025 16:58:30 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2025-04-06T05:26:53.877Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>XX зуунд ЗХУ-д дэлхийн бусад улс орнуудын нэгэн адил, явган хүний гарцыг аажмаар нүхэн эсвэл гүүрэн гарцаар солих ажил эхэлсэн. Үүний дотроос нүхэн гарцыг илүүтэйгээр сонгодог байсан нь илүү аюулгүй, хотын архитектурыг эвддэггүй, мөн метроны гарцуудтай холбох боломжтой гэж үздэг байсантай холбоотой.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*a60JL9t-6rafO3nW" /></figure><p>Гэвч Европт манайх шиг онцлог зүйлсийг олж харах нь ховор. Тэнд ийм төрлийн гарцуудыг газар дээрх гарцаар сольж, харин нүхэн эсвэл гүүрэн байгууламжуудыг дугуйн зогсоол зэрэг ахуйн хэрэглээнд тохируулан өөрчилсөн, эсвэл бүрмөсөн буулгасан байдаг.</p><p>Хүний хөгжлийн зүй тогтлоор хүмүүс хамгийн дөт, хурдан замыг сонгож хөдөлгөөн хийх хандлагатай байдаг. Иймд явган зорчигчид олонтоо шатаар уруудаж/өгсөхийн оронд шууд зам хөндлөн гарч гүйхийг илүүд үздэг бөгөөд энэ нь зам тээврийн ослын тоог нэмэгдүүлдэг. Иймээс явган хүний тав тух нь гарцын аюулгүй байдалтай заавал зохицолтой байх ёстой бөгөөд үгүй бол хүмүүс эдгээр тухгүй байгууламжийг үл тоон, замаа аль болох хурдан, хялбархан гарахыг эрмэлзэх болно.</p><p>Гудамжтай нэг түвшинд бус гарцаар хөдөлгөөний асуудалтай, өндөр настан, хүүхдийн тэрэг түрсэн эцэг эхчүүд, цүнх, чемодантай хүмүүс, дугуйтай болон тэргэнцэртэй иргэд зорчих боломжгүй. Хотод оршин суугчдын гуравны нэгээс илүү нь ийм хүмүүс байдаг. Тэдний хувьд аливаа саад бэрхшээл, ялангуяа шат байрлуулах нь доромжлол юм, учир нь уг саадыг даван туулахын тулд бусдаас илүү их хүчин чармайлт гаргах хэрэгтэй болдог. Оршин суугчдаа хүндэлдэг хотод хотын орчин нь ямар ч саад бэрхшээлгүй байх ёстой.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*jqIzlJJD9sauxTOI.jpg" /></figure><p>Лифт хийж өгөх нь өгсөх, уруудах бэрхшээлийг арилгадаг ч ийм гарц барих нь үнэтэй бөгөөд лифтийг мөн засварлах шаардлагатай болдог. Тиймээс ихэнхдээ гүүрэн эсвэл нүхэн гарц дахь лифтүүд нь ажилладаггүй — хэн ч хариуцагчдад нь цахилгаан, засварчин, сэлбэг хэрэгслийн нэмэлт мөнгө өгдөггүй. Зөөлөн налуу нь буулт хийх боломжтой боловч одоогийн хэт барилгажсан нөхцөлд үүнийг хийх ихэвчлэн боломжгүй байдаг.</p><p>Эв эрүүл хүн ч гэсэн нүхэн гарцтай холбоотой асуудалтай тулгардаг. Нүхэн гарц нь хотын орон зайд үл харагдахаас гадна, олон дээш гарах гарцтай бол навигац хийхэд хэцүү болгодог. Тиймээс нарийн төвөгтэй газар доорх гарцтай үед навигац, самбар хийх зайлшгүй шаардлагатай — үүнгүйгээр хүмүүс гарцаар өгсөхдөө буруу газраар гарч сандардаг. Газар дээрх гарцаар ийм асуудал гардаггүй: хүмүүс гудамжаа сайн харж, аль гарцаар гарах ёстойг ойлгодог.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/615/1*kGYdhFQPC-FoFn1Mfcc8Bw.png" /></figure><p>Төсвийн үүднээс авч үзвэл нэг нүхэн гарц барих нь маш үнэтэй байдаг — энэ мөнгөөр та гэрлэн дохио, замын голд хийгддэг “аюулгүйн арал”-уудын тусламжтайгаар олон арван гарцыг аюулгүй болгож чадна.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*zIgoaH57rsFcW0Fn.jpg" /><figcaption>Аюулгүйн арал</figcaption></figure><p>Замын түгжрэлийг арилгахын тулд явган хүний гарцыг нүхэн болгох нь ямар ч үр дүнгүй: ихэнхдээ түгжрэлийг 100 метрийн зайд л цааш зөөдөг. Нэг гацаа арилвал дараагийнх уулзварт машин бөөн бөөнөөрөө ахиад л овоордог. Үүний үр дүнд нүхэн гарцыг барьсны дараа нүхэн гарцтай, гарцгүй нэг буюу хэд хэдэн хэсгийн зорчих хугацаа нэмэгдэх болно.</p><p>Нүхэн гарцын оронд газар дээрх гарцуудыг хийх нь зүйтэй; гудамж 2-оос илүүгүй эгнээтэй бол зохицуулалтгүй (1+1), олон эгнээтэй бол гэрлэн дохиотой. Бүх томоохон хотууд ижил төстэй замаар явж байна. Энэ бол машины урсгалын хэмжээг тохируулах, хянах асуудал юм: гэрлэн дохионоос гэрлэн дохио руу системтэй шилжих нь гудамжинд машинуудыг үр дүнтэй хуваарилж тархаах боломжийг олгодог. Тээвэрлэлтийн алдагдлыг багасгахын тулд гэрлэн дохиог хооронд нь уялдаатай ажиллуулах шаардлагатай бөгөөд ингэснээр бие даасан дохионы шилжилт бүрт урсгал удаашрахгүй.</p><p>Зөөлөн налуутай нүхэн гарцыг зөвхөн хурдны замын доогуур баривал зохилтой.</p><p>Зөв байгуулсан гарц, гэрлэн дохионы нарийн тохируулга нь хүн бүрийн тав тухтай, аюулгүй байдлын зарчмыг бүрэлдүүлэх боломжийг олгодог.</p><p><strong>Амжилттай шийдэл</strong></p><p>Газар дээрх явган хүний гарцыг замын хөдөлгөөнд нөлөөлөхгүйгээр гудамжинд нь буцаах байршуулах боломжтой. Туршилтын зохион байгуулалтаар нүхэн болон энгийн гарцыг зэрэг хийж хэр нөлөө үзүүлж байгааг нь харж болно. Нүхэн гарцыг засварлахаар хааж, түр гарц зохион байгуулсан тохиолдол бий. Тэгэхэд эрэлт хэрэгцээтэй, түгжрэл үүсгэдэггүй байсан бөгөөд засварын дараа хоёр түр гарцыг хэвээр нь орхисон тохиолдол олон байдаг.</p><p>Худалдааны цэгүүд эсвэл оршин суугчдад зориулсан үйлчилгээний газруудыг нүхэн гарцуудад зохион байгуулж болно. Хэрэв үл хөдлөх хөрөнгийг түрээслэх хүсэлтэй хүмүүс байхгүй бол засвар үйлчилгээ хэмнэхийн тулд хадгалалт хийх ёстой. Базель хотод унадаг дугуйн зогсоолыг галт тэрэгний буудлын ойролцоох газар доорхи нүхэн гарцанд хийсэн.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*2n9Yza2W4u3oIa81.jpg" /><figcaption>Нүхэн гарцыг нураасан байдал</figcaption></figure><p>Москвагийн төвд сүүлийн хэдэн жилийн хугацаанд газар доорх хэд хэдэн нүхэн гарцыг газар дээр нь давхар байгуулжээ. 2019 онд Екатеринбург хот дахь газар доорхи гарцыг буулгаж, газар дээрх гарцыг хийсэн байна.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=70b97fd944bb" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Витгенштейн ба бид. Яагаад бидэнд энд, одоо хэрэгтэй байна вэ?]]></title>
            <link>https://uugan.medium.com/%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D0%B0-%D0%B1%D0%B8%D0%B4-%D1%8F%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D0%B4-%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D0%B4-%D1%8D%D0%BD%D0%B4-%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BE-%D1%85%D1%8D%D1%80%D1%8D%D0%B3%D1%82%D1%8D%D0%B9-%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0-%D0%B2%D1%8D-0d8391a29e11?source=rss-f32750d431b0------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/0d8391a29e11</guid>
            <category><![CDATA[wittgenstein]]></category>
            <category><![CDATA[philosophy]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[uugan]]></dc:creator>
            <pubDate>Tue, 06 Aug 2024 17:06:02 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2024-08-06T17:06:02.731Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/735/0*ws8CEHuAK3LM43ci.jpg" /></figure><p>Австрийн математик, инженер, философ Людвиг Витгенштейн гайхалтай амьдралыг туулж, хоёр дэлхийн дайны гэрч болж, философийн оюун санааны бүтээлүүдийг туурвиж, логик болон хэлний талаарх ойлголтыг өөрчилсөн юм. Хүмүүс яаж хоорондоо санал бодлоо хуваалцдаг вэ? Түүний олсон санаа нь оюун санааны хувьслыг авчирсан бөгөөд <strong>хэл</strong> бол бидний эргэн тойрны бодит байдлыг <strong>зураг дүрслэл</strong>ийн хэлбэрээр оюун санаанд буулгадаг тухай байсан юм. Үгс нь бидэнд фактуудаас дүрслэл үүсгэхэд туслана. Жишээ нь: “Шөл дусаасан улаан өмд” гэсэн өгүүлбэр байлаа гэхэд бидний толгойд шөлний толбо болсон улаан өнгийн жинсэн, даавуун өмд зураг хэлбэрээр бууна. Үүнийг өөр хүн олж уншсан ч гэсэн ижилдүү зургаар л бууна. Гэвч бидний хэлний хөгжил, чадамж өөр өөр тул яг хэлэх гэсэн санааг нь хүн бүр өөрөөр <strong>дүрслэлээр</strong> хүлээж авах нь элбэг. Заримдаа хэн нэгний яриаг хэт их фантазлаж төсөөлдөг бол заримдаа өөрсдийн бодол санаагаа дүрслээд ойлгоход ч бэрх үе таардаг.</p><p>Түүний алдартай афоризмын цуглуулга болох “<a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Tractatus_Logico-Philosophicus"><strong>Логик-философийн трактат</strong></a>” нь дараах тэзисүүдээс бүрдэнэ:</p><ol><li>Дэлхий ертөнц бол оршин буй бүх зүйл юм. [The world is everything that is the case.]</li><li>Оршин буй зүйл(буюу факт) гэдэг нь атомар фактуудын оршин тогтнол юм. [What is the case (a fact) is the existence of states of affairs.]</li><li>Фактуудын логик дүрслэл/зураг бол бодол юм. [A logical picture of facts is a thought.]</li><li>Бодол гэдэг нь утгат өгүүлбэр юм. [A thought is a proposition with a sense.]</li><li>Элементар өгүүлбэр нь өөрийнхөө<strong> үнэний функц </strong>юм. [A proposition is a truth-function of elementary propositions. (An elementary proposition is a truth-function of itself.)]</li><li><strong>Үнэний функц</strong>ийн ерөнхий хэлбэр нь: [p, x, N(x)]. Энэ нь өгүүлбэрийн бүтцийн ерөнхий хэлбэр юм. [The general form of a proposition is the general form of a <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Truth_function">truth function</a>, which is: [p¯,ξ¯,N(ξ¯)]</li><li>Ярих боломжгүй зүйлийн талаар дуугүй ярихгүй байх.</li></ol><p>Үүний дараа нь Витгенштейн логик болон хэлний талаар хэлэх ёстой бүх зүйлээ хэлсэн гэж үзээд хэсэгтээ дуугүй болсон.</p><p>Философийн гол асуудлын нэг бол <strong>хэл</strong>. Бүх метафизик асуултууд хэлний онцлог, түүний бүтцээс болж үүсдэг. Бүх зүйл “атомар факт” гэх ойлголтыг тойрон эргэлдэх бөгөөд, энэ нь хамгийн энгийн фактыг хэлэх бөгөөд жишээ нь: “бороо орж байна”, “ном ширээн дээр байна” гэдэгтэй ижил энгийн логиктой төгсгөлөг факт байна. Том ширээн дээр байгаа ном аваад ир гэхэд яваад авах гэтэл ширээн дээр ном байхгүй байвал “ширээн дээр ном байхгүй” гэсэн үгүйсгэсэн факт ч мөн адил бидний ертөнцийг төсөөлөхөд хэрэгтэй. Витгенштейныхаар бол бүх ертөнц ийм атомар фактуудын гинжин хэлхээ, тэдгээрийн харилцан үйлчлэл гэж үзсэн. Түүнийхээр бол атомар факт болгож задлаж болохгүй зүйлс бол утгагүй, үүнээс ургаад<strong> бүх метафизик асуултууд утгагүй(Unsinnig)</strong>, жишээ нь “амьдралын утга учрын тухай асуулт” нь — утгагүй. Тиймээс “<strong>ярих боломжгүй зүйлийн талаар дуугүй байх</strong>” гэдэг нь атомар факт болж задрахгүй зүйлсийн талаар ярихгүй байхаас гадна <strong>бодох ч хэрэггүй</strong> гэcэн үг юм. Үүнд урлаг, шашин, сайхан зүйл мэдрэх, зовлон, морал, этик зэргийн тухай ч бодох хэрэггүй. Та үүний тухай шүлэг бичиж, дуу зохиож, уран зураг зурж болно гэхдээ <strong>хүний хэл гээч </strong>бол тайлж дамжуулж чадахгүй л гэсэн үг. Юун тухай ярих вэ? Фактын тухай, туршилтаар олж мэдэж болох зүйлийн тухай математик логик факттай зүйлийн тухай л ярь.</p><p>Тэрээр уг трактатыг хэвлүүлснийхээ дараа барилгын архитектур хэсэг сонирхож дүүгийнхээ байшингийн зургийг гаргасан. Удалгүй Кембрижд эргэн очиж хэл нь дан ганц дүрс зургаар бидний хооронд мэдээлэл дамжуулагч бишээс гадна хэл бол янз бүрийн “тоглоом” тоглож болох багаж хэрэгсэл гэх ойлголтыг гаргаж ирсэн. <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Language_game_(philosophy)">Хэлний тоглоом</a> гэдэгт зорилгодоо хүрэх алгоритм гэж ойлгож болно. Жишээ нь: айсан хүнд битгий ай бүх зүйл хэвийн гэх үгс нь хэлж буй хүмүүсийн хувьд “аюулгүй байдал, тав тух” хэмээх тоглоом тэрнээс “мэдээлэл дамжуулах” гэсэн тоглоом биш. Байнга хожиж байх тоглоом байх боломжгүй. Бидний гол гаргадаг алдаа бол яг ямар тоглоом харилцагч маань тоглоод байгааг хурдан ойлгох. “Чи надад огт тусладаггүй” гэхэд хариуд нь “факт гаргаж тавих” тоглоом байна гэж ойлгоод — би өчигдөр машины чинь тосыг солиулж, оройн хоолны материал авсан гэж хариултал анхнаасаа шал өөр “тусламж, халамж” гэсэн тоглоом тоглож байсан болж таардаг. Амжилттай харилцааны гол түлхүүр бол ямар тоглоом тоглож байгааг ойлгох.</p><p>Бид заримдаа өөрсдийгөө бусдад ойлгуулахын тулд он удаан жил хүмүүсийн ашиглаж ирсэн үгсээр тодорхойлдог жишээ нь: тодорхойгүй байдлаас болсон түгшүүр, айдас, гутрал, носталж(г)и, меланхоли… тиймээс бидний ашиглаж буй хэл хувь хүний дотоод чанар, төлөв байдалтай холбоотой үгсээр баян байх, түүнийг баяжуулах нь тун чухал. Ном сайн уншдаг байх нь өөрсдийгөө танихад туслаад зогсохгүй бусдад ойлгуулахад дөхөмтэй. Витгенштейныхаар философийн гол зорилго бол “лонхонд гацсан ялааг гаргах явдал” бөгөөд түүний хувьд лонх гэдэг нь хэл байсан билээ.</p><p>Товчхондоо <strong>хэл </strong>бол Витгенштейны хувьд бодит байдал, сэтгэлгээ нийлдэг газар. Энэ бол зүгээр нэг “бодлын сав” биш, сэтгэлгээний аналитик хэрэгсэл, сэтгэлгээ ба бодит байдлын хооронд салшгүй “универсал зууч” юм. Бид өөрсдийн мэдэх хэлнээсээ гадуур бодит байдлын талаар төсөөлж огт чадахгүй: “Миний хэлний хязгаар бол миний ертөнцийн хязгаар”.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=0d8391a29e11" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Иргэдийн тээврийн сонголтод хэрхэн нөлөөлөх вэ #орч]]></title>
