<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/" xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/" xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom" version="2.0" xmlns:cc="http://cyber.law.harvard.edu/rss/creativeCommonsRssModule.html">
    <channel>
        <title><![CDATA[Stories by Zübeyr Yıldırım on Medium]]></title>
        <description><![CDATA[Stories by Zübeyr Yıldırım on Medium]]></description>
        <link>https://medium.com/@zubeyryildirim?source=rss-424f8ab297a6------2</link>
        <image>
            <url>https://cdn-images-1.medium.com/fit/c/150/150/1*-Hdw-mO9gPEMpODQCE58rA.jpeg</url>
            <title>Stories by Zübeyr Yıldırım on Medium</title>
            <link>https://medium.com/@zubeyryildirim?source=rss-424f8ab297a6------2</link>
        </image>
        <generator>Medium</generator>
        <lastBuildDate>Fri, 20 Nov 2026 20:58:49 GMT</lastBuildDate>
        <atom:link href="https://medium.com/@zubeyryildirim/feed" rel="self" type="application/rss+xml"/>
        <webMaster><![CDATA[yourfriends@medium.com]]></webMaster>
        <atom:link href="http://medium.superfeedr.com/" rel="hub"/>
        <item>
            <title><![CDATA[Hiroşima’yı ve Sadako’yu Unutma!]]></title>
            <link>https://medium.com/t%C3%BCrkiye/hiro%C5%9Fimay%C4%B1-ve-sadako-yu-unutma-43bf36199460?source=rss-424f8ab297a6------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/43bf36199460</guid>
            <category><![CDATA[hiroşima]]></category>
            <category><![CDATA[türkçe]]></category>
            <category><![CDATA[atom-bombası]]></category>
            <category><![CDATA[sadako-sasaki]]></category>
            <category><![CDATA[japonya]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Zübeyr Yıldırım]]></dc:creator>
            <pubDate>Mon, 07 Mar 2022 23:28:37 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2023-07-22T10:22:45.307Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h4>“İyilik, Kötülüğü Yener” temalı Aziz George ve Ejderha efsanesine vurgu yapan bronz heykel, 1990&#39;da, Soğuk Savaş’ın son demlerinde, BM Genel Merkezi’ne (New York’a) getirilmişti. Heykel, Sovyetler Birliği’nin bir armağanıydı. ABD ile SSCB arasında 1987&#39;de imzalanan Orta Menzilli Nükleer Kuvvetler Antlaşması (INF) gereğince imha edilen Sovyet SS-20 ve ABD Pershing II nükleer füzelerinin parçalarından yapılmıştı. 2019 yılında bu iki devlet, birbirlerini ithâm ederek antlaşmadan çekildi. 12 metrelik ve 40 tonluk dev heykel ise ironik bir şekilde, The <strong>Trump</strong> World Tower’ın gölgesinde yükselmeye devam ediyor. Kapadokya’da geçen efsanede, Aziz George, ejderhayı öldürerek insanlığı şeytandan kurtarmıştı. Gerçek hayatta ise durum farklı. Rusya liderinin, Ukrayna işgali esnasında nükleer silahların hazır hale getirilmesine ilişkin verdiği emre bakılırsa ejderha, hâlâ aramızda dolaşıyor ve kurban istiyor.</h4><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*9ypeYLs1iLGH3UCv5-4npg.jpeg" /><figcaption><a href="https://goo.gl/maps/dz4BPn7qf3ZVFQPw9">UN Gift Garden</a> — “Good Defeats Evil”</figcaption></figure><p>Almanya, Mayıs 1945’te tamamen teslim olsa da müttefiki Japonya, Pasifik’teki savaşını sürdürüyordu. Karşı tarafın savaşı sona erdirme çağrılarını ısrarla reddediyordu. Son olarak 26 Temmuz’da Potsdam Deklarasyonu ile yapılan teslim çağrısı, sonuçsuz kalmıştı.</p><p>6 Ağustos 1945’e kadar dünya, atom bombasının ne derece tesirli bir bomba olduğu hakkında bilgi sahibi değildi. 2 milyar dolardan fazla harcama yaparak bu bombayı üretenlerin dahi neden olunacak tahribat konusunda henüz çok net bilgiye sahip olmadıkları sonradan ortaya çıkacaktı. (<em>ABD, savaştan sonra Japonya’da, Atom Bombası Zararları Komisyonu -ABCC- ismiyle bir enstitü kurdu ve bombanın insanlar üzerindeki etkilerini araştırdı. Sağ kalanların her yıl, bu komisyonun kontrolünden geçmesi şartı getirilmişti. Ayrıca işgalden sonraki 7 yıl süresince bomba hakkındaki haberlere, makalelere sansür uygulandı.</em>)</p><p>Hiroşima şehri, bu icadın maalesef ilk hedefi oldu. Japon ordusu açısından önemli bir askerî merkez olması, bombalamada ilk dört aday arasına girmesine yeterli görülmüştü.</p><p>“Enola Gay” isimli B-29 bombardıman uçağı ile taşınan ve “Little Boy” adı verilen ilk atom bombası, 15 kiloton ağırlığındaydı. Saat 8:15’te uçaktan atıldıktan sonra, şehrin 600 metre yüksekliğinde patladı. O kadar tesirliydi ki düştüğü yerde 2 kilometrekarelik bir daire içinde ne varsa yerle bir etti. 3 bin santigrat dereceyi aşan bir sıcaklık oluşturdu. (<em>Güneşin yüzey sıcaklığı 5778 santigrat derece olarak ifade edilir.</em>) 20 bin TNT’ye eşdeğer olduğu belirtilen bu patlamanın etkisiyle oluşan alevli rüzgâr, insan eliyle yapılan tüm yapıları ve tabiatı harap etti. İnsanların bir kısmı yanarak can verdi, hayatta kalanlar ise vücutlarında ciddi yanık izleriyle, sağlık sorunlarıyla yaşadı. Fotoğraflarda ve kamera görüntülerinde her insanın aklında kalan o mantar görünümlü (12 km yüksekliğe ulaşan) devasa patlamanın bu bombaya özgü vasfı, atmosfere tonlarca radyoaktif madde yayması oldu. Patlamadan hemen sonra başlayan yağmur, insanların üzerine radyoaktif serpinti indirdi. O sırada bölgede bulunan ve hayatta kalan çocukların birçoğu hastalandı. İlk haftalarda yoğun ölümler yaşandı. Radyasyonun insan hücrelerini bozan etkisi nedeniyle o yıllarda doğan bebeklerde, genetik bozukluklar meydana geldi. Bombanın etkisine maruz kalanlar, yıllarca ve nesillerce bu nedenle oluşan hastalıkların yükünü taşıdılar.</p><figure><a href="https://bit.ly/turkceyayin-twitter"><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*Hg6QZeY3WHm6Bt85bIPI4w.jpeg" /></a></figure><p>Japonya, maalesef, bu hadisenin bir benzerini üç gün sonra, 9 Ağustos’ta Nagazaki şehrine atılan bomba ile yaşadı. 14 Ağustos’ta teslim olduğunu dünyaya ilan etti. İmparator<strong> </strong><a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/Hirohito"><strong>Hirohito</strong></a> (<strong>昭和天皇</strong>), 15 Temmuz’da <a href="https://youtu.be/FnMk1Vhg1oM?list=FLRfYRfmION489xRz1UBr12A">Japon ulusuna seslendi</a>. Savaşı bitirmek için çok geç kalınmıştı. Atom bombalarının atılmasını izleyen süreçte, Hiroşima’da 250 bine ve Nagazaki’de 150 bine yakın insanın, yıllara yayılı olarak, sırf bu sebeple öldüğü tahmin ediliyor. Japonlar ise bu sayının 500 bine ulaştığını belirtiyor.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*6A2LyaYX0Ucz_2jYblqO5g.jpeg" /><figcaption>Atom Bombasının Türk Basınına Yansımaları</figcaption></figure><p>Bomba atılan iki şehirde, patlamaya maruz kalıp da hayatta kalanlara “<strong>hibakuşa</strong> (<strong>被爆者</strong> <a href="https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/hibakusha">hibakusha</a>)” adı verildi. <a href="https://tr.euronews.com/2020/08/06/hirosima-n-n-75-inci-y-l-donumunde-felaketin-tan-g-hibakusha-lar-unutulmas-ndan-korkuyoruz">2020 itibariyla</a> 136 bin 700 civarında hibakuşanın hayatta olduğu tahmin ediliyordu.</p><p><strong>Akihiro Takahashi</strong>, 1931&#39;de doğdu. Patlama esnasında 14 yaşındaydı. Sağlığına kavuşması 18 ay sürdü. Okula ancak 2 yıl sonra dönebildi. Atom bombasından kurtulanların ortak bir semptomu olan sürekli yorgunluktan muzdaripti. Vücudundaki yanıkların haricinde sağ elini kısmen kullanamaz hale gelmişti. Liseden sonra sakatlığı nedeniyle <em>geçici</em> olarak iş bulabildi. Çalıştığı yerlerde ayrımcılığa maruz kaldı. 1953&#39;te başarılı bir ameliyatla sağ eliyle kalem tutabilir hale geldi. Ömrü boyunca kronik hepatit dâhil bir çok hastalıkla yaşadı. Bir dönem, Hiroşima Barış Anıtı Müzesi yöneticiliği yaptı. 80 yaşında vefat etti.</p><p><strong>Taeko Teramae</strong>, patlama olduğunda Shintoku Kız Lisesi’nin üçüncü sınıfındaydı ve aynı zamanda Hiroşima Telefon Santrali’nde operatör olarak çalışıyordu. Bomba düştüğünde mesaideydi. Patlamadan sonra oluşan yangından, yanlarında bulunan öğretmeni Chiyoko Wakida’nın yardımıyla kaçmayı başardı. Tsurumi Köprüsü yakınlarında Kyobashi Nehri’ne atlayıp karşı tarafa geçerek canlarını kurtardılar. Yüzüne isabet eden cam parçaları nedeniyle ağır yaralandı ve sol gözünü kaybetti, sağ gözünde ise görme kaybı oluştu. Olaydan sonra ateşi 40 derecenin üzerine çıktı ve tüm vücudunda mor lekeler belirdi. Meme ve rahim kanseri dahil bir çok hastalıkla mücadele etti. Hayatını aktif olarak Hiroşima mağdurları için yapılan faaliyetlere katılarak geçirdi (…)</p><p><strong>Akira Takeuchi</strong>, henüz 12 yaşındaydı. O esnada, patlamanın merkez üssüne yaklaşık iki kilometre uzaklıktaki bir okulun bahçesindeydi. Yüzünün sağ tarafında ve sağ kolunda ciddi yanıklar oluştu, derisi soyuldu. Patlama sonrası bilinci yerine geldiğinde, evine dönmek için Hijiyama Köprüsü’ne doğru yürüdü, ancak önündeki yolu alevler sarmıştı. Yanıklarının verdiği acıdan bir nebze kurtulmak için Kyobashi Nehri’ne girdi. Yaralı halde etrafındaki kalabalıkları takip ederek bir hastaneye ulaştı ve ilk tedavisi böylelikle yapıldı. Şiddetli acılar çekti. Tedavi netice verince 1 ay sonra taburcu edildi. Fakat 3 Eylül’de bir başka hastanede tedavi gören babasını kaybetti. Mezuniyetinden sonra evlerinin yıkıntısı üzerinde işyerini kurdu. Eşi Yukari ile 28 yaşındayken evlendi (…)</p><p><strong>Yasujiro Tanaka</strong>, patlama sırasında 3 yaşındaydı. Yaşadıkları evin enkazı altında kaldı. Enkazın altından çıkarıldığında bilinci kapalıydı. İlk başta öldüğünü zannettiler. Yaşadı, ama vücudunun hemen her yerinde ve yüzünde şekil bozuklukları oluştu. Sol kulağında işitme kaybı meydana geldi. Kız kardeşi de hayatı boyunca böbrek sorunları ve kronik kas krampları yaşadı (…)</p><p><strong>Fujio Torikoshi</strong>, o gün okuldan izinliydi. Annesiyle sağlık muayenesine gidecekti. Birlikte kahvaltı ederlerken B-29&#39;un sesini duyunca evlerinin önündeki alana çıkıp uçağa bakmak istedi. Gökyüzündeki ışık topunu fark ettiği anda yüzünde sıcak bir rüzgar hissetti. Gözlerini kapatıp çömelmişti ki bir başka rüzgarla savruldu ve bir yere sertçe çarpıp kendinden geçti. Sonraki bir kaç gün kendine gelemedi. Yüzü o derece şişmişti ki gözlerini açamaz haldeydi. Tedavi gördükten sonra vücudunun her yeri sargılı bir şekilde eve getirildi. Sonraki günlerini yüksek ateşle baygın vaziyette geçirdi (…)</p><p><strong>Satoko Sasaguchi</strong>, o sıralarda 14 yaşındaydı. Tramvaylarda kondüktör olarak hizmet veriyordu. 