Сэтгэлгээ гэдэг хийж, бүтээсний үр дүнд л хөгжиж тэлдэг эд. Оролдлого сайт л оройд гарна гэдэг шүү дээ.

Харин амрыг харж, бусдаас хуулбарласнаар дундчуулын л нэг болно. Үнэндээ өдгөө “урагшилна” гэх нэршил ирээдүйтэй л холбогдох болсон. Ерөөс хөгжин дэвших, илүү сайн сайхны тухай төсөөлөл өнгөрсөн, одоо цагтай харгалддаггүй. Яг одоо юуг бүтээхээс шалтгаалж болох ч ирээдүйд учрах эрсдэлийг тооцоолохгүй алхам хийх нь түүхийн аль ч түвшинд сөрөг үр дагавартай байсаар ирсэн. Харин бид яг одоо тийм сөрөг үр дагаврын үйлийг үүрэх зам дээр алхаж байна. Үүний нэг жишээ бол хиймэл оюуныг ашиглах явдал.

Мэдээж цаг үетэйгээ хөл нийлүүлж, ажил хөнгөвчлөх, бүтээлч сэтгэлгээгээ хөгжүүлэх зэргээр ашиглах зайлшгүй шаардлагатай. Үгүй гэхэд ChatGPT-д ямар өгөгдөл өгөх, түүгээр юуг хийлгэх, уг хиймэл оюун ухаан хэрхэн туслагч байх вэ гэдгийг сайтар бодолцох учиртай юм. Харамсалтай нь, хүн чулууг зэвсэг болгон ашиглахдаа анх ан гөрөө хийж байсан бол уг технологи боловсронгуй болох тусам нэгнээ хөнөөж, халдлага үйлдэж эхэлсэн шиг хиймэл оюун ухаан ч олон эрсдэл дагуулах болсон. Үүний нэг л жишээг онцлон авч үзье.

Хөмөрсөн тогооны шинэ хэлбэр

Өдгөө залуус хичээлийн бие даалт, эсээ зэрэг багшийн өгсөн үүрэг даалгаврыг ChatGPT-д түшиглэн хийх нь түгээмэл болсон. Асар их өгөгдөлтэй уг технологи google-с хайлт хийхээс хурдан, дээр нь жишээ баримтууд нь баялаг. Өгөгдсөн нөхцөл, сэдвийн дагуу нийтлэл, шүлэг, эсээ, үлгэр хүртэл зохиож, олон хэлээс орчуулга ч хийлгэх боломжтой. Хүн төрөлхтний олон жилийн уйгагүй хөдөлмөрч, бүтээлч сэтгэлгээний үр дүнд бүтсэн гайхалтай дэвшлүүдийн нэг гэдэг нь гарцаагүй. Гэвч хиймэл оюун нь дээр дурдсан асар их өгөгдөл дундаас ерөнхий, дунджийг баримталсан нийтлэг аргачлалаар трендийг илрүүлэх зориулалтай технологи гэдгийг мартаж болохгүй.

Түүний хийсэн ажил нь улиг болсон, олон нийтийн үзэл бодолтой ямагт харгалдах төлөвтэй байдаг. Тиймээс нэг ангийн хүүхдүүд ижил сэдвээр эсээ зохиолоо гэхэд бичгийн хэл найрууллын хувьд цутгачихсан мэт нэгэн хэвийн байхаас гадна, нөгөө л давтмал, улигласан санаа тэндээс уншигдана. Иймээс таны бүтээл бусдынхтай ижил, ялгарах зүйлгүй байхаас гадна бие хүний онцлог, сэтгэлгээний ондоошлыг бичвэрээс тань тодорхойлж дөнгөхгүй.

Бүгд нэг л хэвийн сэтгэдэг, аливаад ханддаг, адил хэвд цутгасан дархны уран хийц шиг болчихвол юу болох вэ. Ёстой л хөмөрсөн тогооны шинэ хэлбэр гэдэг нь тэр байх. Угтаа хиймэл оюун ухаан бол юуг хэрхэн илэрхийлэх аргачлалыг зааж, мэдээ мэдээлэл, баримтаар хангах үүрэгтэйгээр бичгийн ажилдаа ашиглаж болох туслагч юм л даа. Гэвч өөрсдийгөө шинэ үеийнхэн хэмээн тодорхойлж, хэсэг бүлэг нь дөвийлгөж суудаг залуус маань улам залхуу болоод байна уу гэмээр санагдана. Хөдөлмөрийнх нь бараг 30 хувийг хөнгөвчилж чадах төхөөрөмжөөс 100 хувийн гүйцэтгэл шаардаж суух хэр зохистой үйлдэл бол.

Танд үзэл бодол бий юу?

Нэгэн хэвийн сэтгэлгээний хамгийн том эрсдэл бол өөрийн гэх үзэл бодолгүй байх явдал. Тогтсон үзэл бодолгүй байна гэдэг өөрөөрөө сэтгэх эрх чөлөөгүй гэсэн үг. Тийм хүмүүсийг улс төрд ашиглаж, эрх мэдлийг гартаа авах үзэгдэл үеийн үед байсан. Тогтворгүй, аливаа бусдын үгийг дагасан үзэл бодол гэдэг оршихуйн жинхэнэ саад. Ерөөс манайд ийм хандлага давамгай байдаг. Үүнийг салхи хаашаа, хамхуул тийшээ гэдэгтэй зүйрлэж болно. Олон нийт ямар үзэл бодолтой байна, тэнд нь орж зогсохгүй л бол ухаантай, соёлтой, боловсролтой харагдахгүй гэж ойлгодог. Үнэндээ ийм хандлагын өөрчлөлтөөс л эхэлж бид хөгжил дэвшил, ирээдүйгээ ярих боломжтой болно.

Жишээ нь, Массачусетсийн их сургууль ChatGPT-тэй холбоотойгоор 50 оюутны дунд судалгаа явуулсан байдаг. 2024 онд хийсэн уг судалгаа нь “Баячууд ядууст туслах нь үүрэг мөн үү?” гэх асуултыг тавьжээ. Гэтэл ChatGPT ашигласан бүх оюутан “тэгэх үүрэгтэй” гэдэг дээр нэгдсэн байдаг. Харин өөрийнхөөрөө сэтгэж бичсэн оюутнуудын зарим нь энэ бол хувь хүнээс хамаарахаас бус заавал тусламж үзүүлэх үүрэггүй гэх өнцгийг бичвэртээ шигтгэсэн байгаа юм. Хүмүүс ижил мэдээллийн эх сурвалжид тулгуурлаж, ижилхэн аргаар бодож, нэг л хандлага дээр тулгуурладаг болж эхэлбэл нийгмийн олон янз байдал аажмаар сарнина. Үүнийг дагаад мэтгэлцээн, өрсөлдөөн үгүй болж зөвхөн нэгэн хэвийн давтагдмал байдал ноёрхдог. Үнэндээ хэн ч ийм уйтгартай нөхцөлд удаан тэсэж чадахгүй агаад тийм нийгэм хүмүүсийг улам л буурай, чадваргүй болгоно. Тэгээд ч шинэ санаа төрөх нь ховор. Шинэ санаа үгүй бол хөгжлийн хөдөлгөөн саарна. Эцэст нь нийгэм гаднаасаа эмх цэгцтэй мэт харагдавч салангид болдог.

Бэлэн гоймон ходоодонд муу

Бэлэн гоймон ер нь ходоодонд их муу. Бүгд үүнийг мэддэг. Түүнтэй адил бэлэнчлэх сэтгэлгээ амьдралд тусгүй. Хүн амар хялбар зүйлд дасах тусам урууддаг жамтай. Саяхан нэгэн сургуулийн төгсөх оюутнуудын зохиосон ёгт үлгэрүүдтэй танилцлаа л даа. Бүгдийнх нь сэдэв ижилхэн байг гэхэд үйл явдлын өгүүлэмж, босгосон дүрүүд нь хоорондоо адилхан. Нэг бол яст мэлхий, туулай эсвээс баавгай, хэрэм хоёр л гол дүр болно. Эхлэл, төгсгөлүүдийг нь уншаад үзэхэд л хоорондоо жигтэйхэн адил, хамгийн эхэнд уг ёгт үлгэрийн санааг бодож олсон оюутнууд ангийнхан нь хуулчихсан аятай. Мөнөөхийг уншаад багшаас нь асуувал “Харин тийм ээ, оюутнууд маань ChatGPT ашиглаж бичээд байх шиг байна” гэх хариултыг өгөв.

Эндээс нэг зүйл тодорхой харагдана. Ихэнх хүүхнүүд ChatGPT хүн бүрт онхи ондоог зориулан бүтээж өгдөг гэх хандлагатай байна. Үнэндээ мөнөөх их өгөгдөл дотроос дундаж, нийтлэг байдлыг эрхэмлэдэг хиймэл оюун ухаан тэгэх боломжгүй. Дээр нь хэл найруулгын хувьд, илэрхийлэх аргачлал, бүтцийн тал дээр ч онолд суурилан бүтээсэн механизм ижил түвшинд л ажиллана. Тиймээс хоол хийхээс залхуурч шууд бэлэн гоймон савхдаж идчихээд суух нь алсдаа хор л болох талтай. Учир нь ChatGPT-гээр бичүүлсэн зүйлийг чинь бусад нь мэдэхгүй гэж бодох нь алдаа. Уншиж үзэхэд л тодорхой, баригдах эрсдэл өндөр. Тэгээд ч хиймэл оюунаар бүтээсэн гэдгийг нотолдог тусгай технологиуд ч бүтээгдээд эхэлснийг санахад илүүдэхгүй.

Одоохондоо сургуульдаа, эх орон дотроо бусдыг аргалаад байж болох юм аа гэхэд ямар нэгэн гадаадын их сургуульд тэтгэлэгт хамрагдахаар эсээ бичих боллоо гэхэд ChatGPT-ээс тусламж авна уу гэхээс бүтээл горьдох хэрэггүй гэдгийг сануулъя.

Чиний тархи чинийх

Хэн ч дулимаг, дутуу байхыг хүсэхгүй. Тийм бүтээл хийж үлдээхийг чухалчилдаггүй нь лавтай. Гэвч ChatGPT-д найдаад суувал үргэлж дундаж, дулимаг үр дүнг хүртэнэ. Хиймэл оюун ухаан бол хүний ухамсрыг орлох зүйл биш. Түүнийг зөв ашиглавал бодол санааг цэгцэлж, мэдээллийг хурдан боловсруулахад тусална. Гэвч хэт найдах тусам хүн өөрөө бодох шаардлагагүй мэт санагдаж эхэлнэ. Энэ бол хамгийн аюултай шилжилт. Бодохгүй болно гэдэг нь эрх чөлөөгөө аажмаар бусдад шилжүүлж буй хэрэг. Угтаа чиний тархи чинийх болохоос өөрсдийн сэтгэсэн технологийн боол биш.

Өөрийнхөөрөө сэтгэхгүй байх тусам амьдралын аар, саархан асуудлууд ч төвөгтэй болж эхэлдэг.

Үүнтэй адил сэтгэлгээний “сургалт” тасрахад шүүмжлэх, задлан шинжлэх чадвар бүдгэрнэ. Тийм сэтгэлгээ гаднын мэдээллийг шүүлтүүргүйгээр хүлээн авдаг. Шүүлтүүргүйгээр мэдээллийг хүлээн авах нь ямар эрсдэлтэй болохыг бид өдгөө нийтээрээ мэдэрч байгаа шүү дээ. Үнэндээ бусдын манипуляцид өртөмтгий л болно. Тийм иргэдээр дүүрсэн нийгэм бол дундчуулын нийгэм. Ухамсартаа эзэн шиг хандахгүй аваас бид ийм л ирээдүйг бүтээнэ. Харин өнөөхөндөө гэж хэлэхэд яг үнэндээ хэн ч дундаж гэх шугам дээр оршдоггүй билээ.

Хүн гэгч амьтан эгшиг дуутай хамт төржээ. Үгүй ээ, эгшиг аялгуутай хамт орших хувь тавилан заяажээ.

Гурван мянган жилийн өмнө тохиосон атал хүний оюун санаанаас үл замхрах нэгэн түүх эхэлсэн нь Италийн баруун эргийн Тускани хотод болсон явдал. Гьюдо Аритински хэмээх лам газар орноор бэдэн явахдаа тус хотод дуу эгшгийг тэмдэгт буулгах аргыг олж түүнийг нь “доминикус” хэмээн нэрлэсэн байдаг. Энэ бол хөгжмийн хэл буюу долоон эгшиг бөгөөд “эзэн” гэх утгатай үгээр ийн титэмлэжээ.

Ерөөс хүн бүр амьдралынхаа туршид ямар нэгэн дууг өөрийн мэдэлгүй аялж явдаг. Сэтгэлд нь мөнөөх дуу, эгшиг аяндаа аялагдаад байдаг оньс нь магадгүй дотоод дахь марташгүй дурсамжтай нь холбоотой ч байж мэдэх юм. Зарим эгшиг зуурдынх бол цөөн хэд нь хүний дотор үлдэж, амьдралынх нь нэг хэсэг болтлоо шингэдэг. Тийм аялгууг бүтээдэг хүмүүс өөрсдөө цаг хугацаанд захирагддаггүй. Харин ч эсрэгээрээ, цаг хугацааг аялгуун дотроо шингээж чаддаг. Монголын хөгжмийн урлагт ийм чанарыг өөртөө цогцлоосон цөөнгүй хөгжмийн зохиолч төрсний нэг нь Төрийн соёрхолт Цогзолын Нацагдорж.

Түүний хөгжим өөрийн гэсэн бүтэц, зохиомжтой гэдгээрээ ялгардаг. “Олноос онцгойрох юмгүй атал дотор нь олон давхар утга, сэтгэлгээний нягт бүтэц нуугдаж байгаа нь анзаарагддаг” хэмээн нэрт морин хуурч Л.Идэрбат гуай дурсаж байв. Чухам эл чанар нь л түүнийг хөгжмөөр сэтгэдэг, тухайн цаг үед хэн бүхний зориглоод байдаггүй дуурь, сифмони зэрэг томоохон бүтээлийг л туурвих их хүсэлд хөтөлсөн болов уу гэж санана. Тиймдээ ч бүтээлүүд нь дотогшоо, заримдаа хачин хүнд ч юм шиг мэдрэмж төрүүлдэг. Үнэхээр л түүний хөгжмөөс нэн түрүүнд сонсогчдод хүрэх нь “дотоод өрнөл”. Энэ нь үйл явдал, текст, дүрээс үл хамааран өөрөө өөрийгөө тэлж, өөрөө өөрийгөө хөгжүүлдэг урсгал. Симфони хөгжмийн суурь зарчим болох энэ шинж чанарыг тэр зөвхөн томоохон хэлбэрт бус дуу, концерт, дуурь гээд бүх бүтээлдээ нэвт шингээснээрээ онцлогтой. Иймээс түүний бүтээлүүдийг сонсоход эхлэл, өрнөл, төгсгөл гэсэн гаднах бүтэц биш харин тасралтгүй үргэлжлэх, хүн гэгчийн бие махбодиор бус сэтгэлээр туулсан амьдралын урсгал тэмтрэгдэнэ.

Нутгийн салхины эгшиг анирдвал

Ай хө, авч гарсан чулуу минь алганд хөлрөөд байх юм аа… 1980-аад оны сүүлээр бүтсэн “Нутгийн чулуу” хэмээх эл дуу бол Говь-Алтай аймгийн Дэлгэр сумын сүлд дуулал билээ. Тус сумын ой болоход бие нь тааруухан эмнэлэгт хэвтэж байсан хүний их эмч, төр нийгмийн зүтгэлтэн Г.Зуунай гуай төрсөн нутгийнхаа тухай шүлэг бичсэнээ дуу болгохоор сэтгэж хөгжмийн зохиолч Ц.Нацагдоржид ханджээ. Дуу бүтсэний хойно тухайн үеийн Улсын Драмын Эрдмийн театрын дуучин, одоогийн Ардын жүжигчин А.Дашдэлжээгээр дуулуулж нийтэд хүргэсэн байна. Энэ тухайгаа тэрээр “Дуу бүтээд хэдхэн хоногийн дараа, харин надад дуулгасан тэр орой нь оркестртой бэлдээд маргааш нь болох “Алтан намар” тоглолтод дуулж билээ. Хэзээний мэддэг л юм шиг аялгуутай байсан” хэмээн дурсана. Үүнээс хойш олон чадалтай дуучид дуулжээ.

Ц.Нацагдорж эл дууны хөгжмийг бичихдээ анхнаасаа оркестртой дуулж болох, симфони маягаар урлаж, өөрийн нутгийн салхины сийгэх чимээг тунгаан бясалгаж бүтээснээ хэлсэн тухай нь хожим найз нөхөд нь дурсан ярьдаг.

Тэрээр 1966 оноос Улаанбаатар хотын Багш нарыг бэлтгэх сургуулийн дуу хөгжмийн багшийн ангид суралцаж, Ё.Цэрэндолгор багшийн удирдлага дор хөгжмийн суурь мэдлэгээ олж авсан бөгөөд 1970-аад оны эхээр Улаанбаатар хотын Багшийн сургуулийн дуу хөгжмийн ангид хөгжмийн онол, зохирлын ухааныг гүнзгий судалжээ. Энэ нь түүний хөгжмийн бүтээл туурвилд суурь болсон мэдлэг, арга барилыг олж авах чухал үе байлаа. Харин 1972 оноос тэрээр Свердловск хотын Уралын хөгжмийн их сургуулийн хөгжмийн зохиолчийн ангид суралцаж, Н.Пузей багшийн удирдлага дор бүтээлч ур чадвараа гүнзгийрүүлэв. Энэ үеэс уламжлалт хөгжмийн өнгө аясыг орчин үеийн аялгуу, хэллэгтэй холбон туурвих чадварыг өөртөө суулгасан гэдэг.