            <link>https://uugan.medium.com/%D0%B8%D1%80%D0%B3%D1%8D%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%82%D1%8D%D1%8D%D0%B2%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B4-%D1%85%D1%8D%D1%80%D1%85%D1%8D%D0%BD-%D0%BD%D3%A9%D0%BB%D3%A9%D3%A9%D0%BB%D3%A9%D1%85-%D0%B2%D1%8D-%D0%BE%D1%80%D1%87-ba1ed395659f?source=rss-f32750d431b0------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/ba1ed395659f</guid>
            <category><![CDATA[улаанбаатар]]></category>
            <category><![CDATA[түгжрэл]]></category>
            <category><![CDATA[орчуулга]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[uugan]]></dc:creator>
            <pubDate>Sat, 21 Oct 2023 10:55:16 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2023-10-21T10:59:02.096Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Иргэд хотоор зорчих тээврээ сонгохдоо хэд хэдэн хүчин зүйлийг харгалзан үздэг: <em>хурд</em>,<em> аюулгүй байдал</em>, <em>хүртээмж</em>, <em>тав тухтай байдал.</em> Хот иргэдийг ямар нэг тээврийн арга хэрэгслийг сонгохыг эсвэл түүнээс татгалзахыг өдөөж өгөх хэрэгтэй. Ингэхийн тулд юун түрүүн иргэдийг хотын орчинтой “харьцаа үүсгэх” замаар үр дүнд хүрч болно.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*N8THQPMqcb7JkgZCArs7Cw.jpeg" /></figure><p>Хотын үүрэг бол иргэдийг хувийн авто машинаас бусад бүх л төрлийн тээврийн хэрэгслийг хотоор зорчихдоо ашиглуулах явдал. Иргэн бүрийн машинтай зорчих явдал нь хотод хохирол учруулдаг. Эдийн засагчид үүнийг “нийтийн асуудал”(community problem) гэж нэрлэдэг бөгөөд хувь хүн(индивид) бүрийн эерэг нөлөө нь бүхэл бүтэн нийгэмд, дараа нь эргээд өөрт нь сөрөг нөлөө үзүүлдэхийг хэлдэг. Хотын иргэн бүр өөрт нь тохь тухтай гээд машинаар ажилдаа явахаар шийдвэл замын түгжрэл үүсч, эцэст нь нийтээрээ хохирохыг хэлж буй юм.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*auBq5aGs6EYG2Ead8OL8JA.jpeg" /></figure><p>Нью-Йорк хот хэрхэн орон зайг хурдан өөрчилсөн аргаас жишээ авбал: машин зорчих хэсгийг багасгаж, будагтай зураас, төмөр багана, суух ширээ сандал тавьж нийтийн эзэмшлийн талбай бий болгосон. Явган зорчигчдод зориулсан талбай, гудамжинд тухтай орчин бий болгосон байдал нь орон зайн талаарх ойлголт, зорчих тээврийн хэрэгслийг сонгоход ихээхэн нөлөөлдөг — ийм гудамжинд буудалруу алхаж, дугуй унах нь илүү тааламжтай байдаг.</p><p>Жолооч замын түгжрэлд гацан агаар бохирдуулж байгаа биш — жолооч нь өөрөө түгжрэл юм. Сайн хотын дарга бол иргэдийг хувийн машинаар бус нийтийн тээврээр зорчих, унадаг дугуйгаар ажилдаа явах, илүү алхахад мотивац өгөх ёстой.</p><p>Үүний тулд тэд удаан бас зардал өндөр машинтай зорчихын оронд тохьтой нийтийн тээвэр, иргэндээ ээлтэй явган хүний ​​зам, унадаг дугуйн замын аюулгүй сүлжээг санал болгодог.</p><p><strong>Үүнийг хэрхэн зөв хийх вэ</strong></p><p>Зүгээр л машиныг тас хориглож болохгүй — иргэд хоригийг зөрчих эсвэл танай засгийг татан унагах болно. Тиймээс хотын дарга хоёр зүйлийг зэрэг хийх ёстой: иргэдийг автомашинаа бага жолооддог болгох, өөр тээврийн хэрэгслийг сайн хөгжүүлэх.</p><p>Иргэд нийтийн тээврийн хэрэгслээр зорчихын тулд түргэн шуурхай, тав тухтай, зардал багатай байхаас гадна оршин суугаа газар болон ажлынх нь байртай ойролцоо байх ёстой. Хотын төсвийг зам, уулзвар барихад биш, нийтийн тээврийн салбарт зарцуулах нь маш чухал. Иргэдийг хувийн машинаар зорчихоос<br>татгалзаж, нийтийн тээвэр эсвэл унадаг дугуйг сонгоход түлхэц өгөх гурван арга байдаг.</p><ul><li>Захиргааны хувьд — жишээлбэл, зам ашигласны төлбөрийг нэвтрүүлэх, зарим өдөр зарим гудамжаар зорчихыг хаах, хотын биш дугаартай машин оруулахгүй байх гэх мэт.</li><li>Улс төрийн хувьд — жишээ нь, Евро 6-аас доош экологийн түвшинтэй машинуудыг хориглох.</li><li>Бие махбодийн хувьд — жишээ нь, гудамжийг бетонон блокоор хаах, хотын ачаалалтай хэсгийн зогсоолын тоог хэт багасгах эсвэл өргөн замыг улам нарийсгах.</li></ul><p>Хотууд ихэнхдээ захиргааны болон физикийн аргууд эсвэл тэдгээрийн хослолыг ашигладаг.</p><p><strong>Амжилттай шийдвэрүүд</strong></p><p>Одоо ихэнх хотууд замаар авто машинтай зорчиход тав тухтай байх талд илүү анхаарч төсвөө баталдаг, тэд замаа өргөн болгож, явган хүний гүүр барьж эсвэл газар доорх туннел ухдаг. Автобусаар зорчигчид, явган, эсвэл дугуйтай зорчигчдийн тав тухыг авч үздэггүй. Хотын даргын хамгийн түрүүнд хийх ажил бол энэ байдлыг өөрчилж, хотын бодлогыг автомашиныг урьтал болгосноос явган зорчигч болон бусад төрлийн зорчих хөдөлгөөнд анхаарах явдал юм. Үүний тулд хотын машин, гудамжны үүргийн талаарх хүмүүсийн ухамсарыг өөрчлөх хэрэгтэй.</p><p>Үүнийг янз бүрийн аргаар хийж болно:</p><ul><li>гудамжийг түр хугацаагаар хааж, замын зорчих зарим хэсэгт нийтийн эзэмшлийн талбайг бий болгох;</li><li>сурталчилгааны кампанит ажил;</li><li>төлбөртэй зогсоол, зам;</li><li>автозам, зогсоолын оронд жишиг гудамж талбай байгуулах.</li></ul><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/700/1*GJtL6nWjTT0dHAG9jyUZ9Q.jpeg" /></figure><p>Дүрмээр бол эхлээд иргэдийн сөрөг давалгаа хүчтэй гарч ирэх боловч хүмүүс ийм өөрчлөлтийн төлөө бараг “хөлөө өргөөд санал өгөх” болно. Дэлхийн хотуудын туршлагаас харахад хүмүүсийн тээвэрт хандах зан төлөв өөрчлөгдөх боломжтойг харуулж байна. Ингэснээр бүгд л хожно.<br><a href="https://www.facebook.com/hashtag/%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80?__eep__=6&amp;__cft__[0]=AZWOH_J3P6T7uBN6x5sf5sHnddjuVNH_Zlj_OYmiHXNbHxRG2OyCFTPnpWVxd3sEiUWfOH2Ur37vsPI6KfflxfFbC-PmPW6yCRMHsVNHDKlVCgI2D2dyRiLEcYFUA3lXD7yNRSsBHf88vYyviP8-jCfP87D_ohPDodrmcb9h6wfwyEeIjbDucv_yScd2UJIZURU&amp;__tn__=*NK-R">#Улаанбаатар</a> <a href="https://www.facebook.com/hashtag/%D1%82%D2%AF%D0%B3%D0%B6%D1%80%D1%8D%D0%BB?__eep__=6&amp;__cft__[0]=AZWOH_J3P6T7uBN6x5sf5sHnddjuVNH_Zlj_OYmiHXNbHxRG2OyCFTPnpWVxd3sEiUWfOH2Ur37vsPI6KfflxfFbC-PmPW6yCRMHsVNHDKlVCgI2D2dyRiLEcYFUA3lXD7yNRSsBHf88vYyviP8-jCfP87D_ohPDodrmcb9h6wfwyEeIjbDucv_yScd2UJIZURU&amp;__tn__=*NK-R">#Түгжрэл</a> <a href="https://www.facebook.com/hashtag/pedistrianfirst?__eep__=6&amp;__cft__[0]=AZWOH_J3P6T7uBN6x5sf5sHnddjuVNH_Zlj_OYmiHXNbHxRG2OyCFTPnpWVxd3sEiUWfOH2Ur37vsPI6KfflxfFbC-PmPW6yCRMHsVNHDKlVCgI2D2dyRiLEcYFUA3lXD7yNRSsBHf88vYyviP8-jCfP87D_ohPDodrmcb9h6wfwyEeIjbDucv_yScd2UJIZURU&amp;__tn__=*NK-R">#pedistrianfirst</a></p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=ba1ed395659f" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[АНУ, НАТО, одоо өрнөж буй ОХУ Украйны дайны ялгаа #орч]]></title>
            <link>https://uugan.medium.com/%D0%B0%D0%BD%D1%83-%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE-%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BE-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D3%A9%D0%B6-%D0%B1%D1%83%D0%B9-%D0%BE%D1%85%D1%83-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D1%8B-%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D1%8B-%D1%8F%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%B0-%D0%BE%D1%80%D1%87-d7907d465614?source=rss-f32750d431b0------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/d7907d465614</guid>
            <category><![CDATA[нато]]></category>
            <category><![CDATA[путин]]></category>
            <category><![CDATA[америк]]></category>
            <category><![CDATA[дайн]]></category>
            <category><![CDATA[украина]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[uugan]]></dc:creator>
            <pubDate>Sun, 07 May 2023 14:10:21 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2026-02-21T10:29:12.252Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<ul><li>НАТО Югославийг бөмбөгдөж байхад та нар хаана байсан юм?</li><li>Яагаад та нар АНУ Иракруу цэргээ илгээх үед чимээгүй байсан юм?</li></ul><p>Мэдээж АНУ-ын түүхэнд хар бараан, цуст түүхүүд олон бий. Тиймээс тэднийг зөвтгөх шаардлага огт байхгүй. Яагаад гэвэл дайн байлдаан нь үргэлж балгас болсон хот, олон гэмгүй иргэдийн амь насыг дагуулдаг. Хамгийн гол нь хүмүүс л хохирч үлддэг, үүнд тэдний хүйс, яс үндэс, нас харгалздаггүй. Гэвч АНУ өөрчлөгдсөн, ард түмнийхээ дуу хоолойг сонсож өөрийн алдааг хүлээн зөвшөөрч, алдаан дээрээ суралцсаар ирсэн. Сүүлийн үеийн улс төрийн байдлыг ажвал АНУ дахин дайнд оролцох дургүй болж. Тиймээс энэ удаа сүүлийн үеийн АНУ НАТОгийн хийсэн дайны тухай цухас дурдахгүй бол болохгүй нь.</p><p>Ихэнх ардчилсан орнууд энх тайвны төлөө байх болжээ. Одоо ер нь яагаад дэлхий нийтийг хамарсан дайн гарах боломжгүй вэ? Дэлхийн 2-р дайны дараагаар, тэр их аймшиг, хядлагаас болж хэн ч ийм зүйл дахин давтагдаасай гэж хүсэхээ больсон. Учир юу вэ гэвэл ямар ч дайн нь цэрэг дайны технологийг өөр түвшинд аваачсаар ирсэн. Дэлхийн I дайн техник технологийг шинэ түвшинд аваачсан — танк, артиллер, нисэх хүч, химийн зэвсэг зэрэг илт сайжирсан бол II дайны үеэс үй олноор устгах зэвсэг илүү хөгжсөн. Үүний нэг жишээ бол 1945 онд бүтээсэн цөмийн зэвсэг билээ. Америкчууд 3 атомын бөмбөг бүтээж 2-ыг нь Японы хотуудад хаясан байдаг. Ингэж дэлхий нийт үй олноор устгах зэвсгийн хор нөлөөтэй танилцжээ. Үүний дараа ЗХУ болон бусад том гүрнүүд өөрсдийн цөмийн зэвсэгтэй болцгоосон. Одоогоор нийт 9 орон цөмийн зэвсэгтэй байна. Нийт 14’000 цөмийн цэнэгт хушуу дэлхий даяар тархжээ. АНУ тухайн үед Японд заавал энэ зэвсгийг турших хэрэгтэй байсан талаар одоо ч шүүмжлүүлдэг. Тэр үеийн ерөнхийлөгч байсан Харри Труман хэлэхдээ “Энэ бол дайныг маш хурдан дуусгахад нөлөөлсөн, хэрэв дайн үргэлжилсэн бол цөмийн бөмбөг хаяаад үхсэнээс илүү их амь үрэгдэх байсан” гэжээ. Ө.х. Токио хот энгийн бөмбөгдөлтөөр л гэхэд Хирошима, Нагасакид үхсэнээс илүү их хүн үхсэн байдаг. Олон цөмийн зэвсэг хийлцсэн эрдэмтэд бөмбөг хаяхын эсрэг байсан бөгөөд дэлхийн улсууд ийм зэвсэгтэй болохын тулд бүгд хичээн уралдаж эхлэхийг анхааруулж байсан байна.