6 Temmuz’daki planlamada mesaisi, öğleden sonra başlıyordu. Patlama merkezinden yaklaşık iki kilometre uzaklıkta, okulunun bitişiğindeki yurtta, kahvaltı yapmak üzereydi ki patlama oldu. Bilincini kaybetmişti, uyandığında kendini enkaz altında buldu. Sürünerek bulunduğu yerden çıkmayı başardı. Okul bahçesi, yaralı öğrencilerle doluydu. Gün boyunca etrafta yardıma muhtaç insanlarla ilgilendi. 9 Ağustos’ta başlayan tramvay seferlerinde yeniden görev aldı. 15&#39;inde savaş sona erince kardeşiyle birlikte Odi’ye döndü. İki kardeş, patlamadan sonra yoğun saç kaybı yaşadı. Kendisi ciddi bir hastalık geçirmese de ablası Kikuko, 57 yaşında mide kanserinden öldü (…)</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*dYnRzwHjCgu4mjBmQOO4FA.jpeg" /></figure><p><strong>Seiso Yamada</strong>, patlama tarihinde 17 yaşında bir lise öğrencisiydi. Yarı zamanlı olarak çalışıp akşam 17:00&#39;de derslerine giderdi. O gün sabah, çocukluk arkadaşıyla buluşup Mikumari’deki orman alanında kamp ateşinde pilav yapıp yemeği planlıyorlardı. Patlamaya, bu alana yürürken yakalandılar. Yanında taşıdığı körüklü makinasıyla patlamanın fotoğrafını çekmeyi başardı. Patlama merkezinden 6 km uzakta çekilen bu fotoğraf, uygulanan sansür nedeniyle ancak 06.07.1946&#39;da kullanılabildi. Mezuniyet sonrası hayatına muhabir olarak devam etti (…)</p><p><strong>Sunao Tsuboi</strong>, 1925&#39;te Kurahashi Adası’nda (Ondo) doğdu. Saldırı sırasında 20 yaşındaydı. O sabah derse gitmek için üniversiteye doğru yürüyordu. Patlama merkezine 1,2 km uzaklıktaydı. Patlama nedeniyle vücudunun her yerinde ciddi yanıklar meydana geldi. Ninoshima Adası’ndaki geçici bir hastaneye götürüldü. Bilinci, patlamadan ancak 40 gün sonra yerine geldi. Daha sonra kanser başta olmak üzere bir çok hastalıkla mücadele etti. Öğretmenlik hayatında ve emekliliğinde, yaşadıklarını ve tecrübelerini aktardı. Ömrünü, kitle imha silahlarından arınmış dünya hedefine hizmet eden bir aktivist olarak geçirdi. Bu amaçla 12 ülkeyi dolaştı, konferanslar verdi. Hiroşima’da kurulan Atom Bombası Kurbanları Derneği’ne başkanlık yaptı. Kurbanların, hak ettikleri statülerin tanınması ve kendilerine devlet desteği sağlanması için Japon hükümeti nezdinde lobi faaliyetleri yürüttü. 2011&#39;de nükleer savaş karşıtı çabalarından ötürü <em>Kiyoshi Tanimoto Barış Ödülü</em>’ne layık görüldü. 2016&#39;daki tarihî Hiroşima ziyaretinde Başkan Barack Obama’yla bir araya geldi. Sonrasında yaptığı yorumda, Obama’ya <em>düşüncelerimi aktarmayı başardığını</em> ifade etti. “Mr. Picadon” lakabıyla da anılan Tsuboi, 24.10.2021&#39;de 96 yaşında vefat etti. (<em>Pika, “parlak ışık”, don ise “bom” manasındadır. Bombadan sağ kurtulanlar, bu patlamayı pikadon olarak isimlendirmişti.</em>)</p><p><strong>Sadao Hirano</strong>, 12 yaşındaydı. Bombanın tesiriyle vücudunun dörtte birinde yanıklar oluştu. O gün, diğer okullarda olduğu gibi, seferberlik nedeniyle bina yıkımlarında çalışmak üzere diğer arkadaşlarıyla beraber okul bahçesinde toplanmışlardı. Patlama merkezine yaklaşık 2 kilometre uzaklıktaydılar. Patlama esnasında ayakta durmak ve oluşan dumanda nefes almak zorlaşmıştı. Arkadaşlarıyla hemen yakınlardaki Hijiyama Tepesi’ndeki sığınağa koşuştular. Sığınağın her yanı insanlarla doluydu, izdiham oluşmuştu. Evine ancak akşam dönebildi. Sağ kolunun tamamında, sol kolunda, boynunda, sırtında ve ayağının bir kısmında ciddi yanıklar vardı. 26 yaşında evlendi ve iki çocuğu oldu. 55 yaşında emekli oluncaya kadar çalıştı. Hayatı boyunca, bomba sebebiyle oluşan yaraların verdiği acılarla yaşadı (…)</p><p><strong>Akito Kono</strong>, 18 yaşındaydı. Babası, bir yıl önce, Filipinler’de bir çatışmada ölmüştü. Patlama merkezine 4,1 km uzaklıkta Nagatsuka Gion-cho taraflarında bir depoda seferberlik görevindeydi. Gıdaların depolanması ve askerî birliklere sevki işleriyle meşguldü. Uzak olmalarına rağmen patlamadan etkilendiler, hemen sığınağa koştular. Burası dolu olduğu için yakındaki dağlık alana kaçtılar. Kono, şehirdeki alevlerin biraz azaldığını görünce evine gitmeye karar verdi. Annesini ve iki kardeşini sağ bulunca sevindi. Hayatta olduklarına şükrederek birbirlerine sarıldılar (…)</p><p><strong>Yachiyo Kato</strong>, seferberlik kapsamında diğer öğrenci arkadaşlarıyla çelik fabrikasında mermi imalatında çalışıyordu. Patlamanın olduğu gün, elektrik kesintisi nedeniyle çalışılmayacaktı. Onlardan sorumlu öğretmen, o gün için kendilerini izinli saymıştı. Arkadaşlarıyla Miyajima adasına gidip gezmeyi planlamışlardı. Patlama merkezine 2,5 km mesafede, Koi İstasyonu’nda arkadaşlarını beklerken patlamayı yaşadı. Kendine geldiğinde patlamayla saçılan cam parçalarının omuzlarını ve yanaklarını yaraladığını fark etti. İlk sağlık müdahalesinin ardından yoğun dumana maruz kalarak evine gitti. Eve vardığında çoktan akşam olmuştu. O gün, kendi okulundan, bina yıkım işlerinde seferberlik görevinde olan 10&#39;u öğretmen olmak üzere toplam 676 kişi hayatını kaybetti. Öğretmeninin verdiği izin sayesinde hayatı kurtulmuştu. 20 yaşında evlendi ve dört çocuğu oldu (…)</p><p><strong>Matsue Koguchi</strong>, 6 Ağustos’ta 20 yaşındaydı. Bir sigorta şirketinin Hiroşima şubesinde çalışıyordu. O sabah, her gün olduğu gibi otobüse binmiş, işine gidiyordu. Patlama merkezine 900 m. mesafedeydi. Otobüs, Sumiyoshi Köprüsü’nü geçip Kako-machi’ye geldiği sırada patlamaya yakalandı. Kavurucu rüzgarın etkisine otobüsün içinde yakalandılar, nefes almakta zorlandılar. Koguchi, hafif yaralarla otobüsten çıkmayı başardı. İlk an eve gitmek istedi, sonra işyerine yöneldi. Çalıştığı yer, patlamanın merkezine 180 m. mesafedeydi. İşyerinin ikinci katını çökmüş halde buldu. Mesai arkadaşlarının 28&#39;i hayatını kaybetti. Koguchi, 3 yıl sonra evlendi ve 3 çocuğu oldu (…)</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*f06vFHBGDEBiI6kDNYXTlQ.jpeg" /></figure><blockquote>Hibakuşaların ibretlik hikayeleri elbette bunlardan ibaret değil. Bu konuda, Kazuo Imanishi, Motoko Okinishi, Yoshiko Niiyama, Osata Sumida, Masaru Nanko, Ruriko Yoshida, Hisae Okabe, Nobuyasu Nuibe, Takae Bungo, Michiko Osawa, Keiko Morioka, Fumiko Kiyohara, Takako Nomi, Shizuko Abe, Mitsue Hironaka, Satoru Arai, Kiyoko Takenaga, Hiroaki Kawasaki, Ai Masuda, Shunichiro Arai, Takanari Sakata, Norio Morimoto, Yasuko Yamaguchi ve daha binlerce mağdurun hikayeleri anlatılabilir.</blockquote><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/771/1*Z1MJB-MiknAaaVzGBdOS2w.jpeg" /></figure><p>Hibakuşalardan biri daha vardı ki hikayesi dünya çapında bilinir oldu: <strong>Sadako Sasaki </strong>(<strong>佐々木 禎子</strong>). Hiroşima’daki bu masum kız çocuğu, patlama esnasında sadece iki yaşındaydı. 07.01.1943&#39;te doğdu. Annesi Fujiko ve babası Shigeo’nun ilk kızıydı. Doğumundan bir kaç ay sonra babası, askeri görevle evden ayrılmak zorunda kaldı. Annesi, evin geçimini, açtıkları berber dükkanından sağlıyordu. Evleri, patlamanın merkezine 1,6 km mesafedeydi. Patlama olduğunda Sadako, evlerinin arkasındaki bahçeye savrulmuştu. Annesi, yıkıntıların arasından çıkmayı başarınca kızını buldu. Oğlu Masahiro’yu ve kızını yanına alarak çevredeki yıkıntıların arasından yakındaki nehre doğru yürümeye başladı. Nehre ulaştıklarında, mahalleden bir tanıdıklarının kayığına binip oradan uzaklaşmaya başladılar. Etraf ölüler ve yaralılarla doluydu. Kayıktan indikten sonra Oshiba Parkı’na yöneldiler. Gelen bir kurtarma ekibiyle, Fujika’nın ebeveynine, Kamikawatachi’ye gittiler.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*fvSFy7yDmGttJ4hBmeTJYg.jpeg" /><figcaption><strong>Üst Sıra (Soldan Sağa)</strong> <strong>(1)</strong> Annesinin kucağında ağlıyor-Hemen önlerinde sağına bakan çocuk, abisi Masahiro-Babası sağda asker kıyafetiyle, 1943, <strong>(2)</strong> Abisi Masahiro ile, Mart 1949, <strong>(3)</strong> İlkokulun ilk gününde, Nisan 1949</figcaption></figure><p>Hiroşima merkezine 1947&#39;de tekrar döndüler. Fujika, Teppo-cho’daki evlerinin önünde yeniden bir berber dükkanı açtı. 1948&#39;de Sadako’nun kız kardeşi Mitsue, 1950&#39;de ise erkek kardeşi Eiji doğdu. 1950 Ağustos’unda 7 yaşındayken, Sadako’da hastalık emareleri belirdi. Önceleri geçici bir halsizlik ya da ateşsiz zatürre gibi teşhisler konuldu. 18 Ocak ve 16 Şubat 1955&#39;te yapılan iki muayenede akyuvar sayısı, normalin beş katı çıkmıştı. Alyuvar sayısı da olması gereken aralıkta değildi. Kan kanserine yakalandığı netleşti. 21 Şubat’ta Hiroşima Kızılhaç Hastanesi’ne yatırıldı. O tarihlerde maalesef <a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/L%C3%B6semi">lösemi</a>nin tedavisi mümkün değildi. Doktorlar izin verdikçe kısa sürelerle evine gidip gelse de kalan günlerinin çoğunu hastanede gözetim altında geçirdi.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*eqXzQPwei7FrrITbQUr36w.jpeg" /><figcaption><strong>(Üst Sıra) </strong>Arkadaşları arasında “monkey” lakabı verilen Sadako, iyi bir koşucuydu. (1954) <strong>(Alt Sıra, Soldan Sağa)</strong> <strong>(1)</strong> Sadako’nun Mezuniyet Yıllığı <strong>(2) </strong>Japon kültüründe ayrı bir önemi olan kimanosuyla ilkokul mezuniyeti öncesi yapılan veda töreninde, Lösemi teşhisi konulduğu halde kendisinin haberi olmadığı günler (Mart 1955) <strong>(3)</strong> Şeker Ambalajlarından Yaptığı Turnalar</figcaption></figure><p>3 Ağustos’ta, hastane odasına, elinde origamiden turnalarla bir hemşire geldi. Kızılhaç Gençlik Kulübü üyeleri hastalara hediye edilmek üzere bu turnaları göndermişti. Aynı gün ziyarete gelen babası, Sadako’ya, turna efsanesini anlattı: Bir inanışa göre, turna, mistik bir yaratık olarak kabul ediliyor ve kağıttan bin turna katlayan kişinin, tutacağı bir dileğinin gerçek olacağına inanılıyordu. Böylelikle Sadako da iyileşip hayatına sağlıklı şekilde dönme dileğiyle turna katlamaya başladı. Ancak turna sayıları artsa da Sadako’nun sağlığı bir türlü iyiye gitmedi.</p><p>6 Ağustos’ta kendisini zorlayarak Hiroşima Barış Parkı’ndaki atom bombasından ölenleri anma etkinliğine katılmak istedi ama fenalaşınca tören başlamadan alanı terk etmek zorunda kaldılar. 8 Ağustos’ta tekrar hastaneye döndü ve turna katlamaya devam etti. Turnalar biriktikçe bir ipe dizip tavana asıyorlardı. Ağustos sonuna doğru, bin turnanın yapımını tamamlasa da maalesef dileği gerçekleşmemişti.