Өдгөө 75 жилийн ой нь тохиож буй Ц.Нацагдорж 1951 онд Дундговь аймгийн Эрдэнэдалай суманд төржээ. Говийн уудам дэвсэгт тэнгэр таширлан нар жаргаж, түүний наахнуур сэрвийсэн бударгана, харганын чөлөөгөөр түмэн зүйлийн шувууд жиргэлдэх, тулах уулсгүй толгодын энгээр салхи чимээлнэ. Ингэж тэрээр бага наснаасаа байгалийн элдэв чимээг анирдаж, зарим сайхныг нь дотроо оршоож, хөгжимтэй нөхөрлөх замналаа эхлүүлсэн нь хожим Монголын хөгжмийн урлагт онцгой байр суурь эзэлсэн их хүний урт замын үүтгэл байв.

Зүрхэнд ойр

Түүний таван симфони болон “Хөдөөгийн сайхан” симфони чуулбар нь Монголын хөгжмийн урлагт симфони сэтгэлгээ ямар түвшинд хөгжиж болохыг харуулсан чухал бүтээлүүд. Үндэсний аялгууг шууд эш татах бус харин түүний дотоод хэмнэл, өнгө, сэтгэл зүйн чанарыг симфони хэлбэрт уусгасан нь онцлог. “Жишээлбэл, хоёрдугаар симфонид өрнөл маш нягт, сэдвүүд хоорондоо зөрчилдөх бус харин нэгнээ баяжуулан тэлж байдаг. Энэ нь барууны классик симфониос ялгаатай, дорнын сэтгэлгээтэй ойр шийдэл” хэмээн хөгжим судлаач Р.Ганбаатар онцлов.

Харин дөрөвдүгээр симфонид илүү гүн ухааны өнгө аяс давамгайлж, хүний дотоод тэмцэл, эргэлзээ, шийдэл зэрэг сэтгэл зүйн хөдөлгөөнийг хөгжмөөр илэрхийлсэн байдаг. Мөн “Хөдөөгийн сайхан” чуулбар бол түүний уран бүтээлийн нэгэн оргил. Төрийн соёрхол хүртсэн уг бүтээлд байгаль, хүн, дурсамж гурав салангид оршдоггүй. Харин нэгэн цул болж нэгддэг. Зөвхөн үзэгдэх бус тал нутагт буй амьд бүхний дуу чимээн, хөдөлгөөн сонстож, мэдрэгдэх нь хувь хүн мөнөөх тал дээр аж төрөх бус харин тал нутаг бидний дотор орших мэт орон зайг шинж чанарыг бүтээж өгдөг.

Төрсөн нутаг усаа санах, бусдын дуулсан дуунаас тэр л газарт зүүгдэх хүрэхдээ найрын хойморт нулимс нууцхан унагаж суугаа нэгний дотоод дахь чимээг Ц.Нацагдорж ингэж хөгжмийн хэлээр буулгасан юм. Уяран хайлах, уйлан санах гэгч угтаа мөн л сэтгэлд гэгээ тусгах чанартай. Нүүдэлчдийн доторх тийм чанарыг олж нээж чадсанаараа л түүний хөгжим илүүтэй зүрхэнд ойр.

Хөгжмөөр захирсан драм

Ц.Нацагдоржийн дууриудыг энгийн нэг тайзны бүтээл гэж хүлээн авах нь туйлын өрөөсгөл. Тэрээр “Үүлэн заяа”, “Өгөөдэй хаан”, “Гэсэр хаан”, “Гүн гэрийн гүнж” зэрэг дуурь туурвисан нь түүхийн сэдвийг хөгжмийн уран сайхны хэлээр дахин бүтээсэн, үйл явдлыг нь эгшиг аялгуугаар захирсан хэрэг байлаа.

Түүний дуурийн хамгийн онцгой чанар нь симфони сэтгэлгээ. Өөрөөр хэлбэл, найрал хөгжим нь дуулаачийг дагалдах бус харин үйл явдлыг өөрөө авч явдаг.

Дүрүүдийн сэтгэл зүй, зөрчил, шийдэл нь зөвхөн үгээр бус хөгжмийн урсгалаар илэрхийлэгддэг. Үзэгдлүүдийн хооронд оруулсан хөгжмийн хэсгүүд нь ч завсарлага шинжгүй. Учир нь үйл явдлын үргэлжлэл, өрнөл нь байдаг. Ийм шийдэл Монголын дуурийн урлагт шинэ салхи үүсгэсэн гэхэд болно. Тэр түүхэн сэдвийг хөгжмийн хэлээр амилуулсан. Тиймээс дууриудыг нь үзэхдээ үйл явдлын өрнөлд шимтэхээс гадна хөгжмөөр дамжуулан төсөөлөлдөө дүрүүдийг нь амилуулах замаар аялгууг дотроос нь мэдрэх боломжтой.

Дээр нэрлэсэн дууриуд зөвхөн дуулаачийн ур чадварт төвлөрсөн бүтээл биш. Тайзны жүжгийн үйл явдлыг хөгжмөөр тодотгож, дүр бүрийн зан чанар, сэтгэл хөдлөлийг амилуулсан бүтээлүүд байв. “Үүлэн заяа” дуурь нь 1988 онд Монголын тайзнаа анх гарч, монголчуудын түүх, ёс заншил, ардын амьдралын онцлогийг хөгжим, аялгууны тусламжтайгаар үзэгчдэд дамжуулсан бөгөөд энэ бүтээлд Монголын ардын аялгуу, уламжлалт дууны өнгө, симфони найрал хөгжмийн элементүүдийг нэгтгэсэн юм. Мөн дуурийн үйл явдлын тодорхой хэсгүүдийг чимэглэх, үзэгдлийн хоорондох завсар зайг хөгжмөөр холбох замаар үзэгчийн анхаарлыг тасралтгүй хадгалж, тайзны дүрүүдийг амьд мэт болгож чадсан нь түүний бүтээлийг бусдаас ялгаруулдаг.

“Өгөөдэй хаан” дуурь нь Монголын түүхэн хаадын амьдрал, бодролыг хөгжмийн хэлээр илэрхийлсэн бүтээл бөгөөд тайзны жүжигт дагалдах хөгжмийн үүрэг зөвхөн чимэг төдий бус үйл хөдлөл, туульс, дүрийн зан чанарыг тодотгон харуулж чадсан. Түүний дууриудын симфони найрал хөгжим нь тайзны жүжгийн салшгүй нэг хэсэг болсон нь Монголын дуурийн урлагт шинэ арга барил нэвтрүүлсэн явдал байв. Энэ бүтээлд Ц.Нацагдорж морин хуур, ардын хөгжим, орчин үеийн хөгжмийн хэллэгийг зэрэгцүүлэн ашиглаж, үзэгчдэд түүхэн ба дүрийн сэтгэлгээний нарийн ялгааг хөгжмөөр дамжуулан мэдрүүлсэн билээ.

Түүнд л хамаарах гавьяа

Монгол Улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Н.Туулайхүүгийн өгүүлснээр түүний концерт бүтээлүүдийг бусад зохиолоос нь тусгайлан авч үзэх шаардлагатай. Учир нь ардын уламжлалт хөгжмүүдэд зориулсан концертууд бичсэн нь манай хөгжмийн урлагт урьд хожид байгаагүй томоохон өв сан цогцлоосон хэрэг байв. Ятга, лимбэ, ёочин, хуучир, морин хуур, бүр эвэр бүрээ, цохивор хөгжимд хүртэл зориулан бүтээсэн тусдаа бие даасан концерт бүтээл бий.

Эдгээр бүтээлийн онцлог нь тухайн зэмсгийг зүгээр техник талаас нь ашиглаагүйд оршино. Харин зэмсэг бүрийн давтагдашгүй онцлог, хөг хэмнэлийг шинээр нээхэд зориулагдсан юм. Морин хуурын концертод туульсын шинж давамгайлж, ардын татлагын хэмнэл орчин үеийн “алеаторик” арга барилтай хосолдог. Харин лимбэний концертод агаарт уусах мэт зөөлөн, тасралтгүй урсгал ахиу агаад цаг хугацааны мэдрэмжийг бүдгэрүүлж байх шиг сэтгэгдэл төрүүлнэ. Ятганы концертод өнгөний тунгалаг байдал, дотоод гуниг хосолсон бол ёочингийн концертод хэмнэл, цохилт, динамик өөрчлөлт илүү хүчтэй илэрнэ. Энэ бүхнээс харахад тэр зэмсэг бүрийг өөрийн гэсэн дотоод ертөнцтэй амьд биет мэт ойлгож, хөгжмөөр “яриулж” чадсан суутан юм.

Түүний морин хуурт зориулсан дөрвөн концерт дээрх бүгдээс хамгийн шидээвэр нь гэхэд болно. Эдгээр концертод морин хуур хөгжмийн тоглолтыг шинэ түвшинд гаргасан гэж судлаачид дүгнэдэг. Нэгдүгээр концерт нь дээр өгүүлсний адил туульсын шинжтэй, үндэсний өнгө аяс тод. Харин дөрөвдүгээр концерт буюу морин хуур, хөөмэй, найрал хөгжимд зориулсан бүтээл нь хэлбэрийн хувьд ч, агуулгын хувьд ч тун өвөрмөц. Энд хүний дуу хоолой, зэмсгийн эгшиг хоёр нэгдсэнээр байгаль, хүн, хөгжим гурвыг нэгэн цул орон зайд авчирдаг.

Тиймдээ ч Төрийн шагналт, Ардын жүжигчин Н.Жанцанноров “Ц.Нацагдорж биднээс юугаараа ялгагдаж байсан бэ гэвэл хөгжмийн хэлбэрийг төгс рүү дөхүүлсэн. Биднээс түрүүлж түүнд дөхсөн. Түүний хөгжмийн хэлбэр нь үнэхээр хөгжмийн зохиол ийм байдаг юм байна гэдгийг харуулсан. Тэр үүгээрээ ялгарч, биднийг ухаанаараа, боловсролоороо урагш чирч явсан” хэмээсэн нь дэгс магтаал биш ээ.

Үүнээс гадна Ч.Лодойдамбын “Тунгалаг Тамир” романд зориулан бүтээсэн мюзиклыг нэрлэж болно. Тус бүтээлийн зохиолыг Төрийн шагналт зохиолч Д.Төрбат бичжээ. Энэхүү мюзиклд үндэсний дуу, ардын аялгуу, орчин үеийн хөгжмийн хэллэгүүд зэрэгцэн оршиж, үзэгчдийг Монголын байгалийн гоо үзэсгэлэн, хүний сэтгэлийн гүн рүү хөтөлдөг. Хүн гэгч уяран хайлахдаа улам их бодож, аливааг нэхэн дурсдаг болов уу. Түүнийг нь дэмнэж морин хуур эгшиглэнэ. Угтаа тэрхүү эгшиг мюзикл дахь дүрийн зан чанар, сэтгэлийн хөдөлгөөний илэрхийлж байгаа атал үзэгчдэд уяран суух сэтгэлийн гэгээг тусгана.

Бичвэр жаргаах зул үг

Хүн гэгч амьдралд мөр гаргаж явснаа уран бүтээлээрээ гэрчилж үлдээдэг. Бусдын дурсамжаас хэлтэлж сонссон минь эл эрхэм жинтэй үг хэлчихдэг жигтэйхэн даруу, дөлгөөн эрхэм байжээ. Тэрээр нар шингээсэн хар үсэнд нь намрын хяруу шиг сор суух хүний амьдралын заяа онож төрөөд таван дуурь, симфони, хоёр балет, хөгжмийн бүх зэмсэгт зориулсан концерт, цөөхүүл хөгжмийн бүтээлүүд, уран сайхны хорь гаруй кино, арав гаруй жүжиг, зуугаад дууны хөгжим бүтээсэн байна.

Эдгээр бүтээлийг сонсож, үзэж суухад цаг хугацаа, үйл явдал, дүрүүдийн хоорондын завсарлага мэдэгдэхгүй. Хөгжмийн урсгал өөрөө үйл явдлыг дүүргэж, дүрүүдийн бодол, сэтгэлийн хөдлөлүүдийг амилуулдаг. Энэ нь зөвхөн дуулаачийн ур чадвар бус хөгжмийн зохиолчийн оюун сэтгэл, дотоод мэдрэмжийн үр дүн. Ингэж тэр сонсогчдод зөвхөн сонсох бус мэдрэх, дотор нь орших боломж олгож, бүтээл бүр нь цаг хугацаанаас хамааралгүйгээр хүний сэтгэлийн гэгээ болон үлджээ.

Б.Алтанхуяг

Хүн ирэх, хүн буцах. Жам гэдэг өөрөө ийм. Харин амьдралд уйлж тэнцсэн нэгэн жамын зөргөөр буцан одохдоо жаварт тэнгэрийн дор торойх ганц чулуу үлдээх бус бүтээл туурвилаараа хатуугаас хатуу бүхний гүнд нэвтэрч уян зөөлнийг, ур ухааныг тэгшитгэн бийрлэсэн нь ховор. Чулуунд нулимс бийг танина гэдэг үүх түүхийг, хүн төрөлхтний цөхөрсөн сэтгэл дэх гашуунаас гашууныг ухаарахтай адил. Үнэн гэдэг өөрөө гашуун байдаг нь мөн л жам билээ.

Их зохиолч Д.Нацагдорж Монголын яруу найргийг сургаалийн болоод магтаалын шинжтэй хэлбэрээс нь салгаж, шинэчлэсэн гавьяатай бол Л.Нямаагийн “Бүтээлийн чуулган” хэмээх хоёр ботиос нэн тэргүүнд дээр өгүүлсэн ухаарал тэмтрэгдэнэ, уншигдана.

ТОР ДҮҮРЭН НОМ

Нэгэнтээ хаврын сэтгэл хөвөлзүүлсэн атлаа тоос шороогоор пургисан их сургуулийн саарал гудамжнаа тэр л зэвэргэн улирлын өнгөнөөс уйтгар мэдэрч суухуй утас цохих дуулдаж билээ. Харилцуурын цаанаас өвгөжөөр хүний намуухан, жаахан сөөнгө гэмээр хоолой дуулдаж, гэрийнхээ хаягийг зааж өгөв. Ингэж Ломбын Нямаа хэмээх эрхэмтэй уулзаж, ярилцах завшаан тохиосон юм. Түүнийг Хан Хэнтийн яруу найргийн дэг сургуулийг үүсгэн байгуулагч гэдэг. Олны дундаас онцгойрох авьяастныг олж нээж, цаашдын замыг нь чиглүүлж өгсөн гавьяатай энэ эрхэм голдуу орос хэл дээрх философийн номууд эрийтэл өрсөн номын сангийнхаа өмнө зогсоод “Үнэндээ энэ бүхэн яруу найргаас л эхлэлтэй юм шүү дээ” хэмээж билээ.

Тэрээр “энэ бүхэн” гэх үгэндээ утга, уран зохиолын ертөнц, тэр дундаа урлаг, шашин, хүмүүний амьдралыг хүртэл багтаасан бололтой. Дараа нь “Номд мөнгө үрж байж л сайн зохиолч болдог” гэв. Өөрөө оюутан цагаасаа эхлэн ном цуглуулжээ. Харин бид анх учирч буй тэр л цаг хугацаанд энэ эрхэм ихэнх номоо өөрийн гайгүй гэж бодсон сурагч, шавь нарт барьж, сум, дүүрэг, их сургуулийн номын сангуудад цөөнгүй хандивласан учир өөрийн уран бүтээлд хэрэг болох номуудыг л авч үлджээ. Гэхдээ халуун залуу наснаасаа өдийг хүртэл юу эсийг уншсан гэх вэ. Тэгээд ч Л.Нямаа агсан бол номыг үзэмжээр нь биш агуулгаар нь, сонирхлоороо бус шимтэж, ойлгож, ухаж уншдаг түвшний хүн байв. Мөн болоогүй “Новая книга”-д нэг хэсэгтээ л донтож явжээ. Энэ нь социализмын үеийн номын худалдааны цахим сайт бөгөөд Л.Нямаа гуай уншихыг хүссэн, Монголд гараагүй номуудыг захиалж авдаг байсан байна. Ингэж авсан номууд дотор нь хатуу, зөөлөн хавтастай Владимир Набаковын нэлээд хэдэн роман, шүүмж судлалын лекцүүд бий.

Тэр өөрөө Набаковт шимтэж, түүнийг үнэхээр дээд зиндааны, сонгодог туурвилч гэж тодорхойлно. Намайг гарахад Л.Нямаа гуай зуугийн шар уутаар дүүрэн хоёр тор ном өгөв. Гэхдээ тухайн үед бичсэн хэдэн шүлгийн минь талаар яриагүй. Мэдээж уншсан байж таараад уулзахыг хүссэн, ном бэлэглэсэн хэрэг. Түүн дотор нь бидний үеийнхний огт хараагүй Камюгийн “Хөндлөнгийн хүн” романыг орчуулагч Ц.Цэнгэл “Харь элгийн хүн” нэрээр монголчилсон ховор номууд олон байв. Ингэж хоёр тор дүүрэн, гадаадын голдуу зохиолчдын тэдгээр бүтээлүүдийг нь уншсаар уран зохиолд улам шимтэх болсон санагддаг.

ЗОВЛОН МЭТ УХААЛАГ ЗАМ

Яруу найрагт туйлын онол гэж үгүй. Аливаа мэдрэмж, гүн ухаан, үзэл санааны аль нэг нь давамгайлах эсвээс дутуудахаас үл хамаарна. Сайн яруу найрагт бүгд зохирсон байдаг гэх нь ч бий. Үнэндээ яруу найрагт дээрх бүгдээс гадна “үнэн” гэх ойлголт чухал аж. Л.Нямаагийн яруу найргийн сүүлчийн бүтээл болох “Элегия хязгааргүй” номоос чухамхүү үнэн л уншигдана. Тиймдээ ч хатуу, гашуун. Зарим хүний боддог, ухаардгаас тэс ондоо, урьдын зохиолчдын үлдээсэн гэрээслэлтэй тэрсэлсэн гэмээр шинж чанартай. Тэнд нь,

“Сэтгэлийн өнгийг зурах гэж
Бийрээ бариад
Дүрэх будаг олдохгүй юм
Их зовлон
Нулимсандаа л дүрэхээс дээ” гэх мөрүүд бий.