</p><p>Өнгөрсөн зууны төгсгөлөөс эхлээд улс төр, эдийн засгийн сонирхолтой дотоодын жижиг дайн хаа сайгүй гарч эхэлсэн. Том гүрнүүд эдгээр дайнд оролцож, өөрсдийн нөлөөг тогтоохыг оролдов. Олон улс төрчид болон судлаачид сүүлийн 30 жил АНУ ын оролцсон дайнуудын зорилго нь өөрийн нөлөөг хаа сайгүй тогтоох сонирхолоос улбаатай гэж үздэг. Зарим талаараа энэ үнэн, АНУ нь Зөвлөлт холбоот улс нуран унаснаас хойших хамгийн том цэрэг, эдийн засгийн гүрэн болж хөгжсөн. Тийм болохоор дэлхий даяар энх тайван тогтоохын төлөө хариуцлага үүрэх нь тодорхой хэмээн ухамсарласан улс болжээ. ЗХУ задрахаас өмнө зүүн европын олон улсад эсэргүүцлийн цуглаан болж ардчилал, хүний эрх, олон ургалч үзэл гэх мэт уриа лоозон цуурайтаж эхлэхэд <strong>хэрэв дэлхийн улс бүрт ийм үзэл баримтлал дэлгэрвэл дэлхийн энх тайванд учрах аюул улам бүр багасч, олон улсын кризис болохгүй гэсэн концепци бий болжээ</strong>. Тийм учир аль ч орны иргэд глобалчлагдсан, ардчилсан үзэлтэй байвал бие биетэйгээ конфликт үүсэхгүй болно. Ингэвэл хүн төрөлхтөн хөгжиж дэвшихийн төлөө уралдахаас биш, бие биенээ үзэн ядах, алж хядахын төлөө оршин тогтнохоо болино. Иймээс АНУ засгийн газар бусад улс оронд ардчилсан үзэл баримтлалтай болохыг уриалж, бүр заримаас нь шаардаж эхэлсэн. Үүнээс болоод олон ч төрлийн дайнд татагдан орсон. Гэхдээ зөвхөн авторитари дэглэмтэй, засгийн газраа ардчилсан үзэлтнүүдэд өгөхгүй гэсэн улс орны дотоод дайнд оролцсон байдаг. Сүүлийн 30 жил АНУ оролцсон дайнуудын учир шалтгаантай товч танилцая:</p><p><strong>Иракийн I дайн</strong></p><p>Персийн булангийн дайн (1990.08.02–1991.02.28)</p><p>1990 онд Ирак улс Саддам Хуссейны удирдлага дор хөрш жижиг Кувэйт улсруу довтлон орлоо. Нефтиэр баян уг улсыг эзлэн авбал Ирак улсын маш их өрийг дарах боломжтой гэж Хуссейн бодож байв. Өмнө нь Ирантай хийсэн дайны улмаас их өр төлбөрт унасан Хуссейн энэ боломжийг ашиглаад үзэхээс өөр арга байсангүй. Уг дайнаас болж дэлхий даяар нефтийн хямрал нүүрлэв. Хэрэв уг дайнд Ирак ялсан бол дэлхийн нефтийн талыг ганцаар хяналтандаа оруулах байв. Жорж Буш (George H. W. Bush) ерөнхийлөгч бусад орны удирдагчидтай утсаар холбогдож Хуссейны үйлдлийн эсрэг нэгдэхийг уриалав. Тэр өдөр нь НҮБ дээр зөвлөлдөөн болж Ирак улсыг цэргээ татахыг олон улс шаардсан. Багдад үүнд хариу өгөөгүй тул эдийн засгийн хориг арга хэмжээ авчээ. ЗХУ-н удирдагч Горбачевтай Хелсинк хотноо уулзаж хамтдаа Хуссейныг буруутгасан байна. Өөрөөр хэлбэл цэрэг оруулахаас өмнө АНУ дэлхийн ихэнхи том гүрнүүдийн дэмжлэгийг авсан гэсэн үг. Гэвч конгрессоос зөвшөөрөл авах нь удав. Эхний хуралдаанд олон конгрессменүүд үүний эсрэг зогсов, хэдэн хоногийн дараа дахин ороход конгрессменүүдийн санаа өөрчлөгдөж зөвшөөрөл өгсөн юм. Үүний дараа дайны 2 операци болсон бөгөөд тус бүр “Цөлийн бамбай”, “Цөлийн шуурга” гэсэн нэртэй болов. АНУ болон түүний хамсаатнууд Иракийн цэргийн объектуудыг бөмбөгдөж эхлэв. Энэ үед ерөнхийлөгч бараг өдөр бүр яагаад дайрч байгаа тухайгаа ард олондоо ТВ-ээр тайлбарладаг байв. Энэ бол АНУ-н ТВ-ээр хамгийн анх шууд үзүүлсэн дайны конфликт байлаа. Үүний үр дүнд 1991 оны 2-р сарын 28нд Иракийн дайчид Кувейтийн нутгаас зугтан гарав. Буш ерөнхийлөгч таван долоо хоногийн турш үргэлжилсэн дайн дууссан талаар мэдээлэв. Кувейт чөлөөлөгдсөн ч Саддам Хуссейнд гар хүрсэнгүй. Тэр үед шууд Ираклуу орж Саддамыг унагах байсан хэмээн олон судлаачид үздэг.</p><p><strong>Югославын бөмбөгдөлт</strong></p><p>Та бүгд л АНУ, НАТО Сербийн Белград хотыг бөмбөгдсөн тухай сонссон байх. Гэвч яг тэнд юу болсон талаар ойлголт маруухан улс их. Тэнд Балканы хойгийг самарсан их иргэний дайн болж байв. Тал талаас цэргийн гэмт хэрэг үйлдэж, яс үндсээр хомроголон устгасан үйлдлүүд гарсан.</p><p>II дайны дараа Босния Херцеговина, Хорват, Словени, Серби, Черногория, Македони улсууд Югослав гэсэн улсын нэр дор нэгдэн орших болов. Уг улсын лидер Йосип Тито хэмээх хорват хүн байв. Доторх улсууд нь тэгш эрхтэй гэж байсан боловч тэнд угсаатны үндэсний үзэл, салан тусгаарлах санаа давамгайлж байжээ. Тито уг үйлдлийг чанга хууль дүрэм, шийтгэлийнхээ тусламжтай дардаг байв. 1980 онд түүнийг өөд болсных нь дараа Балканы хойгийн орнууд салан тусгаарлахыг санаархах болов. 1990 онд сонгууль болж тэнд үндсэрхэг үзэлтнүүд засгийн эрхийг авав. 1991 онд Югославын ихэнх улс тусгаар улсууд болцгоов. Гэвч шашин хоорондын болон гарал угсаа хоорондын сөргөлдөөн байнга гарсаар л байв. Яагаад гэвэл Югославын нутагт лалын болон христийн шашинтнууд хамтдаа оршиж байсан юм. Удалгүй Милошивич гэх серб хүн Югославын удирдлаганд гарсан. Тэрээр Югославыг нэгдмэл байлгах гэхдээ сербүүд удирддаг байх гэсэн үзэлтэй хүн байв. Боснийн сербүүд болон боснийн мусулманчуудын дунд иргэний дайн дэгдэв <strong>Bosnian War (1992–1995)</strong>, үүнээс болж Сребреницид лалын шашинтнуудын эсрэг геноцид үйлдэгдсэн байдаг. Үүнээс өмнө НҮБ хуралдаж тэр хотод зэвсэггүй зон бий болгон НАТО энхийг сахиулах цэргээ оруулав, гэвч аллага энд тэндгүй гарсаар л байв. 1995 оны 06 сард сербийн цэргүүд дайран оров, тэнд Голландын энхийг сахиулагчид байсан бөгөөд НАТО-гоос галын ажиллагааг зогсоож өгөхийг гуйсан. Гэвч НАТО туслахгүй л байв, үүний дүнд Ратко Младичийн удирдсан серб цэргүүд хотод орж ирэв. Младичийн цэргүүд 8000 гаруй боснийн лалын шашинтнуудыг хөнөөв. Масс цааз, хүчин, депортаци хот даяар болж ихэнх эрчүүдийг нь алав. Нас хүйс харгалзахгүй устгаж байсан гэсэн олон баримт бий. Гаагийн шүүх уг явдлыг геноцид хэмээн дүгнэж үүнд оролцсон олон цэргийн гэмт хэрэгтнүүдэд ял оноосон байдаг. Югославийн дайны сүүлийн эпизод бол <strong>Kosovo War (1998–1999)</strong>, үүнд л НАТО-гийн хүч орж дайныг 1999 онд дуусгахад нөлөөлсөн. Косово нь Сербийн нутаг байсан бөгөөд ихэнх ард иргэд нь албани хүмүүс. Тэнд II дайнаас хойш л автономит эрхтэй косоварчууд(албаничууд) амьдарч байсан бөгөөд сербийн үндсэрхэг үзлээс болж сөргөлдөөн улам гаарах болов. Сербүүд Косовогийн автономит эрхийг устгахыг эрмэлзэж байв 1989 оноос хойш уг ажиллагаа эрчимжсэн. Албаничууд бослого гаргаж 1996 онд салан тусгаарлах отрядууд бий болсон. Харин сербүүд тэднийг террористууд хэмээн нэрлэж байв. 1998 онд террористуудын эсрэг сербийн удирдлага цэргээ оруулж бослогыг дарахыг хичээж байв. Оны сүүлээр албаничууд сербүүдрүү довтолж олон цэрэг амь үрэгдэв, үүний хариуг авахаар сербүүд дайрч босогчдын лидерийг алав. 800 мянга гаруй албаничууд Косовогоос зугтан гарав. Энэ олон улсын дургүйцлийг хүргэж ямар нэг шийдэмгий арга хэмжээ авахыг хичээцгээх болсон. Сербийн засгийн газартай холбоо тогтоож гал зогсоохыг ОХУ, АНУ, Герман, Их Британи, Франци, Итали улсын удирдлагууд шаардацгааж байв. Югославийн удирдлага эхлээд зөвшөөрсөн боловч үнэндээ аль ч шаардлагыг нь биелүүлээгүй байна. 1999 оны 3 сард Югослав НАТО-гийн энхийг сахиулагчдыг оруулахыг зөвшөөрөөгүй тул НАТО хүмүүнлэгийн интервенци зохион байгуулахаас аргагүйд хүрсэн. 1999.03.24-нөөс эхлэн Сербийн дайны объектуудын бөмбөгдөж эхлэв. Дараагаар нь Белград хотыг ч гэсэн бөмбөгдөв. 1999.06.03-нд Милошивич НАТОгийн шаардлагыг хүлээн зөвшөөрч энхийг сахиулагчдыг оруулахаар болов. 1999.06.11-нд дайн дуусах гэрээнд гарын үсэг зурцгаав. Гэрээнд зааснаар Югослав улс цэргээ Косовогоос гаргаж энхийг сахиулагчид тэнд оруулахаар тохиров. Косово НҮБийн удирдлаганд орж ихэнх сербүүд уг нутгаас гарч харин нутгаа орхин гарсан ихэнх албаничууд буцаж ирэв. НАТО-гийн бөмбөгдөлт нь геноцидийг зогсоох хамгийн эцсийн арга байсан юм. Яагаад гэвэл ямар ч хэлэлцээр үр дүнд хүрээгүй, 6 жилийн турш үргэлжилсэн хядлага ийнхүү зогсжээ. Уг дайнд 200 мянган албани хүмүүс амь үрэгдсэн. Албаничуудыг хамгаалах улс байгаагүй бөгөөд тэднийг аврах нь НАТО-гийн үүрэг байв. 2000 оноос Милошивичийн засгийн газрыг ардчлалынхан нь унагааж, ардчилсан хүч гарч ирэв. Түүнийг цэргийн гэмт хэрэгтнээр тооцож, гаагийн шүүхэд өгөв гэвч тэрээр Гаагийн шоронд хэргийн шийдвэрээ сонсолгүйгээр өнгөрсөн юм.</p><p><strong>Иракийн II дайн</strong></p><p>2001 оны 9 сарын 11 АНУ-д халдсан Аль Кайдагийн халдлагын дараа америкчууд өшөө авалтыг хүсэцгээж байв. Осама Бин Ладенийг гаргаж өгөхийг эсэргүүцсэний дараа Афганистанруу дайрч талибуудын засгийг унагав. Дээр өгүүлсэнчлэн авторитари дэглэмтэй улсууд бол дэлхийн энхэд нөлөөлөх цагтай тэсрэх бөмбөг мэт гэж америкчууд үзэж байв. Иракийн Саддам Хуссейны дэглэм бусад оронлуу дайрч, тус бүс нутгийн амгалан тайван байдлыг алдагдуулж байсан тул Ирак улс үй олноор устгах зэвсэг үйлдвэрлэхээс өмнө амжиж устгах хэрэгтэй хэмээн АНУ улс төрчид үзэв. Химийн эсвэл цөмийн зэвсэг аль нь ч байсан ялгаагүй. Тиймээс Жорж Буш ерөнхийлөгч терроризмтой тэмцэх тэмцлээ улам өргөжүүлэх шаардлагатай хэмээн мэдэгдэж байв. Дэлхий даяар Ираклуу дайрсан нь НҮБийн индэр дээр Колин Повеллийн үзүүлсэн шилэн бортогонд байгаа зүйл нь Ирак улс химийн зэвсэг үйлдвэрлэсэн гэсэн баталгаа хэмээн ярьсантай холбоотой хэмээх алдартай “домог”. Гэвч энэ бол фейк ньюс, тухайн үед АНУ-д алдартай байсан захианд боом өвчний вирус хийж тархааж байсан хэргийн тухай ярихдаа ашигласан бортого юм. Тэрээр хэлэхдээ “Энэ жижиг бортогонд байгаа вирус бүх ард иргэдийг үхлийн айдаст автуулахад хангалттай, Хуссейнд магадгүй үүнээс ч их хэмжээтэй байгаа байх” гэсэн юм. Гэвч эцэстээ Иракаас ямар ч химийн зэвсэг олоогүй. 2003 оны 3 сарын 30-нд АНУ, Их Британи улсуудын цэргүүд Иракруу довтолсон. Уг ажиллагааны нэр нь “Иракийг чөлөөлөх”, уг ажиллагаанд Австрали, Польш зэрэг улс дараа нь нэгдэн орсон юм. Гэвч Франц болон Герман улсууд энэ ажиллагааг эсэргүүцэж, харин ОХУ дэмжсэн хариу өгсөн. АНУ сайн тусгалтай бөмбөгдөлт, хурдан маневрладаг цэргүүдийн гэх арга хэрэглэж Иракруу орсон бөгөөд энэ аргыг “Shock and Awe” гэж нэрлэв. Хэдхэн 7 хоногийн дотор Багдад хотыг эзлэн, дараа жил нь Саддам Хуссейныг баривчлав. ЗГ байхгүй байсан тул улсад нь хаос болж олон исламын бүлэглэлүүд эрхэнд гарахыг оролдож байв. 2004 оны зун нь түр ЗГ байгуулагдав. Шинэ үндсэн хуультай болж 2010 онд анхны парламентын сонгууль болов. 2011 оны 12 сарын 18-нд албан ёсоор Иракийн дайны ажиллагаа зогсов. 2006.11.06 нд Саддам Хуссейн хүн төрөлхтний эсрэг гэмт хэрэг үйлдсэн хэмээн шүүх үзэж түүнд цаазын ял оноов. Уг дайнд АНУ болон түүний хамтрагч нарын нийт 4700 цэрэг үрэгдсэн бол 100 мянгаас илүү иракийн энгийн иргэдийн амь нас үрэгджээ. Тэгээд дайны өртөг нь 800 тэрбум доллар болсон юм. Иракын нэгдүгээр дайнтай харьцуулбал америкийн олон иргэд уг ажиллагааг нээлттэй шүүмжилж байв. Яагаад гэвэл Саддам Хуссейн үй олноор устгах зэвсэг байгаагүй мөн террористуудтай холбоотой гэх баримт олдоогүй харин Буш өөрийн ашгийг харж нефтийн бизнесийнхэнтэй холбоотойгоор уг ажиллагааг эхлүүлсэн гэж шүүмжилдэг. Засгийн газараа шүүмжилдэг энэ үйлдэл бол америкийн улс төрд байдаг нэг ялгаа. Тэнд шүүмжлэлийг хэн ч хориглодоггүй, янз бүрийн сонин хэвлэл, мэргэжилтнүүдийн судалгаа зэргийг ард түмэн бүрэн хандаад мэдэх боломжтой байдаг.</p><p><strong>Ливи улсруу халдав</strong></p><p>2011 оны 2-р сард Ливи улс жагсаал цуглааны хөлд дарагдав. Гэвч Муаммар Кадаффигийн цагдаа нар жагсаж буй иргэдрүүгээ галт сумаар буудаж 100 гаруй жагсагчдыг хөнөөсөн. Үүнээс болж зэвсэгт бослого гарахад хүрэв. Муаммар Кадаффи тэдний тухай хэлэхдээ манай улсад нүүрлэсэн жоомнууд бөгөөд дюм дюмээр газар нутгаа чөлөөлөх тухай мэдэгдэв. АНУ-н гаргасан мэдэгдэлд 2000 гаруй хүн уг конфликтийн улмаас нас барсан тухай судалгааг танилцуулав. Бенгази хот босогчдод эзлэгдсэн төдийгүй тэр зүгт ЗГ цэрэг хөдлөв. НҮБийн аюулгүй байдлын зөвлөл уг хэргийн талаар нилээн хэд хуралдсан бөгөөд Кадаффитай холбогдохыг оролдсон байдаг. Удалгүй Ливиэр дайрах агаарын замыг хаав. Энэ арга хэмжээнд ОХУ ямар нэг реакц үзүүлсэнгүй. НАТО үүнд татагдан орж, ливийн энгийн иргэдийн аюулгүй байдлыг хангах үүднээс зөвхөн агаараар бөмбөгдөх ажиллагаа явуулж эхлэв. Human Rights Watch ийн мэдээлснээр 78 энгийн иргэн уг бөмбөгдөлтөнд өртөж амь насаа алдсан гэсэн судалгаа танилцуулав. НАТО-гийн тусламжтайгаар босогчид Кадаффигийн дэглэмийг унагасан юм. Обама хэлэхдээ “Хэрэв НАТО оролцоогүй бол амь насаа алдах иргэдийн тоо хамаагүй их байх байсан яагаад гэвэл Ливийн засгийн түрэмгийллийн хүч улам нэмэгдсээр байсан” гэсэн юм. Гэвч Муаммар Кадаффи явсны дараа засгийн эрхийн төлөө олон бүлэг босогчид тэмцэж байсан тул удаан хугацааны турш энх тайван тогтсонгүйгээр барахгүй исламын радикал үзэлтнүүд уг газар нутагт идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж байв.