</p><p>Hastanede tüberküloz tedavisi gören oda arkadaşı Kiyo’nun iyileşip taburcu olmasına sevindi ama diğer yandan yalnız kaldığı için üzgündü. Her şeye rağmen bir defa daha turna katlamaya başladı. Eylül başında durumu daha da ağırlaştı. Yardım olmadan bir yere gidemeyecek hale geldi. Turna katlamak bile Sadako için yorucu bir uğraş olmaya başlamıştı. 25 Ekim 1955 sabahı, doktorlar, saatlerinin sayılı olduğunu annesine bildirince tüm aile, hastane odasında toplandı. Böylelikle son defa O’nunla bir araya gelmiş oldular. Cenaze töreni, evlerinin yakınındaki Shinkoji Tapınağı’nda yapıldı. Törene katılanlardan <a href="https://www.hiroshimapeacemedia.jp/?p=100238"><em>Ichiro Kawamoto</em></a>’nun öncülüğünde ve sınıf arkadaşlarının gayretleriyle toplanan 5.4 milyon yenle <em>Hiroşima Barış Parkı</em> içinde, Sadako’nun hatırasını yaşatan <em>Atom Bombası Çocukları Heykeli</em> inşa edildi (05.05.1958). Kazuo Kikuchi ve Kiyoshi Ikebe tarafından tasarlanan heykelin altındaki levhaya, şu ibareler yazıldı: “<em>Bu bizim çığlığımız. Bu bizim duamız. Dünyada barış olsun.</em>”</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*ZVc8GpQlWGQ973YWk94j3g.jpeg" /><figcaption><strong>(1)</strong> Hastanedeki oda arkadaşı Kiyo Okura ile, Ağustos 1955, <strong>(2)</strong> Barış ve Anma Töreni’nden hemen önce, 6.8.1955 <strong>(3)</strong> Barış ve Anma Töreni’nden önce babasıyla, 6.8.1955, <strong>(4) </strong>Arkadaşlarının hastane ziyareti, <strong>(5)</strong> Cenaze töreninde çiçekler içinde oyuncak bebeğiyle, 26.10.1955 <strong>(6)</strong> <em>Sadako’nun arkadaşları, okul müdürleri toplantısı yapılan bina önünde, Heykel yapılması için el ilanları dağıtımında, Ichiro Kawamoto da yanlarında, 12.11.1955 </em><strong><em>(7)</em></strong><em> Dağıtılan el ilanı, </em><strong><em>(8)</em></strong><em> Heykelin açılış töreni, </em>5.5.1958,<em> </em><strong><em>(9)</em></strong><em> Sadako’nun ebeveyni ilerlemiş yaşlarında (14.10.1984)</em></figcaption></figure><p><strong>Atom Bombası Neden Kullanıldı?</strong></p><p>Sorunun cevabı hakkında o günden bugüne çok tartışma yapıldı, bir çok otorite görüş ifade etti: Savaş devam ederse 1946 ortasına kadar uzayabilir ve yüz binlerce müttefik askeri canından olabilirdi. Savaş süresinin bu şekilde kısaltılması ve askerî kayıpların önlenmesi bir zorunluluktu. Diğer yandan SSCB’nin uzakdoğudaki ilerleyişi durdurulmalı ve bu coğrafyada ABD tek başına söz sahibi olmalıydı…</p><blockquote><strong><em>Churchill</em></strong><em>:</em> “ … o zaman Ruslara ihtiyaç duymayacağız. Japonya ile savaşın sona erdirilmesi, artık Rus ordularının kullanılmasına bağlı değil … Onlardan yardım istemek zorunda değiliz. Birkaç gün sonra bu konuyu Eden’e not ettirdim: “Şu anda Amerika Birleşik Devletleri, Japonya’ ya karşı yürütülecek savaşta, Rusların yer almasını istemeyecektir.”</blockquote><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*68OZiV_MtDVprYfnTXmWYQ.jpeg" /></figure><p>Şüphesiz, o dönemle ilgili anılar ve beyanlar, bombanın kullanılmasının asla tek seçenek olmadığını anlamaya yardımcı oluyor.</p><p>ABD Deniz Kuvvetleri Komutanı <strong>Amiral King</strong>: “<em>Japonların sadece denizden ablukaya alınması bile, onları açlığa mahkûm edeceğinden, teslim olmalarını sağlamış olacaktı. Ve yeter ki biz beklemeye istekli olmuş olabilseydik.</em>” demişti. Bu konudaki muhalif görüşleriyle bilinen amirallerden <strong>Leahy</strong> de benzer bir yorum yapmıştı: “<em>Bu vahşi silahı Hiroşima ve Nagazaki’de kullanmamız bize, Japonlara karşı olan savaşımızda maddeten hiçbir yarar sağlamayacaktı. Japonlar zaten yenilmiş ve teslim olmaya hazırdı. Etkili bir deniz kuşatması ve klasik silahlarla sürdürülecek bir bombardıman bu sonucu sağlayacaktı</em>.” <strong>Churchill</strong> de anılarında konuya değinir: “<em>Japonların kaderinin atom bombasıyla belirlendiğini sanmak yanlışa düşmek olacaktır. Japonların, yenilgisi atom bombasının atılmasından evvel kesinleşmişti. Ve bu, ezici üstünlüğe sahip deniz gücü sayesinde başarılmıştı. Sadece bu bile, Japonya’ya nihai taarruzu başlatmak için okyanustaki üslere sahip olma olanağını veriyordu ve işte bu imkan Japon Ordusu’nu kayıtsız koşulsuz teslime zorlayacaktı. Deniz filosu hemen hemen imha edilmişti</em>.” Atom bombası üzerine çalışan bilim insanları arasında yer alan <strong>Prof. James Frank</strong>, sunduğu bir raporda, bombanın sonrasını dahi öngörmüştü: “<em>Atom bombasının ani kullanımıyla Amerikalıların hayatlarının kurtarılmasında elde edilecek başarı ve askeri üstünlük, dünyaya yayılacak korku ve dehşetle dengelenecektir. Şayet, Amerika Birleşik Devletleri, bu korkunç silahı insanlığın mahvolması için kullanan ilk ülke olursa, dünyadaki bütün desteğini kaybedecek, silahlanma yarışını başlatacak ve gelecekte bu tür silahların kontrol edileceğine ilişkin bağlanan umutları zayıflatacaktır… Bu nedenler dolayısıyla, atom bombasının Japonlara karşı bir erken taarruz aracı olarak kullanılmasını önermiyoruz</em>.”</p><p>Sonuçta, türlü seçenekten en yıkıcı olanı baskın gelmişti. Bir başka yüksek rütbeli subay, durumu şu şekilde özetliyordu: “<em>Bomba projesi başarılı olmak zorundaydı. Üzerine çok masraf edilmişti. Bir kez başarısız oldu mu biz bu kadar harcamanın hesabını nasıl verebilirdik? Olabilecek tepkiyi düşünün bir kez… Zaman azaldıkça, Washington’da bulunan belirli çevreler, Manhattan Projesi’nin başı olan General Groves’u çok geç olmadan bu denemenin yapılması için sıkıştırıyor ve ikna etmeye çalışıyordu. Bombanın tamamlanıp ve atıldığı zaman ilgili herkes, müthiş bir şekilde rahatlamıştı</em>.”</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*RALkM6DFYAGmz-4XxHeRAQ.jpeg" /><figcaption>“Allahım, biz ne yaptık?” (29.07.1985,<strong> Time</strong>), Enola Gay Yardımcı Pilotu <strong>Robert Lewis</strong>, bomba patladıktan sonra gördükleri karşısında şaşkınlığını bu sözlerle ifade etmişti.</figcaption></figure><h4>Yararlanılan Kaynaklar</h4><p><a href="https://www.1945project.com/">1945 Project</a> , Fotoğrafçı <strong>Haruka Sakaguchi’nin Belgesel Projesi</strong></p><p>Flash of Light, Wall of Fire: Japanese Photographs Documenting the Atomic Bombings of Hiroshima and Nagasaki, <a href="https://utpress.utexas.edu/books/dolph-briscoe-flash-of-light-wall-of-fire">The Dolph Briscoe Center for American History</a>, August 2020</p><p>Hiroshima Peace Media Center, <a href="https://www.hiroshimapeacemedia.jp/?cat=3954">Survivors’ Stories</a></p><p>Liddell Hard, <strong>II. Dünya Savaşı</strong> Tarihi, (Çev. Kerim Bağrıaçık), YKY, İstanbul 1999</p><p>Masahiro Sasaki - Sue Dicicco, <strong>Sadako Sasaki İle Kağıttan Bin Turnanın Gerçek Hikayesi </strong>(Çev. Sevinç Seyla Tezcan), Pegasus Yayınları, İstanbul 2022</p><p><a href="http://www.asahi.com/hibakusha/english/">Memories of Hiroshima and Nagazaki</a></p><p>Oral Sander, <strong>Siyasi Tarih 1918–1994</strong>, İmge Kitabevi, İstanbul 2013</p><p><a href="https://www.atomicarchive.com/resources/documents/hibakusha/index.html">The Voice of Hibakusha</a></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/964/1*JcqOh9zvVFt3WM6zHU7TDw.jpeg" /><figcaption><a href="https://goo.gl/maps/SnkKVWhLmHtXCj9C7">Kaynak: Google Maps</a></figcaption></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*Cs15zm3Sst6T_954jVG3Mg.jpeg" /><figcaption><a href="http://blog.nuclearsecrecy.com/about-me/">Alex Wellerstein</a>’ın hazırladığı görselde, atom bombası yarışında 1945&#39;ten 1961&#39;e kadar gelinen nokta gösterilmiş.</figcaption></figure><p><strong>Okuma Önerisi</strong></p><p><a href="https://tarihdergi.com/saclarim-tutustu-once-gozlerim-yandi-kavruldu-bir-avuc-kul-oluverdim-kulum-havaya-savruldu/">Saçlarım tutuştu önce, gözlerim yandı kavruldu. Bir avuç kül oluverdim, külüm havaya savruldu - #tarih</a></p><p><strong>Konuyla Bağlantılı İzleme Önerileri</strong></p><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2FLafLGtkq4nA%3Ffeature%3Doembed&amp;display_name=YouTube&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DLafLGtkq4nA&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2FLafLGtkq4nA%2Fhqdefault.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="854" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/e590f2a7035d35691edeffcb1013019e/href">https://medium.com/media/e590f2a7035d35691edeffcb1013019e/href</a></iframe><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2FbDxm3SiZ65g%3Ffeature%3Doembed&amp;display_name=YouTube&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DbDxm3SiZ65g&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2FbDxm3SiZ65g%2Fhqdefault.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="640" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/d0572bc6085e78861bad8679224e7412/href">https://medium.com/media/d0572bc6085e78861bad8679224e7412/href</a></iframe><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2FlyIHlKKDrfc%3Ffeature%3Doembed&amp;display_name=YouTube&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DlyIHlKKDrfc&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2FlyIHlKKDrfc%2Fhqdefault.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="854" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/a202aa565c68391b5e8003df34b5befd/href">https://medium.com/media/a202aa565c68391b5e8003df34b5befd/href</a></iframe><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2FRy9nHuSZHWE%3Ffeature%3Doembed&amp;display_name=YouTube&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DRy9nHuSZHWE&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2FRy9nHuSZHWE%2Fhqdefault.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="854" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/18c9601e0226f4538846aed7a28066a6/href">https://medium.com/media/18c9601e0226f4538846aed7a28066a6/href</a></iframe><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.dailymotion.com%2Fembed%2Fvideo%2Fx3og3n2%3Fpubtool%3Doembed&amp;display_name=Dailymotion&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.dailymotion.com%2Fvideo%2Fx3og3n2&amp;image=https%3A%2F%2Fs1.dmcdn.net%2Fv%2FDGdfk1W10204UVLcs%2Fx240&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=dailymotion" width="480" height="269" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/a7c55beaf96d30316049c6aac62d8e62/href">https://medium.com/media/a7c55beaf96d30316049c6aac62d8e62/href</a></iframe><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2FIJQydvJPUX0%3Ffeature%3Doembed&amp;display_name=YouTube&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DIJQydvJPUX0&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2FIJQydvJPUX0%2Fhqdefault.