Сэтгэл хэчнээн олон өнгөтэй, дүр төрхтэй байдгийг хэн ч мэдэхгүй. Гэвч яруу найргаар илэрхийлж болно. Тиймдээ ч дүрслэлд уран зураг буувч эл шүлгийн цаад чанар нь яруу найргийн тухай л гэж зөрүүдлэмээр санагдана. Бараг зөв ч болов уу. Хүний нулимс гэдэг баяр, зовлонгийн аль ч байлаа гэсэн “хүнд” чанартай. Эгшиж унагасан тийм нулимс л бүгдийн сэтгэлийн үнэнийг, магадгүй дорой буурай, хүч зоригтой гээд алийг нь ч илэрхийлж чадах увдистай мэт. Энд л Л.Нямаагийн яруу найргийн үзэл санаа, амьдралын талаарх бодрол нь усан уянгын шинжтэй, шүлэглэлийн цагаан магтуунаас эрс ялгарна. Түүний яруу найраг дахь үзэл санааны оргил нь шаналал, эмзэглэл, зовлон. Гэхдээ эмзэглэлээ тэр хүний юмсыг таних хамгийн зөв арга, мэдрэмжийн илэрхийлэл гэж үзжээ.

“…Миний зам амьдрал мэт энгийн, дуу мэт гайхамшиг
Миний зам хүсэл мэт урт, зовлон мэт ухаалаг”

хэмээх мөрүүдийг уншихад улиглан нуршсан, хөөрсөн олон тайлбаргүйгээр энгийн үнэнийг, үзэл санаагаа чадмаг тунхагласан ур чадвар нь илтэд харагдана. Хүсэл шиг тийм урт зам нь зовлон мэт ухаарлаар дүүрэн байж чадсаныг өөрөөр хэрхэн илэрхийлэх билээ. Тэгээд ч цаг хугацааны хоёр үзүүр амилсан мэтээр дуу мэт гайхамшигтай атал үнэхээр л хүн бүрийн туулдаг энгийн амьдрал мэт зам. Энэ замд харин чулуунаас нулимс гаргаж, хүн чулууны бодлыг уншиж, тэрхүү олон зууны түүхийг өөртөө оршоосон цаг хугацаанаас шүлэг олсон нь гагц түүний мэдрэмжтэй холбоотой.

Зовлон мэт ухаалаг замд юм бүхэн царцана. Зовлонгийн мөн чанар тийм шидтэй. Хагацсан, харь холоос хэн нэгнийг хүлээсэн, амьдралын буулганд дөрүүлсэн хүнд цаг хугацаа зогсчихсон мэт санагддаг. Гэвч түүнээс олсон ухаарал л мөнөөх царцсан цаг хугацааны зүүг хөдөлгөх хүчтэй байдаг учраас л Л.Нямаагийн зам “зовлон мэт ухаалаг” аж.

ӨӨР ЕРТӨНЦИЙН ХҮН

Тэр үргэлж өөр ертөнцийн хүн шиг бодогддог. Аливаад тулхтай хэдэн үг хэлчихээд юуг ч юм бясалган бодож, нүдээ анин чимээгүй сууна. Хэн нэгэн татаж, хажууд нь очиж нэрээр нь дуудахгүй л бол мөнөөх бясалгалаасаа мөддөө ирэхгүй. Бид гараг эрхсийн хязгааргүй орчилд дэлхий хэмээн нэрлэж заншсан энэ л бөмбөрцөг дээр амьдрал бийд итгэдэг. Харин түүний яруу найргийн ертөнцөд өөр нэгэн гараг, өөр нэг дэлхий байдаг. Магадгүй уран зохиолд, хүмүүний ухамсар л ийм шинэ ертөнцийг үүтгэж чаддаг биз ээ.

“Миний амьдардаг ертөнцөд тэнгэрт нь од түгдэггүй
Миний амьдардаг ертөнцөд ганцхан өнгийн, улаан цэцэг ургадаг
Миний амьдардаг ертөнцөд ус нь уруугаа биш өөдөө урсдаг
Миний амьдардаг ертөнцөд шувууд нь мөлхөж явдаг
Миний амьдардаг ертөнцөд хүмүүс нь үхэж жаргадаг”

хэмээн тэр ертөнцийнхөө тухай бичиж үлдээжээ. Энэ бол яруу найргийнхаа ертөнцөд бүтээсэн түүний шинэ ертөнц. Тэнд нь улаан цэцэг ургаж, ус нь өөдөө урсдаг. Шувууд мөлхөж, хүмүүс нь үхэж жаргадаг гэх урвуу парадокс зүй тогтлыг нь үүтгэнэ. Тийм л ертөнцийн үүдээр шагайж байж л бид магадгүй хүн байх чанарыг олж, өөрсдийнхөө үнэн төрхийг тольдож, бага ч атугай зовлон мэт ухаалаг замаар алхах эр зоригийг олж авдаг байж мэдэх юм. Тэр энэхүү ертөнцөө төсөөллийн олон арван дүрслэлээр дүүргэж болох байлаа. Гэвч үнэн чанартаа аливааг яаж дүрслэн буулгаснаар бус харин хэрхэн өгүүлсэн нь уран зохиолд чухал. Сэтгэлгээ гэдэг ямагт шинийг эрэлхийлдэг хүний өмч байдаг. Тиймдээ ч тэнд өөр ертөнцийн тухай, эсвээс бидний амьдралын үнэн чанарыг тусгал болгож хувиргасан газарт л сайн бүтээл төрөх боломжтойг Л.Нямаа агсан эртнээс таньсан олз нь энэ шүлэг болов уу гэж доторлоном.

ХОРОМ

Түүний энэ онд тохиож буй наян насны ойд зориулан, шавь нарынх нь нэг болох яруу найрагч, нийтлэлч Г.Сонинбаяр “Бүтээлийн чуулган” хэмээх хоёр боть номыг нь эрхлэн хэвлүүлжээ. Уг номд нь Монголын уран зохиолыг түүчээлэгч эрдэмтэд, зохиолч, яруу найрагч, судлаачидтай хийсэн ярилцлага, нийтлэл, дурсамжууд нь бий. Анх тэрээр ярилцлагын номоо бүтээхдээ “Амьд ододтой хөөрөлдсөн алтан хором” гэж гарчигласан.

Л.Нямаагийн хувьд уран үгийн инжаанууд, ном зохиолыг нь уншиж өссөн тэдгээр эрхмүүдтэйгээ уулзах агшин нь зүйрлэшгүй үнэ цэнтэй, тэд л зүрх сэтгэлд нь тод “одод” байв. Ер нь утга, уран зохиолын хувьд өдгөө орчуулгын эсвээс хувь хүний хөгжил, хэрхэн баян болох зэрэгт нийт уншигчид төвлөрөх болсон цагт түүний эдгээр ярилцлага, дурсамжууд онхи өөрийг өгүүлнэ. Түүнээс гадна хором гэдэг бүхэл бүтэн амьдралын цаг хугацаатай тэнцэхүйц ч байж болох. Учир нь цаг хугацаа гэгч бидний л тодотгодог ирээдүй, одоо цаг, өнгөрсөн гурваар хэмжигдэхгүй. Тиймдээ ч Л.Нямаагийн уран бүтээл, хийсэн ярилцлагууд, тэдгээртэй холбогдох дурсамж, гүн ухааны өгүүллэгүүдээс ч тэр хором хэмээх үнэ цэнтэй агшнаар тодорхойлсон урт удаан цагийн саалтыг давах мөр бадаг, өгүүлэмжүүд тэмтрэгддэг.

Нэгэнтээ тэр энэ бүхнийгээ амьдралын дурсамж, харин дурсамж нь хойчист үлдээсэн зүрхний бичээс хэмээн тэмдэглэснээ үзүүлж билээ. Уран бүтээлийнхээ мөн чанарыг амьд явахуйн шалтгаантайгаа үүрд холбосон Л.Нямаа багштан “Би хаа нэг газраас шидсэн чулуу шиг, бөмбөрцгийн хамгийн том зай эхийн хэвлийд ирсэн юм” гэжээ. Тэр чулууны эмзэглэлээс төрсөн үнэн мөр бадгууд, хүний дуулах хоёрын аль аль нь угтаа мөн чанарын хувьд ав адилхан гэгээтэй.

Б.Алтанхуяг
Гэрэл зургийг | Д.Золбоо

Монголчууд Д.Нацагдоржоо орчин үеийн уран зохиолчийг үндэслэгч, сэхээтэн, жинхэнэ сод туурвилч гэхчлэн магтдаг.

Үүн дотроос орчин үеийн уран зохиолыг үндэслэгч гэдэг нь нэг талаар өрөөсгөл ойлголт. Түүний амьдарч асан цаг үед бичгийн их хүмүүс цөөнгүй байсан бөгөөд тэрээр заримтай нь ойр дотно шадарлаж явсан нь ч бий. Тиймээс үндэслэгчдийн нэг гэвэл илүү ононо.

Харин тухайн цаг үеийн хамгийн сод төлөөлөгч байсан нь үнэн бөгөөд түүний бүтээлүүдийн сайн, муугийн ялгаа, утга агуулга, далд бэлгэдлийг эртнээс эдүгээ хүртэл олон судлаач, шүүмжлэгч нар судалж ирсэн. Зөвхөн Д.Нацагдоржийн амьдрал, уран бүтээлээр дагнасан эрдэмтэд ч манайд цөөнгүй бий. Ерөөс Монголд эх бичгийн судалгаа хийх шаардлагатай хоёр зохиолч байдгийн нэг нь Д.Нацагдорж, нөгөө нь Р.Чойном юм. Бусад нь өөрсдийн амьд ахуй цагтаа уран бүтээл, номуудаа боть ботиор нь хэвлүүлж амжжээ.

БҮТЭЭСЭН НЬ ҮЛДСЭН

Амьдралынх нь төгсгөл гундуухан зурагтай энэ сэхээтний намтрын талаар хүмүүс андахгүй. Багаасаа багш хэмээгдэгч Алтангэрэлд шавь орж дорнын сонгодог зохиолуудтай танилцсан тэрээр 12 настайдаа Цэргийн яамны туслах бичээч хийж, 21 насандаа Ленинградын цэргийн түр сургуульд, дараа нь Герман улсад хэлний бэлтгэлд гурван жил шахам суралцсан байдаг. Харин Европыг зорихоосоо өмнө Японд суралцуулах өргөдөл бичиж байсан нь хожим хилс хэргээр гянданд суух шалтгааны үндэс болжээ. Эцэст нь Д.Нацагдоржид хувьсгалын эсэргүү, барууны соёлыг сайшаагч, японы тагнуул зэрэг тухайн цаг үеийн нийтээр жигшдэг тодорхойлолтыг зүүж өгөөд гудамжинд гаргачихав. Тэр ердөө 31 наслахдаа төрийн хар хүн, зохиолч, эрдэмтэн гэх гурван морь хөлөглөсөн нэгэн байв. Цагийн эрхээр аливаа юмс бүдгэрдэг жамтай. Энэхүү үл үзэгдэх мөнхийн зүүний эргэлтэд элэгдэлгүй өнөө цагт үлдэж, ирээдүйд ч үл мартагдах нь Д.Нацагдоржийн уран бүтээл юм.

Бид түүнийг уран бүтээлээр нь мэддэг, таньдаг. Түүнээс эл эрхмийн туулсан бүхэн, хань ижил, нийгэм цаг үеийн ширүүн галд хувь тавилангаа түймэрдүүлсэн нь өдгөө чухал бус. Харин “Миний нутаг”, “Миний хэнз хурга” шүлгүүд, “Хуучин хүү”, “Ламбугайн нулимс”, “Харанхуй хад” тэргүүт хүүрнэл зохиол, “Учиртай гурван толгой” жүжиг зэрэг бүтээлийн өвийнх нь талаар ямагт ярилцаж, судалж, уншиж байх учиртай санж.

Гэтэл орчин үеийн уран зохиолын тулгын чулууг өрөлцсөн эл эрхмийн бүтээлийн талаар монголчууд хэр сайн мэдэх вэ? Үндсэндээ номын дэлгүүр лүү ороод Д.Нацагдоржийн бүтээлүүд байна уу гэвэл сонирхогч, судлаачдын уран бүтээлийг нь шинжилсэн тоотой хэдхэн ном л бий. Үгүй аваас антолог, яруу найргийн эмхэтгэлээс л ёс болгож оруулсан хэдэн бүтээлийг нь харна. Чухамдаа түүний бүтээлийн бүрэн судалгааг хийж гүйцэтгэсэн эрдэмтэн Д.Цэдэв агсны “Д.Нацагдоржийн Бүрэн зохиол” хэмээх хоёр ботийг хэдэн номын сангуудад хуваарилаад дууссан. Түүнээс бусдаар монголчууд Д.Нацагдоржоо хайрлаж, хүндэтгэж, түүний ном бүтээлийг хэрэглээнд оруулсан нь үгүй. Зүгээр л хий хоосноор тахин шүтэж, улам бүдгэрүүлсээр байгаа нь үнэн. Тиймдээ ч хаа нэг антолог сөхөхөд л үзэгдэх болсон эл сэхээтнийг “тэнүүлч” маягаар амьдруулж байна гэхэд хилсдэх зүйлгүй.

Учир нь түүний хийсэн бүтээл, бичиж үлдээсэн болгон нь бидэнд эрхэм. Эдгээрийг монголчууд хайхарсангүй. Зүгээр л хайхарч байгаа мэт дүр үзүүлсэн. Угтаа Д.Нацагдорж ямар хүн байсан хийгээд хаана төрсөн нь өдгөө цагт бол намтар судлалынхаа салбарт л хамаатай. Харин эсрэгээрээ түүнийг бүтээлийг төрөл бүрээр нь хэвлүүлж, уншигчдад хүргэх, танин мэдүүлэх хэрэгцээ бол зайлшгүй шаардагдах нь зүй.

МУЗЕЙН ГУНИГТ ТАВИЛАН

Улс орон болгон өөрсдийн сэхээтнүүд болоод алдартай зохиолч, яруу найрагчдын музейг үргэлж тордож, байнгын үйл ажиллагаатай байлгадаг. Жуулчдыг тэд зөвхөн газар нутгийнхаа онцлог, хүмүүсийн аж төрөхүйн өвөрмөц зан заншлаар урин дууддаггүй. Тэдэнд сэхээтнүүд, нийгмийнх нь давхаргыг тодорхойлогч оюун санааны эцэг байсныг мартаагүй хэрэг. Тиймдээ ч суут хүмүүсийнхээ гэр музейг байгуулж, гap бичмэл, эдэлж хэрэглэж байсан эд зүйлсийг нь нандигнан хадгалсаар иржээ.

Д.Нацагдоржийн амьдрал, уран бүтээлийг харуулсан гэр музейг анх 1966 онд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн тогтоолоор байгуулж, хожим 1982 онд шинэчлэн тохижуулав.

Харин түүнээс хойш монголчууд сурах бичиг дээрээс анхлан танилцаж, уран бүтээлийнх нь шимийг хүртэж, харанхуй бүдүүлэг цаг үед соён гэгээрлийн үрийг тарьсан эрхэм зохиолчийнхоо гэр музейг шоуны газар болгож хувиргасан. Өдгөө Д.Нацагдоржийн гэр музей хаачив гэх асуулт нээлттэй хэвээр байгаа.

2001 онд тус музейн үзмэрийг МЗЭХ-нд шилжүүлж, барилгыг нь цэнгээний газар болгож хувиргасан баримт бий. Үүнээс хойш 2014 оны долоодугаар сард Монголын зохиолчдын эвлэлийн байрны гуравдугаар давхарт уг музейг шинээр нээж байсан ч 2017 онд татан буугдсанаар өдгөө эд өлгийн зүйлс, үзмэрүүд нь номын сангийн жижигхэн өрөөнд хав дараатай байгаа гэх. Түүнээс хойш гурван танхим бүхий музейн байрыг харуул хамгаалалтын албаны байр болгосон. Амьдарч байсан гэр музей нь ийнхүү хаалгаа барьж, үзмэр нь хадгалалтын стандартгүй өрөөнд цоожлогдсон. Шалтгаан нь гэвэл музейг зорих хүнгүй болж, үр ашиггүй зардал гарах болсон гэж тайлбарлаж байв. Анх ЗСБНХУ-ын Элчин сайдын өндөр яамыг барихад тэнд Д.Нацагдоржийн амьдарч байсан модон байшин бүхий гэр нь байсныг зохиолчдын хорооны аж ахуйн хашаа руу зөөж барьсан.

Өдгөө музейн үүд хаалга цоожтой хэвээр. Харин МЗЭ-ийн удирдлагуудын зүгээс найман жилийн хугацаатай түрээсэлж байгаа бөгөөд орлогоор нь музейн барилгыг засварлана гэж мэдэгдсэн.

Үр дүн нь хэрхэн гарахыг хүлээж суухаас өөр аргагүй. Музейн үйл ажиллагааг, их Д.Нацагдоржийн уран бүтээлийн талаар өргөн цар хүрээтэйгээр сурталчлан таниулж, үзэгчдийг татахын оронд дэмий зарлага гарч байна гэх шалтгаанаар үндэсний уран зохиолоо сэргээлцсэн эрхэм хүнийхээ музейн хаалгыг түгжчихээд нүдэн балай, чих дүлий суугаа ард манайхаас өөр үгүй.