</p><p>АНУ-ын хийсэн дайнууд алсдаа тийм ч ашигтай үр дүн авчраагүй юм. Гэхдээ одоо болж буй Украйнтай хийсэн дайнтай харьцуулбал тэд эхлээд бүх л энх тайвны гарцыг эрэлхийлж, гал зогсоох талаар уриалж ярилцахыг оролдож, хамаг хамтрагч нартаа анхааруулж, тэднийг өөрсдийн ажиллагаанд татан оролцуулж, НҮБ, олон улсын зөвшөөрлийг авч байсан. Хамгийн гол нь өөрсдийн алдааг ухаарч, улс доторх дайны эсрэг дуу хоолойг сайн сонсож, тэднийг ямар нэг гэмт хэрэгт татахгүйгээр, үйл ажиллагаанд саад хийхгүйгээр ажилласаар ирсэн юм. АНУлс өөрийн улс төрийн нөлөөг бусад оронд нялзаах гэж оролдохоо больсон нь өмнөх дайнуудын үр дүнгээс харагдана. Тэд илүү дотоодын асуудалд анхаарлаа хандуулах болж, Байдан уг улс төрийн вектор өөрчлөгдсөнийг зарлаж, бусад орны дайнд татан орохгүй, харгис дайны эрин үе АНУгийн хувьд дуусан гэсэн юм. Америк цэргийн амь нас аль нэг тоталитари дэглэмийг түлхэн унагахаас илүү үнэ цэнтэй гэдгийг ойлгожээ.</p><p><strong>The END</strong></p><p>НАТО бол бүс нутагтаа энхийг сахиулах, өөрсдийгөө гадны халдлагаас нэгдэн хамгаалах бодлоготой байгуулагдсан цэргийн нэгдэл. Энэ нэгдэл аль хэдийн ОХУ тай хиллэдэг бөгөөд Украйны дайн нь НАТО-гийн хил хязгаар ойртохоос сэргийлж, урьдчилан дайрч буй тусгай ажиллагаа огт биш. Энэ бол Путины үзэл баримтлал, Украйн улсыг байх ёсгүй гэж боддогтой холбоотой юм. Тиймдээ ч тэд үймээн самуунтай байхад нь Украйны Крымийг эзэлсэн, Донецк, Луганскруу ФСБгийн тусгай ажилтнуудыг илгээж нэг өдрийн дотор бүх удирдлагуудыг нь эзлэн салан тусгаарлах ажиллагаа явуулсан байдаг. Эдгээр мужуудын удирдлагад нь тэнд огт амьдарч байгаагүй ФСБгийн ажилтнууд томилогдов. Удалгүй 2014 Украйны дээгүүр нисч явсан Малайзын боинг 777 онгоцыг босогчид ОХУаас авчирсан БУК пуужингаар буудан унагааж 290 гаруй хүний амь насыг хохироов. Энэ бүх хэрэг нь илчлэгдсэн бөгөөд Гааг дээр хэрэг үүсээд “заочно” ОХУын 3 цэргийн гэмт хэрэгтнийг саяхан ялласан. Энэ хооронд Украйнд засаг солигдон, 2019 онд хошин урлагийн жүжигчин еврей Зеленский гэх залуу гараад ирэв. Тэд маш зөв бодлого явуулж цэргүүдээ НАТОгийн зэвсгээр бэлдэж, сургаснаар цоо шинэ чадварлаг армитай болов.</p><p>2020 оны Армян, Азербайджаны конфликтийн үеээр Туркийн дрон Байрактарын ажиллагааг бүгд ажиж байлаа. Уг зэвсгийг авах талаар Украйн санал гаргаж хэд хэдийг захиалж авсан бөгөөд 2021 оны 10 сараас эхлээд салан тусгаарлагчдын хэдэн чухал объектийг бөмбөгдсөн. Үүнээс болж ОХУын удирдлагууд хэд хэдэн удаа хэрэв Байрактар ашиглавал <strong>цэргээ оруулах </strong>талаар анхааруулж байсан боловч олон улсын сэтгүүлчдэд тийм зүйл болохгүй гэж хуурч байгаад 2022 оны 2 сарын 24 буюу яг ОХУ-н цэргийн баярын маргааш 3 талаас зэрэг дайран орсон. Гэвч Беларусын талаас орсон цэргүүд(V) бут ниргүүлээд буцсан байдаг. Дайны зорилгоо хэлэхдээ тэд денацификаци, демилитиризаци буюу тухайн бүс нутгийн нацистууд болон цэрэг армиас нь салгах гэсэн бүтэхгүй юм Путин хэлэв. Тэднийг оросын иргэдийн эсрэг геноцид үйлдэж байсан гэдэг боловч бүс нутгийнх нь өөрсдийн гаргасан мэдэгдэлд 2021 онд 36 энгийн иргэн үхсэн гэсэн мэдээ бий. Ихэнх үхлийн шалтгаан нь өөрсдийн болон украйны тавьсан минээс болж. Энийг геноцид гэдэггүй, хэрэв тийм байсан бол Кремль Украйны засгийг Гаагийн шүүхд өгөх ёстой. Украйнд үнэхээр л үндсэрхэг үзэлтнүүд байдаг боловч тэдний тоо нь их биш АТО, ОУН гэж нэрлэдэг эдгээр залуучууд Чечений I дайнд ОХУ эсрэг оролцож явсан. Украйн улсад олон үндэстэн байдаг тул нацистуудын үзэл санаа тийм ч их газар авдаггүй. Үүний дараа Украйн ОХУ улс 3, 4 удаа хэлэлцээрийн ширээний ард суусан боловч үнэндээ ОХУ-ын шаардлагыг хүлээж авах ямар ч боломжгүй болж хэлэлцээрүүд амжилтгүй болов. АНУ, европын улс орнуудаас тусламж гуйхад тэд зөвшөөрч зэр зэвсэг, цэрэг армийг сургахад их хөрөнгө зарцуулахаар болов. Удалгүй Буча хотод их хядлага болсон нь Украйны арми ороход ил болов, маш их энгийн иргэдийн цогцос гарыг нь хүлсэн байдалтай гудамжнуудаас олдсон. Энэ бүгд хиймэл дагуулын зураг, иргэдийн өгсөн яриа зэргээс батлагддаг. Дайны үеэр Украйны хүүхдүүдийг ОХУруу зөөсөн талаар Гааг дээр шүүх хурал болж Путин болон тойрон хүрээлэгчдийн дунд заочно хэрэг үүсгэн ялласан байгаа. Хамгийн сонин нь оросууд цэргийн объект гэхээсээ илүү дулаан цахилгаан, сургууль, төрөх газар зэргийг бөмбөгдөөд байгаа явдал юм. Одоогийн байдлаар ОХУын талаас 9 генерал, 200 мянга орчим цэрэг амь үрэгдсэн гэсэн албан бус судалгаа байна. ОХУ танкны тоо цөөрөх яагаа ч үгүй бөгөөд жавелин хэмээх танк эсэргүүцэгчийн эсрэг уг танкнууд нь юу ч болохгүй байгаад хамаг учир бий. Орост дайны ажиллагааг шүүмжилсэн хүн болгоныг шоронд хийж дунджаар 7 8 жилийн ял оноож байна. Навальныйг новичокоор хордуулж алах шахаад, одоо шоронд 13 жилтэй, Кара-Мурзад 25 жилийн ял, Илья Яшинд 8 жил гэх мэт уртаас урт цуваа үргэлжилнэ…</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=d7907d465614" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Яаж түгжрэлтэй тэмцэх вэ? #орч]]></title>
            <link>https://uugan.medium.com/%D1%8F%D0%B0%D0%B6-%D1%82%D2%AF%D0%B3%D0%B6%D1%80%D1%8D%D0%BB%D1%82%D1%8D%D0%B9-%D1%82%D1%8D%D0%BC%D1%86%D1%8D%D1%85-%D0%B2%D1%8D-%D0%BE%D1%80%D1%87-a563be7aef3d?source=rss-f32750d431b0------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/a563be7aef3d</guid>
            <category><![CDATA[түгжрэл]]></category>
            <category><![CDATA[улаанбаатар]]></category>
            <category><![CDATA[орчуулга]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[uugan]]></dc:creator>
            <pubDate>Sun, 04 Sep 2022 06:32:39 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2022-09-08T12:44:31.471Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Нэг гараараа түгжрэлтэй тэмцээд нөгөө гараараа автомашинжуулах ажил хийж болохгүй. Автомашинжуулах ажил гэдэгт өргөн зам, явган хүний гүүр, тунель, дугаарын хязгаарлалт эсвэл хотыг уртаар сунгаж хөгжүүлэх зэрэг орно.</p><p>Ихэнх зам тээврийн мэргэжилтнээс яаж түгжрэлтэй тэмцэх талаар асуухад замыг өргөсгөх, давхар гүүр барих, замын гэрлэн дохио, цагаан шугамыг алга болгож явган гүүр дээр нь тавих эсвэл тунель барих гэж хэлдэг. Гэвч бодит байдал дээр энэ арга нь ажилдаггүй. Яагаад гэвэл эдгээр арга машинтай болвол зүгээр гэсэн сэдлийг иргэдэд өгдөг. Хэрэв машин зам нь өргөн биш нарийхан, А-Б цэг явах гэж их мөнгө, цаг заваа зарцуулдаг байсан бол тухайн иргэн машин авахгүй нь мэдээж. Хот нь хүндээ биш машинд зориулж хөрөнгөө зараад байхаар машин аваад байх нь аргагүй шүү дээ. ХХ зууны дунд үеээс хотуудыг машинтай хүмүүст амар хялбар байдлаар зохион байгуулах гэж үзсэн боловч аль ч хот амжилт олоогүй. Учир нь машин маш их зай эзэлдэг тиймээс их зай талбайг машины зогсоол, гүүр зэрэгт зориулна, зарим боломжгүй хүмүүс хотод амьдрахад хүнд болж ирнэ — мөнгөгүй, өвчтэй эсвэл настайчууд, хүүхдүүд. Ийм хотын тод жишээ бол: Детройт болон Дубай. Гэхдээ Дубай энэ байдлаа засахаар ажиллаж байгаа юм билээ.</p><p>“<strong>Хэдий их зам барина, төдий чинээгээр түгжрэнэ</strong>” — яг ийм онолын суурийг Германы математикч Дитрих Браесс 1968 (<a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Braess%27s_paradox">https://en.wikipedia.org/wiki/Braess%27s_paradox</a>) онд тавьжээ.</p><p>Хотын тээвэр 2 үндсэн хэсэгт хуваагддаг — хувийн тээвэр болон нийтийн гэж. Гэвч хотын удирдлага эдгээр зорчигчдийг хоорондоо ялгаатай хэсэг хүмүүс бөгөөд огт огтлолцдоггүй гэж үздэг боловч тийм биш юм. Хүмүүс юугаар хотоор зорчихоо өөрсдөө сонгодог. Тэдний сонголтонд 3 үндсэн параметр нөлөөлдөг:</p><ul><li>Хурд</li><li>Тав тух</li><li>Үнэ</li></ul><p>Хэн ч үнэтэй, тав тухгүй, удаан, пиг хүнтэй автобус сонгохгүй нь мэдээж. Үүний үр дүнд л түгжрэл үүсч байна. Хэр их хүн замаар хувийн машинтай явж байгаа нь тухайн тээврийн систем ашиг тусгүй гэсэн үг. Түгжрэл үүсэх үед тухайн тээврийн системийн ашигт ажиллагаа 10 дахин унадаг. Харин нийтийн тээврийн хувьд яг эсэргээрээ. Автобусанд бага хүн байх нь муу сервис гэсэн үг харин их байвал автобусууд их явж, трамвай, метро ч нэмж байгуулж болно. Онолын дагуу “индивид тэнцвэрийн цэг” бол хотын хүн амын 35% нь машинаар, 65%(10сая хүнтэй зарим том хотын хувьд) нь нийтийн тээвэр ашигладаг байвал бүгд аз жаргалтай түгжрэл гэх зүйлд санаа зовохгүй байх нь. Хотын даргын гол үүргийн нэг бол энэ тэнцвэрийн цэгт ойртуулах, мөн тээврийн зардлыг бууруулахад оршино. Өөрөөр хэлбэл нийтийн тээврээр зорчих сэдлийг илүү өдөөж, хувийн машинаар зорчих хүслийг бууруулахад оршино гэсэн үг юм.</p><p>Яавал хүмүүсийг нийтийн тээврээр зорчих хүсэлтэй болох вэ? — Трамвайн зам, хөнгөн метро, автобусны явах зам гаргах, шинэ троллейбус, электробусууд худалдан авах, явган зам, дугуйн зам хөгжүүлэх зэрэг орно.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/974/1*5G0zQZPiXF0KN-bUH3cYxQ.png" /><figcaption>Сүүлийн үеийн троллейбусууд байдаг бол ч…</figcaption></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/643/1*A4r8hSU2E8_o-HwOlP68_A.png" /><figcaption>Ийм урт трамвай хотын төвөөр явдаг бол тэ</figcaption></figure><p>Яавал хүмүүсийг автомашинаас татгалзуулах вэ? — Янз бүрийн төлбөр авдаг болгох — зогсоолын болон төврүү ороход, бензины татвар, байгаа замыг нурааж явган хүний зам эсвэл дугуйн зам болгох, төвөөр байрлах зогсоолуудыг устгах, том магистраль зам барихыг болиулах тэр мөнгөөр нийтийн тээврийг хөгжүүлэхэд зарахад болно.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*ObO70x12tavcMegk.jpg" /><figcaption>Осло хот</figcaption></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/851/0*4bybxEn2MoczfMzf.jpg" /><figcaption>Төврүү хувийн автомашин нэвтрүүлэхгүй</figcaption></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/700/0*ZQ6Fb1-h7ThAUYl4.jpg" /><figcaption>Хуучин автозам одоо тал нь дугуйн зам болж</figcaption></figure><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2FiiDyWYnNhUc%3Ffeature%3Doembed&amp;display_name=YouTube&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DiiDyWYnNhUc&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2FiiDyWYnNhUc%2Fhqdefault.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="854" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/0cc2fa686ddf641879187c7dc59bb4b2/href">https://medium.com/media/0cc2fa686ddf641879187c7dc59bb4b2/href</a></iframe><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=a563be7aef3d" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Экзистенциализмын хураангуй]]></title>
            <link>https://uugan.medium.com/%D1%8D%D0%BA%D0%B7%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D1%8B%D0%BD-%D1%85%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D1%83%D0%B9-135fafa3e711?source=rss-f32750d431b0------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/135fafa3e711</guid>