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="854" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/6e35ca615ce31080974d76c5d523035e/href">https://medium.com/media/6e35ca615ce31080974d76c5d523035e/href</a></iframe><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2FLWcr8IcfpQA%3Ffeature%3Doembed&amp;display_name=YouTube&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DLWcr8IcfpQA&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2FLWcr8IcfpQA%2Fhqdefault.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="854" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/1649d14f9554e8f306153ab425b75650/href">https://medium.com/media/1649d14f9554e8f306153ab425b75650/href</a></iframe><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*LoxUSpEdKp33EI14d4La3g.jpeg" /></figure><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=43bf36199460" width="1" height="1" alt=""><hr><p><a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/hiro%C5%9Fimay%C4%B1-ve-sadako-yu-unutma-43bf36199460">Hiroşima’yı ve Sadako’yu Unutma!</a> was originally published in <a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye">Türkçe Yayın</a> on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.</p>]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Resmin Bütününde “Varlık Vergisi Gerçeği”]]></title>
            <link>https://medium.com/t%C3%BCrkiye/resmin-b%C3%BCt%C3%BCn%C3%BCnde-varl%C4%B1k-vergisi-ger%C3%A7e%C4%9Fi-3df4235bcbd0?source=rss-424f8ab297a6------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/3df4235bcbd0</guid>
            <category><![CDATA[varlık-vergisi]]></category>
            <category><![CDATA[vergi]]></category>
            <category><![CDATA[toprak-mahsulleri-vergisi]]></category>
            <category><![CDATA[türkçe]]></category>
            <category><![CDATA[dünya-savaşı]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Zübeyr Yıldırım]]></dc:creator>
            <pubDate>Tue, 06 Apr 2021 21:11:25 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2023-09-14T08:58:39.743Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h4>1951&#39;de hesap uzman yardımcısı olarak İstanbul’da işe başlayan Arslan Başer Kafaoğlu, Varlık Vergisi’ni uygulayan kadroda yer almasa da bu kadro ile teşrik-i mesaisi olmuş bir maliyeci. Varlık Vergisi Gerçeği isimli kitabının ilk baskısı, 2002 başında yapılmış. Satır aralarından anladığımız üzere 1999&#39;da gösterime giren ve aynı adlı romandan sinemaya uyarlanan Salkım Hanımın Taneleri’nin, vergi ve azınlıklar üzerine tartışmaları yeniden alevlendirdiği bir ortamda, yazar da konuyu, maliyeci gözüyle, resmin tamamını görmeye yarayacak bir anlayışla, özellikle Toprak Mahsulleri Vergisi üzerine yoğunlaşarak yazma ihtiyacı hissetmiş. Eserde vermeye çalıştığı mesaj ise çok net: Savaş döneminin yükünü, sadece Varlık Vergisi mükellefleri taşımadı!</h4><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*JB2BCKua9hSfeWaLADyOWg.jpeg" /><figcaption>Tablo: <a href="https://fikretotyam.com/resimleri/detay/otyam-in-fircasindan/305">Fikret Otyam</a></figcaption></figure><p>“<em>Aslında İkinci Dünya Savaşı’nın sürdüğü yıllarda her sınıf ve gruptan yurttaşlar (istifçi ve o zamanın ünlü deyimiyle muhtekirler, karaborsacılar, bir de toprak ağaları dışında) büyük sıkıntı çekmiştir… yüz binlerce ana evladı, Aşkale’den çok beter sınır kasabalarında askerlik yapıyordu. 1910, 1911 ve 1912 doğumlular üç kez askere alındılar ve çoğu da bu yerlerdeki bazısı çadırlı ordugâhlarda vatan borcunu ödediler. Çoluk çocuğunun geçimi için çalışan esnaf, topraksız ya da az topraklı köylüler askere gidince geride kalanlar büyük sıkıntılar çektiler. Büyük kentlerde, özellikle İstanbul’da karneyle verilen ekmek o kadar azaltıldı ki, sofradan aç kalkma, her günkü yaşam biçimi oldu. Sıkıntı çeken sadece Varlık Vergisi mükellefleri değildi.</em> (s. 17)”</p><p>Bir yerde, bir eserde Varlık Vergisi’nden bahsediliyorsa hemen ardından Toprak Mahsülleri Vergisi’ne de değinmek âdetten olmuştur. Bu iki vergi, tabir yerindeyse birbirinin bütünleyicisi kabul edilir. İki verginin mükellefleri beraber düşünüldüğünde, toplumda bu vergilerden etkilenmeyen neredeyse hiçbir kesim kalmamıştır. İkisini de doğuran sebepler, temelde ortaktır: aynı dönemde yaşanan olağanüstü şartlar karşısında bütçe açıklarını kapatma gerekliliği.</p><figure><a href="https://bit.ly/turkceyayin-twitter"><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*Hg6QZeY3WHm6Bt85bIPI4w.jpeg" /></a></figure><p>Avrupa ülkelerinin Hitler’e birer birer teslim olduğu ilk savaş yıllarında Türkiye’nin etrafındaki çember de daralmaktadır. 27 Nisan 1941&#39;de Atina’nın düşmesiyle Yunanistan’ın, 1 Mart 1941&#39;de Bulgaristan’ın, İtalya ve Almanya safında yerini almasıyla İstanbul ve İzmir limanları, fiilen dış ticarete kapanmış olur. Almanların işgal listesinde sırada hangi ülkenin olduğu konusundaki belirsizlik, tedirginliği her geçen gün arttırır. Çok sayıda ivedi tedbirler alınır. Bunlardan biri, tabii olarak, asker sayısının arttırılmasıdır. Öğretmenlerin büyük kısmı yedek subay olarak aynı yılın mart ayında askere alınır, 17 Nisan’da bütün okullarda eğitim-öğretime son verilir (s. 23). Muhtemel bir Alman işgal girişimine karşı süren gergin bekleyiş, 22 Haziran 1941&#39;de Alman ordularının Rusya üzerine tarihin en geniş çaplı askerî harekâtına (Barbarossa) başlamasıyla bir nebze sona erer. Ancak ekonomik anlamdaki teyakkuz, 1945 yazına kadar devam eder.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*LwwjluqfAPwIZSltryAPnw.jpeg" /><figcaption>Türkiye’nin o dönemki işgal endişeleri yersiz değildir. Kolajda, <a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/Gertrude_(kod_ad%C4%B1)"><strong>Gertrude</strong></a><strong> </strong>işgal planına dair bir haberin detayları görülüyor (Vatan Gazetesi, 27.7.1941). Bu tarihten bir gün önce (26.7.1941) Rusya’da <a href="https://www.aydinlik.com.tr/almanya-nin-turkiye-ye-hucum-plani-ozgurluk-meydani-mayis-2019#1">İzvestiya Gazetesi</a> de konu hakkında bir makale yayınlamıştır. Burada Kızıl Ordu’nun 15 Temmuz 1941&#39;de ele geçirdiği planların detayları verilmektedir. Almanya’da yaşayan araştırmacı Şenol Şahin Çörekçi de ulaştığı bir <a href="https://www.haberturk.com/dunya/haber/740088-hitlerin-gizli-turkiye-raporu-galeri">raporu</a> kamuoyuyla paylaşmıştı (sağ üstte). (Kolaj fonundaki haritalar: <a href="https://twitter.com/YesenDursun/status/1379054118266937344?s=20">Yeşen Dursun</a>)</figcaption></figure><p>Atatürk döneminde iç ve dış borçlanmayı keskin surette reddeden politikalar izlenerek ve bütçe harcamaları ciddi şekilde kontrol ve denetim altında tutularak elde edilen “denk bütçe” başarılarıyla 1939’a kadar gelinmiştir. Savaşın çıkmasıyla beraber olağanüstü bütçe uygulamaları ister istemez yürürlüğe konulur. Bu bütçenin finansmanında ise maalesef emisyon (para basma) yöntemi makbul hale gelir. Zaten her anlamda Ankara’ya çok sıkı bağlılıkla işleyen mahalli idarelerin maliyesi, savaş ortamının ilk kurbanlarından olur ve yükleri doğrudan merkezî bütçeye kaydırılır. Her geçen gün büyüyen enflasyon karşısında vergi gelirlerinin de yeterli katkıyı sağlamaktan çok uzak olduğu iyice gün yüzüne çıkar. Beyannameli mükellef sayısı 10 bini dahi bulmazken vasıtalı vergilerin büyük kısmını da kamu işletmelerinin halktan topladıkları vergiler oluşturmaktadır. Bu ağır ekonomik şartlardan beslenen vergi kaçakçılığı da ayrı bir sorun olarak o günlerde de ileri boyutlardadır. 18 milyon dolayında nüfusa sahip ülkede, 1 milyonu aşan sayıda asker istihdam edilmesi, bunların ülkedeki işgücünde ve dolayısıyla üretimde payının olmaması, mali açıdan ciddi bir bütçe gideri oluşturur. (<em>Bu arada savaş süresince örneğin, SSCB’de 24 milyon, Almanya’da 8.8 milyon insan kaybı olduğunu not düşelim. Karşı karşıya olunan tehlikenin boyutları hakkında rakamların ve dengelerin ne kadar aleyhimize olduğunu kıyaslamada fikir verebilir.</em>)</p><p>“…<em>veriler, savaş içinde genel teoriye tam karşıt biçimde izlenen politikalarla ekonominin enflasyon eğilimlerinin artırıldığını ortaya koymuştur. Eğer genel kabul görmüş bir savaş ekonomisi yönetimi uygulansaydı, yığınların on yıllar boyu unutmayıp yakındığı çileler çekilmeyecekti. İşlenen hatalar özellikle Gelir, Maliye ve Tarım politikalarında odaklanmaktadır. Savaşın son yıllarında İnönü ve Saraçoğlu’nun ataleti bırakıp enerjik yeni politikalara giriştikleri görüldü</em>. (s. 36)” Kafaoğlu’na göre, bu politikaların birer ürünü olan Varlık Vergisi’nin ve Toprak Mahsulleri Vergisi’nin getirilmesinde çok geç kalındığı gibi uygulamalarında da isabetsiz ve ölçüsüz davranılmıştır.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*EdhXe-dET_OQ4BwfB5Pgew.jpeg" /></figure><p>Her iki vergiden de ciddi manada gelir elde edildiği ortadadır. Saraçoğlu, Varlık Vergisi’nin bir hedefini, tedavüldeki parayı azaltmak ve memleket ihtiyaçlarına kaynak sağlamak olarak ifade eder. Rakamlara bakıldığında emisyon artışının düştüğü görülür. Varlık Vergisi, Kazanç Vergisi tahsilatını da arttırır. Kazanç Vergisi’nde 1942&#39;de 51 milyon TL olan gelir, 1944&#39;te 186 milyon TL düzeyine çıkar.</p><p>Yazar, o dönemde köylü üzerinde uygulanan vergilere vurgu yapar. Buna göre, 1941–1944 yılları arasında tahsil edilen Hayvanlar Vergisi’nden 123 milyon TL gelir temin edilir. İlk olarak 1944&#39;te uygulanan Toprak Mahsulleri Vergisi tahsilatı da buna eklenince ulaşılan 330 milyon TL, İstanbul’da azınlıklardan toplanan Varlık Vergisi gelirinin neredeyse iki katıdır. Köylülerin ayrıca ödedikleri Arazi ve Yol vergileri bu rakama dahil değildir. (s. 71)</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*JCRPdCSqErGX_4lNkoGBog.jpeg" /></figure><blockquote>Toprak Mahsulleri Vergisi, 7 Haziran 1943 tarihinde, <a href="https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/5423.pdf">4429 Sayılı Kanun</a>la yürürlüğe girmiştir.