БУУРИН ДЭЭРЭЭ БАЙХГҮЙ ХӨШӨӨ

Яруу найрагч Р.Чойномын “Д.Нацагдоржийн хөшөөний дэргэд” хэмээх нэгэн шүлэг бий. Уг бүтээлд зохиолчийн хөшөөг буруу газарт байрлуулсны улмаас шувууны сангаст дарагдаж, эргэн тойронд нь зэрлэг ургамал хүрээлсэн тухай өгүүлдэг. Уг хөшөөг 1966 онд зураач Л.Махбалын зураг төслөөр Хотын соёл амралтын парк буюу одоогийн Үндэсний соёл амралтын хүрээлэнд босгожээ. Хөшөөнд Нацагдоржийг гартаа цаас харандаа барин бүтээл туурвиж байгаа байдлаар дүрсэлж, суурины урд хананд “Миний нутаг” шүлгийн хэсгээс худам бичгээр сийлсэн байдаг. Харин 2013 он буюу нийслэлийн захирагч асан Э.Бат-Үүлийн захирамж, НИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн 103 дугаар тогтоолоор тус хөшөөг В.И.Лениний хөшөөний суурин дээр шилжүүлэн байрлуулсан. Үнэндээ нийслэлийн төв цэцэрлэгт хүрээлэнгийн саад гэж байгаа боловч зочид буудлын үүдэнд эл хөшөөг аваачиж суулгав. Уран бүтээл, музейн адил тэнүүчлэл Д.Нацагдоржийн хөшөөнөөс ч салсангүй.

Хамгийн гол нь хөшөөг зохирох газарт нь байрлуулаагүйд учир бий. Чухамдаа Д.Нацагдоржийн хөшөө Монголын Драмын театрын урд талбайд зохих байр сууриа олно. Эл театр бол Д.Нацагдоржийн нэрэмжит бөгөөд “Учиртай гурван толгой” жүжиг нь театрын урлагийн үнэмлэхүй “идеал” билээ.

Түүнийг нутаглуулахад гэргий асан Д.Пагмадулам, хоёр хятад хүн л булшных нь дэргэд зогсож байсан гэдэг. Өдгөө хөшөөнд нь ч тэр хойморт нь зочид буудлын гэрэл гялалзаж, хажууханд нь нийтийн бие засах газар байрласан алга дарам тойрог л оногджээ. Үнэндээ Д.Нацагдоржийн хөшөө театрынхаа урд, харин тус театрын өмнө буй, Монголын төрийг дөчин жил удирдсан түшээ Ю.Цэдэнбалын хөшөө “Тусгаар тогтнолын ордон”-ыхоо урд байрлах нь зохистой, илүү утга учиртай юм.

Дэлхийн жишгээс үзвэл оросын их зохиолч Фёдор Достоевскийн хөшөө Улсын номын сангийнх нь үүдэнд бий. Харин Александр Пушкинаа Хотын соёлын төв буюу урлагийн ариун газар хэмээн үздэг орон зайдаа залжээ. Францчууд яруу найргийн эцэг, символизмын оргил болсон Шарль Бодлерын хөшөөг Люксембургийн цэцэрлэгт байршуулсан нь мөн л утга учиртай. Угтаа тус цэцэрлэг бол Парис хотын модерн сэтгэлгээний төв билээ. Энэ мэтчилэн энэтхэгчүүд оюун санааны эцэг, агуу найрагч Рабиндранат Таагүрын хөшөөг Колката хотын Жорасанко дахь төрсөн гэрийнх нь үүдэнд босгосон бол Аргентинчууд суут Борхесийн хөшөөг БуэносАйрес хот дахь өөрийнх нь захирлаар ажиллаж байсан Үндэсний номын сангийн дэргэд байршуулжээ.

Цаашилбал англичууд жүжгийн зохиолын мөнхийн алдартан Уильм Шекспирын хөшөөг Стратфор-апонЭйвон хот буюу төрсөн гэрийнх нь дэргэд, францууд романч Оноре дэ Бальзакаа дэлхийн I дүгээр дайны дараах утга зохиол, урлагийн шинэчлэлийн голомт болсон Монпарнаст залсан зэрэг жишээ дуусахгүй хөвөрнө.

Энэ онд Д.Нацагдоржийн мэндэлсний 120 жилийн ой тохиож байна. Засгийн газраас тус ойг тэмдэглэн өнгөрүүлэх шийдвэр гаргасан. Гэвч элдэв хоосон магтаал урсгаж, мөнгө цувуулсан үйл ажиллагаа зохион байгуулж, ёс юм шиг шүлгийн мөрүүдээс нь дуудан загвар үзүүлэх аядаж байснаас энэ мэтчилэн бодитой алхмуудыг хийж Д.Нацагдоржийнхоо хөшөөг ядаж тэнүүлчилдэг байдлаас нь салгаж, зохирох газарт нь тавих учиртай.

Монгол хэмээх нэр ертөнцийн чихнээ дуурсгалтай хэмээн учирласан их зохиолчийн хөшөө ядаж зочид буудлын урдах мод, бутаар халхлагдсан газраас сугарч үндэсний ухамсрын чухал түүхийг эхэлж амилуулсан, өдгөө ч түүнийг нь хадгалсаар буй зохих ёсны газартаа залрах болтугай.

Б.Алтанхуяг

Цахим хуудас дахь нэрийнхээ өмнө мэргэжлээ тодотгон бичиж, өөртөө элдэв дээдийн гуншин, цол олгосон хүмүүс нийгмийн сүлжээг дүүргэж байна.

Тэд нэрийнх нь өмнө бичигдэх цол хэргэм, алсдаа энгэр дээр нь гялалзах одон тэмдгийн төлөө эзэмшсэн мэргэжлээ зольж орхив. Угтаа оюутны ширээнд суухдаа цээжилсэн үзэл бодлоо гээж орхиод амьдралд хөлөө олохыг зорьжээ. Тиймээс нэг зүйлийг аминчлан захья.

Нэрийнхээ өмнө зохиолч гэж тавьсан зохиолчийн номыг битгий унш! Нэрийнхээ өмнө сэтгэлзүйч гэж бичсэн сэтгэлзүйч дээр битгий оч, битгий итгэ! Нэрийнхээ өмнө инженер гэж бичсэн инженерээр ажил битгий хийлгэ! Нэрийнхээ өмнө көүч гэж бичсэн хүнээс зөвлөгөө битгий ав! Нэрийнхээ өмнө ментор гэж бичсэн хүнээр сургалт бүү оруул!

Мэдээж та яагаад гэж асууна. Хариулт нь энэ өгүүлбэрийн төгсгөлд бичигдэх гурван цэгийн ард бий…

ЧИРЭГДЭЖ ЯВАА ХҮН

Нэрийнхээ өмнө ямар нэг мэргэжил, тодотгол тавьсан хүнд ямар ч мэргэжлийн хандлага байдаггүй. Учир нь мэргэжилдээ сайн хүний хувьд нэр төр гэдэг хамгийн том үнэт зүйл юм. Тэрхүү үнэт зүйлийг хамгаалахын учир өөрийн нэрээр бусдад танигдах нь чухал байдаг. Мэргэжилдээ эзэн байна гэдэг нь тэр. Хийсэн бүтээсэн ажил нь тухайн хүний нэрийг өндөрт өргөнө. Түүнээс бус мэргэжлээ нэрийнхээ урд тавьчхаад түүнээсээ зүүгдэж, чирэгдэж яваа нь ёс зүйгүй үйлдэл мөн.

Өндөр Гэгээн Занабазар л гэхэд барималч, зураач, хэлзүйч, шашны зүтгэлтэн гээд цааш хөврөх гуч гаруй мэргэжлийг эзэмшсэн хүн байв. Гэвч тэр хүний хийсэн бүтээсэн нь, нэр төр нь бидний дунд мөнхрөн үлдсэн. Тэр Өндөр Гэгээн Занабазараа л дууссанаас биш өөртөө цол олгож, нэрийнхээ урд ямар нэгэн зүүсгэл, эзэмшсэн мэргэжлээ дурдаж тэмдэглэсэн нь үгүй. Ц.Дамдинсүрэн ч ялгаагүй. Бичгийн энэ их хүн төвд судлаач, ардын аман зохиолч, туульс судлаач, хэл зүйч байсан ч гэлээ Хатагин овогт Цэндийн Дамдинсүрэнгээрээ л үлдсэн билээ.

Тэгэхээр мэргэжил гэдэг аливаа хүний амьдралын чухал хүчин зүйл, эрхэмлэх учиртай үнэ цэн болохоос бус гангарч чамирхдаг, газар сайгүй түүгээрээ сайрхдаг, ганцхан өөртөө оноож, өөрийгөө цоллодог эд биш юм аа.

ГУРВАН ШАЛТГААН

Мэргэжлээсээ чирэгдэж яваа хүнд дараах гурван шалтгаан бий. Нэн тэргүүнд тухайн хүн өөртөө итгэлгүй байна. Түүний хийсэн, бүтээсэн нь хангалтгүй. Тиймээс ч хүмүүс түүнийг юу хийдэг, ямар хүн бэ гэдгийг танихгүй байгаа хэрэг. Ингээд л өөрийнхөө эзэмшсэн мэргэжлийг, юу хийдэг вэ гэдгээ илэрхийлэх шаардлага үүсэж байгаа юм. Даанч манайханд түгээмэл ажиглагддаг зүйл нь аливаа үйл хэргийг бус бусдад харагдах байдлаа чухалчлан үздэгээс үүдээд өөртөө цол олгохыг нэн түрүүнд урьтал болгоно. Тэгээд л бичиж туурвихаас илүүтэй урьдын бичсэн туурвиснаа эмхэтгээд “шилмэл өгүүллэгүүд, шилмэл шүлгүүд” гэсэн гоё тодотгол өгөөд хэвлэчихдэг. Өөрийнхөө бүтээлийг гэсэн үг шүү дээ. Тухайн хүн туурвисан бүхнээсээ гайгүй гэснийгээ сорчилж цуглуулснаа өөрөө тодорхойлж суух ичгэвтэр хэрэг мөн биз. Угтаа түүний бичсэнийг бусад нь, судлаач шүүмжлэгчид нь тодорхойлж, эмхэтгэж гаргах учиртай болов уу гэж доторлох юм.

Тэгээд ч өөртөө итгэлтэй хүн тайлбар барагтаа тавьдаггүй. Түүнд бусдад итгүүлэх гэж хүчлэх шаардлага үгүй. Харин мэргэжилдээ муу, чадваргүй, сул дорой нэгэн өөрийгөө ийм, тийм гэж бусдад итгүүлэх гэж оролддог.

Хоёрдугаарт гэвэл ийм хүмүүс мэргэжилдээ хүндэтгэлтэй, ёс зүйтэй ханддаггүй. Тэдэнд нэгэнт ёс зүй гэж байхгүй учраас өдгөө өөрсдийгөө тодорхойлох дон эрүүл мэндийн бүртгэлд бичигдээгүй нийгмийн өвчин болсон. Хүн эзэмшсэн мэргэжил, тухайн салбартаа хийж бүтээж, түүгээрээ нийгэмдээ үнэлүүлэх хэмжээний байр сууриар хандах ёстой. Тэгж салбараа хайрлаж чаддаг хүмүүс л эзэмшсэн мэргэжлийнхээ эзэн байдаг.

Харин гуравдугаарх нь ашиг хонжоо, алдар хүнд горилох явдал. Монголчууд гэнэн хийгээд амархан хууртдаг хүмүүс. Магадгүй нинж сэтгэлтэй нь холбоотой ч байх. Түүн дээр нь дөрөөлж яг тухайн мэргэжлээр суралцаагүй байсан ч “көүч”, алив нэг юмны “ментор” гэх шошго нэрийнхээ урд тавьчихад л бусад нь үйлчилгээ авахыг зорьдог бололтой. Дагаад хандалт өснө, худал хуурмаг цол гуншингаа сүүлдээд алдар хүндтэй болно. Гэвч тийм нэр хүнд хөөс төдий зүйл.

ГУТАМШИГ

Хүнийг хийсэн ажил нь тодорхойлохоос бус хүн өөрийгөө тодорхойлно гэдэг бол гутамшиг. Гэвч үүнийг нь хүлээн зөвшөөрч, тухайн хүнээс очиж заавар зөвлөгөө авч, сэтгэлзүйгээ, амьдралаа удирдуулна гэдэг гутамшгийн гутамшиг мөн.

Үнэндээ тэд бусдын сайн сайхны төлөө, үгүй аваас үнэхээр мэддэг, чаддагаа хүртээхийг хүсдэг бол урдах ажлаа хийхэд л болно. Түүнээс бусдаар бусдад өөрийгөө хүчлэн таниулахад мөнөөх гайхуулаад байгаа ядмагхан авьяасаа зориулж, мэргэжлээ дахин дахин гутамшиглах шаардлагагүй шүү дээ. “Адгийн тэнэг биеэ магтана” хэмээн ертөнцийн гурван тэнэгийг шууд оноон буулгасан энэ үг л өдгөө ийм хүмүүст зохирох буюу.

Сүүлийн хэдэн жил өөртөө цол олгогсдын өвчин даамжирчээ. Тиймдээ ч элдэв шагнал, урамшуулалд ичих нүүргүйгээр өөрсдийгөө тодорхойлох болсон. Төрийн соёрхолд, Алтан гадаст, Хөдөлмөрийн хүндэт тэмдэгт, Соёлын тэргүүний ажилтанд өөрийгөө тодорхойлно. Төр үүнийг хүлээн зөвшөөрч өршөөлөө хайрлана. Үгүй аваас өөрийг нь төр үнсэх, шагнах болсон гэх агуулгатай текст бичиж танил, дотно нэгнээрээ цахим дээр байршуулна. Ингээд гүйцэх нь тэр. Удахгүй болох найраа төсөөлж, ичих ч үгүй өөрийгөө тодорхойлж авсан шагналаа угаахаар шалавхан буугаа сүмбэдэж эхэлнэ.

Өөртөө олгосон цол бол өөртөө л олгосон цол. Суралцаагүй ч гэсэн мөнгөөр диплом худалдаж авахтай адил. Түүнд нь хууртах хэрэггүй. Хууртах аваас хуурамч үйлчилгээ, бүтээгдэхүүн л авна гэсэн үг.

Алдар хүндийг горилогсдод алсдаа ирэх шагнал нь үнэтэй болохоос бус зорин ирсэн үйлчлүүлэгчийн цаг хугацаа, үнэт зүйл, ирээдүйд бүтээх бүхэн ямар ч хамаагүй. Тэгэхээр танд ирэх хуурамч бүхэн бол тэдэнд итгэсэн тэнэглэлийн чинь л хариу

Б.Алтанхуяг

Уруудна гэдэг үг хоёр утгатай. Од руу зорьсон хүн оргилд гарчихаад уруудаж явахад түүн шиг баяр гэж үгүй. Харин нийгэм уруудна гэдэг эмгэнэл.

Амьдралын чанар сайжирч, иргэдийн цалин, төгрөгийн хадгаламж нэмэгдсэн гэж төр засаг тунхаглана. Аж төрөхүй хоног хоногоор уруудан доройтсоор байна гэж ард түмэн бухимдана. Асуудал яг хаана байгаад хариулах хүн харин эс олдоно.

Ерөөс уруудаж байгаагийн шалтгаан юу вэ. Мэдээж олон хүчин зүйлс нөлөөлөх эл асуултын хариуг хилийн боомтоор гарч байгаа чингэлэг нүүрстэй адил тоон хэмжүүрээр тодорхойлох боломжгүй. Харин гол учрыг нь сэндийчиж, сөхөж харах боломжтой. Хоёрхон долоо хоногийн өмнө нийгмийг цочроосон гэмт хэргүүд гарав. Иргэншлийн сүүдэрт бөөгнөрсөн хүн төрөлхтөн аль ч цаг үед харгис хэцүүтэй нүүр тулж, ухамсарт хүний ухаанд багтамгүй хэрэг олонтоо гардаг байсан нь мэдээж. Гэвч тэр бүхэнтэй нүүрэлдэхгүйн тулд, хүнлэг энэрэнгүй нийгэм бий болгохыг цаг ямагт хүмүүс зорьж, хүсэж ирсэн. Харин бүх зүйл эсрэгээрээ байгаагийн шалтгаан нь нийгмийг цогцлоогч хүмүүсийн ухамсар, сэтгэлзүйд бий.

Сүүлийн жилүүдэд хүн бүр л “Нийтээрээ сэтгэцийн эрүүл мэндээ үзүүлье, сэтгэлзүйгээ эмчлүүлье, бөөнөөрөө галзуу, солиотой болцгоожээ” гэж нэгнийгээ шүүмжлэх, нийгмээ буруушаах болов. Зарим хэт туйлширсан үзэгдэл анзаарагдах боловч ерөнхийдөө тийм ч оргүй хоосон зэмлэл биш. Үнэхээр нийтээрээ өдөр тутамд тохиох бэрхшээлүүдээс үүдэж сэтгэлзүйн гэмтэлтэй болчихоод байна уу. Автобусны буудал, төрийн үйлчилгээний байгууллагуудын үүд, эмнэлгийн хонгилд удахгүй тэсэрч гарах уур бухимдал дотор нь хуралдаж, царайд нь нэгэн ижил гэнэтийн цочмог хилэн тодорсон хүмүүс дүүрэн үзэгдэнэ. Үүний шалтгаан юу вэ?

“Тогтворгүй” гэх оноштой эмгэг

Хүн бүрт өөрийн гэх “махан” толгой заяажээ. Үүнийгээ бага наснаас эхлэн эрдэм номоор дүүргэж, боловсрол эзэмшсэнээр хувь хүний үзэл бодол, хандлага тогтоно. Өөрийн гэх гуйвшгүй, чин үнэн үзэл бодолтой байна гэдэг эрх чөлөөтэй байгаагийн илрэл. Бид өнөөдөр хэн нэгнийг үзэл бодолд итгэдэг, даган дуурайдаг, туйлширдаг болцгоосон. Өөрийнхөө сэтгэж, өөрийнхөө үзлийг илэрхийлсэн хүнд дургүй. Нийтээрээ ийм хандлагатай байхад тогтвортой нийгэм, эв нэгдэл, эрх чөлөөний тунхаг яриа үлгэр болно. Гэтэл нэмэр болж гийгүүлэхгүй атал нэрмээс болох гэгчээр нийгэм, улс төр ч тэр сүүлийн арваад жил тогтворгүй, эдийн засаг үргэлжийн савалгаатай, ямагт хямралтай улаан нүүрээрээ халз тулж ирлээ. Ийм тогтворгүй цаг үеийг дагаад нийтийн сэтгэлзүй доройтож, сэтгэцийн эмгэгийн өвчлөл ихэсдэг байна.