            <category><![CDATA[экзистенциализм]]></category>
            <category><![CDATA[youtube]]></category>
            <category><![CDATA[орчуулга]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[uugan]]></dc:creator>
            <pubDate>Wed, 06 Jul 2022 17:30:36 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2024-07-22T01:29:44.964Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Экзистенциализм бол хамгийн түгээмэл философийн онолуудын нэг. Дурын номын дэлгүүрээс та уг онолын төлөөлөгчдийн номнуудыг авч уншиж болно(Альбер Камю, Жан-Поль Сартр). Гэвч олон нийт уг онолыг бас буруу талаас ойлгосон нь их байдаг.</p><p>Экзистенциализм ер нь бидний соёлд хэрхэн тусгалаа олсон байдаг вэ? — Пессимизм, уйтгар гуниг, шаналал, меланхолик төлөв гэх мэт. Бидний толгойд энэ амьдралын утга учиргүй байдал, ганцаардал болон оршихуйн эмгэнэлийн тухай бодол орж ирдэг. Бүх зүйл хар цагаан болж, настроение унадаг. Гэхдээ уг онолын талаар ойлгох хамгийн эхний зүйл бол дээр бичсэн зүйлс уг онолын гол утга санаатай тийм ч их хамааралгүй юм.</p><p>Экзистенциализмын онол бол эрх чөлөөны онол бөгөөд хувь хүний тусгаар, индивид, бусдаас өвөрмөц байдлыг илтгэсэн онол. Уг онол бидэнд гайхалтай хүч чадал, эрх чөлөөг өгч, ХХ зууны Европын ертөнцөд үүссэн үндсэн асуултанд хариулт өгдөг.</p><p><strong>Гарал үүсэл</strong></p><p>Уг онол нь XX зууны 40,50-иад оны үед ид мандсан боловч гарал үүслийн хувьд XIX зуунаас эхлэлтэй. Хамгийн эхлээд Данийн шашны философич Сёрен Кьеркегорыг дурьдах хэрэгтэй. Тэрээр өөрийн философийн гол цөм болгож хүний өвөрмөц(уникальный) оршихуйг тавьсан байдаг. Түүнийг бусад асуудлаас илүү үхлийн тухай асуудал санааг нь зовоож байв. Өөрөөр хэлбэл тэрээр бусдаас хамгийн түрүүнд “<strong>Үхэл бол хүний оршихуйн жинхэнэ төгсгөл</strong>” гэж хэлсэн. Түүнээс урд шашны домог ёсоор үхлийн дараа олон төрлийн оршихуй байж болох талаар номолдог байв. Эртний грекийн газар доорх аид, скандинавынхны вальхаллагаас авахуулаад христийн шашны там, диваажин гэх ойлголт хүртэл. Гэвч Кьеркегор хүнийг өөрийн төгсгөл буюу үхэл гэх факттай нүүр тулж, жинхэнэ үхэл бол хүний оршихуйн төгсгөл буюу үхсэний дараа “юу ч биш” болж хувирна гэдгээ ухаарах хэрэгтэй гэж номолсон юм. Ингэж үхлийн тухай ойлголт экзистенциализмд орж иржээ. Мөн хүний өмнө янз бүрийн сонголт бий болсноор өөрийн сонголтын өмнө хариуцлагатай байх тухай номлол орсон байдаг нь уг онолын гол сэдвүүдийн нэг.</p><p>Камю болон Сартрын онолын жинхэнэ эцгээр Фридрих Ницшег нэрлэж болно. Энэ герман философич ХХ зууны философийн гол утга санаа болсон “Бурхны үхэл” гэх ойлголтыг гаргаж ирсэн. <strong>Бурхан үхсэн, бид түүнийг алсан</strong>! гэж Ницше хашгирлаа. Гэхдээ уг хашгираан бол яг аллага үйлдсэн тухай биш харин бурхан биднийг хаяад явчихсан, түүнийг европчууд “алчихсан” тухай юм. Ницшегийн зуун бол шашин сүм хийдүүд хүний амьдралд нөлөөлөх нөлөөллийг маш бага болгосон үе. Бурхны үхэл — бол христийн шашны төгсгөлийг бэлгэдсэн, хүний амьдрал, ертөнцийг шашны нүдээр харах үзэл зэрэгт цэг тавьсан. Ницше хэлэхдээ бидний энэ төрж, үхэж буй ертөнцөөс өөр газар байхгүй гэжээ. Өөр газар(там, диваажин, шамбала) хаа нэгтээ байдаг гэх ойлголт бол хүний өөрийнх нь зохиосон зохиомол ойлголт. Бурхны үхэл бол хүнд өмнө нь шашнаар зааж сургасан бүх үнэт зүйл утга учиргүй болж буйг илэрхийлнэ. Бурхан болон бурхны сургааль нь бидэнд юу сайн муу үйл болох, бид хэн болох болон бидний амьдралын утга учир юунд буй талаар хэлсэн байдаг. Хэрэв бурхан үхсэн бол түүнтэй хамт энэ бүх ухагдахуун учир утгагүй болж байгаа юм. Бурхангүй ертөнц энэ бол утгагүй ертөнц гэдэгтэй агаар нэг. Үүнээс болоод хүн эргэн тойрны талаарх ямар ч ойлголтгүй болж, Ницшегийн философи болон экзистенциал асуудлын гол зорилго даалгаврын дагуу хүнд шинэ утга учир олох хэрэгтэй болсон.</p><p><strong>Экзистенциализм гэж юу вэ?</strong></p><p>Экзистенциализм нь философийн асуудлуудаас гадна европын улс төр, нийгмийн амьдралтай нягт холбоотой. Түүний оргил үе дэлхийн 2р дайнтай давхцаж буй нь ч санаандгүй хэрэг биш юм. ХХ зууны аймшиг бол хүнийг болон түүний үнэ цэнийг устгасан аймшигт явдал. Нэг талаар дэлхийн нэг, хоёрдугаар дайн, холокост, атомын бөмбөг, концлагер, газын камер… нөгөө талаар эдийн засгийн хүч чадалд хувь хүнийг оруулсан маркизмын онол, психоанализ буюу хүний далд ухамсар нь ухамсарт амьдралаас илүү хүчтэй талаар номлосон онолууд хүчээ авсанаар европын гуманнизмын үзэл санаа тэр чигээрээ уналтанд орсон юм. Ийм үед экзистенциализм нь хүнийг ертөнцийн утга учрыг олох, ойлгох төврүү буцаадаг. Хүнд итгэх итгэл бүр мөсөн устсан үед экзистенциализм хүнийг хүнд нь буцааж өгдөг. Хийсвэр хүнийг биш, яг тодорхой индивид хүнийг болон түүний оршихуйг нь өгдөг. <br>Экзистенциал философи нь энэ ертөнц анхны утгаа алдсан гэж үздэг. Хүн гэдэг бол энэ ертөнцийн талаар юу ч мэдэхгүй, ертөнц дэх өөрийн оршихуйн талаар ямар ч ойлголтгүй амьтан. Тиймээс хүн энэ ертөнцөд хаягдсан гэх мэдрэмж авдаг. Биднийг энд төрөх хүсэлтэй байгаа эсэх талаар мэдээж хэн ч асуугаагүй. Утгагүй учиргүй байдлаас болж хүнд түгшүүр төрнө мөн өөрийгөө ойлгохгүй байгаагаас цөхөрдөг. Гэхдээ экзистенциал философийн гол цөмд үхлийн асуудал болон түүнд бид хэрхэн хандах(реакцлах) талаар орсон байдаг. <strong>Үхлийн дараа юу ч байхгүй</strong>. Гэвч хачирхалтай нь <strong>үхлийн үеэр хүний мөн чанар төрдөг</strong>. Ертөнцийн утгагүй байдал болон бидний утгагүй байдал нь бүрэн эрх чөлөө гэх ойлголтруу аваачна. Өөрсдийн тухай юу ч мэдэхгүй, ертөнцөд анхны утга учир байхгүй тул бид өөрөө өөртэйгээ, абсолют эрх чөлөөтэйгээ хамт үлдэж буй юм. Юу ч биднийг урьдчилан тодорхойлдоггүй, юу ч биднийг хязгаарлахгүй, юу ч бидний тулах цэг болохгүй. Би, зөвхөн би л өөрийнхөө эрх чөлөөнд хариуцлагаа үүрнэ. Экзистенциалистуудын хувьд эрх чөлөө нь хариуцлага гэх ачаатай хамт байдаг. Экзистенциализм ямар нэг байдлаар өөрийн хариуцлагыг бусад инстанцид өгөх боломжийг устгадаг. Бурхан, хууль, зарлиг, тушаал гэх мэт. Зөвхөн би өөрийн хийж буй үйлдээ хариуцлага хүлээнэ буюу Сартр энэ тухай “Эрх чөлөө гэдэг бол намайг бүтээсэн зүйлээр хийсэн миний үйл” гэж хэлжээ.</p><p><strong>Камюгийн философи</strong></p><p>Хамгийн гол философийн асуудлын нэг бол<strong> амиа хорлолт</strong>. Амьдралыг дуустал нь амьдрах эсэхээ шийднэ гэдэг бол философийн хамгийн фундамент болсон асуултанд хариу олж байна гэсэн үг. Ингэж Сизифийн тухай домог эхэлдэг. Камюгийн философи хоёр том блокт хуваагддаг: Абсурд болон Бослого(Самуун). Бие биерүүгээ логик холбоосоор холбогдсон блокууд. Амиа хорлолтоор эхэлсэн нь учиртай, бусад экзистенциалистуудтай ижил ямар нэг абсракт юм бодох биш шууд хийх “туршилтанд” илүү анхаарлаа хандуулж буй явдал юм. Тиймээс хүний гол асуудал бол өөрийн амьдралыг дуустал нь амьдрах эсэхээ шийдэх юм гэж Камю ойлгожээ. Хүн ямар ч утгагүй энэ ертөнцөд төрдөг, гэвч хүнд энэ бүхнийг өөрөө таньж мэдэх чин эрмэлзлэл байдаг. <strong>Бид утгагүй ертөнцөөс утга учир хайдаг</strong>. Энэ нөхцөл байдлыг Камю <strong>Абсурд </strong>хэмээн нэрлэжээ. Абсурдын асуудал хүнийг хэцүү сонголтын өмнө аваачдаг (тэгээд одоо яах вэ?). Франц философич маань 3 төрлийн хариулт санал болгоно:</p><ul><li>Амиа хорлолт</li><li>Абсурдын өмнө бууж өгөх</li><li>Абсурдын эсрэг бослого дэгдээх.</li></ul><p>Гэхдээ Камю хамгийн сүүлийнх нь сонголт буюу бослогонд бидний энэ абсурд ертөнцөд амьдрах хамгийн зөв сонголт бий гэж үзжээ.</p><p>Энэ бослого ямар байдлаар илрэх ёстой вэ? — Ямар нэг утга учрыг бий болгоход чиглэх. Бид үхнэ гэдгээ ухаарсан аз жаргалтай Сизифчууд болох ёстой. Сизиф шиг хүнд чулууг уулын өөд зөөх боловч удалгүй доош унана энэ үед л хүн жинхэнэ аз жаргалаа олох ёстой. “Би энэ ертөнцөд ирсэн тэгээд утга учраа хайж байна гэвч тэр утга учир энд байхгүй” гэдэг нь би өөрөө л энэ ертөнцөд өөрийн гэх утга учрыг нэмэх ёстой буюу өөрөө өөртөө бурхны функцийг авч буй явдал юм. Абсурдын эсрэг хожигдоно гэдгээ мэдсээр байсан ч босч, үхнэ гэдгээ мэдсээр байвч амьдарна гэдэг нь “<strong>бослого</strong>” юм. Бослогын тусламжтайгаар хүн өөрийн үнэ цэнийг бий болгодог (утга учир, эрх чөлөө, бүтээлч байдал). Камюгийн үзэж буйгаар энэ бол хүний амьдралын жинхэн эутга учир юм.</p><p><strong>Жан-Поль Сартрын философи</strong></p><p>Экзистенциалистууд олон байдаг боловч Сартрыг л жинхэнэ экзистенциалист хүн байсан гэх үзэл түгээмэл. Тэрээр л хамгийн ойлгомжтойгоор экзистенциализмыг тайлбарлахыг хичээсэн. Түүний Экзистенциализм бол гумманизм гэх эссэнд хүний оршихуй мөн чанарынхаа өмнө байдаг гэх өгүүлбэрээр эхэлнэ. Эртний грек ромын үеэс эхлээд л хүн гэдэг бол ямар нэг мөн чанартай төрдөг гэж үздэг байж. Платоны “мөнхийн сүнс”, Декартын “сэтгэлгээ(эргэлзээ)”, Кантын “дотоод нэгдсэн мэдрэмж” зэрэгт. Сартр эдгээр зарчмыг эргүүлж “Хүн бол эхлээд бий болоод дараа нь тодорхойлолтоо өөрөө бий болгодог. Бид бол өөрсдийн хийж байгаа үйлдэл. Бидний оршихуй бол бидний байнгын сонголт хийх процесс мөн.” гэжээ. Хүн бол эхлээд юу ч биш, хов хоосон, оршихуйн төсөл. Бид амьдралдаа олон үйл, сонголт хийж энэ нь бидний мөн чанарыг байнга тодорхойлж байдаг. Ингэж бидний бүх амьдрал өнгөрнө, би зүгээр л оршин байна гэхдээ мөн чанар яг бүрэлдээгүй. Яг намайг үхэх үед миний оршихуй төгсөнө, би өөрийн гол характеристик болох эрх чөлөөгөө алдана, яг энэ үед л би мөн чанараа олно. Буюу<strong> амьдралынхаа төгсгөлд өөрийн мөн чанараа олно</strong> яагаад гэвэл үүнийг нэмж өөрчлөх ямар ч боломжгүй болж байгаа юм. Бидний оршихуйн гол шинж чанар юунд байна вэ? — Эрх чөлөөнд. <strong>Хүн эрх чөлөөтэй байх ялтай</strong>. Энэ бол Сартрын гол тезис. Бид ямар нэг мөн чанаргүй энэ ертөнцөд ирдэг, бидэнд юу ч өгөгдөөгүй. Бидний амьдрал бол биднийг бага багаар бүтээж мөн чанарлуу нь дөхүүлж буй оршихуй. Бидний эрх чөлөөн төгсгөл бол үхэл буюу оршихуй байхгүй болж мөн чанар бий болох тэр мөч. Гэхдээ энэ эрх чөлөө бол хүнд асар хүнд хариуцлага ноогдуулна. Яагаад гэвэл бидний шийдвэр болгон бидэнтэйгээ л үлдэнэ. Тиймээс бид эрх чөлөөтэй байх ялтай.</p><p>Сартрын арай өөр философийн талаар тусад нь ярих хэрэгтэй болов уу. “Хаалттай хаалганы цаана” хэмээх бүтээлд гол дүрийн 3 хүн үхээд тамд очино. Ямар ч халуун там, тогоо энд байхгүй бөгөөд өрөөнүүд болон коридор л байна. Дүрүүд хоорондоо ярилцаж эхлээд цааш явах тусам хоорондын харилцаанд асуудал гарч эхэлнэ. Тэгээд сүүлийн хэсэгт “<strong>Там бол бусад хүмүүс</strong>” гэх хэллэг гардаг. Бусад хүн гэж юу вэ? Бусад хүн намайг оршихуйн процесст явж байгааг харж чаддаггүй, шууд л ямар нэг мөн чанараа олсон хүн байна гэж л хардаг буюу яг л үхэл биднийг яаж харж, яаж мөн чанар бий болгодогтой ижил гэсэн үг. Там энэ бол бусад хүн намайг тухайн мөчид тодорхойлж буй нь үхэл ирсэнтэй ижил төстэй гэж ойлгож болно.</p><p><strong>Дүгнэлтийн оронд</strong></p><p>Утга учиргүй ертөнцөд хаягдан ганц үлдсэн хийх ажил нь өөрийн утга учир болон өөрийгөө бий болгохоор оролдож буй дахин давтагдашгүй индивид хүний эрх чөлөөн тухай философи юм.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=135fafa3e711" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Алла Гутниковагийн шүүх дээр хэлсэн үг #орч]]></title>