</blockquote><p>Maliye Bakanı, mecliste Toprak Mahsulleri Vergisi Kanunu’nu takdim ederken zirai ürünlerin, sahiplerine, maliyet fiyatlarının <strong>çok üstünde</strong> bir kıymet kazandırdığından, o günlerdeki şartların toprak mahsullerinde sağladığı <strong>fazla menfaatlerden</strong> ve milli müdafaa tedbirlerinin istilzam ettiği büyük külfetlerin bütün millet arasında <strong>âdilâne ve ahenkli bir tevziinden</strong> (dağıtılmasından) bahsetmiştir. Sürmekte olan malî kaynak arayışına Varlık Vergisi’ne içeriden ve dışarıdan gelen tepkiler eklenince, bir anlamda vergi adaletini tesis etme adına bu verginin zemini kolayca hazırlanmış olur.</p><blockquote><strong>Başvekilin Millet Meclisi’nde Beyanatı:</strong></blockquote><blockquote>Geçen sene bütçe yapıldığı zaman 140 milyon lira kadar bir açık derpiş edilmişti. Bütçenin tatbikatı esnasında tahaddüs eden büyük zaruretler bilhassa askerî masrafları pek çok arttırdı. Ve fevkalâde bütçe açığımızı o kadar çok arttırdı ki bunu varlık vergisi ile elde ettiğimiz 250 milyon lira ancak kapatabildik. Çünkü fevkalâde bütçemizin masraf kısmı 400 milyonu aşmış bulunuyor. Bu açığı da ancak 250 milyon lira ile kapatabiliyordu. Bu seneki fevkalâde bütçemize gelince bu bütçenin açığını Maliye Vekilinin bir iki fırsatta sizlere izah ettiği diğer varidat membaları ile büyük bir kısmını kapamak imkanı elde edilmiştir. Geri kalan açık 150 milyon liradır. Bu açığı da şimdi tetkik edeceğiniz vergi ile kapamağa çalışacağız. Bu vergi ile 110–130 milyon lira alacağımızı ümit ettiğimiz gibi varlık vergisinden de 30–50 milyon temin edeceğimizi ümit ediyoruz. Ve böylece yeni bir zaruret, yeni bir masraf açmazsa fevkalâde bütçemizi de âdi bütçemiz gibi mütevazin olarak kapamak imkanını elde edeceğiz.</blockquote><blockquote>…içinde bulunduğumuz büyük zorluklar, büyük ihtiyaçlar bizi istiyerek, istemiyerek toprak mahsüllerinden vergi almağa götürdü. Biz bu toprak mahsüllerinden alacağımız vergiyi eski âşara benzetmemek için elden gelen bütün gayreti sarf etmiş bulunuyoruz. Eğer gene burada onun fena taraflarını bertaraf edecek teklifler olursa onu tamamen ve daha şimdiden kabul etmeyi bir vazife biliriz. <em>(Ulus ve Akşam Gazeteleri, 5.6.1943)</em></blockquote><p>Toprak Mahsulleri Vergisi, ilk uygulandığı yıl, hazineye 70 milyon TL gelir sağlamıştır. Verginin, buğday ve diğer ürünler cinsinden tahsil edildiğinden hareket eden yazar, buğdayın kilosunun o yıl 20 kuruştan hesaplandığını, oysa piyasada bu değerin 60 kuruştan fazla olduğunu belirtir. “<em>Bu nedenle toplanan vergileri kayıtlı değerinin üç katı olarak hesaba katmak gerekir. Yani sadece 1944 yılında tahsil olunan vergi 70 değil, 210 milyon lira değerindedir </em>(s. 70).” Yine ilerleyen sayfalarda yaptığı hesaplamalar neticesinde şu tespiti yapar: “<em>Görülüyor ki bu dört yılda </em>(1941–1944)<em> köylünün üzerinde sadece Ofis’in piyasa fiyatlarının çok altında ödeme yapması nedeniyle yüklenen yük 760 milyon liradır. Tekrar belirtelim, bu sadece buğday ürününü ucuz almanın yüklediği yüktür… Diğer tahıllar ve bakliyat fiyatları dolayısıyla binen yükleri, bu yüke eşit tutarsak, binen yük bir buçuk milyar lirayı geçer. </em>(s. 74)”</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*owh10ATKvHHNswy4YfAyYw.jpeg" /></figure><p>Kafaoğlu, 16 yaşında bir liseli olarak Toprak Mahsulleri Vergisi tahsilinde “ambar memurluğu” da yaptığı için uygulamanın nasıl işlediğine şahitlik etmiştir. <strong>Anlatımına göre,</strong> ölçü memuru, harman yerinde ürünün hesabını yapar ve (% 20) oranında devlet payını hemen orada ayırır. Tarlada yapılan bu hesaplamaya mükellefin itiraz hakkı yoktur. Varlık Vergisi’nde de benzer şekilde itiraz hakkı tanınmamıştır. Ambara alınan bu payın 12 birimi, kilosu 20 kuruştan satılır, sekiz birimi ise karşılıksız (vergi) olarak devlete kalır. Vergi olarak alınan ürünü en yakın ofise götürme külfeti, mükellef çiftçiye aittir. O günün şartlarında ülkede yol ve motorlu araç imkanlarının çok zayıf olduğu da işi zorlaştıran bir gerçektir. Yine bu vergi kapsamında köye gelen memurların kalacak yerlerini ve yemeğini, köylü sağlamıştır.</p><p>Bu verginin toplandığı ilk malî yıl içinde, 44.000 ölçüm görevlisi, 9.800 tahmin memuru, 49.500 harman bekçisi görev almıştır. Vergi geliri, 120 milyon lira tahmin edilmesine karşılık 59.6 milyon lirada kalmıştır. Toplama maliyeti ise 20.7 milyon lirayı bulmuştur. 1946 malî yılına kadar (bu yıl dahil) toplamda 233,5 milyon lira tahsil olunmuştur. Verginin tahsil maliyeti, maalesef olması gereken düzeylerin çok üstünde olmuştur.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*QGd3u4q5KzGtzjF5Nq5MmQ.jpeg" /></figure><p>Vergi, getirilişindeki fevkalâde şartların ortadan kalktığına karar verilerek, 1.1.1946 tarihinde 4840 Sayılı Kanunla yürürlükten kaldırılmıştır. Varlık Vergisi’nin ödenmeyen kısmı için terkine gidildiği gibi Toprak Mahsulleri Vergisi’nin, ödenmemiş 22 milyon lira tutan kısmı, yani “artıkları” da 5050 sayılı kanunla silinmiştir.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/787/1*DOi9yVJSCWTLABbZXcCk5g.jpeg" /></figure><p>O dönemde askerlik yapan 1 milyon kişinin 750 bininin, köylü nüfustan olduğu ve bunun çıkardığı türlü maliyetler, hesaplamalarda görünmemektedir (s. 74). Bunlar, yıllarca hiçbir işgücüne dahil olamadılar, ailelerinin geçimine katkı sağlayamadılar, bilakis askerlik süresince devlet, iaşelerini sağladı ve imkanlar nispetinde ailelerinden mali destek aldılar.</p><p>“<em>Yüklerin dağılımını, KİT ve yerel kamu kişileri finansman yükleri dışında, en iyi yansıtan bu </em>-aşağıdaki-<em> tabloda ise köylünün ne kadar ağır bir yüke (dolaysız yüklerin yüzde 75&#39;i) sahip olduğu açıkça görülmektedir. İstanbul azınlıklarının buradaki payı (180 milyon lira) sadece yüzde üçüdür. Denebilir ki, büyük adaletsizlikler vardı, uygulama insancıl değildi.</em>” (s. 79)</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*bKmJhGDG6hTWyPTJwHgqKg.jpeg" /><figcaption>Yazarın hazırladığı, savaş dönemi mali yüklerinin dağılımını gösteren tablo (s. 79)</figcaption></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*OXfPUC3PKnyBUdxXg-rHng.jpeg" /></figure><p>“<em>Oysa İkinci Dünya Savaşı’nda asıl gadre uğrayan Türkiye’nin köylüleridir. Ve cephelerde beline kadar kar içinde nöbet bekleyen erlerinin ocağını tüttürmeye devam etmesi için, büyük sıkıntılar içinde cephedeki asker ve büyük kentlerin besleneceği tarımımızı ayakta tutan o mubarek köy kadınları… Asıl onların uğradığı haksızlıklar ve yurdu ayakta tutan çabalar dile getirilmeliydi. </em>(s. 60)” <a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/varl%C4%B1k-vergisi-facias%C4%B1-26fe97397042">Faik Ökte</a> de bu verginin mükellefleri için “<em>Senelerin cefakeşi Anadolu ise her derdi sineye çekmesini bilen bir rinddir</em>” demektedir. Geniş bir mükellef kitlesine sahip olsa da “<em>diğerlerinin aksine</em>” bunların sesleri, hiçbir zaman çıkmamıştır. O’na göre bu vergiyi veren mükellefler, zaten sefalet içinde yaşayan geniş bir kitledir. Vergiyi ödemekle yaşama seviyelerinde büyük bir değişiklik olmamıştır.</p><p>Neler yapılabilirdi? Sonuç nasıl oldu?</p><p>Yazar, çıkacağına dair işaretler, çok önceki tarihlerden belli olan bu dünya savaşına tedbir olarak daha 1938, 1939 veya 1940 yıllarında harekete geçilmiş olsaydı, mesela bir vergi reformu yapılsaydı tablonun daha farklı olacağını değerlendirmektedir. O’na göre, 1949&#39;da tamamlanan Gelir Vergisi reformuna 1938&#39;de başlanabilirdi. Savaş öncesi en son 1936&#39;da yapılan bina ve arazi tahrirleri, enflasyon oranında savaş yıllarında arttırılabilirdi. Bu iki reform üzerinde sağlam şekilde bir servet vergisi tesis edilebilirdi (s. 50). KİT’lerin kent halkı için yapılmış finansmanlarında para basma yerine zorunlu borçlanma için teknik taban hazırlanabilirdi (s. 54).</p><p>Yazıyı, bu verginin Eskişehir ve Bilecik uygulamasında denetim görevi ifa eden <a href="https://www.biyografya.com/biyografi/728">Cahit Kayra</a>’nın, “<a href="https://www.iskultur.com.tr/38-kusagi.aspx"><strong>38 Kuşağı</strong></a>” kitabındaki konuya dair satırlarla bitirelim: “<em>Cumhuriyet Halk Partisi yöneticileri 1942&#39;de Varlık Vergisi ile tüccarları ve iş adamlarını korkuttu; Şeker İstihlak Vergisi ile kentli halkı darılttı; sıra köylüye gelince Toprak Mahsulleri Vergisi’ni çıkardılar… Bu vergi ile bir anlamda Cumhuriyetin ilk yıllarında kaldırılan Aşar Vergisi’ni geri getirmiştik… Ama büyük sorunlar vardı. Üreticinin teslim etmek için getirdiği buğdayın, arpanın konulacağı depolar yoktu. Tren istasyonlarının yöresinde, toprağın üstüne dökülen hububat yığınlarını saman, toprak ve çamurla örtüyorduk. Yeni kurulmuş olan Toprak Mahsulleri Ofisi bu işleri organize etmek için hazırlıklı değildi. Camilere doldurulan hububat çürüyor, toprakların üstüne dökülen buğdaylar çimleniyordu… Avrupa çirkin ve delice bir savaşın alevleri içinde yanıyordu. İnsanlar, kadını, erkeği, çocuğu, genci, yaşlısı tarlalarda biçilen buğdaylar gibi binlerle, on binlerle, yüz binlerle ölüp giderken Türkiye savaşın dışında kalmaya, bu korkunç trajedinin kurbanı olmamaya çalışıyordu. Bunun bedelini de ödemesi gerekliydi, ama dağların tepelerin, ıssız ovaların gerisinde, kendi içlerine kapanık yaşayan kırsal kesim halkından bu gerçeğin bilincinde olmaları beklenemezdi. Onların çocukları askerde idi. Köyde çalışacak insan kalmamıştı. Gaz, tuz bulunmuyordu. Onlara göre yetiştirdikleri ürünü az ya da çok ellerinden almak haksızlıktı…ilk kez ciddi ölçüde vergi ödemek durumunda kalan büyük çiftlik sahipleri küçük köylüyü kışkırtarak kendi çıkarlarını korumaya çalışıyorlardı…Vergi 1946 seçimlerinde kalktı. Ama Halk Partisi’nin köylüdeki saygınlığı çok büyük bir yara almıştı. Bu sadece bir saygınlık sorunu değildi. Özellikle büyük üretim yapan zengin çiftçiler külahlarını önlerine koyup düşünmeye başladılar. Bu düşünmenin sonucu, yeni kurulan Demokrat Parti’nin güçlenmesi oldu… Halk Partisi, iktidarının son yıllarında Kazanç Vergisi Yasası’nı kaldırarak yerine Gelir, Kurumlar, Zirai Kazanç, Esnaf Vergileri ve Vergi Usul Yasalarını getiren kapsamlı bir Vergi Reformu getirmişti. Böylece kendilerine karşı geliştirilen antipatiye yeni bir katkı yapmış oluyordu…” (s. 111, 113)</em></p><p><strong>Diğer İlgili Yazıya Bakmak İsterseniz:</strong></p><p><a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/varl%C4%B1k-vergisi-facias%C4%B1-26fe97397042">Varlık Vergisi Faciası</a></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*XukjTq_Cb1UWqY3gCHX27A.jpeg" /></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*gJ2uOfw_cqRoPuDC4sxatg.jpeg" /><figcaption><a href="https://www.biyografya.com/biyografi/3315">Arslan Başer Kafaoğlu</a> (1928–2011)</figcaption></figure><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=3df4235bcbd0" width="1" height="1" alt=""><hr><p><a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/resmin-b%C3%BCt%C3%BCn%C3%BCnde-varl%C4%B1k-vergisi-ger%C3%A7e%C4%9Fi-3df4235bcbd0">Resmin Bütününde “Varlık Vergisi Gerçeği”</a> was originally published in <a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye">Türkçe Yayın</a> on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.</p>]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Acınası Almanların Hikayeleri]]></title>