Сэтгэлзүй үнэндээ хувь хүний асуудал мэт боловч үнэн хэрэгтээ амьдарч буй нийгмийнх нь тусгал.

Иргэддээ анхаардаг, эрүүл нийгэмд сэтгэлзүйн өвчлөл ховор байдаг нь хэнд ч ойлгомжтой жишээ. Харин эмх замбараагүй, тогтворгүй, амьдралын баталгаагүй, шударга бус нийгэмд сэтгэлзүйн доройтол, сэтгэцийн эмгэг, гутранги үзлүүд халдварт өвчин адил тархдаг. Тиймээс ч өөрсдийн үзэл бодолгүй, шанага бүү хэл халбагаар хутгах мэргэжил, мэдлэггүй хүмүүс юу ч хийхээс буцахгүй болдог нь элдэв гэмт хэрэг, улам гаарсаар буй архидалт, хөдөлмөрийн үнэлэмжгүй байдал зэрэг нийтийн дунд өргөн тархсан жишээ баримтуудаас ил тодорхой харагдана. Түүнийгээ дагаад ардчилсан нийгмээ төлөвшүүлж чадаагүй сэхээтэн хэмээн өөрсдийгөө цоллогсод ч мөн чиг баримжаагаа алдаж төөрсөн.

Нөгөөтэйгүүр “Бид ингэж л амьдарсаар ирсэн. Амьдрал бол тэмцэл. Тэснэ, давж гардаг шүү” гэх сүржин үгс сүүлдээ итгэл найдварыг хадгалахаа больжээ. Хүмүүс өөрсдийгөө хуурч явахаас залхсан байна. Мэдээж тогтворгүй байдлын золиост өртөж буй нийгмийг тэсвэр тэвчээр гэдэг эмээр эмчлэхгүй. Харин ч хүмүүсийн дотор бугшсан бухимдал түрэмгийлэл, хүчирхийлэл, амиа хорлолт, бусдыг үзэн ядах хэлбэрээр гадагшилж үр дүнд нь ямар нийгэм бий болохыг төсөөлөхөөс ч зүрх халгана.

Үйлдвэрлэгч нь ТӨР

Бүх бурууг өөрсдөөсөө бус бусдаас эрдэг хамгийн буруу. “Юм л бол хойд талын хар овоохой гэдэг шиг төр лүүгээ, түүнийг удирдаж, бидний амьдралын сонголтод тодорхой нөлөөлөхүйц шийдвэрийг гаргаж суугаа эрх мэдэлтнүүдийг буруушаах юм” гэх хүмүүс бий. Гэвч өнөөгийн Монголын нөхцөл байдлыг ерөнхийлөн авч үзвээс бухимдал үйлдвэрлэгч нь яалт ч үгүй төр засаг мөн. Учир нь, төр бол иргэдийн сэтгэлзүйд хамгийн хүчтэй нөлөө үзүүлдэг институц. Шалтгаан нь гэвэл тэнд суугаа эрх баригчдын шийдвэр амьдралын суурь нөхцөлийг тодорхойлдогт оршино.

Уг нь төр бодлогын алдаагаа засах ёстой. Хэчнээн цахим үндэстэн боллоо гэж сайд нь тунхагласан ч, бүртгэлийн системд иргэдийн мэдээллийг байршуулсан ч хэвтрийн өвчтэй хүн ортойгоо дамжлуулан очиж хурууны хээгээр мэдээллээ баталгаажуулдаг, халамжийн бодлогыг хавтгайруулж, зорилтот бүлгийнхнээс хальсан гэх зэрэг олон асуудал иргэдийн бухимдуулж, сэтгэлзүйд нь нөлөөлсөн хэвээр. Тиймдээ ч иргэд төрд итгэхээ больсон. Энэ цаг үеийнхнээс лав “Төрийн сүлд өршөө” гэж залбирах хүн ирээдүйд байхгүй.

Мэдээж төр хүн бүрийн өөр, өөр хүслийг биелүүлэх боломжгүй. Гэвч манай улсын иргэн бүрийн хүсдэг нэг зүйл нь татварыг бууруулах, хөнгөлөх. Харин төр бухимдал үйлдвэрлэсэн хэвээрээ. Өнгөрсөн оны сүүлээр татварын өртэй олон аж ахуйн нэгжүүдийн дансыг хаасан. Нэг ёсондоо дарангуйлал тогтоож байгаа хэлбэр. Иргэн, аж ахуйн нэгжүүд татвар төлж дарангуйлагчдыг тэжээхээс залхаж эхэлсэн ч татвараа төлөхгүй бол дансыг нь дахиад л хаана. Хоржоонтой нь төсвийн орлого бүрдэхгүй байна гэж татварын ачааллыг нэмсэн албан тушаалтнууд хахир хүйтэн өдрүүдийг халуун оронд татвар төлөгчдийн мөнгөөр давж гарч байгаагаа шагнал гэж тодорхойлно.

Боловсролд нүнжиггүй ард

Монголчууд эртнээс амьдралын туршлагаар бүхнийг зохицуулж ирсэн. Гэвч өдгөө боловсрол эзэмшихгүйгээр төлөвшилтэй, тогтвортой үзэл бодолтой иргэн болж чадахгүй. Боловсрол гэдэг зөвхөн олж авсан арга ухаан, цээжний эрдмээ бусдад сайрхахыг хэлэхгүй. Тэгээд ч мэдлэгийг зөв хуримтлуулна гэдэг ч ондоо үр шимтэй. Аливаа мэдлэгийг өөртөө буруу оршоож, түүнийгээ буруу зүйлд ашиглавал түүн шиг хортой боловсрол үгүй. Гэтэл бид үргэлж бурууд хорхойсохдоо гаргууд болжээ.

Бага наснаас нь эхлээд их сургууль хүртэлх хугацаанд хүнийг сэтгэдэг, бурууд халтай, хамтарч ажилладаг, үнэлэмж сайтай, хүнлэг хүн болгон төлөвшүүлж чадахгүй байсаар л… Тиймдээ ч өнөөдрийн нийгэмд бусдыг шүүмжилдэг, хэлэлцэхээсээ илүүтэй уралцаж байж нэгнийхээ дээр гарах гэсэн сэтгэлтэй хүмүүсийг олноор үйлдэрлэсэн нь бидний л тарьсан үр. Боловсролын систем хүүхдийг цээж бичгээр нүдэж, шалгалтаар дарамтлаж, алдаан дээр нь бусадтай нийлж шившиглэдэг урьдын гольдирлоороо үйл ажиллагаа явуулсаар байна. Үр дүнд нь өөртөө итгэлгүй, айдастай, сэтгэлзүйн хувьд эмзэг, бүрэг хүүхдүүд амьдралд хөл тавьсан.

Боловсролд нүнжиггүй хандах хэрээр ядуурал тогтвортой өсөж, аливаад ул суурьтай хандах хандлага үгүй болж, түүнийгээ дагаад сэтгэлзүйн асуудал хурцдах нь ихэсдэг. Энэ бол харилцан хамааралтай тойрог. Үүнийг таслахын тулд зөв, үр дүнтэй боловсрол олгох зайлшгүй шаардлагатай. Урьдын харанхуй, мунхаг байдлаасаа дээрдээгүй цагт “Нийгэм ямар аймаар болж байна” гэж халагласан хэвээрээ л байх болно.

Бид чөлөөт эдийн засагтай, зах зээлийн нийгмийг байгуулж чадсан нь үнэн. Харин боловсролыг мөнгө олох хэрэгслээс ангид харж, бусдыг төлөвшүүлж, нийгмийн үнэлэмжээ дээшлүүлж чадсангүй. Залуустаа үлгэрлэх ёстой бүтэн үе өөрсдөө төөрөлдөж орхисон. Үүнээс улбаалаад сэтгэлзүйн дархлаа бол боловсрол гэдгийг мартжээ. Ахин нэг бухимдал үйлдвэрлэгч, залуусыг өөртөө итгэлгүй болгож, сэтгэлзүйгээр хохироход түлхэж байгаа бидний туйлын мунхаглал энд оршино.

Харгис сэтгүүл зүй

Нийгэм дэх хүмүүсийн сэтгэлзүйд хамгийн их нөлөөлөгч хүчин зүйлийн нэг нь сэтгүүлзүйн салбар. Сэтгүүлчид аливаа мэдээ мэдээллийг үнэн, шуурхай дамжуулах, үзэл бодлоо илэрхийлэх, бусдын дуу хоолойг хүндэтгэж, ёс зүйг баримталдаг. Харин энэ шинж чанар тэнцвэртээ байдлаа алдсан. Өдгөө зарим нь бусдад сэтгүүлч гэж хэлэхээс эмээдэг болжээ. Учир нь, сэтгүүл зүй нийгмийн бухимдуулдаг нэг хэрэгсэл болсон. Үүнд уг мэргэжлийг эзэмшсэн хүмүүсээс гадна технологийн хөгжил, аливаа мэдээнд шүүлтүүргүй ханддаг иргэдийн буруу ч нөлөөлнө. Технологи хөгжиж, цахим өдөр тутмын амьдралын зайлшгүй хэрэгцээ болохын хэрээр редакцын зарчимгүй, ёс зүйгүй, тэнцвэртэй мэдээ бэлтгэх үүргээ огоорсон цахим сайтууд борооны дараах мөөг шиг олширсон. Зарим нь хандалтаа өсгөх л үүрэгтэй. Ийнхүү олонд танигдаж, хандалт ихэссэн тэдгээр “инста” сайтууд зөвхөн сонгуулийн жилд дараагийн жилүүдийнхээ мөнгийг олно. Хандалтаас бусад нь тэдэнд ёстой л бууз, хуушуур төдий.

Үүнээс гадна зарчимтай, өөрсдийн гэсэн редакцтай сайтууд ч чиг үүргээ үл ухамсарлан эдгээр сайтуудтай хандалтын төлөө өрсөлдөх болов. Тиймдээ нийгмийн цочроосон гэмт хэргийг бүрэн зураглаж гаргах нь холгүйгээр мэдээлэл бэлтгэж түгээнэ. Хатуухан хэлэхэд, иргэдэд айдас төрүүлж, бусдын эмгэнэл, зовлонгийн хатууд баярлах болсон харгис сэтгүүл зүй газар авсан. Цагдаагийн ерөнхий газрын хэвлэл нь хүртэл мэдээлэл дамжуулахдаа ёс зүйгүй хандлага гаргадаг.

Жорж Оруэллийн “1984” роман тоталитар дэглэмийн эсрэг боловч нөгөө талаар дарангуйлагч хүсэлтэй удирдагчдийн гарын авлага болж, хэрхэн бусдыг эрх мэдлийн сэнтийнхээ сүүдэрт байлгах аргыг зааж өгдөг гэлцдэг. Түүн лугаа адил сүүлийн үед олноор гарах болсон гэмт хэргүүдийн талаар мэдээлэхдээ детектив зохиол бичих нь холгүй болов. Тухайн гэмт этгээдийн үйлдлийг нүдэнд харагдахуйц дүрсэлж, үйлдэл бүрийг нь зураглан бичих нь ёс зүйн хувьд том алдаа. Гэвч тэд ёс зүйг бус олны анхаарлыг татаж, хандалтаа ихэсгэхийн төлөө улайрна. Энэ нь нийгмийн сэтгэлзүйд нөлөөлж, эргээд гэмт хэргийг өөгшүүлэх, хэн нэгэнд сэдэл өгөх, хохирогчийн болон гэр бүлийнхнийх нь сэтгэлзүйд хүндээр тусах зэрэг сөрөг үр дагавруудыг бий болгодог.

Өдгөө “Хэвлэлийн мэдээллийн ёс зүйн зарчим”-аа бүх сэтгүүлч цээжилтэл нь уншуулах шаардлагатай болжээ. Тус зарчмийн 4.1 дээр “Гэмт хэрэг үйлдэгдсэн аргыг нарийвчлан харуулсан нийтлэл, нэвтрүүлэг хийхээс зайлсхийнэ”, 4.3-т “Гэмт этгээдийн талаар үлгэрлэн дуурайх, шүтэх өнгө аясаар нийтэлж, нэвтрүүлэхгүй” зэргээр заасан байдаг. Хууль, дүрэм үйлчлэхгүй улс оронд тогтвортой байдал, цаашлаад хөгжил гэж үгүй. Харамсалтай нь, хандалтын төлөө үйлчилдэг ийм сэтгүүл зүй хүчээ аваад эхэлчихсэн.

Иргэд нь илүү саруул, гэгээн зүйлийн талаар уншихаа больсон. Тэд хэн нэгэн зодолдсон, бусдыг залилсан, луйвар, хэрүүлийн шинжтэй зүйлсэд бөөнөөр дурлаж, талцан мэтгэлцдэг зантай болтлоо сэтгэлзүйн доройтолд орсон.

Гэвч бид илүү ёс зүйтэй мэдээ бэлтгэж, тодорхой чиг үүргийнхээ хүрээнд чөлөөтэй сэтгэж, аливаад хүнлэг хандаж байж л олон нийтийн эрүүл сэтгүүл зүйг үнэлэх, редакцын бодлогоо баримталдаг, үнэн мэдээлэл хүргэдэг сайтад итгэх, эерэг уран бүтээлийг илүүтэй хүртэж уншдаг сэтгэлзүйтэй болгож чадна. Нэг ёсондоо шавхай долоох шалны алчуур шиг болчихоогүй дээр нь өдөр тутамд уруудсаар байгаа нийгмийн сэтгэлзүйг эмчлэх боломжтой.

Ялангуяа, гэмт хэрэг гэдэг нийтээр шүүдэг, хэргийг эзнийг шүүх бус ард иргэд хамт тогтоодог, үүн дээр нь улстөрчид тоглолт хийж гүрэн даяараа шуугицгаадаг зүйл биш. Шүүх тогтолцоо, сэтгүүл зүйн аль аль нь нийтэд бухимдал төрүүлж, өөрсдийн үнэлэмжээ алдаад л дуусна.

Хөдөлмөрчдийн зүтгэл

Сэтгэлзүйн хувьд цоо эрүүл хүн үгүй гэж ярьдаг. Хатуу үг, марзан шог мэт боловч энэ үнэн. Хүн бүрийн дотор сайн, муу аль аль шинж чанар бий. Харин эрүүл сэтгэлгээтэй, хүнлэг сэтгэлтэй байснаар л хөгжил дүүрэн ирээдүй, аз жаргалтай нийгмийн цогцлооно. Шүүмжлэх донгоос илүүтэй хийж бүтээж, ойлгож хайрлах чухал. Үүнд эв нэгдэл гэх цогц ойлголт хамаатай. Монголчууд тун хурдан эвлэн нэгдэж эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо баталгаажуулж чаддаг цогтой ард түмэн. Үүнийг Манжийн дарлалаас хойш өнөөдрийн хүртэлх хэд, хэдэн түүхэн хувьсгал харуулна. Гэвч тэдгээрээс бусдаар ерөөс эвтэй байж үзээгүй хүмүүс. Тиймдээ ч бусдыг шүүмжилж, шүүж, өрөөлөөс илүү гарахын хүслэндээ баригдаад талцан хуваагдсаар эрүүл хандлага үгүй болно. Ингэж хуримтлагдсан бухимдал хэзээд ч тэсрэхэд бэлэн дарь дүүргэсэн торхтой адил.

Азаар сайнтай, муутай сав дүүрнэ гэгчээр чин шударгаар хөдөлмөрлөж, цагийн шидэт зүүний эрхээр амьдралаа авч яваа хүн олон. Цагаасаа хождохгүй ажлаа амжуулах гэхдээ гэрээсээ үүрийн гэгээтэй уралдан гарч, улс орондоо татвар төлж, үр хүүхдээ зөв хүн болгон хүмүүжүүлж, мөнөөх аварга том цагийн зүүтэй тэмцэлдэнэ. Амьдрал хэмээх цаг хугацааг идэрхэн зоримог алхаагаар инээмсэглээд эсвээс цэгц шударга хөдөлмөрийнхөө үр шимийг үнэ цэнтэйгээр өөртөө зориулан туулж байгаа хүмүүс бий.

Олон түмэн ийнхүү зүтгэж, хөгжилд тэмүүлж, маргаашаа өнөөдрөөс илүү сайхан болгохын төлөө зорино. Тэд яарч, адгаж, хурдтай хотын хэмнэлд нэг ч гэсэн шатны гишгүүр давж нийгмээ урагш чирэхээр зүтгэнэ. Гэвч төр чөлөөтэй хөдөлмөрлөх, үзэл бодлоо илэрхийлэх зэрэг аливаа үйлдэлд нь муугийн үр цацаж, гаргасан буруу шийдвэр бүрээ хэдхэн цагийн дараа баллуурдсанаа илүү муу дагавартай сөрөг шийдвэр баталж суугаа нь бухимдлын тойргийг томсгоно. Тэгэхээр энд нэг зүйл тодорхой байна.

Бид нийгмээрээ сэтгэлзүйн хувьд урууджээ. Энэ нь өдөр тутмын амьдрал, утаа, түгжрэл, төрийн буруу шийдвэрээс үүдсэн үйл ажиллагааны чиглэлүүдээс эхтэй.

Тиймдээ ч удаан хугацаанд хуримтлагдсан бухимдлын үр дагавар нь сэтгэлзүйн эмгэг бий болгож байгаагийн тодорхой жишээг бид яг одоо харж, туулж явна. Товчхондоо бүх зүйл бухимдлын дүрмээр явж байна. Дүрмийг ч тэд ягштал баримтлуулж байна!

Б.Алтанхуяг

Бүгд л гэрэл, цахилгааны талаар хэлэлцэж, уралцсан хоног өдрүүд үргэлжилж байна. Харин хэн ч өөрийнхөө бараан тал руу өнгийж, олон нийт хар бараан мэдээ мэдээлэл, үйл явдал руу хошуурч байгаа талаар хөндсөнгүй. Угтаа бурууг өөрөөс бус өрөөлөөс хайдаг чанар бүгдэд үндэслэсэн. Муугийн үндэс хүний дотор гүн хавж ургасан бол арилгахад бэрх.