            <link>https://uugan.medium.com/%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B0-%D0%B3%D1%83%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%88%D2%AF%D2%AF%D1%85-%D0%B4%D1%8D%D1%8D%D1%80-%D1%85%D1%8D%D0%BB%D1%81%D1%8D%D0%BD-%D2%AF%D0%B3-%D0%BE%D1%80%D1%87-49b90a1a2ec2?source=rss-f32750d431b0------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/49b90a1a2ec2</guid>
            <category><![CDATA[эрх-чөлөө]]></category>
            <category><![CDATA[орчуулга]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[uugan]]></dc:creator>
            <pubDate>Sat, 09 Apr 2022 03:57:49 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2026-02-21T10:40:29.551Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Алексей Навальныйг дэмжээд их сургуулиасаа хөөгдөнө гэж айхгүйгээр цуглаанд оролцоорой гэж уриалан видео бичлэг тавьсны төлөө DOXA(докса — <a href="https://doxa.team/">https://doxa.team/</a>) хэмээх оюутны сэтгүүлийн сэтгүүлчдэд 2 жилийн ял төлөвлөсөн үед босоод хэлсэн(2022.04.01) үгийг нь чадан ядан орчуулахаар оролдлоо.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*ufeyrfwSns2RfL8w" /><figcaption>Шүүх хурал дээр</figcaption></figure><p>Тэрээр босон:</p><p>Би энд хэрэг, нэгжлэг, байцаалт, цуглуулсан баримтууд, шүүхийн талаар ярихгүй ээ. Уйтгартай бөгөөд утгагүй зүйл. Би сүүлийн үед ядралт бухимдлын “школд” явж байна. Гэхдээ намайг баривчлахаас өмнө үнэхээр чухал зүйлийн талаар ярьж сургадаг “школд” бүртгүүлчихсэн байсан юм.</p><p>Би философ утга зохиолын тухай ярьмаар байна. Беньямин, Деррид, Кафка, Арендт, Сонтаг, Барт, Фуко, Агамбен, Одри Лорд болон Белл Хуксийн талаар. Тимофеева, Толстанова, Рахманиновагийн тухай.</p><p>Би яруу найргийн тухай ярьмаар байна. Орчин үеийн шүлэг найргийг яаж унших талаар. Гронас, Дашевский, Василий Бородин нарын тухай.</p><p>Гэхдээ одоо ярих цаг нь ч биш бас газар нь ч биш. Хэлнийхээ үзүүрт, хоолойнхоо төгсгөлд, ходоод зүрх хоёрын хооронд өөрийн бяцхан, энхрий үгсээ нууж байна. Тэгээд хэдхэн зүйлийг л эндээс ил гаргаж хэлье юү гэж бодлоо.</p><p>Би өөрийгөө ихэвчлэн загас, шувуу, сурагч эсвэл бяцхан хүүхэд шиг төсөөлдөг. Гэхдээ сүүлд мэдсэн гайхалтай зүйл бол Бродскийг ч мөн 23 настайд нь шүүсэн юм билээ. Тэгээд намайг хүн төрөлхтөн гэж тооцож буй учир(Бродскийгоос яагаад өөрийгөө яруу найрагч гээд байгаа юм хэн чамд ийм цол өгөв гэхэд хэн намайг тэгвэл хүн гэж хэн тооцсон юм бэ би энэ бүгдийг бурхнаас байх гэж хариулдаг. -орч.) хэдэн зүйл хэлье:</p><p>Еврей нарын Каббалад “тиккун олам” хэмээх ухагдахуун байдаг — ертөнцийг засах гэх утгатай. Дэлхий ертөнц бол төгс биш. Иегуда Амихайн бичсэнчлэн ертөнц дэлхийг сайн сайхан, яг л цэцэрлэгийн сандал шиг(шүүхийн сандал биш!) амар амгалангийн төлөө бүтээсэн гэдэгт би итгэдэг. Мөн аядуу зөөлөн, итгэл найдвар, хайр, эв нэгдэл, хүсэл тэмүүлэл баяр баясгалангийн тулд бүтээсэн гэдэгт итгэдэг.</p><p>Гэвч энэ дэлхий дээр аймшигтай, тэвчихийн аргагүй их хүчирхийлэл үйлдэгдэж байна. Харин би хүчирхийллийг хүсэхгүй байна. Ямар ч хэлбэрээр. Сургуулийн охидын дотоожинд гараа хийсэн багшийн хэлбэрээр, эхнэр хүүхдийнх нь биен дээрх согтуу аавын нударга хэлбэрээр. Хэрэв би эргэн тойронд байгаа хүчирхийллийн тухай бичихээр шийдвэл өдөр байтугай долоо хоног, жил ч хангалтгүй. Хүчирхийллийг харахын тулд нүдээ нээх хэрэгтэй. Миний нүд нээгдсэн. Би хүчирхийллийг хардаг, бас үүнийг хүсэхгүй байна. Хүчирхийлэл хэр их байна төдийн чинээ хүсэхгүй байна. Хамгийн том, аймшигтай хүчирхийллийг би хамгийн ихээр хүсэхгүй байна.</p><p>Би сурах маш дуртай. Үүнээс цааш би бусдын дуу хойлоогоор ярих болно.</p><p>Дунд сургуулийн түүхийн хичээл дээр “Та хүний эрх чөлөөг цовдолж болно гэхдээ хүний сэтгэл зүрх ямар ч дөнгө мэддэггүй” мөн “Таны болон миний эрх чөлөөний төлөө” гэх үгсийг сурсан.</p><p>Ахлах сургуульд ороод Анна Ахматовагийн “Реквием”, Евгений Гинзбургийн “Крутой маршрут” (Эгц зам?), Булат Окуджавагийн “Упраздненный театр” (Татан буугдсан театр?), Анатолий Рыбаковын “Арбатын хүүхдүүд” гэх зохиолуудыг уншиж өссөн. Окуджавагийн нэгэн шүлгэнд их дуртай байв:</p><blockquote>Совесть, благородство и достоинство (Хүн чанар, энэрэнгүй сэтгэл болон нэр төр)</blockquote><blockquote>-Вот оно, святое наше воинство. (-Энэ байна бидний ариун арми)</blockquote><blockquote>Протяни ему свою ладонь. (Түүнд гараа өг)</blockquote><blockquote>За него не страшно и в огонь. (Түүнтэй байхад галруу орохоос ч айлтгүй)</blockquote><blockquote>Лик его высок и удивителен. (Түүний царай бардам бас гайхалтай)</blockquote><blockquote>Посвяти ему свой кроткий век: (Өөрийн богинохон амьдралаа түүнд зориул)</blockquote><blockquote>Может, и не станешь победителем, (Магад ялагч болж чадахгүй ч гэсэн)</blockquote><blockquote>Но зато умрешь, как человек! (Та хүн шиг үхнэ!)</blockquote><p>МГИМО-д франц хэл сурж байсан хугацаандаа Эдит Пиафын хэлсэн “Ça ne pouvait pas durer toujours” [“Энэ үүрд үргэлжлэх боломжгүй”]. Мөн Марк Робены “Ça ne peut pas durer comme ça” [“Энэ хэвээр үргэлжилж болохгүй”] гэх үгсийг сурсан.</p><p>Арван естэйдөө би Майданек болон Треблинка явж яаж 7 хэл дээр “дахин хэзээ ч” гэдэг үгийг яаж хэлдгийг сурж авсан: never again, jamais plus, nie wieder, קיינמאל מער, nigdy więcej, לא עוד.</p><p>Би еврейн мэргэдийг судалж байсан ба хамгийн ихээр хоёр мэргэний хэлсэн үгт дуртай байв. Рабби Гилэль хэлэхдээ: “Хэрэв би өөрийнхөө төлөө биш л бол хэн миний төлөө гэж. Хэрэв би зөвхөн өөрийн төлөө бол би яах гэж? Хэрэв одоо биш л бол хэзээ?”. Рабби Нахман хэлэхдээ: “Бүх амьдрал — энэ бол нарийхан гүүр, хамгийн гол нь огт айж болохгүй”.</p><p>Дараа нь Соёл судлалын сургуульд элсэж хэд хэдэн чухал ойлголтыг олж авсан. Нэгдүгээрт үг бол маш чухал юм байна гэдгийг. Хоёрдугаарт юмыг өөрийнх нь нэрээр нэрлэх хэрэгтэй. Тэгээд төгсгөлд нь: sapere aude, өөрөөр хэлбэл юм мэдэх эр зоригтой байж өөрийн ухааныг ашигла(dare to know things, have courage to use your own reason) гэх латин үг.</p><p>Бидний хэрэг сургуулийн сурагчидтай холбоотой байгаа нь инээдтэй бөгөөд утгагүй. Би хүүхдүүдэд хүмүүнлэгийн ухааны хичээлийг англи хэлээр зааж, асрагчаар ажиллаж “Орост зориулагдсан багш” нэртэй програмд хамрагдаад аль нэг жижиг хотод хоёр жил ажиллаж ухаалаг, энэрэнгүй, мөнхийн юмны үрийг тэнд суулгахыг мөрөөддөг байж. Гэхдээ Орос орны улсын яллагч прокурор Трякины үгээр бол би бага насны хүүхдүүдийг тэдний амьдралд аюултай зүйлд уруу татсан гэсэн хэрэг тулгасан. Хэрэв би хэзээ нэг өдөр хүүхдүүдтэй болбол (хүүхэдтэй болно яагаад гэвэл би бурхны гол сургаалийг мэдэж байна) тэдний өрөөний ханад Иудеи Понтий Пилатын зургийг өлгөнө, цэвэрч байлгахын тулд. Прокуратор Понтий Пилатын гараа угааж байгаа зураг.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*G-2zUsVkyeQzRg1G.jpg" /></figure><p>Тиймээ хэрэв хүүхдүүдэд хайхрамжгүй хандвал — одоо энэ жинхнээсээ амьдралд нь аюул учруулна. Надад тулгасан хэргийн талаар үнэхээр юу хэлэхээ мэдэхгүй байна. Би гараа угаая.</p><p>Ингээд үнэн мөнөний цаг ирлээ. Уншлагын цаг. Би болон миний найзууд энэ аймшиг, өвдөлтөөс болж байж суух газраа олохгүй байна, гэхдээ би метролуу буух үед нулимстай царай огт олж харахгүй байна. Нулимстай царай олж харахгүй юм.</p><p>Миний хайртай хүүхдийн болон томчуудын номнуудаас нэг нь ч хайхрамжгүй, хэнэггүй, хулчгар занг заагаагүй юм шүү. Эдгээр хэллэгийг хаана ч заагаагүй:</p><p>“Хүмүүс жижигхэн.”</p><p>“Би жирийн нэг хүн, бүх зүйл тодорхой биш байгаа болохоор хэнд нь ч би итгэдэггүй тиймээс наад сэдвийг чинь сонирхохгүй байна.”</p><p>“Би улс төрөөс хол хүн, энэ надад хамаагүй, надаас ч хамааралгүй хянадаг шалгадаг газар нь учрыг нь олох байх би ганцаараа юу хийж чадах билээ.”</p><p>Харин эсэргээрээ би огт өөр үгст дуртай:</p><p>Хемингуэгээр дамжуулан Жон Донн хэлэхдээ:</p><p>Арал шиг орших хүн гэж байхгүй, хүн бол эх газрын нэг хэсэг; Хэрэв далайн давалгаа эргийн хадан хясааг авч, мөн эргийн түрсэн(cape) хэсгийг нурааж, чиний эсвэл найзын чинь цайзыг нураавал Европ жижигрэнэ; Хүн бүрийн үхэл намайг ч бас жижигрүүлдэг, надад хүн төрөлхтөнтэй нэгдмэл гэдгийг сануулдаг, тиймээс хонх хэний оршуулгаар хангинаж байгааг битгий асуу: хонх чамайг дуудаж байгаа юм. (don’t ask for whom the bell tolls; it tolls for thee)</p><p>Махмуд Дарвиш хэлэхдээ:</p><p>Өглөөний цай хийхдээ бусдын тухай бод (тагтаа хооллохоо бүү март) Дайнд тулалдахдаа бусдын тухай бод (энхийг эрэлхийлэгчдийг бүү март) Усны төлбөрөө төлөхдөө бусдын тухай бод (борооны үүлээр тэжээгддэг нэгнийг сана). Гэртээ харихдаа бусдын тухай бод (хорих лагерьт байгаа хүмүүсийг бүү март). Унтан оддыг тоолохдоо бусдыг бод (унтах газаргүй хүмүүсийн тухай). Өөрийн бодлыг зүйрлэлээр (метафороор) илэрхийлэхдээ бусдыг бод (үг хэлэх эрхгүй нэгнийг). Алс хол байгаа хүмүүсийг бодохдоо өөрийгөө бод (тэгээд хэл: Ээ, би харанхуйд лаа байсан бол гэж).</p><p>Геннадий Головатый хэлэхдээ:</p><blockquote>Сохор хорсолтой нүдээр харж чадахгүй,</blockquote><blockquote>Хэлгүй чанга хашгирч чадахгүй,</blockquote><blockquote>Гаргүй хүн гартаа зэвсэг агсана гэж үгүй,</blockquote><blockquote>Хөлгүй хүн урагш алхана гэж байхгүй.</blockquote><blockquote>Гэхдээ — хэлгүй хүн хорсолтой нүдээр харж,</blockquote><blockquote>Хараагүй хүн чанга хашгирч,</blockquote><blockquote>Хөлгүй хүн зэвсэг агсаж,</blockquote><blockquote>Гаргүй хүн урагш алхдаг юм шүү.</blockquote><p>Хэн нэгэнд аймшигтай байгааг би мэдэж байна. Тэд чимээгүй байхыг сонгожээ.</p><p>Гэхдээ Одри Лорд хэлэхдээ: Your silence will not protect you. (Чиний чимээгүй байдал чамайг хамгаалахгүй). Москвагийн метронд: Зорчигчдийг мухар зам дээрх вагонд суухыг хориглодог. Харин Петербургийн “Аквариум” үүн дээр нэмээд: Энэ вагон шатаж байна гэв. Лао-Цзы Тарковскийгийн тусламжтайгаар: Гол нь бид өөртөө итгээд ямарч хүч чадалгүй хүүхэд шиг болцгооё. Яагаад гэвэл сул тал нь агуу болж хүч чадал юу ч биш болно. Хүн төрөхдөө ямар тамиргүй төрдөг харин үхэхдээ хүчтэй зориг дүүрэн энэ хорвоогоос явдаг. Мод ургахдаа зөөлөн уян байдаг бол үхэх үедээ хатаж, хатуу болдог. Зориг хүч чадал бол үхлийг байнга дагаж байдаг. Сул дорой уян хатан байдал нь оршихуйн шинэлэг байдлыг илэрхийлдэг. Тиймээс зөөлөн нь хатуугаа ялдаг жамтай.</p><p>Айдас түгшүүр таны сэтгэлийг мэрдэг гэдгийг санаарай. Кафкагийн нэгэн дүр “шоронгийн хашаанд дүүжлүүр хэрхэн суурилуулж буйг хараад өөрт нь зориулсан гэдэгт бат итгэн шөнө өөрийн камернаас оргоод өрийгөө дүүжилчихдэг”-г бас сана.</p><p>Хүүхэд шиг бай. Юу сайн юу муу тухай өөрөөс болон бусдаас асуухаас битгий ай. Хаан шалдан байна гэж хэлэхээс битгий эмээ. Орилж хашгирч, нулимсаа үзүүлэхээс битгий ай. Өөртөө болон бусдад 2+2=4 гэдгийг байнга санаж яв. Хар — бол хар. Цагаан — бол цагаан. Би — бол хүн. Би хүчтэй бас зоригтой. Хүчтэй бас зоригтой эмэгтэй. Бид хүчтэй болон зоригтой хүмүүс.</p><p>Эрх чөлөө — энэ бол боолчлолд орохгүй байх дадлыг танд олгодог процесс юм шүү.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=49b90a1a2ec2" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[De gustibus non est disputandum]]></title>
            <link>https://uugan.medium.com/de-gustibus-non-est-disputandum-54b27ebd522e?source=rss-f32750d431b0------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/54b27ebd522e</guid>
            <category><![CDATA[хот-төлөвлөлт]]></category>
            <category><![CDATA[улаанбаатар]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[uugan]]></dc:creator>