            <link>https://medium.com/t%C3%BCrkiye/ac%C4%B1nas%C4%B1-almanlar%C4%B1n-hikayeleri-77abb1bceb2?source=rss-424f8ab297a6------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/77abb1bceb2</guid>
            <category><![CDATA[helmut-ortner]]></category>
            <category><![CDATA[nazi-almanyası]]></category>
            <category><![CDATA[yargı]]></category>
            <category><![CDATA[acımasızca-alman]]></category>
            <category><![CDATA[türkçe]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Zübeyr Yıldırım]]></dc:creator>
            <pubDate>Tue, 18 Aug 2020 20:53:57 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2023-09-14T08:59:09.097Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h4>Salgın hastalık nedeniyle evde “takılmak” zorunda kaldığımız günlerde, yapılabilecek en iyi işlerden biri, yeni çıkan kitapları takip etmek ve sipariş vermekti şüphesiz. İşte bunlardan biri, politik araştırma türünde bir eser: <strong>Helmut Ortner</strong>’in yazdığı ve <strong>Emrah Cilasun</strong>’un çevirisiyle Ocak 2020&#39;de Tekin Yayınevi tarafından basılmış <strong>Acımasızca Alman</strong> (<em>Gnadenlos Deutsch</em>).</h4><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*EsMcI0wYpsT87BUqXsXVTA.jpeg" /></figure><blockquote>“Bir defa yaşanmış olan, asla bir daha tekrar etmemeliydi.”</blockquote><p>Yazar Ortner’i takip edenlerin bildiği üzere kendisi Nazi dönemini ve sonrasını araştıran, sorgulayan ve bunlar üzerine nitelikli eserler ortaya koyan birisi. Bu kitabında sunduğu dosya konularında, önceki eserlerinden izlere rastlıyoruz: Mesela, (<em>daha önce bir yazımıza konu yaptığımız</em>) <a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/hitlerin-yarg%C4%B1-daki-sil%C3%BCeti-roland-freisler-3c4e83ff2b61"><strong>Cellat</strong></a>’ta Roland Freisler’in baktığı davalarda adları geçen kurbanlardan <strong>Margot von Schade</strong>, <strong>Georg Jurkowski</strong>, <strong>Sophie ve Hans Scholl</strong>, <strong>Maurice Bavaud</strong>, yine ayrı bir eserine konu yaptığı <strong>Georg Elser</strong>… Bu yönüyle kitabı, dönemin popüler dizi filmlerinden üretilen yan dizilere benzetmek de mümkün aslında. Önceki çalışmalarda biriken notlar, detaylar, bu eserde bütünü oluşturmuşlar.</p><p>Naziler, savaş meydanlarında mağlup edildiler. Fakat yok olmadılar. Hatta savaş sonrasında ülkenin yeniden inşasında hem kamuda hem siyasette aktif görevler almaya devam ettiler. Birbirlerini koruyup kollamada dayanışma gösterdiler. Nazilerin hışmına uğrayıp mağdur olanların mücadelesi ise <strong>Beate Klarsfeld</strong>’in, <strong>Kurt Georg Kiesinger</strong>’a attığı tokat gibi istisnai örneklerin dışında genelde mahkeme koridorlarında sürüyor.</p><p>Kitapta ağırlıklı olarak, isminde vurgu yapılan acımasız faillere, yani Nazi döneminin <em>kariyerli muktedirlerine</em> ve bunların akıbetlerine yer veriliyor. Aslında Ortner, geçmişle yüzleşmenin istenildiği gibi gerçekleşmemesini ve bunun nedenlerini örneklerle açıklamaya çalışıyor.</p><figure><a href="https://bit.ly/instagram-MediumTurkceYayin"><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*xQsrG_42U_gGqidBC3szeA.png" /></a></figure><p><a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/Konrad_Adenauer"><strong>Konrad Adenauer</strong></a>’ın yanında “<em>yeri doldurulamaz</em>” bir müsteşar olarak görev yapan ve bu nedenle günümüzde bile tartışmalara konu olan Dr. <strong>Hans Maria Globke</strong>, Alman ırkının saf tutulmasına yönelik “Nürnberg Irk Yasaları” (1936) hakkında yapılan ilk hukuki yorumu kaleme alan kişi. Yazdığı metin, daha sonra verilen ağır ceza mahkemesi kararlarına meşruiyet kaynağı olduğu halde savaş sonrasında bile bakanlık koridorlarındaki konumunu muhafaza etmeyi her nasılsa başarır. Savcı Fritz Bauer’in O’nu listesine alması, hakkında Reinhard Strecker’in yazdığı <a href="https://www.dw.com/en/reinhard-strecker-the-man-who-exposed-german-judiciarys-nazi-past/a-18203836">kitap</a> (1961), Doğu Almanya’da hakkında açılan dava (1963) ve daha nice girişimler, üzerindeki zırhı kaldırmaya yetmez. Vefat ettiği 13 Şubat 1973&#39;e kadar, Bonn’da, emekli maaşıyla saygın bir toplum üyesi olarak hayatını sürdürür.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*MF1HMNk9wzCedyiJqav5pQ.jpeg" /><figcaption><strong>(Solda)</strong> Globke’nin ırk yasaları hakkındaki eserinin kapağı,<strong> (Sağ Üstte)</strong> Aynı zamanda avukat meslektaşlar olan Globke ve hâmisi Adenauer, <strong>(Sağ Altta)</strong> Globke, parti üyesi olduğu gençlik döneminde</figcaption></figure><p>Auschwitz gardiyanlarından <strong>Reinhold Hanning</strong>, 94 yaşında yapılabilen yargılamasında, orada bulunduğu 2,5 yıl boyunca somut olarak bir suç işlediği kanıtlanamasa da en az 170.000 vakada cinayete yardımdan beş sene hapis cezasına mahkum edilir. Savunmasında “<em>Göz göre göre haksızlığa boyun eğip hiçbir şey yapmamış olmaktan ötürü utanıyorum, keşke hiç bir zaman toplama kampında olmasaydım</em>.” diyerek pişmanlığını dile getirir. Hakim koltuğunda oturan <strong>Anke Grudda</strong>, hiçbir itirafta bulunmadan sessizce oturmayı tercih eden bu ihtiyara doğrudan “<em>Bir kere dahi insanların nasıl gaz odalarına gittiklerini yaşamamış olmanız da kati surette imkansızdır.</em>” diyebilmişti ama nafile! Kendi kuşağındaki diğer Naziler gibi Hanning de arkasında bıraktığı cevapsız sorularla beraber, hakkındaki mahkeme kararı, kesin hükme dönüşmeden önce terk-i diyar edip gider (20 Mayıs 2017).</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*9qfKSRfyxPO-ufChzq2DWg.jpeg" /><figcaption><strong>(Solda)</strong> Detmold’daki duruşmada, en sağda Anke Grudda olmak üzere mahkeme heyeti salona girerken Hanning’le aynı karede görünüyor, 13 Mayıs 2016, <strong>(Sağ Üstte)</strong> Hanning aktif görevde olduğu dönemde, <strong>(Sağ Altta)</strong> Polonya Krakow yakınlarındaki iki toplama kampı olan Auschwitz ve Birkenau arasındaki yolcuların trenlerden indirildiği kısım</figcaption></figure><p>Savaş Mahkemesi Hakimi <a href="https://cau.gelehrtenverzeichnis.de/person/46df74a1-e80a-8045-65ea-4d4c604c2068?lang=en"><strong>Erich Schwinge</strong></a>, savaş sonrasında Marburg Üniversitesi’nde hukuk profesörü. “<em>Acı sonuç, Alman askeri yargısında toplamda yaklaşık 2,5 milyon ceza davası açılmış olmasıydı. Bu davaların 30.000&#39;inden fazlası ölüm cezasıyla sonuçlanmıştı</em>. (s. 33)” 177. Tümen Savaş Mahkemesi hakimi Schwinge de bu sonuca katkısı olanlardan birisi. Divan-ı harp hakimliğinin ardından kariyerine, savaş sonrasında, Marburg Üniversitesi’nde profesör, dekan ve müdür sıfatlarıyla devam eder. Savaş zamanında baktığı bir davada, suç işlediğinde henüz 17 yaşında olan <strong>Anton Reschny</strong> için, çocuklara ilişkin hükümler gereği azami 10 sene hapis cezası vermesi gerekirken olaya askeri ceza kanununu uygulayıp fail hakkında ölüm cezası verir. Genç, nihai aşamada Himmler’in affıyla idamdan kurtulur. Bu kararı nedeniyle yıllar sonra, Schwinge hakkında yapılan suç duyurusu, takipsizlik kararıyla sonuçlanır. Gerekçede, verilen hükmün hatalı olduğuna vurgu yapılıyor, ancak “<em>savaş zamanlarında istisnai olarak ceza hukuku uygulamalarının ölçüsü genişlemekteydi</em>… (s. 42)” denilerek karar, bir anlamda meşru çizgiye çekiliyordu. Böylece kendisine dokunulamadan hayatını sürdürdü. Huzur içinde geçen bir emeklilik döneminin ardından tam da Hitler’in öldüğü 30 Nisan’da (1994) hayatını kaybetti.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*b7w-nbhmcSP9SVAiBIDL_w.jpeg" /><figcaption><strong>(Solda)</strong> Erich Schwinge’nin orta ve ileri yaşlarında 3 fotoğrafı. En yaşlı halinde görüldüğü 8 Eylül 1991 tarihli fotoğraf Marburg’da çekilmiş, <strong>(Sağ Üstte)</strong> Anton Reschny, <strong>(Sağ Altta)</strong> Marburg Üniversitesi’nin tarihi bir binası</figcaption></figure><p>Toplama kampı gardiyanı <strong>Arnold Strippel</strong>, korku salan bir görevli olarak ün yaptığı kamp kariyerine Sachsenberg’de başlar, sırasıyla <em>Majdanek, Ravensbrück, Peenemünde, Vught, Drütte, Neuengamme</em> kamplarında çalışır. Savaştan sonra, işlediği fiiller nedeniyle yargılanıp bir süre cezaevinde kaldıysa da davanın yeniden görülme kararıyla beraber 21 Nisan 1969&#39;da tahliye edilir, nihayetinde isnad edilen suç fiiline dahil olmuş “<em>sıradan bir yardımcı</em>” olduğu gerekçesiyle ömür boyu hapiste kalacakken cezası altı yıl hapse çevrilir, üstüne içerde kaldığı fazladan süre için de 121.500 DM hapis tazminatı alır. 1975&#39;te Düsseldorf’ta görülen Majdanek kampı (Polonya) davasında 42 Sovyet esirinin kurşuna dizilmesinden dolayı yargılanır. Sadece 3 yıl 6 ay hapis cezası alır, fakat hastalık raporları nedeniyle cezası uygulanmaksızın salıverilir. 1 Nisan 1994&#39;te Kalbach-Frankfurt’ta son nefesini verir.