Үнэхээр бид газрын мухарт эсвээс үргэлжийн дайн самуун өрнөсөн улсад амьдарч байгаа юм биш. Иргэн болгон дор бүрнээ хөгжин дэвшиж, өөрсдийн болоод үр хүүхдийнхээ өмнө хүлээх хариуцлагаа ухамсарлаж, тэгш эрхтэй хөдөлмөрлөж байгаа. Энэ бол сөрж маргашгүй үнэн. Нийгэмд гэгээ тусгасан олон сайхан үйл явдлууд ч бий.

Гэтэл сүүлийн жилүүдэд дийлэнх олон гэмт хэрэг, осол аваар, хүчирхийлэл зэрэг хар бараан мэдээнд хошуурч, уншиж, тэр хэрээр ч иймэрхүү мэдээ мэдээллийн тоо илүүтэй цахим орчныг дүүргэж байна. Үг, үйлдлийн зөрөө гэдэг шиг нийгмээс, амьдралаас сайхныг олж харахыг уриалдаг, хүртэхийг хүсдэг атлаа буруу жалга руу хийсэж тогтсон хамхуул аятай хар барааныг л шүтэх болцгоожээ.

Ийм үзэгдлийн жишээ захаас авахуулаад олон. Цахим хуудасныхаа нүүр зураг дээр гэр бүл, үр хүүхдүүдтэйгээ хамт авахуулсан зургаа тавьчихсан атлаа бусдын зурагтай мэдээллийн дор “цаазал, дүүжил” хэмээн бичээд сууж байх. Үнэндээ гэмт хэрэгтнийг, гэмт хэрэг хийсэн эсэхийг зөвхөн шүүх л тогтоодог гэж Үндсэн хуульд заасан. Бид бусдын амьдралыг шүүж, шүүмжлэхээсээ өмнө өөрт нь гэрэл тусгасан хүмүүст талархлаа илэрхийлэхээ хүртэл мартаж, хар бараан бүхэн рүү живж байна.

Сэтгэл судлаачид “negativity bias” буюу хүний тархи элдэв сөрөг мэдээллийг хүлээн авахдаа эерэг үйл явдлаас илүүтэй хар бараан юмсад тун хурдан хариу үйлдэл үзүүлдэг болохыг хэдийн нотолчихсон. Өөрөөр хэлбэл осол, гэмт хэрэг, дайн самуун, айдас төрүүлэм үйл явдлын мэдээлэл ухамсрыг ямар нэгэн шүүлтүүр хийх боломжгүйгээр шууд бүрхэн авдаг. Үүнийг цахим орчны алгоритмд бусад нь тун овжин ашиглах болоод удсан.

Өдгөө нийгэмд эдгээр хар бараан мэдээлэл олширч, хүмүүс тэдгээрийг уншиж, сайн, мууг нь дэнслэн бухимдаж байх зуур шинжлэх ухааны ололт, боловсролын талаарх ойлголт, нийгэмд эерэг хандлага түгээсэн бүхэн аажмаар бүдгэрнэ. Үр дүнд нь бид нийгмээ мөнөөх л хар бараанаар төсөөлж, өөрсдийн аж төрөхүй болоод бусдын оршихуйг ч давхар үгүйсгэж, үзэн ядаж эхэлнэ. Ингэж бид өөрсдөө хар барааныг “тэжээж”, түүндээ автаж буйгаа анзаардаггүй.

Хамгийн аюултай нь үүнийг хэвийн зүйл мэт хүлээн зөвшөөрөх явдал. Хар бараан мэдээнд дасах тусам бидний мэдрэмж мохож, аливааг ойлгох, юмсын оршин байгаа жирийн сайхнаас баяр хөөрийг хүртэх чадвар үгүйрдэг. Үүнээс гадна асуудал зөвхөн хэвлэл мэдээлэл, цахим орчинд бус өөрсдөд маань бий. Юуг уншиж, юуг түгээж, юунд хариу үзүүлж байгаагаараа бид нийгмийн хүрдийг түүн рүүгээ эргүүлнэ.

Одоо бүгдээрээ жаахан гэрэл гэгээтэй юмс уншдаг, сайн сайхныг олж хардаг байцгаая. Хэн нэгний амжилтаар бахархаж, бусдаас бурууг хайхаасаа өмнө аливаад шүүлтүүртэй ханддаг соёлд суралцаад эхэлбэл өдөр тутамд чих сонорддог хар бараан бүхэн үргэлж нийгэмд сүүдэр тусгахгүй. Тэр хэрээрээ бид эерэг тал руугаа өөрчлөгдөж, хөгжиж, илүү соёлтой, гэрэл гэгээтэй нийгмийг бүтээнэ. Саруулхан, гэрэлтэй нийгэм бидний хандлагалаас л эхэлнэ. Энэ бол гарцаагүй үнэн.

Эцэст нь хэлэхэд, нийгмийн дүрх төр бол иргэн бүрийн ухамсар, сэтгэлзүйн толин тусгал байдаг. Харанхуйд дасах тусам нүд юмсыг тодорхой харж эхлэх боловч гэрэл мөнөөх сүүдэрт залгиулж биднээс алсарсаар байх нь бий. Харин мөнөөх харанхуйгаас нэгээхэн гэрлийн тусгалыг олж харах аваас сүүдэр аяндаа л нимгэрдэг гэдэг шүү дээ.

Ирээдүй гэдэг тийм ч алсын төсөөлөл бус бөгөөд ердөө л бидний маргааш, одоо цагийн дараах руу хөтлөх цагийн зүүний агшин хором бүр билээ. Тэнд юу тарьж, юуг хураах нь бидний сонголт. Үг, үйлдлээс хамаарч бодит болдог амьд процессыг иргэншил, нийгэм гэж нэрлэдэг буй за.

Б.Алтанхуяг

ҮЗҮҮР ОРОЙН ЦАС

Аливаа юмны шувтрах тэр л дээд цэгийг үзүүр орой гэнэ. Магад цавчим өндөр уулсын энэ л хэсэгт тогтсон цас хэзээд үл хайлах билээ.

Үүнийг хүнтэй зүйрлэх аваас амьдрал туршид хийж бүтээхийн оргилд хүрсэн, насан турхруу ч үйл хэргийнхээ мөнхийн замаар итгэл тулж, хөл бат гишгэсээр цэх алхах нэгэнтэй харьцуулж болно. Тийм хүмүүсийн хувьд бүтээнэ гэдэг амьдралынх нь хэмнэл. Туурвина гэдэг цаг хугацааны харилцан адилгүйтэй үл эвлэрэх жам ёсны үнэн байдаг. Гэвч ийм хүмүүс өдрийн од шиг цөөн. Бахдам үйлстэн нь ч тэр, бахархуулах зүйлгүй ч хэн бүхэн хүсмээр жирийн сайхнаар орчлонг туулсан нь ч тэр буцдаг хорвоо. Харин цасан дээр үлдсэн мөр хайлавч, цаасан дээр бийрлэж үлдээсэн нь цагийн салхийг гаталдаг.

Үйл хэргээрээ нэрээ мөнхөлж, анхлан шан татаж бий болгосон бүтээл туурвил нь өнө удаан хүмүүсийн сэтгэлд хадгалагдсан нэгэн бол Төрийн шагналт, Ардын зураач, Монголын уран зургийг үндэслэгчдийн нэг Үржингийн Ядамсүрэн.

Өлгийнөөс эрдэмд дөрөөлсөн хүү

Аргын тооллын 1905 дугаар он, билгийн цагалбарын XV жарны Элдэв эрдэнэт хэмээх хөхөгчин могой жил. Орос улс Японтой хийсэн дайн дуусав. Ийнхүү хойд хөрш улс Манж Чин гүрэнтэй “Петербургийн гэрээ” байгуулж Манжийн Монгол дахь бүрэн эрхийг хүлээн зөвшөөрснөөр манай улс дахь эдийн засгийн нөлөөллөө хадгалж үлджээ. Манжийн засаг шинэ бодлого хэрэгжүүлж, хуучин Монголын автономит байдлыг хязгаарлаж эхлэхтэй зэрэгцэн халхын зарим ноёд, тухайлбал, Сайн ноён хан Т.Намнансүрэн, Дилав хутагт Б.Жамсранжав зэрэг бичиг ном судалсан, цөөнх сэхээтнүүд үндэсний ухамсраа сэргээж, тусгаар тогтносон улс байгуулах тухай сэрэх болов.

Түүхчид үндэстний хувьд оюун санаа, сэтгэл зүйн үүднээс шинэ хөрс бүрэлдэж эхэлсэн ийм цаг үеийг ямар нэгэн хувьсгал, сэргэлтийн өмнөх зааг үе гэж тодорхойлдог. Иргэдийн амьжиргаа тааруу, нийтээрээ шашныг хэт шүтсэн, тусгаар, эрх чөлөөний хувьд бүрэн хязгаарлагдмал цаг үеүдийн зааг дээр сод туурвилч, шинэчлэгчид төрдөг жишээ олон бий. Ү.Ядамсүрэн энэ цаг үед, 1905 оны арванхоёрдугаар сарын 25-нд хуучнаар Сэцэнхан аймгийн Эрдэнэ гүний хошуу, одоогийн Хэнтий, Дорнод аймгийн зааг нутаг болох Шалзын голын адаг Шөвгөр уулын бэлчир дэх Улаан нүдэн хэмээх газар төржээ.

Түүнийг ихэд онцгой, хувилгаан шинжийн хүү төрлөө хэмээн үзэж гадагш гаргаж, хүн хартай уулзуулдаггүй байв. Таван нас хүрэхэд нь Агваандорж хэмээх ламд шавь оруулан бичиг ном үзүүлж, төвөд үсэг заалгажээ. Тэрээр үнсэн самбар дээр хулсан үзгээр амьтны дүрс зурах, элс, шавраар аливааг бүтээхэд ихэд сонирхолтой хүү байлаа. Өвөг эцэг Үржин нь сайн анчин, харваач, сумын заан цолтой бөх хүн байснаас гадна тэрэг хийж, сийлбэр урладаг гарын ур дүйтэй нэгэн байсан нь хүүд ч мөн нөлөөлжээ.

Харин зургаан нас хүрэхэд нь Эрдэнэ гүний хийдэд шавилан суулгав. Тэнд Ү.Ядамсүрэн шашны урлаг соёлтой танилцаж, дорнын гүн ухаан, бурхны зургийн техникийг судалж, хожим 13 насандаа шавь орсон авга ах Чойдашийнхаа номын бар сийлэх, бурхан зурах чадвараас суралцаж, будаг найруулах, бийр янтайгаа урлахад нь тусалсаар эрийн цээнд хүрэв. Ийнхүү өлгийнөөс сугармагц эрдэмтэй нөхөрлөсөн хүү уламжлалт зургийн техник ажиллагааг хэдийнэ гаргууд эзэмшиж, авдар, сав будах, оймсны хараа, хээ угалз зурах, гэрийн мод будах зэргийг бие даан гардан гүйцэтгэдэг боллоо.

Гаднаа нам, дотроо лам

Эрийн цээ дарж 25 нас хүрсэн Ү.Ядамсүрэн Улаанбаатар хотод шилжин суурьшиж, Ардын хувьсгалт залуучуудын эвлэлийн гишүүн болов. Тэрээр Ардын гэгээрлийн бэлтгэл, үсэг өрөгч зэрэгт суралцсанаар 1930-аад онд албан ёсны ажлын гараагаа Улсын хэвлэх үйлдвэрт латин үсэг өрөгчөөр эхлүүлжээ. Гэвч зураг зурах, бийр янтай атгах хүсэл нь унтарсангүй. Үсэг өрөх хэрээр зурах хүсэл нь улам бадарч байсныг өдгөө ач, зээ нар нь дурсан ярих нь бий. Энэ хугацаанд олноо “Марзан” хэмээн алдаршсан XX зууны эхэн үеийн дүрслэх урлагийн нэрт төлөөлөгч Балдуугийн Шаравын гарын шавь болжээ. Өдгөө түүний зарим бүтээл болоод Монголын дүрслэх урлагт бий болгосон арга техникээс нь багшийнх нь нөлөө, “Монголын нэг өдөр”, “Үрс гаргаж байгаа нь” зургуудад шингэсэн дүрслэлийн онцлог илтэд ажиглагддаг. Тэрээр тун удалгүй Монгол ардын намд элсэв. Ийнхүү намын их сургууль, ЗХУ-ын Дорно дахины хөдөлмөрчдийн коммунист дээд сургууль, цаашлаад В.И.Суриковын нэрэмжит дээд сургуулийн зургийн ангид оров. Ингэж Өрнөдийн дүрслэх урлагийн арга барил, Зөвлөлтийн баатарлаг, үндсэрхэг хэв маягт суралцсан юм.

Тун удалгүй дэлхийн II дайн дэгдэсний улмаас нутаг буцаж, эргэн ирсний хойно Монголын дүрслэх урлагийн нэгэн үеийг бэлтгэж эхэлжээ.

Ү.Ядамсүрэн намд элссэн тухайгаа ач, зээ нартаа тайлбарлахдаа “Өвөө нь гаднаа нам, дотроо лам” хэмээнэ. Энэ бол нийгэм цаг үеийн байдлыг ажиглаж, эрдэм мэдлэг, ардын зураг техникийг өнөө цагт хэрхэн өвлүүлэн үлдээх талаар дотроо тунгаасан их хүний холч хараа байв. Хэрэв намд элсээгүй байсан бол түүний бүтээлүүд устаж, өөрийг нь ч мөн бусад лам нарын адил хэлмэгдэлийн шуурга дайрч, гашуун тавилан тосох байсан нь гарцаагүй. Хожим түүний бүтээлийг тийм тавилан үнэхээр дайрсан билээ.

Хэлмэгдсэн бүтээлүүд

Газар лусын эздийн уур хилэнг намжааж, хүн ардад учирсан гай зовлон, ад зэтгэрийг хөөн зайлуулахаар үйлддэг цамын бүжиг бол шашны томоохон зан үйлүүдийн нэг. Анх 1811 онд Их хүрээнд толилуулснаас хойш сүм хийдүүдэд цамын бүжиг хийх болсноос гадна шинэ бүжгүүд ч нэмэгдсэн байна. Үүнийг дагаад Монголын гар урлал, уламжлалыг шингээсэн хувцаснуудад өөрчлөлт орж, багуудыг илүү том хэмжээтэй урлах болов.

Ийнхүү 1965 онд Ү.Ядамсүрэн 108 дүртэй Буддын шашны цамын бүх бүжигчнийг шинэчлэн зурж эхэллээ. Амар ажил байсангүй. Шашны болоод угсаатны зүйн судалгаа хийж, хутагт, лам нартай уулзаж, бийр янтай нэг л буруу дүрс гаргавал хожмоо арилшгүй бараан толбо үлдэнэ хэмээн сэтгэсээр хичээн туурвисан эл ажил нь арван жилийн турш үргэлжилжээ. Түүний бүтээсэн цамын бүжигчид бол олон аравны дарлалаас өндийсөн чөлөөт үндэстний үеийн сэтгэлгээний онцлог, цаг үеийн дурсамж юм. Харин эдгээр зургуудыг хожим зургийн цомог болгох ажлыг сэдсэн боловч Оросоос бүрэн хараат, шашин номыг дэмжихээ больсон БНМАУ-ын үед ном болгон хэвлэх газар олдсонгүй. Үүний уршигаар Ү.Ядамсүрэнгийн зурсан зургуудыг зохих зөвшөөрөл авалгүйгээр хэвлэж, бүтээлүүд нь ямар ч нэр усгүйгээр нийтийн дунд тархаж, музей, урлагийн байгууллагууд, хэн дуртай нь ашиглаж, ашиг хонжоо олж байлаа. Уг явдлыг хойно залруулж, 2005 онд буюу уран бүтээлчийг мэндэлсний 100 жилийн ойгоор, цомгийг дууссанаас хойш 40 жилийн дараа л ном болгон хэвлүүлж, олон нийтийн хүртээл болгожээ.

Мөнхүү 1962 онд Чингис хааны мэндэлсний 800 жилийн ойгоор нэгэн сери, дөрвөн төрлийн маркийн эх зураг бүтээж, Унгар улсын Сангийн яамны харьяа, үнэт цаасны хэвлэлийн газраас тус улсын марк сонирхогчдын холбооны захиалгаар хэвлэж, гүйлгээнд гаргасан байна.

Энэ үед Чингис хааны нэрийг дуудах, өдгөө бэлгэдэл дүр болгож, аливаа бүхэнд мөнхлөн шүтэх болсон түүхэн хүнийг дурсах эрхгүй байв. Тиймдээ ч марк хэвлэгдэн гарснаас ердөө гурав хоногийн дараа уг маркийг “Үндсэрхэг үзлийн уур амьсгал ханхлуулсан бүтээл” хэмээн үзэж хүчингүй болгосноор дахин хэвлэхийг хориглож, гүйлгээнээс татан авчээ. Ийнхүү тус бүтээлийг хорин долоон жилийн турш хавчиж, хэвлэх хориотой байв. Харин “Үндэсний шуудан” маркийн нэр хүндийг хамгаалах үүднээс эх загварыг нь устгалгүй авч үлджээ.

“Өвгөн хуурч”-ийн яриа

Түүний “Өвгөн хуурч” зургийг мэдэхгүй хүн үгүй. Арван жилийн ширээний ард сууж, үсгийн зах, өнгөний хоршилтой учирсан хэн бүхэн сурах бичиг дээрээс анхлан олж үздэг. 1958 онд бүтээсэн эл зургаас тухайн үеийн монголчуудын эд хэрэглэл, хувцас, урлагийн соёлыг харж болно. Тиймдээ ч “Монголын уран зургийн галерей”-н хосгүй үнэт таван бүтээлийн нэг болж бүртгэгдсэн.