            <pubDate>Fri, 22 Oct 2021 13:49:09 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2026-02-21T10:56:50.101Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Мэдрэмж дээр зөрчилдөх хэрэггүй гэсэн утгатай латин үг юм уу даа. Хүн болгоны хараа, сонсгол өөр өөр болохоор хэн нэгэнд таалагдсан зүйл бусдад таалагдахгүй, бусад хүмүүс тэрийг хүлээж авч чадахгүй байх нь элбэг. Тийм ч учраас эртний ромчууд мэдрэмжтэй холбоотой ямар нэг зөрчил, хэрүүлээс зайлс хийхийн тулд энэ хэлц үгийг ашигладаг байсан бололтой юм.</p><p>Ямар нэг барилгын архитектур, плакат, үйлдвэрлэлийн дизайны бүтээлийг хараад ихэнх хүн “эстетик” мэдрэмж буюу гоо сайхныг нь мэдэрч чаддаггүй. Одоо жишээ нь сая баригдсан байгалийн түүхийн музейг нэг их архитектур гадарладаггүй, урбанистик ойлгодоггүй хүн давгүй л барилга гэж харна. Өмнөх барилгыг нураасан нь болж ухааны юм ярина. Яагаад тэр вэ? Мэдрэмжтэй байхад оюун ухаан чухал уу?</p><p>Боловсролын тусламжтай мундаг мэдрэмжтэй болж болно. Гармони, эстетик, сайн мууг ялгадаг болно харин та тэнэг бол боломжгүй. Оюун ухаан байж байж мэдрэмжтэй болж чадна гэж л хэлэх гэсэн юм.</p><p>Мэдрэмж бол нэг утгаар авч буй урлагийн бүтээлийн чанарыг тодорхойлох чадвар. Урлагийн бүтээлд хөгжим, уран зураг, утга зохиол, кино, театр, архитектур, дизайн гэх мэт ордог. Хүн бүр сайн муу бүтээл болсон гэдгийг өөр өөрийнхөөрөө тайлбарладаг боловч мэдрэмжээ тултал хөгжүүлсэн хүний дэргэд дөнгөж сонирхож буй хүний тайлбар энгийн байх нь дамжиггүй. Яг л виноны амт эсвэл айрагны амтыг олон удаа, олон төрлийг ууж байж ялгадаг болдогтой адил. Яагаад нэг вино 10 доллар, нөгөөх нь 100 долларын үнэтэй байгааг анх ууж эхэлж буй хүн ялгахгүй шүү дээ.</p><p>Урлагийн бүтээл сайн муу 2 л төрөл. Ихэнх нь сайн утга зохиолын бүтээлийг муугаас нь ялгаж чадна. Зарим хүмүүс мундаг дуу хөгжмийн мэдрэмжтэй гэдгээ гайхуулж хэргээр шинээр гарсан хамтлагуудын клип үзэлгүй өнгөрөөдөг, тэгээд бусдад тэд нарыг би үздэггүй, шал тэнэг гэхчилэн муулж эхэлнэ. Энэ нийгэмд амьдарч байгаа бол юу болж буйг сайн анзаарч байх хэрэгтэй. Тэгж байж сайн мууг ялгадаг болно. Тэгж байж өөрийн мэдрэмжээ “хүмүүжүүлнэ”. Энэ хүмүүжүүлэх процесс бол үнэтэй — харна, очно, үнэрлэнэ, амтлана, сонсоно. Энэ процесс эргэн тойрноос маш их хамааралтай, ямар гэр бүл, найз нөхөд, байр сууц зэргээс хамаарч тухайн хүний мэдрэмжийн суурь тавигддаг. Одоо эргээд харахад хамт тоглож өссөн найзууд зарим нь үнэхээр мэдрэмжтэй чанартай хувцаслаж байхад зарим нь тийм биш. Тэгээд бодоод үзэхээр тэр хүүхдийн аав, ээж нь тэгж хувцасладаг эсвэл өвөө эмээ нь байж таардаг.</p><p>“Бид эхлээд байшин барьдаг гэхдээ байшин эргээд биднийг барьдаг юм” (с) Винстон Черчилль</p><p>Скандинавын орныхон их “мэдрэмжтэй” хүмүүс, тэнд Volvo, Ikea үүссэн мөн хотын урбанистик сайн хөгжсөн, график дизайн бүр ярилтгүй. Гэхдээ тэд бүгд бусдаасаа ухаалаг хүмүүс гэсэн үг биш, тэдний орчин нь тэгж иргэдийнхээ мэдрэмжийг хөгжүүлдэг байна. Яг л Черчиллийн хэлсэн шиг.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*qpOUBk5tdrfmzDbp.jpg" /><figcaption>Ийм орчинд өсч төрсөн бол бид ямархуу байх бсан бол</figcaption></figure><p>Манай хот царай муутай байгаа гол шалтгаан бол муу архитекторууддаа байгаа юм биш, харин тийм барилга захиалж буй захиалагчдад байна. Тэдний вкусд буюу мэдрэмжинд байна. Моодыг захиалагчид нь “зааж” өгдөг. Өнөөдрийн Улаанбаатарын өнгө төрхийг тэртээ 1990ээд онд ганзагын наймаанд явж баяжсан ах, эгч нар тодорхойлж байна гэхэд хилсдэхгүй. Тэдэнд мэдрэмжээ хүмүүжүүлэх, хөгжүүлэх цаг зав байсангүй. Нэг газраас бараа хямд аваад нөгөө газар 10 дахин нугалж ашиг олж байгаа хүмүүст барилгын архитектур, дизайн анхаарах сөхөө ч байгаагүй биз. Олсон мөнгөөрөө хэдэн газар авилгадаж аваад дарчихсан дээр нь төмөр бетонон ширэнгээр дүүргэсээр л. Төмөр бетон рам дээр хятад маягийн шилэн цонхтой барилгууд ихээр баригдсаар л… Улаанбаатар маань хятадын хэдэн хотоос ялгагдахаа байх үе ирэх вий.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/850/0*AtEBQsJvSRR2NJK6.jpeg" /><figcaption>Хятадын гигаполис</figcaption></figure><p>Гэхдээ үүнээс гарах нэг арга байна — багаас нь хүүхэд, залууст юуг зөв архитектур, зөв дизайн гэдэг талаар зааж өгөх хэрэгтэй. Мөн ирээдүйн архитекторууд ч гэсэн болж өгвөл Европ эсвэл скандинавын орнууд явж суралцаасай гэж бодогдох юм. Яавал хотын иргэд эрүүл, аюулгүй орчинд амьдрах вэ, урбанистик гэж юу вэ гэх мэт семинар сургалтууд явуулахгүй бол эсвэл тийм блог хөтлөхгүй л бол хамгийн европжсон азиудтай гэгдэх Улаанбаатар хотод Хятадынх шиг хүн амьдрахад бэрх төрхтэй барилгууд, оршин суугчдаа бодоогүй төлөвлөлттэй, машин барихыг цаанаасаа уриалан дуудсан хот болсоор дуусах нь ээ.</p><p>Хотын маань зарим барилга их сонин:</p><p>Энийг шууд шилэн том цонхоор бүрнэ. Энэ дээрх сонин юм нь яг юу вэ?</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/589/0*vSWIbEt0uTGSxwJo" /><figcaption>Баянгол дүүргийн удирдахын хажууд</figcaption></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/755/0*_6qnixcfkUH4CEUu" /><figcaption>Бөхийн өргөөнөөс зүүн 4 зам орох дагуу барилга бас дээрээ сонин юмтай</figcaption></figure><p>Хятадад гарч байсан барилгын нэг урсгал л юм шиг байна лээ. Ийм барилгуудыг та бүхэн европын хотуудаар харахгүй. Өдрөөс өдөрт хятадшиж буй Улаанбаатарт л харахаар байна. Харамсалтай хэрэг.</p><p>Сайхан хоттой болохын тулд урбанистикийн хэдэн зарчмуудыг баримтлах хэрэгтэй байдаг.</p><ol><li>Хот хүн бүрт хүртээмжтэй байх ёстой. Зам, дугуйн зам, тахир дутуу, настай хүмүүс зам гарах орчин нөхцөл, явган хүний зам, мухар гудамжгүй хот г.м.</li><li>Хотод оршин байх, үйлчлүүлэх нь таатай байх ёстой. Паркууд, ботаникийн хүрээлэнгүүд, нуур цөөрөм, голын эрэг, тухтай кафе, дэлгүүрүүд, зөв архитектурын шийдэл</li><li>Хот байнга өөрчлөгдөх ёстой. Автобусын чиглэлээс авахуулаад байнга шинэчлэгдэж өөрчлөгдөж байх ёстой.</li><li>Хотын бүх нөөцийг үр ашигтай ашиглах хэрэгтэй. Нийтийн хүртээмжтэй тээвэр, трамвай, гэрэлтүүлэг, сандал хогийн сав, нийтийн 00 гэх мэт, жил бүр модны доорхыг шохойдхын болиулах</li><li>Хот байгалийг сүйтгэдэг байж болохгүй</li><li>Хотын төлөвлөлтөнд цаг агаарыг заавал харгалзаж үзнэ. Нэг наст гоёоны ургамал тарихаас зайлс хийх, монголын нөхцөлд тохирсон ургамлуудыг илүү тарих</li><li>Хот бүс нутгаас тусдаа хөгжих ёсгүй. Ингэх тусам бүс нутгаас хотруу тэмүүлэгчид нэмэгдэнэ, хот ачааллаа даахгүй болж ирнэ.</li><li>Хотын иргэд хот төлөвлөлтөд оролцох ёстой. Тухайн орчинг ямар болгох талаар иргэдээс илүү мэддэг хүн гэж байхгүй, тэдний саналыг сонсож байж хот өөр болно.</li></ol><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=54b27ebd522e" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Яагаад Европ юм юмаараа Монголоос илүү байна вэ?]]></title>
            <link>https://uugan.medium.com/%D1%8F%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D0%B4-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF-%D1%8E%D0%BC-%D1%8E%D0%BC%D0%B0%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B0-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BE%D1%81-%D0%B8%D0%BB%D2%AF%D2%AF-%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0-%D0%B2%D1%8D-d4ba44f34ee6?source=rss-f32750d431b0------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/d4ba44f34ee6</guid>
            <category><![CDATA[зона-комфорта]]></category>
            <category><![CDATA[хот]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[uugan]]></dc:creator>
            <pubDate>Sat, 17 Jul 2021 17:45:27 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2021-08-20T13:40:41.394Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Яг ийм асуултанд <a href="http://www.youtube.com/watch?v=RxF63VvcJdw">Артемий Лебедев</a> яаж хариулж байгааг сонсоод аргагүй л юм үзэж нүд тайлсан хүний үг байна гэж бодлоо. Энэ хүн бол Оросын хамгийн алдартай дизайнерын студийн эзэн, анх интернет 1994 онд Орос оронд орж ирэхэд л энэ бизнест хөл тавьсан нэгэн. Одоо дэлхийн бүх улс, 500 гаруй хотоор аялсан, тэгээд яагаад орост энд тэндгүй заваан, нохойн баас шиг байгааг тайлбарлаж хэлжээ.</p><blockquote>Европт гоё машинууд, телевизорууд, хувцас хунар бараг л бүх зүйл нь сайхан. Тийм болохоор би орос бараа хэрэглэхийг хүсэхгүй байна — орос плита, радио надад ерөөсөө таалагддаггүй. Яахав физикийн ш/у-ны талаас үзвэл бүх зүйл сайн ажиллана. <br>Хүн болгон л өөрийн гэсэн тав тухтай орчинд(comfort zone)оршин суухыг эрмэлздэг бүр гүйлгачид ч гэсэн өөрсдийн гэсэн тавтай орчинд байхыг эрмэлздэг, хэрэв энэ нь үнэн бол орчны хил хязгаарын асуудал гарч ирнэ. Европ хүний хувьд тэр хязгаар нь оросуудынхаас хамаагүй өргөн өөрөөр хэлбэл тухайн хүний оршин буй гудамж, квартал, хотын төв гэх мэт. <br>Мэдээж европын зарим хотод яг л эндэх шиг байдаг ялангуяа Францын хойд хотууд(уурхайчдын хотууд). Харин Орост бол энэ хил нь гэрээс гараа л бол үгүй болдог хаалга хаасан бол тэр хүний мэдлийн газар биш, тэр хүнд гэрийн ойролцоо машины тос асгасан, хүн нус цэрээ хаясан байдал бол үнэндээ падгүй. Заваан газар оршин сууж байгаа хүмүүсээс очоод асуухаар бүгд л манай хажуу хөршүүд бүгдээрээ ухнууд гэдэг. Үнэн хэрэгтээ тэр хүний талаар ч гэсэн бусад нь тэгж хэлдгийг мэддэггүй, тэгэхээр бүгд ухнууд болж таарч байгаа юм. Хүн ер нь өөрийнхөө орцонд засвар хийнэ гэдэг бол маш ховор зүйл, тэгээд бүгд л сонгууль болохыг хүлээж ямар нэг баян гар гарч ирэхийг хүлээдэг.</blockquote><blockquote>Бас нэг тав тухтай орчны хэлбэр бол сайн чанартай хувцас, унаж буй машин. Бүгд л хамгийн үнэтэй, бараг л энэ шинэхэн захирал бага цалинтай байж яаж авсан юм болоо гэмээр, тэгсэн мөртөө тэр байгууллагынх нь бие засах өрөө болохоор дундуураа ганц фанераар тусгаарлагдсан хажуу кабинд юу болж байгаа нь бүгдэд сонсогдоно яг л сургуулийнх шиг. Европт бол бүх талаас нь харж үзсэн, оршин суугчид нийлээд тэр хавьдаа бие засах газар бариулчихсан тийшээгээ өөрсдөө хэзээ ч орохгүй, харин ч бусад хүмүүст тус болох гэж барьсан байдаг — мод, цэцэрлэг, суух тухтай газар г.м модоо суулгахдаа хүртэл тусах сүүдрийг нь бодолцдог. Иймэрхүү юмыг бол манай хүмүүс сэтгээд хийхэд бүтэхгүй яагаад гэвэл энэ нь тэдний тав тухтай орчны хил хязгаараас давчихсан зүйл учраас. Оросоос ганц европ загвартай хот бол Санкт-Петербург яагаад гэвэл тэнд бүгд 0-с эхэлж европ стилээр баригдсан амьдарч буй хүмүүс нь ч гэсэн тавтай тухтай орчны хил нь өргөн, тийм болохоор энд хаа сайгүй суух задгай кафенууд, сүүдрэвчүүд гээд адилхан зүйл их байдаг шүү.</blockquote><p>За нэг хальт мулт модон орчуулга хийчихлээ, иймэрхүү л юм ярьсан юм. Яг л монголд байгаа байдал ч гэсэн нүдэнд харагдаж байгаа биз, бие засах газар олдохгүй бол орцонд бие засна, нус шүлсээ хаяна, гадаа хүн суудаг сандал дээр зүгээр суухгуй заавал налуур дээр нь гарч сууна,архины шил, тамхи. Нэг л сайхан баян хүмүүсийн амьдардаг газар хэдэн саяаар байр худалдаад авна эргээд тухайн газраа тэр зарсан барилгын газар нь арчилж тордох зүйл байхгүй хаячихна, гэрээс гарахад л орцонд чинь ядуус унтаж, энд тэндгүй согтуу хөлчүү улсууд. Машинынхаа цонхоор хогоо хаях нь Орост/Монголд энгийн үзэгдэл яагаад хаяад байгааг асуувал бид цэвэрлэгчдэд цэвэрлэ гэж татвараа төлж байгаа гэж авна. Тэр цэвэрлэж байгаа улсууд ихэвчлэн дундад азиас орж ирсэн мань мэттэйгээ адилхан нүүр царайтаа азиуд. Гэтэл Монголд бол ядарсан монголчууд маань л цэвэрлэж байгаа биздээ.</p><p>Европт байшин барихдаа стандартын дагуу барих хуультай, жишээ нь тэр барьж байгаа байшингийн хаалга нь тахир дутуу хүнд зориулсан сандлын өргөнөөс дутуугуй байх ёстой, 00 хаалга нь ч тэр, 2 давхарт байсан ч ялгаагүй. Гудамж нь иймэрхүү хүмүүст зориулсан замтай, албан байгууллагуудад байрлуулсан тусгай хонх, шат гэх мэт. Гэтэл Орос болон Монголд яг л бүх зүйл адилхан хоёулаа л бүх юмыг “бөгснийхөө нүхээр” хийдэг. Тийм ч болохоор залуус нь иймэрхүү газраас зугтах туйлын хүсэлтэй байдаг юм. Харийн газар очоод хүмүүс нь ямар сайхан амьдралтайг хараад эх орноо ийм болгох чин хүсэл тээсээр эх орончид “болдог”.</p><p>Монгол малчны хувьд “зона комфорта” нь малын хот, түүний эргэн тойрон 100м, тэрнээс цаашаа тэр хүнд хамаагүй тийм ч болохоор тэд хотод орж ирээд хаа хамаагүй аашилдаг биз.</p><p>Гэр хорооллын айлуудын хувьд хашаанаас гараа л бол болоо тэнд угаадас, үнсээ асгаж болно, бусдыгаа угаартуулж ч болно. Хөлдөж үхэхгүйн тулд л ингэж байна гэдэг, төр засаг ямар нэг арга хэмжээ авахыг хүлээдэг. Бусдыгаа бодоод цахилгаан халаагчтай гэр байшинтай болох, гадаанаа баня(саун) энэтэр барихад яагаад болохгүй гэж? Бидэнд тав тухтай орчныхоо хил хязгаарыг тэлэх зайлшгүй шаардлага бий. Бусдаа хүндэлж, өөрийгөө хүндэтгэж амьдарч сурах хамгаас чухал зүйл.</p><p>2011.04.24</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=d4ba44f34ee6" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Яагаад хасах хасахын нэмэх байдаг вэ? #орч]]></title>