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*LFPkMoBBHN-Vz_jvAh6Wng.jpeg" /><figcaption>Arnold Strippel</figcaption></figure><p>Scholl kardeşlerin infazında da görev alan cellat <strong>Johann Reichhardt</strong>, işler iyi gittiği için savaştan zengin olarak çıkan Almanlardan. Galibiyet döneminde kesat giden işler, mağlubiyet döneminin başlamasıyla iyi gitmeye başlar. Sadece 1943&#39;te, yıllık 3000 İmparatorluk Mark olan maaşının yanında 764 boyun vurma karşılığı 41.000 İmparatorluk Markı tutarında özel ödenek alır. Savaş bitiminde kısa bir tutukluluk dönemi olsa da bir hafta geçmeden çıkarılır ve bu sefer Amerikan Askeri Hükümeti adına infazlarda görevlendirilir. Tam 165 SS yetkilisi O’nun eliyle can verir (s. 108). Mesleğin inceliklerini öğretmesi için kendisine Çavuş <strong>Hazel Woods</strong>’u yetiştirme görevi verilince aktif infaz görevinden alınır. Savaş sonrası yargılandığı bir duruşmada: “<em>Yaptığım işle kati surette devlete hizmet ettiğime inanarak; yasal olarak çıkartılan kanunları yerine getirmek için ölüm cezalarını infaz ettim. Ancak şimdi kör inancım ve itaatimle devlet ve onun yöneticileri tarafından kullanıldığımı evet, hatta kötü emellerine alet edildiğimi kavramış bulunmaktayım. Ben katillerin, şiddet suçlularının, vatan hainlerinin ve halk haşerelerinin boyunlarını vurdum. Çünkü ölüm cezalarının yasallığından şüphe etmedim…</em>” diyebilmişti. 1974&#39;te 79 yaşında bir Bavyera hastanesinde ölümüne kadar herhangi bir ceza almadan yaşamını sürdürmüştür. (s. 110)</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*JLGpaQ6IN1xnQcKh8Qr2mg.jpeg" /><figcaption><strong>(Solda) </strong>Johann Reichhardt, görevde olduğu dönemde tam ortada giyotinle, <strong>(Sağ Üstte)</strong> Scholl Kardeşlerin infazının gerçekleştiği Münih Stadelheim Cezaevi, <strong>(Sağ Altta)</strong> Reichhardt, ileri yaşlarında</figcaption></figure><p>Yazar, temelde Nasyonal Sosyalist dönemle hesaplaşma konusundaki isteksizliğe, savaş sonrasından bugüne, ülkede genel olarak hakim olan uygulamalara ve buna zemin oluşturan toplumsal ve idari yapıya bir anlamda isyan etmektedir. Buna diğer eserlerinde olduğu gibi bu kitabın çoğu satırında da rastlanılmaktadır:</p><p>“<em>Savaş sonrası Alman yargısının Nasyonal Sosyalist adaletsizlikle yüzleşmesi ve onu sorgulaması, gecikmenin ve ipe un sermenin tarihidir ve temelden iflas etmiştir. Bu yüz kızartıcı bir iflastır… Bunun pek tabii ki nedenleri vardı: Başlangıçta yargı mekanizmasını oluşturan insanlar, Nasyonal Sosyalist dönemden kalma insanlardı. Çoğu, işinde gönülsüzdü. Siyasi olarak da davaların sonlanmasına dair bir dayatma vardı. Buna da zaten çok sayıda af yasası katkı sunmaktaydı.</em></p><p><em>Nihayetinde 16.740 vaka için açılan davada sadece bir kereye mahsus 14.693 sanık hakikaten mahkemeye çıkarılmıştı. Sonuçta yine bir kereliğine 6.656 kişi ceza almış, 5.184 sanık ise delil yetersizliğinden ötürü beraat etmişti. Yargılananların çoğu için -yüzde 60 civarında- mahkeme bir seneye varan hafif hapis cezaları vermişti. Bütün hapis cezalarının sadece yüzde dokuzu beş yıldan fazlaydı… “Aman Tanrım! Her şeyin artık bir sonu olmalı”ydı. Savaş sonrasının Şansölyesi Adenauer’in ruhuna tamamen uygun, genel kabul gören amentü işte buydu. </em>(s. 14–15)”</p><p>İlk adım olarak 15 Eylül 1949&#39;dan önce işlenen tüm suçların affına ilişkin olarak çıkarılan bir af kanunuyla 80.000 kişiye ceza muafiyeti getirildi.</p><blockquote>“Neredeyse Halk Adalet Divanı’nın bütün hakimleri savaştan sonra yeniden görevlerine döndüler ve eski heybetlerine tekrar kavuştular. Hiçbiri yaptıklarından ötürü sorumluluk almadı veya mahkum edilmedi. Bu insanı kahrediyor.” (s. 73)</blockquote><p>Evet, Divan’da görevli 106 hakim, 179 savcı ve binlerce divan-ı harp hakiminden hiçbiri yargılanmadı ve dolayısıyla ceza almadı. (s. 83) Bazıları hakkında dava açılsa da Halk Adalet Divanı Başkanı Freisler’le birlikte çalışan 1. Daire çalışanları da dahil hiçbirisine ceza verilmemiştir. (<a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/hitlerin-yarg%C4%B1-daki-sil%C3%BCeti-roland-freisler-3c4e83ff2b61"><strong>Cellat</strong></a> kitabında s. 257–264 arasında Divân çalışanlarının savaş sonrası meslek hayatlarına ilişkin tam liste sunulmuştur. Ayrıca a.g.e. bkz.: s. 217–218)</p><p>Başkan Freisler’le aynı kararların altına imza atan mesai arkadaşı hakim Rehse’nin 1968&#39;de Federal Adalet Mahkemesi’nde görülen davasında sonuç, beklendiği gibi değişmedi: mahkeme kendisini “<em>vaktiyle geçerli olan kanun doğrultusunda yapılan oylamada, bağımsız, eşit, sadece yasalara bağlı ve vicdanına karşı sorumlu</em>” hareket eden bir kişi olarak tanımlıyordu. Zaten karar henüz kesinleşmeden de Rehse’nin ölüm haberi gelmişti.</p><blockquote><a href="http://Sabine Leutheusser-Schnarrenberger"><strong><em>Sabine Leutheusser-Schnarrenberger</em></strong></a>’in Adalet Bakanlığındaki ikinci döneminde başlanan <strong><em>Rosenburg Projesi</em></strong> (<a href="https://www.rosenburg.bmjv.de/SharedDocs/Publikationen/DE/Rosenburg_Ausstellungskatalog_en.pdf?__blob=publicationFile&amp;v=8">İng</a>-<a href="https://www.rosenburg.bmjv.de/SharedDocs/Publikationen/DE/Rosenburg_Ausstellungskatalog.pdf?__blob=publicationFile&amp;v=12">Alm</a>) kapsamında 2016&#39;da tamamlanan ve Alman yargı sisteminin bu konudaki detaylı bir analizini ortaya koyan <a href="https://www.rosenburg.bmjv.de/SharedDocs/Publikationen/DE/Rosenburg_Ausstellungskatalog.pdf;jsessionid=6D44D1C947C5E71573002F92E8A27F1D.2_cid289?__blob=publicationFile&amp;v=12">rapor</a>a da (<strong><em>Die Akte Rosenburg</em></strong>) önemine binaen burada atıf yapmakta fayda vardır. Raporda, Nazi geçmişi olduğu halde (1949–1970 arası) bakanlıkta çalışmış 90 yetkiliden 34’ünün, Kristal Gece<em>’</em>ye (<em>Kristallnacht</em>) katılan SA mensubu olduğuna, savaştan yıllar sonra bile, mesela bu oranın azami rakama ulaştığı 1957’de bakanlıktaki kıdemli görevlilerin % 77’sinin, partinin eski üyeleri olduğuna ve daha bir çok detaya yer veriliyor. (<em>Bakanla yapılan bir gazete röportajı için</em> bkz.: <a href="https://www.deutschlandfunk.de/nazis-im-bundesjustizministerium-es-gab-sehr-grosse.694.de.html?dram:article_id=368031">deutschlandfunk</a>)</blockquote><p>Nazi yakınları da yasal haklardan yararlanmaya devam edebilmiştir. Roland Freisler’in dul eşi <strong>Marion Russegger</strong>, gündeme sıkça gelmesine rağmen, eşinden dolayı Savaş Mağduru Maaşı’nı, manevi tazminatını ve sosyal sigortadan dul maaşını almayı sürdürdü. Sadece O değil, Heidrich’in dul eşi, Göring’in ve Himmler’in kızları gibi diğer Nazi varisleri de Federal Maaş Kanunu’nun imkanlarından yararlandılar. (s. 80)</p><p>Demokratik Alman Cumhuriyeti’nde (DDR) de durumun pek farklı olmadığı çok rahatlıkla söylenebilir.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/986/1*ippQzidJ5nQpKBlLw9dhnw.jpeg" /><figcaption>Nazi selamı veren Berlin Ceza Mahkemesi üyeleri (1 Ekim 1936). Nazi döneminin yargı mensupları ve verdikleri kararlar hakkında, geçmişten günümüze “yasalı hukuksuzluk” etrafındaki tartışmalar bitmek bilmedi. Onlar ise her fırsatta, yürürlükteki kanunlara uygun karar verdiklerini dile getirdiler. (Konuya merak duyanlar için kitap önerisi: Sevtap Metin, Altan Heper, <strong>Ceza Hukuku Felsefesine Katkı — Radbruch Formülü</strong>, Tekin Yayınevi, 2013)</figcaption></figure><p>Örnekleri 150 sayfalık bu kitaptakilerle sınırlı olmayan Acımasız Almanların her biri, toplumsal cinnetlerin yaşandığı bir dönemin muktedirleri gibi görünüyorlar. Aslında onların, iktidar şarabının sarhoşluğuyla insanlığa zarar vererek hayatlarını israf etmiş acınası Almanlar olduğunu değerlendirmek hiç de zor değil! Zulümleri gayet şuurlu planlayıp işleyenleri bir yanda tutarak faillerin çoğunun, gençliğin zirvesinde bu fiilleri işlemesi, hayatta kalanların bir çoğunun pişmanlıklarını dile getirmeleri, savaş ortamının getirdiği olağanüstü şartlar, özellikle asker olanların itaatten başka bir seçeneklerinin olmaması… dönem hakkında doğru bir yorum yapmada terazinin diğer kefesindeki önemli ayrıntılar olarak ihmal edilmemelidir.</p><p>Bugün ve yarın, bu türden faciaların yeniden yaşanmasını istemeyen ve demokrasinin tüm kurumlarıyla işlemesini arzulayanlar için, “<em>yaptıkları yanlarına kâr kalmış (!)</em>” gibi görünen bu örnekler, asla bir yılgınlık nedeni olmamalı, aksine daha demokratik bir dünyanın tesisi için daha da gayretle çalışmaya teşvik unsuru olarak görülmelidir.</p><p><strong>İzleme Önerileri</strong></p><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2FtXCORB1UPkY%3Ffeature%3Doembed&amp;display_name=YouTube&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DtXCORB1UPkY&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2FtXCORB1UPkY%2Fhqdefault.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="854" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/f8840f764a2f0490f387dd70b85edea4/href">https://medium.com/media/f8840f764a2f0490f387dd70b85edea4/href</a></iframe><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2FY31CyDZuXSs%3Ffeature%3Doembed&amp;display_name=YouTube&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DY31CyDZuXSs&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2FY31CyDZuXSs%2Fhqdefault.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="854" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/dd719f77e2d1c92be00dcbed29e48359/href">https://medium.com/media/dd719f77e2d1c92be00dcbed29e48359/href</a></iframe><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2FDEo4Ay6dJq0%3Ffeature%3Doembed&amp;display_name=YouTube&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DDEo4Ay6dJq0&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2FDEo4Ay6dJq0%2Fhqdefault.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="854" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/82d06fb48983533033978e18695330ad/href">https://medium.com/media/82d06fb48983533033978e18695330ad/href</a></iframe><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2FJuIolLIhVhE%3Ffeature%3Doembed&amp;display_name=YouTube&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DJuIolLIhVhE&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2FJuIolLIhVhE%2Fhqdefault.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="854" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/c74a1ae95dd694b14e0a94d1e6c1543d/href">https://medium.com/media/c74a1ae95dd694b14e0a94d1e6c1543d/href</a></iframe><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2Fbgdnbiq7ehM%3Ffeature%3Doembed&amp;display_name=YouTube&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3Dbgdnbiq7ehM&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2Fbgdnbiq7ehM%2Fhqdefault.