Зохиомжийн төвд иж бүрэн үндэсний хувцастай, урт цагаан сахалтай өвгөн номин ногоон цар, ногоон халзан морины толгойн сийлбэр бүхий морин хуур чавхдан сууна. Ширмэл ширдэг дээр олбог дэвсэж, арын дэвсгэрт хөшигний нэг талыг дүрсэлснээс үзвэл урлагийн арга хэмжээ гэлтэй. Хурган дотортой, хээг нь зөрүүлэлгүй тааруулсан дээл өмсөж, ээтэн гутал өмсжээ. Зураач уг бүтээлийнхээ өвгөн хуурчаар Чингис хааныг төлөөлүүлэн зурсан гэж зарим судлаач үздэг. Нөгөөтэйгүүр олны салхинаас уруул угзарвал Гандан хийдийн Цэрэннадмид хэмээх хуврагийг натур болгож зурсан хэмээнэ. Хааны дүрийг оршоосон гэх нь зураачийн 1940-өөд оны үед зурж, хожмоо нийтэд ил болсон “Чингис хаан” зурагтай холбоотой. Хэдийгээр хоёр өөр зураг, дүрүүд боловч өмнө зурсан Чингис хаантай өвгөн хуурчийн нүүрний ерөнхий харьцаа, төрх, сахал, хөмсөг, хацрын хэлбэр тун төсөөтэй аж. Энэ талаар урлаг судлаач О.Доржготов “Дээрх бүгдээс дүгнэн үзэхэд Ү.Ядамсүрэн зураач “Өвгөн хуурч”-ийн дүрийг бүтээхдээ тухайн үед зурах бүү хэл нэрийг нь дуудахаас эмээдэг байсан Чингис хааны дүрийг төлөөлүүлэн зурсан байхыг үгүйсгэх аргагүй” гэжээ. Уг зургийг нэрт эрдэмтэн Б.Ренчин зураачид санал болгож, орчлон ертөнцийн хэлтэй хөг аялгуугаар харилцаж чаддаг туульч өвгөдийн дүрийг бүтээлгэхийн тулд тууль хайлж буй монгол өвгөн зурахыг хүссэн гэдэг. Харин одоо бол эл зураг түүхийн үнэт өвөөс гадна, судлаач, уран зураг сонирхогчдын олон янзын таамаглал дэвшүүлж, харах болгонд дотроос нь хариулт нэхсэн асуултууд ургах бүтээл болж мөнхөрчээ.

Ү.Ядамсүрэнгийн уран бүтээлийн цөмд хөрөг зургууд чухал байр суурь эзэлнэ. Тэдгээрээс М а р ш а л Х.Чойбалсан, Д.Сүхбаатар жанжны хөргүүд онцгой. Үүнээс гадна жанжны бага насны төрхийг буулгасан хөргийн талаарх дурсамж яриа нь зураачийн онцгой ур чадварыг илтгэдэг. Энэ тухай түүний зээнцэр, урлаг судлаач М.Амина нэгэнтээ ийн дурссан билээ.

Ү.Ядамсүрэн агсны зээнцэр, урлаг судлаач М.Амина

Өвөө минь Д.Сүхбаатар жанжныг багаас нь харж хандаж байсан эмгэнтэй уулзаж л дээ. Жаахан байхаас нь хамт байсан болохоор мөнөөх хүн өөрийгөө жанжны эх гэнэ. Тэгээд Д.Сүхбаатар ямархуу дүр төрхтэй, зан авиртай хүүхэд байсан талаар яриулж, судалгаа авч байж зургаа зурахаар болж л дээ. Ийнхүү яриаг нь нэлээд сонсож байгаад бага насных нь төрхийг будаг, бийрээр амилуулж дуусаад мөнөөх эмгэн дээр очиж “За, одоо засуулах юм байвал засуулаарай” гэж. Гэтэл өнөөх эмгэн зургийг нь үзээд уйлсан гэдэг. Ер нь өвөөгийн минь хөрөг бүтээлүүдэд онцгой нэг юм бий. Тухайн зургийн дүрээ бодитоор харж байгаагүй боловч зан характерийг нь маш сайн гаргадаг.

Тэгэхээр Ү.Ядамсүрэн дотооддоо буддын эрдэмд суралцсан нэгэн байсан учир хүмүүсийн яриа, дурсамжийг уран зургаар амилуулахдаа гаргууд нэгэн явжээ. Бусдын царай төрхийг зэрвэс харснаа сэргээн санаж, сахал дээр нь тогтсон мөсийг хүртэл ялгахын аргагүй дүрсэлдэг зураач олон. Харин хэн нэгний дотор хадгалагдаж үлдсэн дүрийг өөрийн төсөөллөөр бүтээж, үгүйсгэх боломжгүй үнэн бодитой урлана гэдэг суут нэгэнд заяасан онцгой чанар биз ээ.

Мартаж болохгүй

Монголын урчуудын эвлэлийн галерейд түүний 120 жилийн ойд зориулан үр хүүхдүүд, ач зээ нар нь “Амар аясгалан” нэртэй үзэсгэлэн гаргав. Тус үзэсгэлэнд нэрт зураачийн гэр бүлийн фондод хадгалагдаж буй ховор нандин бүтээлүүд, ном товхимолыг дэлгэжээ. Тэндээс улс үндэстний түүх, иргэдийн туулсан хэцүү баяр, амар амгалан хосолсон аж төрөхүйн ой санамж бүрэн бүтнээрээ бий нь харагдана.

Өнөөгийн бидний хуучны ховор юмс хэмээн нэрлэж заншсан эд хэрэглэл, хөшөө дурсгал, зээгт наамал, домбоны хээ, бүсний арал, бөгжний эх загвар, авдар сав, хивсний хээ угалз зэргийн үндсэн эскизийг энэ хүмүүн бүтээж, түүний зурснаар үйлдвэрлэж, нийтийн хэрэгцээнд оруулж байсныг харах болно. Ү.Ядамсүрэн ард түмнийхээ уламжлалт ёс заншилтай холбоотой эд зүйлс олныг урласнаас гадна “Их хүрээ цам”, “Ардын эдлэл хэрэглэл”, “Хаант Монгол Улсын цомог”, “Монгол үндэсний хувцасны цомог” зэрэг хэд хэдэн номыг хойч үедээ өвлүүлсэн юм.

1941 оноос уран бүтээлийн гараагаа эхэлж том, бага хэмжээний 50 гаруй хөрөг, түүх хувьсгал, аж байдал, байгаль зэрэг төрлөөр хэд хэдэн бүтээл хийснээс гадна ардын гар урлал, эдийн соёлтой холбогдсон 400 гаруй зураг зурсан сод хөвүүн 1986 онд санасан бүхнээ гүйцэлдүүлж, сэдсэн зарим үйлээ сэтгэлдээ ботилсон хэвээр хорвоог орхижээ.

Цаг хугацаа харьцангуй чанартай. Тиймдээ ч хүний хүчирхэг мөн чанарын уртад сульддаг нь жам. Бид санах, сэрэхээ хэзээд урьтал болдоггүй бөгөөд өнгөрсөн дурсамж, ирээдүйн санааширалтайгаа зууралдах нь элбэг. Иймийн учир сайн бүтээл үлдэвч, бүтээн туурвигч өөрөө мартагдах нь бий. Харин цаг хугацааг сульдаах мэт он цагийн саадыг даван гарсан уран бүтээлийг мэтгэсэн хэн боловч мартагдахгүйн тулд туурвиж, дуурсагдахын учир зүтгээгүй байж мэднэ. Гэхдээ бид мартаж болохгүй.

Б.Алтанхуяг

Хаяа хярхаггүй талд нэвсийтэл малгайлан орох цас. Харц хүрэх дайдад хөр цасны элчилгүй их цавцайн үзэгдэж, түүнд ойсон нарны шижир гэрэлд нүд гялбана. Өвөл цасны ихийг, дурсамжийн арвинтай хамт авч ирдэг. Учир нь Монголын өвөл тэр л их цасан хунгарыг туучиж ядан урагшлах шөнүүд шигээ урт агаад намрын адаг, хаврын эхэн сарыг ч тэгнэн үргэлжилдэг билээ. Цасан дундаас дэрс сугсалзаж үлдсэн тийм тал нутагт ямар нэгэн ид шид тохионо гэж итгэнэ. Харин нүүдэлчид цагийн хатуу, улирлын бэрхэд сөхчилгүй хүйтнээс хүйтнийг даван туулсаар ирсэн нь юунд ч үл халирах мөн чанарыг дотроо шингээсэн байдаг шиг санана. Халуун кофе атгаж, цонх цантуулан үлээж суух тийм өвөл багад минь тохиолдож байсангүй. Гэвч ээрэм талын дунд хар цэг шиг нэгэн шувуу хөдөлгөөнд ороод нисэж буух шиг үзэсгэлэн, харанхуй болсны хойно хотны нохдын дуугаар гүвээ даван өндийхөд тооноор тусах гэрэл өглөөн нар шиг угтаж үзэгдэх баярыг өвлөөс л мэдэрч болно. Хүзүү заамаар жавар ороолгох тал нутгийн өвөлд цаснаас хүнд зүйл үгүй. Цасны ихийг туулж онд орсон мал, хөр цасны хүчийг давж хаврын урьтай золгосон малчин хүний уужим амьсгалаас амьдралын тэмцэлд ялсан нэгэн хөөрийг амталж бас болно.

Өвөл ирэхдээ чимээгүйхэн ирдэг. Намрын шаргалтаж хоцорсон талд гэнэтхэн л цагаан цас хаялж, ээрэм хөндийд дуу алдах зав ч өгөлгүй бүхнийг дардаг. Хүн өөрийн эрхгүй дотогшоо хумигдаж, хөдлөхөөсөө илүү бодох нь ихэсдэг. Тал нутаг өргөн уудам тул хүн, малын дуу анир цөөрөхөөр улам тэлж, хоосон зайгаа ахин томруулна. Ес эхлэх цагаар уяан дээрх морьд хамраасаа уур савсуулж, уяаны мод жиндүү дуугарна. Өвөл юм бүхэн өөрийн байр сууриа ингэж олдог. Цас хаялсан шөнө тал нутаг бүр ч дуугүй болдог. Хавар, намрыг бодвол өвлийн тийм шөнөөр дурсамж илүүтэй тодосно. Цас зузаарвал тал танигдахгүй болно. Уул, жалга, хөндий бүгд ижилхэн цагаан. Цасны мандал дээр оддын гэрэл ойж, тал нутаг өөрийн гэсэн тэнгэртэй болчихдог. Тэр үед хашааны дэргэд зогсоод тэнгэр ширтэхэд хүн өөрийгөө хэчнээн өчүүхэн, бас хэчнээн тэсвэр тэвчээртэйг ойлгоно.

Өглөөн наран өвөл л хамгаас гэрэлтэй үзэгддэг. Хамар, амнаасаа уур савсуулан хивэх хонь, үхэр дулаан хэвтрээсээ хагацах дургүй. Хөгшид ч мөн өвлийн хахир цагт тэнгэрт мордож, үр хүүхдээ хөлдүү газар тоншуулахгүй юм сан гэдэг сэн. Өвөл тэгэхээр хагацлын улирал биш. Алив бүхэндээ ээнэгшин дасаж, бусдын дулааныг дух янгинуулсан жавартай сөргүүлэн санаж явмаар болдог. Бүх юм хөдөлгөөнгүй, хөлдсөн нуур дээгүүр тахийн зоо шиг алаглан нуруулдсан цасыг салхи хааяахан чимээгүй нүүлгэхээс өөр аниргүй. Тийм аниргүйд амар амгалангийн мэдрэмж төрнө. Өвөл ерөөс хавар шиг өдөр бүр салхиар ороолгож, зун шиг цаг бүр борооноор мордуулахгүй. Арвин их цас нэгэнтээ оруулсны хойно ургацаа нөөцлөөд авсан тариаланч шиг чимээгүй өдрүүд нэгэн хэвийнээр урт, удаан үргэлжилдэг. Гэхдээ өвөл болгон өөр, өөр араншинтай.

Нэгэн өвөл айхтар их цас унаж, зуд турхан нүүрлээд үхэр дотроос том шар нь ч өеөдөн унаж, адуун сүргийн тарган азарга ч сөгдөж байсан билээ. Тэгэхэд би дөрөв юм уу, таван настай л байсан болов уу. Ихэнхдээ хуудас дүүрэн дурсамжийн дэвтрийн хэсэг бусагхан тасархай шиг дурсамжууд сэтгэлд хааяахан тодорно. Хоёр гэрийн хооронд ханын толгойноос өдөр хунгар тогтсоноос гадна саравчны арын хунгарыг өглөө бүр арилгасан ч хүчрэхээргүй өндөрссөөр байлаа. Зарим айлын хаалга үл нээгдэж, томчууд нь тооноороо гарах болов. Үүдний цасыг ухахаас илүүтэй малдаа зам гаргах ажилд шамдана. Тэртээ доод хөндий, уулын энгэр бэл рүү цасан хунгарыг өдөржин ухаж байж зам гаргаад түүгээр малаа бэлчээнэ. Өглөөн нарнаар гарсан сүрэг үдэш хотлоход тоо нь заавал дутна. Бэлчээртээ хүртэл мал осгосон тийм хүйтэн өвлийг түүнээс хойш үзээгүй санагдана. Үзэх сэн гэж хүсэх ч үгүй. Заримдаа шар үхэр хотон дотроо сөгдөн унаж, айл саахалтын хүмүүс гэрийн эзэнтэй нийлж суран бугуйл дөрвөн мөчөөр нь тэгнүүлдэн өргөж босгох авч хэдэн агшин зогсозносноо буцаад л хэвтчихнэ. Өвс идэхгүй, ус уухгүй хэд хоносноо нэг л өглөө хөлдчихсөн байна. Тэгээд гүвээний цаана байх жалганд аваачиж хаях болдог сон. Тэр жил уг жалга осгосон малын сэгээр дүүрч хээрийн боохой, хотны ноход л гэдэс цатгалан өвөлжиж билээ. Осгож буй мал харах бүрийд гэрийн эзэгтэйн нулимс сул асгарч, эцэг хүн яахаа үл мэдэн санаа алдаж халуун амьсгал түрэвч сахалд нь тогтсон мөс үл арилна. Дотроосоо осгочихсон малыг босгоно гэдэг хүчрэхэд бэрх ажил.

Цасан шуурганд уруудсан адуу Хэрлэн тулж л зогсоно. Алдуул малынхаа хойноос хоёр тарган морь ээлжилж унасан эрс тэр их том голыг тулаад л эрлээ мухарлана. Үл олдох аваас талын уулсын аль нэг гуу, жалганд энджээ гэж бодно. Хэрлэнгийн их мөсийг мал гаталдаггүй гэж ярилцана. Хөлсөнд норсон морины сүүл бөнжгөнөн мөстөөд мөсөн дээгүүр алхуулахад хангир жингир хийнэ. Хурган дээлийн энгэрийг мөнгөн товч ч мөн үүнтэй хоолой нийлүүлэх аятай шулганан жингэнэ.

Жаварт ороолгуулсан залуу хүү эрсэн малаа олоод өвлийн айлын хотонд бууж, уур цан савсуулсаар зууханд цоролзох гал руу дөхөж гараа ээгээд, гэрийн эзэгтэйн гараас халуун цай авч оочилно. Тогоонд чанах адууны махны үнэр гэрийг дүүргэнэ. Гаансаа гаргах зуураа хүйтний эрч чангарсан идэр есийг туулж, эрсэн малаа олоод буцаж яваагаа гэрийн эзэнд саймшран хуучилж, шинэхэн гаргасан махнаас огтлон сууцгаана. Өвөл заримдаа хөр цасны хүндээс илүүтэй хүмүүсийн халуун дулаан харилцааг бэхжүүлдэг улирал шиг бодогдоно. Хүйтэн болоод амгалан, хөндүүр эмзэг шиг мөртөө дулаахан тийм орой л бодсон санаснаа бусдад уудалж, өдөржин малынхаа хойноос дагасан улс дулаан галын ээнэгт шөнөжин хуучилж сууцгаадаг.

Оонын хүүхээгэн хуйвьтай уурганы цан сэгсэрч өглөөн нарнаар адуундаа мордсон эрийн хойноос чагнаархахуй цасан дайд цуулан исгэрч яваа тэр хүний унасан морины туурай хунгар цас цөмчин цуучих дуулдана. Олон хоногийн наранд хайлж урсаагүйгээр үл барам хунгарлаж дагтаршсан тийм их цасыг морин туураар цөмчин туучих амттай. Хонь, үхэр дулаан хотноосоо арайхийн өндийж урд гүвээний өөд өгсөх нь тэнгэр лүү цасан замаар мацаж байх шиг санагдана. Цаана нь аварга том галт бөмбөлөг мандсан атал цасан дундуур бийрээр зурчихсан мэт зөрөг замаар цаашилж яваа нь өдрийн турш хэсэх хүйтэн жавраас холдохоор яарч байгаа шиг бодол мэтгэнэ. Уурга барьсан гартаа бээлий өмсөөгүй, унасан морио тархи руу нь ороолгодоггүй нүүдэлчид ийм л өвлийг, цасны ихийг туулан урин хавар луу зорьцгоодог. Олон, олон өвлийг он удаан туулах тэдэнд хавар ирнэ гэх найдвар ямагт байдаг. Алдаж болохгүй энэ л итгэл нь цагийн зүү дандаа сайн зүг рүү явж байдаг гэх өвлийн цас шиг гэгээтэй бодлыг дотор нь оршоодог.

Б.Алтанхуяг

Амьдралд сонголт үлддэггүй гэх нь заримдаа айдас хүрэм бодол байдаг. Ер нь айдас хэмээх уг хачирхалтай мэдрэмжийн цаана биднийг юу ч отож байж болно. Монтэнь энэ тухайд “Бүр харьцангуй төлөв, төвшин хүмүүс ч айдаст автсанаасаа болоод аймшигтай “сохордог” юм билээ” хэмээсэн байдаг. Тэгээд ч ахуйн дарамт үргэлж айдсыг хүчирхэгжүүлж байдаг аж. Айдас бол хүний мэдрэмжүүд дундаас хамгийн сонирхолтой нь шүү.