            <link>https://uugan.medium.com/%D1%8F%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D0%B4-%D1%85%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%85-%D1%85%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BD-%D0%BD%D1%8D%D0%BC%D1%8D%D1%85-%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B3-%D0%B2%D1%8D-%D0%BE%D1%80%D1%87-f79499310efb?source=rss-f32750d431b0------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/f79499310efb</guid>
            <category><![CDATA[математик]]></category>
            <category><![CDATA[орчуулга]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[uugan]]></dc:creator>
            <pubDate>Sat, 17 Jul 2021 17:24:18 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2021-07-17T17:24:18.452Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<ol><li><strong>Яагаад хасах нэг, хасах нэгийн үржвэр нэмэх нэг гардаг вэ?</strong></li><li><strong>Яагаад хасах нэгийг нэмэх нэгээр үржүүлэхээр хасах нэг гардаг вэ?</strong></li></ol><p><em>«Миний дайсны дайсан — миний найз»</em></p><p><em>«Хорыг хороор»</em></p><p>«Яагаад гэвэл сөрөг тоон дээрх үйлдлүүд нь тийм дүрэмтэй» гээд хариулчихсан нь шулуухан дөө. Энэ дүрмийг бид сургуульдаа үзэж, бүхэл амьдралын турш дагадаг бас хэрэгжүүлдэг. Харин яагаад ийм дүрэмтэй вэ гэдэгт сурах бичиг тэр бүр хариулдаггүй. Эхлээд бид үүнийг арифметикийн хөгжлийн түүхээс авахуулаад танихийг хичээе, харин дараа нь энэ асуултанд орчин цагийн математикийн үүднээс хариулъя.</p><p>Эрт цагт хүмүүст зөвхөн натурал тоонууд мэдэгддэг байжээ: 1,2,3,… үүнийг сав суулга, бүтээгдэхүүн, дайсан,… зэргээ тоолоход хэрэглэдэг байж. Гэхдээ эдгээр тоонууд нь өөрөө өөртөө тийм ч хэрэгтэй эд байгаагүй — бие биетэй “харьцах” хэрэгтэй. Нэмэх үйлдэл ил тод бас ойлгомжтой, түүнчлэн 2 натурал тооны нийлбэр нь — мөн натурал тоо( математикч байсан бол натурал тоон олонлог нь нэмэх үйлдэлтэй төгсгөлөг хамааралтай гэх байх ). Үржих үйлдэл — хэрэв бид натурал тооны талаар ярьж байгаа бол энэ ч гэсэн нэмэх үйлдэлтэй л адил. Бид амьдралдаа энэ 2 үйлдлээр олон зүйлийг хийдэг( худалдан авалт хийх үед нэмж бас үрждэг), бидний өвөг дээдэс эдгээр үйлдлүүдтэй бага тулгарч байсан гэж бодохоор гайхмаар — нэмэх болон үржих үйлдлүүд нь аль эрт дээр үед хүн төрөлхтний дунд бий болсон. Заримдаа тоог тоонд хуваах шаардлага гарч, үр дүн нь зарим үед натурал тоо биш байв — үүний улмаас бутархай тоо бий болжээ.<br>Хасах үйлдэлгүйгээр мэдээж үүнийг бид хийж чадахгүй. Гэхдээ практик дээр бид их тооноос бага тоог хасдаг, бас хасах(сөрөг) тоог хэрэглэх явдал тэр бүр гардаггүй. ( Хэрэв надад 5 чихэр байсан ба би эгчдээ 3-г өгсөн бол надад 5–3 = 2 чихэр үлдэнэ, харин түүнд 7 чихэр өгье гэвч чадахгүй.)Үүгээр яагаад хүмүүс сөрөг тоог хэрэглэж эхлээгүй удсан гэдгийг тайлбарлаж болно.<br>Энэтхэгийн ном товхимолд сөрөг тоо МЭ VII зуунаас эхлэн тэмдэглэгдэж иржээ; хятадууд тэднээс бага зэрэг эрт үүнийг ашиглаж эхэлж. Үүнийг өр тооцоо эсвэл тэнцэтгэлийг хөнгөвчлөх үүднээс завсрын тооцоо болгон ашигладаг байв — энэ бол зүгээр л “эерэг”(нэмэх) хариулт авах гэсэн арга. Сөрөг тоо нь эерэг тооноосоо ялгарах нэг онцлог бол оршин байх талаар ямар нэг мэдээлэл өгдөггүй, үл итгэх байдал төрүүлдэг. Хүмүүс сөрөг гэсэн үгнээс нь зугтаадаг байжээ: хэрэв бодлогын хариу сөрөг гарвал бодолтгүй хэмээн үздэг байв. Энэ үл итгэх байдал удаан хадгалагдсан, бүр Декарт — орчин цагийн математикийг “үндэслэгч” — үүнийг “худлаа тоо” гэж нэрлэж байв(17р зуунд!).<br>Жишээ болгон нэгэн тэгшитгэл авч үзье:<strong> 7х-17 = 2х-2</strong>. үүнийг бодохдоо: мэдэгдэж буй гишүүдийг зүүн талд байрлуулж, харин үл мэдэгдэгчтэй гишуудийг — баруун талруу :</p><p><strong>7х-2х = 17–2, 5х = 15, х = 3</strong>.</p><p>Энэ бодолтонд бидэнд сөрөг тоо тааралдсангүй.<br>Гэхдээ санамсаргүйгээр өөрөөр бодох гэж оролдсон гээд үзье: үл мэдэгдэчдийг зүүнээс баруун тийш</p><p><strong>2–17 = 2х — 7х</strong>,<strong>(-15) = (-5)х</strong>.</p><p>үл мэдэгдэгчийг олохын тулд нэг сөрөг тоог ногоо сөрөг тоонд хуваана: <strong>х = (-15)/(-5)</strong>. Гэхдээ зөв хариулт бидэнд олдсон гэдгээс <strong>(-15)/(-5) = 3</strong> гэж гарган авч болно.<br>Энэ залжин арга юуг илтгэнэ вэ? 1-рт сөрөг тоонд хэрэглэх үйлдлийн логик ойлгомжтой боллоо, өө<em>р замаар </em>сөрөг<em> тоогүйгээр олж авсан хариулт нь </em>сөрөг<em> тоотой үйлдлийн хариутай заавал давхцах естой</em>. 2-рт бид сөрөг тоог хэрэглэснээр зөвхөн натурал тоонд зориулсан хэцүү бодох аргаас зайлс хийж чадна. Түүнчлэн бид хувьсах утгын талаар байнга бодохоос зайлс хийнэ — харин энэ бол математикийн хийсвэр шинжлэх ухаанлуу шилжилт хийх алхам юм.<br>Сөрөг тоонд хийгдэх дүрэм нь шууд тэр дороо бий болоогүй, харин бодлогуудын бодолтын үед бий болсон олон тооны жишээг бодох журмаар бий болсон юм. Ерөнхийдөө математикийн хөгжлийг хэд хэдэн үед хувааж болох бөгөөд үе болгон нь өмнөхөөсөө хийсвэрлэлийн шинэ түвшинд объектийг судалж байснаараа ялгаатай юм. 19-р зуунд математикчид олон гишүүнт болон бүхэл тоонд хийх үйлдлийн хувьд ижил төстэй гэдгийг ойлгожээ: хоёуланг нь нэмж, хасч мөн үржиж болдог. Эдгээр үйлдлүүд нь нэгэн хуульд захирагдана — тоонд яаж байна, олон гишүүнтэд мөн тэгнэ. Харин хуваах үйлдэл бүхэл тооны хувьд хариултанд нь бүхэл тоог гаргаж авах нь тэр бүр боломжтой биш. Олон гишүүнт ч гэсэн мөн ижил.<br>Дараа нь бусад математик объектууд дээр хийгдэх үйлдлүүдийн нэгдлийг олсон: зэрэгт цуваан хэлбэр, тасралтгуй функцууд… Эцэст нь хэрэв үйлдлүүдийн шинж чанаруудыг судалбал хариултуудыг эдгээр объектуудын нэгдэлд хэрэглэж болно гэж ойлгожээ (бүх орчин цагийн математикийн арга ийм шинжтэй).<br>Үүний үр дунд: <em>цагираг</em> хэмээх ойлголт гарч ирсэн. Энэ бол зөвхөн элементийн олонлог нэмэх нь үүнд хэрэглэх үйлдлүүд юм. Үндсэн зарчим нь энд дүрэм( эднийг аксиом гэдэг) бөгөөд үүнд үйлдлүүд дагалдана, харин олонлогийн элементүүдийн үндсэн шинж биш( энэ бол хийсвэрлэлийн шинэ түвшин!). Аксиомын дэвшүүлэлтийн дараа бий болдог бүтэц(структур) нь чухал гэдгийг тэмдэглэх хэрэгтэй, математикчид : бүхэл тооны цагираг, олон гишүүнтийн цагираг г.м хэлдэг. Аксиомтой тулгараад түүнээс цагирагын бусад шинжийг гарган авч болно.<br>Бид цагиргын аксиомуудыг тодорхойлоод(бүхэл тоон дээрх үйлдлуудтэй ижил), харин дараа нь үүнийг дурын цагираг дээр хасах хасахын нэмэх гэдгийг баталцгаая.<br>Цагираг гэдэг нь хоёр бинар үйлдэлтэй олонлогийг хэлдэг(ө.х. үйлдэл бүр цагиргын хоёр элемент агуулна), уламжлалаар үүнийг нэмэх болон үржих гэдэг, бас дараах аксиомууд:</p><ul><li>цагиргын элементүүдийн нэмэх үйлдэл нь байр солих (дурын А,Б-н хувьд<strong> А+В = В+А</strong>) болон бүлэглэх <strong>(А+(В+С))=((А+В)+С)</strong> хуульд захирагдана; цагирагт тусгай 0 гэсэн элемент бий(нэмэх үйлдлийн саармаг элемент), ямар ч элемент А-гийн хувьд <strong>А+0=А</strong> байна, мөн эсрэгээр <strong>(-А)</strong> гэсэн дурын эл-н хувьд <strong>А+(-А) = 0</strong> гэсэн хууль биелэнэ.</li><li>үржих үйлдэл нь бүлэглэх хуульд хамаарна:<strong> А·(В·С) = (А·В)·С;</strong></li><li>нэмэх болон үржих үйлдэл нь хаалт нээх хуульд бас хамаарагдана: <strong>(А+В)·С=А·С+В·С ба А·(В+С) = А·В + А·С</strong>.</li></ul><p>Үүнд цагирагын ерөнхий байгуулалтад үржихийн байр солилт болон түүний эсрэг хөрвүүлэлтийн(ө.х. хувааж болно гэхдээ үргэлж биш) болон 1-н тоо оршин байх( — үржих үйлдлийн саармаг элемент) талаар шаардахгүй байгааг анхаарна уу. Хэрэв эдгээр аксиомуудыг оруулбал өөр алгебрийн бүтэц болно, гэхдээ түүнд бүх батлагдсан теоремууд үнэн байх болно.<br>Одоо дурын цагирагын <strong>А</strong> болон <strong>В</strong> гэсэн дурын элемент<strong> (-А)В = -(АВ)</strong> болон <strong>(-(-А)) = А</strong> хангаж байхыг батлая.<br>Үүнээс тун хялбараар нэгийн шинжийг ашиглаад бичвэл:</p><p><strong>(-1)·1 = -(1·1) = -1</strong> ба <strong>(-1)·(-1) = -((-1)·1) = -(-1) = 1.</strong></p><p>Үүний тулд бидэнд зарим нэг баримтыг харуулах хэрэгтэй. Эхлээд элемент болгонд зөвхөн ганцхан эсрэг элемент байж болзошгүй гэж харуулъя. үнэндээ <strong>А </strong>элементэд <strong>В</strong> болон <strong>С</strong> гэсэн эсрэг элементүүд байна гэж үзье: <strong>А+В =0 = А+</strong>С. Тэгээд <strong>А+В+С</strong> гэсэн нийлбэрийг авч үзье. Бүлэглэх болон байр солих хууль, 0-ийн чанарыг ашиглан нэг талаас нийлбэр нь В-тэй тэнцүү:<strong> В=В+0 = А+(А+С) = А + В + С</strong>, харин нөгөө талаас энэ нь <strong>С</strong>-тэй тэнцүү: <strong>А+В+С = (А+В)+С = 0 + С = С</strong>. Энэ нь<strong> В = С</strong>.<br><strong>А</strong> болон <strong>(-(-А))</strong> гэсэн хоёр элемент нь <strong>(-А)</strong> гэсэн элементийн эсрэг элементүүд гэдгийг анхааръя, тиймээс тэд тэнцүү байх ёстой.<br>Эхний баримт: <strong>0 = 0·B = (A + (–A))·B = A·B + (–A)·B</strong>, ө.х. <strong>(–A)·B</strong> -н эсрэг нь <strong>A·B</strong>, тиймээс энэ нь<strong> –(A·B)</strong>байна.<br>Яагаад дурын В элементэд 0В = 0 байна вэ гэдгийн тайлбарлая. үнэндээ<strong> 0·B = (0 + 0) B = 0·B + 0·B</strong>. ө.х. <strong>0·B</strong>-г нэмэх нь хариуд өөрчлөлт авчрахгүй. Иймээс энэ үржвэр<strong> 0</strong>-тэй тэнцүү.<br>Харин цагирагт яг ганцхан <strong>0</strong> байна!(аксиомд зөвхөн, ийм элемент байдаг л гэсэн болохоос, түүний цор ганцын талаар юу ч хэлэгдээгүй!), үүнийг бид уншигчдад хэцүү биш даалгавар болгон үлдээе<br>© Евгений Епифанов.<br>Заавал нэмэх хасах тоо гэхгүй дээр нь одон тоо ч гэж байж болох!!!(+, — , * ,…)<br>Нэг сайн абстракт тайлбар бол тольны өмнө 2 алим тавиад бүгдийг идэх гээд үз! тольны урд байгааг бодит орчлон гээд +р тольны тусгалыг өөр ертөнц гээд -р авбал бид өөр ертөнцөд зөвхөн “хасах” тэмдгийн тусламжтай очиж тэнд байгаа алимыг идэж чадна…<br>Мөн үүнтэй адил 0-тооны үүсэл ч гэсэн их сонирхолтой бас евклидийн алгоритм одоо болтол улам хийсвэр болоод л яваад байгаа!</p><p>Эх: <a href="https://elementy.ru/email/5021733/Pochemu_minus_na_minus_daet_plyus">https://elementy.ru/email/5021733/Pochemu_minus_na_minus_daet_plyus</a></p><p>2011.01.01</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=f79499310efb" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
    </channel>
</rss>