Намрын улирлын амгаланг санагдуулам дулаахан өдөр гол дүрийн Ман Сүн хэмээх нэгэн эр гэр бүлийнхээ хамт байшингийнхаа үүдэнд, өөрийн тарьж ургуулсан цэцэрлэгт могой загас шарж, аз жаргалтай буйгаар үйл явдал эхэлнэ. Кино яг төгсгөлөөсөө эсвээс алив нэг хурц зөрчил үүсэхийн өмнөх зурвас сцен дэлгэцэд харуулах шиг болно. Гэвч үйл явдлын эрчимтэй өрнөлөөс үзэгчид бүхнийг ойлгоно.

Уг эхлэл бол үзэгчдэд амьдрал ийм энгийн, аз жаргалаар дүүрэн гэх атлаа уг хэвшмэл дүрслэл нь мөнөөх жаргалтай амьдралын цаана ноёлогч дотоод хоосрол, гэмшил, ухааралгүй айдсыг зөрчилдүүлэн тавьж байгаа хэрэг.

Энэ бол “Oldboy”, “The Handmaiden” “Thirst” зэрэг бүтээлүүдээрээ алдартай, орчин цагийн Солонгосын кино урлагийн нэрт төлөөлөгчдийн нэг Пак Чан Вүкийн “No Other Choice” хэмээх киноны эхлэл. Найруулагч, уран бүтээлчид тус киноныхоо нээлтийг Венецийн кино наадмаар хийж дэлхийн үзэгчдэд хүргэсэн билээ. 2019 онд Бон Жун Хогийн “Parasite” кино Каннын кино наадамд нээлтээ хийж, дэлхий даяар шуугиан тарьж, Оскарын шагнал хүртсэн. Харин “No Other Choice” бол түүнтэй дүйцэхүйц бүтээл хэмээн кино сонирхогчид болон шүүмжлэгчид Венецийн кино наадмын дараа дүгнэж байв.

Төгсгөлөөс нь киног эхлүүлсэн мэдрэмжийн тухайд дурдсан шигээ буцаад эхлэл рүүгээ оръё. Аз жаргал нь хормын дотор үгүй болж ажлаасаа халагдсан Ман Сү “Өөр сонголт байхгүй” хэмээх үгийг киноны үйл явдлын туршид өөрийн сэдсэн аллагуудын эхлэлд тархиндаа давтсаар байдаг. Тэгэх бүрдээ толгой руугаа хуруугаа түншинэ. Энэ бол зөвхөн өөрт нь хамаатай айдас гэдгийг давхар илтгэж байгаа үйлдэл мэт. Тэр айдаст автаж, сонголтгүй болжээ. Гэвч тэр эхний аллагынхаа байг сонгох мөчид мөнөөх нь ууланд гарч эхнэртэйгээ шарсан тахиа зулгааж байх бөгөөд эхнэр нь ямагт сонголт бийг, хувийн бизнес эхлүүлж эсвээс мэргэжлийнхээ бус чиглэлээр ажиллах боломжтой тухай үглэж байдаг.

Үүнээс үзэхэд, кинонд гарах ажлаасаа халагдсан тэдгээр айл гэрийн эздэд сонголт байжээ. Гэвч үүнийг ямар ч сонголтгүй мэтээр дүрд бүрэн шингээж өөрчлөн хувиргасан нь технологи хөгжихийн хэрээр хүнийг робот, машин орлож, бидэнд ямар ч сонголтгүй мэт цаг өмнө минь тулаад ирчихсэн болохыг найруулагч давхар бэлгэдэж, сануулж байна.

ЭХ ЗОХИОЛООС ЭХЭЛСЭН ХУВИЛБАР

Парк Чан Вүк тус бүтээлээ Дональд Уэстлэйкийн “The Axe” романаас сэдэвлэн бүтээжээ. Үүнээс өмнө буюу өдгөөгөөс хорин жилийн өмнө Францын найруулагч Коста Жаврас мөн тус романаас сэдэвлэсэн ижил нэрт кино бүтээж байсан юм. Тус кинонд Франц, Европын капитализмын хүнд нөхцөл дундах үйлдвэрлэлийн хямрал, ажлын байрны хомсдол зэргийг мөн харуулна. Гэвч Парк Чан Вүкийн киноноос ялгаатай нь гол дүрийн залуу аллагаа илүү хүйтэн, хөндий бөгөөд заримдаа тун тайван замаар үйлдэж байгаа нь сэтгэл сэртхийлгэдэг.

Харин Пак Чан Вүк зохиолын гол өгүүлэмж, утга санааг өөрийн орны болоод дэлхий даяарх асуудал дээр аваачиж угсрахдаа романы уур амьсгалыг хадгалан илүү бараан метафизик шинжтэй боловч инээдмийн байдлаар үзүүлснээрээ шинэлэг. Учир нь эмгэнэлийг, инээдэмтэй харшуулалгүйгээр харин ч егөөдөж бүтээжээ.

Ерөөс зохиолын хөгжүүлэлтийг хэрхэн боловсруулах вэ? Магадгүй кино зохиолыг уран зохиолын хэмжүүртэй дүйцүүлэн үзвэл тодорхой хариулт гарч ирж мэдэх юм. Үүн дээр олон жишээг эш татаж болно. Учир юундаа байна гэвэл кино үйлдвэрлэх процессын нэг мөчлөг, дамжлага нь киноны зохиол биш гэдгийг ихэнх нь ухаардаггүй. Тиймдээ ч зохиол нь кино зураг авалтын төлөвлөгөө маягтай болоод хувирчихдаг. Ингээд л сайн кино бүтэх үйл явц эхлэх шатандаа л төгсгөл болчихож байгаа юм.

Кино зохиолын эхлэл, үйл явдлын өрнөл, зөрчил, тайлал гээд бүх л зүйлс нь сонгодог романы бүтэцтэй тун ойр. Яахав, форматын онолын талаар тусдаа асуудал хөндсөн, Сид Филдийн нэгэнт тогтоосон дүрэм бий. Гэвч дүрүүдийн дотоод зөрчил, өөртэйгөө хийх тэмцэл, сэтгэлийн эмзэглэл гээдбүгдийг уялдуулахын тулд үйл ажиллагааны дамжлага шатаар кино зохиолчид алхаж болохгүй гэсэн үг. Үүнийг Парк Чан Вүк хамгийн сайн мэддэг найруулагчдын нэг мөн.

Зохиолын тухайд өөр нэг зүйлийг хэлэхэд, манай киночдод үзэгддэг ерөнхий алдааг нэрлэж болно. Бид зөвхөн улс орныхоо дотоод асуудал эсвээс соёлын өвөрмөц ахуйг л төнхөж, байгалийн онцлогийг зураглалдаа илүүтэй ашигладаг. Гэтэл Парк Чан Вүкийн хувьд дэлхий нийтийн орчин үед тулгамдаж буй гол асуудлын нэгийг сонгож түүнийгээ өөрийн орны хөрсөнд буулгадаг.

ДҮРИЙН ХЭЛБЭРШИЛ

Түүний бараан хошигнол жанрын уг бүтээл нь хэдийгээр эх зохиолоос сэдэвлэгдсэн боловч зохиолын аргачлал, өрнөл, дүрийн дотоод зөрчлийн хувьд эрс өөр шинж чанартай. Зохиолд гарах гурван аллага гурвуулаа эрс өөрөөр үйлдэгддэг. Мэдээж тэрээр өөртэй нь адилхан ажилд орох хамгийн өндөр магадлалтай гурван хүнийг сонгож хөнөөхөөр оролдсон ч бүгдийг тэр өөрөө үйлддэггүй.

Энэ бүхнийг тэр сэдсэн, эхлүүлсэн. Гэвч эхний сонгосон хүнийг түүний эхнэр хөнөөж, хоёр дахийг нь тэр бараг л цочсондоо буудаж орхидог. Харин гурав дахь этгээдийн хувьд бол Ман Сү хэдийнэ алуурчин болоод хувирчихсан байлаа. Дүрийг сэтгэл зүйн хувьд, эхнээс нь бүрэн задлахгүйгээр киноны турш хадгалж, хурдацтай үйл явдлын дунд аажим аажмаар хувьсгаж эцэст нь тулгана. Ман Сү энэ бүхний дараа аз жаргалаар бялхсан аав биш болжээ. Тэр ажилдаа эргэж орсон боловч ганц ч хүнгүй, робот машинууд бусад хүний орлох аварга технологижсон цаасны үйлдвэр дундуур ганцаараа алхаж явахдаа хоосон хөндий, хиймэл нэгэн болж хувирсан байдаг. Ихэвчлэн зориг хүч ихтэй, цагдаагийн ажилтай, нууц тагнуулын дүрд гарамгай тоглож ирсэн Солонгосын алдарт жүжигчин Ли Бён Хо энэ удаад эмзэг, дотоод зөрчил ихтэй, бүтэлгүй гэмээр атлаа тун чиг нарийн тооцоололтой, аймхай боловч шийдвэрийнхээ төлөө хүчтэй байж чаддаг нэгний дүрийг бүтээжээ. Тиймдээ ч түүнд ур чадварын хувьд шинэ сорилт байсан нь тодорхой. Бусадтай харилцахдаа сандарч, эсвээс эв дүйгүй биеийн хөдөлгөөн гаргах зэрэг нь өмнөх бүтээлүүдээс огт анзаарч хараагүй өөр дүр байв.

Харин Сон Ё Жины бүтээсэн Ман Сүгийн эхнэрийн дүр нь тэс өөр. Гэвч үзэгчдэд киноны турш эргэлзээ төрсөөр л байлаа. Тэр нь хүнд нөхцөл байдалд орсон нөхрийгөө орхиж явах болов уу гэх. Гэвч Мири ямагт гэр бүлийнхээ халуун харилцааг аврахыг хүсч, өөр сонголт, гарц бийд итгэнэ. Ман Сүг аллага үйлдсэнийг мэдсэн хойноо ч тэр нууцалсаар байдаг. Цаашид ч тэгж л аж төрнө.

Энэ дүр бол зөвхөн ажил мэргэжлээр бусдыг дүгнэх, хайрлах гэхээс илүүтэй капитализмын эсрэг хүний амьдрах эрх болоод хувь хүний эмзэглэлийг хөнджээ. Гэр бүлийн харилцаа, тэдгээрийн хоорондох үл зохилдох байдал дээрх тогтвортой тэмцлийн үр нөлөө юунд хүргэхийг харуулна.

ДИАЛОГИЙН ХЭЛБЭРШИЛ

Майкл Райан “Кино шинжлэл” бүтээлдээ “Нарийн сайтар зохион байгуулагдсан дүрсний объектоор кино бүтэж байдаг бол тэдгээр бүтэц бүрийн элементүүд тус бүртээ өөрсдийн утгыг бий болгож байдаг” хэмээжээ. Тэгэхээр зураглал бүхэн өөрсдийн давхар утгыг агуулна.

Ерөөс киноны хамгийн чухал нэгж хэсгүүдийн нэг бол диалоги байдаг. Түүнийг хэрхэн хөгжүүлснээс шалтгаалан зохиолын агуулга тодорч гарна. Ер нь диалоги сайтай кино юм уу жүжиг л өндөр оноог үзэгчдээс авдаг гэдгийг Монголын кино зохиолч, найруулагчид өдгөө хамгийн сайн мэддэг болсон байх учиртай.

Харин “No Other Choice” киноны диалогиуд киноны төрөл жанраа нарийн тодосгоод барахгүй дүрүүдийн үйл хөдлөл болоод дотоод сэтгэл зүйн тогтворгүй байдлыг ч давхар илэрхийлж, нууцалж чадсан санагдана. Үйл явдал өрнөж байгаа тухайн цэг дээрх хэлсэн үг, харилцан ярианаас зохиолын цааш хөврөх өгүүлэмжийн тухай огт тааварлахгүйгээр үл барам мөнөөх цэг дээрх хошин ярианаас үүдээд үзэгч яг тэрхүү орчиндоо л амьдарч чадаж байгаа юм.

ХАЙРЦАГЛААГҮЙ ХӨГЖИМ

Тус киноны хөгжмийн Парк Чан Вүкийн олон кинонд хамтран ажилласан Жо Ён Ук бичжээ. Хөгжим зөвхөн ганц аялгуунд хайрцаглагдсангүй. Төв нь гэж үзвэл Ман Сүг аллага үйлдэх бүрийн өмнө үргэлжлэн давтах агаад “Өөр сонголт үгүй” гэдгийг л туж өгүүлээд байх шиг хүчтэй ритм. Эл аялгуу дотоод сэтгэл хөдлөл хийгээд түгшүүртэй байдлыг илтгэх нь дүрийн шийдвэртэй холбоотой. Тэр нь харин жанрын хувьд Солонгосын трот хөгжим.

Тэгээд ч дүр бүрд, үйл явдал болгонд тохирох хөгжмүүдийг гарган авсан байна. Зөөлөн агаад нэн хэвшмэл, эсвээс Моцартын сонгодог аялгуунууд нь үгээр үл илэрхийлэх дүрийн бодлыг дамжуулж фуги маягийн эгшгүүд кадруудыг дэмжиж, киноны үйл явдлын хурдацтай өрнөлийг тасрахаас аврах үүрэгтэй.

КАПИТАЛИЗМЫН ЭСРЭГ

Абэ Кобогийн “Элсний хүүхэн” романд нэг ийм өгүүлбэр бий. “Элс хэзээ ч амсхийдэггүй. Тиймээс бид ч амсхийх ёсгүй”. Кобогоос хэдий өөр ч гэсэн япон зохиолчийн, япон зохиол учраас ч тэр үү Саяака Муратагийн “Нэрийн дэлгүүрийн эмэгтэй” бүтээлийг унших явцад дээрх өгүүлбэр ч мөн тархинд харвадаг. Элсний эмэгтэй элсээ гаргаж асгахгүй бол өчүүхэн чулуун үйрмэгийн далайд живнэ. Фүрүкүра дэлгүүртээ ажиллахгүй бол өөр оршихуйд яг л эзэндээ гологдсон гөлөг аятай гудамжинд хоцорно. Дүрийг анхнаас нь нийгмийн нэг эрэг шураг болж, хэзээ нэгтээ энэ том механизмаас салж унавал юуг ч хөдөлгөж үл хүчрэх байдлаар ийнхүү бүтээжээ.

Капитализм бол үүнтэй адилхан. Ман Сү 25 жилийн турш орон нутгийнхаа “Наран” нэртэй цаасны үйлдвэрт технологич инженерээр ажилласан. Гэвч тэр нэгэнт хэрэггүй болсон учраас ажлын туршлага, олон жил үнэнчээр ажилласан зэрэг нь хэнд ч хамаагүй. Гол дүр ажилдаа үлдэхийн тулд хэсэг нөхдийн хамт Америк эздэд нь хэлэх үгээ бодож “Америк улсад ажлаасаа халагдахыг “Сүхээ барилаа” гэдэг. Харин Солонгост “Хоолойд туллаа” гэдэг шүү дээ” гэнэ. Тэгэхээр ядаж л сүх бариад мод цавчих боломжгүй, сонголт үгүй нөхцөлд ордог гэдгийг тухайн дүр цаашид ямар хувь заяа үүрэх болохыг үзэгчдэд эхнээс нь өгч байна. Мөнөөх эзэд нь огт үг дуугарахгүй, ядаж мэндлэхгүй, Ман Сүд үг хэлэх боломж ч олгодоггүй.

Тиймээс “Өөр сонголт үгүй” гэх өгүүлбэр бол зөвхөн нэг дүрийн бус, бүхэл бүтэн системийн хашхираан. Ман Сүгийн үйлдэл бол хувь хүний уналт биш, харин капитализм хэмээх том араа механизмын гацсан эрэг шураг шиг нэгэн дүр зураг. Тэгээд ч киног үзэж дуусахад түүнийг зөв, буруугийн дэнсээр оруулахаас илүүтэй “Яагаад ийм нөхцөлд хүрэв?” гэх асуулт ургана.

Эцэст нь уг кино системийн доройтол, ёс суртахууны доголдлыг шүүмжилжээ. Бид өөрсдийн доторх Ман Сүгийг толины өмнө харж зогсоно. Тэрхүү толинд хараад амьдралын зорилго, хөдөлмөрийн үнэ цэн, гэр бүлийн харилцааны талаар ахин нэг эргэцүүлэхэд хүрнэ. Тэгээд яагаад, яагаад гэж асууна. Урлаг чухамдаа асуулт үлдээдэг нь ийм учиртай.

ГОЛ НЬ БИД…

Гол дүрийн сонголт хүн ёсоор шинийг эхлүүлж аж төрөх үү, эсвэл энэ тогтолцооны боол болж явсаар үхэх үү гэдэг хоёрхон гарц бий. Аль, аль нь ялагдал. Тэр кафе нээж, шинэ бизнес эхлүүллээ ч дотоод дахь мөн чанараасаа урвана.

Тиймээс Парк Чан Вүк сонголт өгөлгүйгээр мөн чанарынхаа төлөө тэмцсэн тийм дүрийг үзэгчдэд харуулсан нь хүний үнэ цэнийг эдийн засгийн нэгжтэй тэнцүүлж хэмждэг тогтолцоог эрс шүүмжилсэн хэрэг.

Зохиолын хувьд шинэлэг боловч энд ямар нэгэн хиймэл оюун ухаант робот, элдэв мангас, хүний сэдэж олоогүй тийм дүрийг бүтээх гэж оролдсонгүй. Найруулагч нь ямагт хүний сэтгэл зүйн дотоод илэрхийлэл, мэдрэмжүүдийг төнхдөг тэр л арга барилаараа бидэнд, дэлхий нийтэд дахин нэг асуулт үлдээж байна. Өмнө минь тулчихаад байгаа энэ айдсын эсрэг талд өрнөсөн эдгээр асуултад бид хэрхэн хариулах вэ? Асуулт, дахиад асуулт…

Б.Алтанхуяг