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="854" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/4cf16d675badcbe9e04a2113021ae03a/href">https://medium.com/media/4cf16d675badcbe9e04a2113021ae03a/href</a></iframe><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2FypdaLfE-hXA%3Ffeature%3Doembed&amp;display_name=YouTube&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DypdaLfE-hXA&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2FypdaLfE-hXA%2Fhqdefault.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="854" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/5a17a8a8bf504fd998786e3089f28bd5/href">https://medium.com/media/5a17a8a8bf504fd998786e3089f28bd5/href</a></iframe><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2Fvideoseries%3Flist%3DPLpXlf902IPA-svOhG3ZKuRaH4VZqZoSir&amp;display_name=YouTube&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3D8ODc3HkywB0&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2F8ODc3HkywB0%2Fhqdefault.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="854" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/183c078b9ffc7556702093df90920e37/href">https://medium.com/media/183c078b9ffc7556702093df90920e37/href</a></iframe><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2FUs_NKsn7kpY%3Ffeature%3Doembed&amp;display_name=YouTube&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DUs_NKsn7kpY&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2FUs_NKsn7kpY%2Fhqdefault.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="854" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/6468233193827d1f626219e0d5408844/href">https://medium.com/media/6468233193827d1f626219e0d5408844/href</a></iframe><p><strong>Film Önerisi</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*_I1A3H_xOVJc9jvzRvIV3A.jpeg" /><figcaption>Türkiye’de, <strong>Suç </strong>(I-II) kitaplarıyla bildiğimiz hukukçu bir yazar olan <strong>Ferdinand von Schirach</strong>’ın “Der Fall Collini” adlı eserinden uyarlanan filmde, konu, 1968 tarihinde çıkarılan bir “kanun” ile üstü kapatılan Nazi savaş suçları etrafında işlenmiş. Dönemin Adalet Bakanı olan <strong>Eduard Dreher</strong>’in soyadıyla anılan kanunla Nazi suçlularının yargılanmaları imkansız hale gelmişti. Dreher’in Nazi dönemi parti ve yargı mensuplarından olması bugün bile ayrı bir tezat ve ironi kaynağı olarak değerlendiriliyor. (2019, IMDb 7.2)</figcaption></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*Z4e-cHEC-uL8Qo461B7_Bg.jpeg" /><figcaption>Savaş sonrası Frankfurt’ta görülen ve Auschwitz’te görev yapan Nazilerin yargılanmaları hakkındaki Labyrinth of Lies (Yalan Labirenti), Başsavcı <strong>Fritz Bauer</strong>, savcılar <strong>Joachim Kügler</strong>, <strong>Georg Friedrich Vogel</strong>, <strong>Gerhard Wiese</strong>, Gazeteci <strong>Thomas Gnielka</strong> anısına çekilmiş. (2014, IMDb 7.3)</figcaption></figure><p><strong>Konuyla ilgili diğer yazıları okumak isterseniz:</strong></p><ul><li><a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/bir-alman%C4%B1n-yar%C4%B1m-kalan-hikayesi-53f6536562e2">Bir Alman’ın “Yarım Kalan” Hikayesi</a></li><li><a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/hitlerin-yarg%C4%B1-daki-sil%C3%BCeti-roland-freisler-3c4e83ff2b61">Hitler’in Yargı’daki Silüeti: Roland Freisler</a></li><li><a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/bo%C4%9Fazi%C3%A7ine-s%C4%B1%C4%9F%C4%B1nan-bir-hukuk%C3%A7u-ernst-eduard-hirsch-6f464d1af06c">Boğaziçine Sığınan Bir Hukukçu: Ernst Eduard Hirsch</a></li><li><a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/hammerstein-ailesinin-suskunlu%C4%9Fu-3563685bab9">Hammerstein Ailesi’nin Suskunluğu</a></li></ul><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=77abb1bceb2" width="1" height="1" alt=""><hr><p><a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/ac%C4%B1nas%C4%B1-almanlar%C4%B1n-hikayeleri-77abb1bceb2">Acınası Almanların Hikayeleri</a> was originally published in <a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye">Türkçe Yayın</a> on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.</p>]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Boğaziçine Sığınan Bir Hukukçu: Ernst Eduard Hirsch]]></title>
            <link>https://medium.com/t%C3%BCrkiye/bo%C4%9Fazi%C3%A7ine-s%C4%B1%C4%9F%C4%B1nan-bir-hukuk%C3%A7u-ernst-eduard-hirsch-6f464d1af06c?source=rss-424f8ab297a6------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/6f464d1af06c</guid>
            <category><![CDATA[türkçe]]></category>
            <category><![CDATA[hukukçu]]></category>
            <category><![CDATA[ernst-eduard-hirsch]]></category>
            <category><![CDATA[hukuk-fakültesi]]></category>
            <category><![CDATA[hukuk-reformu]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Zübeyr Yıldırım]]></dc:creator>
            <pubDate>Thu, 23 Apr 2020 22:32:37 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2024-10-15T20:20:42.032Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h3>Boğaziçi’ne Sığınan Bir Hukukçu: Ernst Eduard Hirsch</h3><p>Kurtuluş Savaşı sonrası ülkemizde, nitelikli insan kaynaklarının çoğu, cephelerde kaybedilmiş vaziyetteydi. Her alanda işinde uzman kadroların yetişmesi için yoğun gayret gösterilen bu dönemde Avrupa coğrafyasında da sular durulmamıştı. Savaş mağlubiyetini ve kendilerine çıkarılan faturayı bir türlü kabullenemeyen Alman toplumu huzursuzdu. Naziler, 1933&#39;te iktidara gelmiş ve kısa bir süre sonra başlayan ârileştirme faaliyetleriyle ülkede tansiyon iyice yükselmişti. Mevcut vahim şartlarda ülkesinde kalmasının çok da doğru bir tercih olmadığını öngören hukukçu bir akademisyen, Ernst Eduard Hirsch, kendisiyle aynı kaderi paylaşan pek çok bilim insanı gibi güvenli bir liman arayışına girmişti.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*49QH1pmDjkC-0D1nf076WA.jpeg" /></figure><p>Ernst Eduard Hirsch, Türkiye’de hukukla meşgul olan her kesimden insanın, ismini şu ya da bu şekilde mutlaka duyduğu şahsiyetlerden biri. TÜBİTAK <em>Popüler Bilim Kitapları</em> arasında Nisan 1997’den itibaren çok sayıda baskısı yapılan “<strong>Anılarım</strong>” adlı eseri, hem Almanya’nın hem de Türkiye’nin 20. yüzyıl hukuk tarihine dair çok kıymetli ve detaylı bilgiler içeriyor. Türkiye’deki ilk baskısı, <a href="http://bthae.ankara.edu.tr/">Banka ve Ticaret Hukuku Enstitüsü</a> Yayınları arasında 1985&#39;te yapılmıştı. Asıl kitap,“<em>Aus der Kaisers Zeiten durch Weimarer Republik in das Land Atatürks, Eine unzeitgemasse Autobiographie</em>”, 1982’de Münih’te yayınlanmıştır. Yazar, ülkemizden ayrıldıktan sonraki anılarının, vefatından 30 yıl sonra yayınlanacağını ifade etmişse de bu kısım, henüz Türk okurların eline ulaşmış değildir.</p><p>Bu yazıda Hirsch’in anıları ekseninde aslında Türkiye’nin yakın dönem hukukî ve akademik tarihinden bir kesit ele alınacaktır.</p><p>1902&#39;de doğan Hirsch, Almanya’da Kaiser Dönemi’ni, Weimar Cumhuriyeti’ni yaşamış, ardından Türkiye Cumhuriyeti’nin ve 2. Dünya Savaşı sonrası Almanya’nın inşa sürecinde akademik katkılarda bulunmuş bir şahsiyettir.</p><p>1931 yılı başında, Göttingen’de vekaleten hocalık yaptığı sırada Frankfurt (Main) Asliye ve Sulh Mahkemesi’ne tayin edilmiş, aynı anda iki işi birlikte yürütmeye başlamıştır. O’nun durumundaki her insan gibi hakimlik statüsünden dolayı hayatı boyunca mesleğinden azledilemeyeceği fikrindedir. Anayasal güvence altında olduğunu düşünerek taşıdığı bu fikrin, Naziler karşısında pek de geçerli olmadığını bizzat yaşayarak tecrübe edecektir: “<em>Aradan 26 ay geçti, bu rüya da bitti!</em>”</p><figure><a href="https://bit.ly/instagram-MediumTurkceYayin"><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*xQsrG_42U_gGqidBC3szeA.png" /></a></figure><p>Yahudi Boykotu gününden iki gün önce, 30 Mart’ta, <a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/hitlerin-yarg%C4%B1-daki-sil%C3%BCeti-roland-freisler-3c4e83ff2b61">Roland Freisler</a> adına eyalet mahkemesi başkanı tarafından kendisine hakimlik görevini yerine getirmemesi hususu bildirilmiştir. Bu talebi kabul etmeyince de karşılık olarak “resmî izinli” sayıldığı cevabını almıştır. 7 Nisan’da çıkarılan kanunla da fiilî durum, açık anayasa hükmüne rağmen “şeklen” hukukî bir kılıfa büründürülmüştür. (s. 179)</p><p>Hirsch, pek çok girişimde bulunur ama nafile! Dönemin Yargıçlar Birliği Başkanı Wunderlich bile durumun vehameti karşısında acziyetlerini: “<em>Genç meslekdaşım, sizinle birlikte sessizce tahammül ediyoruz</em>.” sözüyle ifade edince, bir anlamda tüm Alman hakimlerine hitaben “…<em>sözlerinizi düzeltmek zorundayım. Siz tahammül etmiyorsunuz, sessizce müsamaha ediyorsunuz.</em>” cevabını verir. (s. 180)</p><p><strong>“<em>Ancak kendim kendime yardımcı olabilirdim</em>”</strong></p><p>Mayıs ayı başında kararını verir ve oturup beklemek yerine yeni iş imkanlarını araştırmak üzere ilk olarak Paris’e gider. İstediği cevabı oradan alamasa da Hollanda ile temasa geçer ve Amsterdam Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nden beklediği daveti alır. Zaten iyi gitmeyen evliliğini de sonlandırarak Haziran ortasında Amsterdam’a doğru yola çıkar. Çok geçmeden de yeni eğitim ve öğretim dönemini beklemek üzere bir turizm merkezinde dinlenmeye çekilir.</p><p>O’nunla benzer akıbeti yaşayan öğretim üyeleri de boş durmamaktadır. Nisan 1933&#39;te, Zürih’te, sonradan “Yurt Dışındaki Alman Bilim Adamları Yardımlaşma Cemiyeti’ne dönüşecek bir adım atılır. Bu oluşumun başkanlığını yapan Tıp Profesörü <strong>Philipp Schwartz</strong>, telefonla ulaştığı Hirsch’e, o tarihlerde kurulma çalışmaları süren İstanbul Üniversitesi’nde Ticaret Hukuku Kürsüsünü teklif eder.</p><p>Hirsch’in Türkiye’yle yollarını kesiştiren bu teklif, aslında o dönemde ülkemizde uzun yıllardır düşünülen ve planlaması yapılan üniversite reform çalışmalarına dayanır.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*JsQXdNgN6hqKmb8Eh4lTdA.jpeg" /><figcaption>Hirsch, kitaplarının yanında piyanosunu da İstanbul’a getirtir.</figcaption></figure><p><strong>Üniversite Reform Çalışmaları</strong></p><p><strong><em>Bugünkü yapısıyla</em></strong> üniversitelerin ilk oluşumu sanayi devrimi yıllarına kadar gider. Osmanlı’da ise hararetle, gerileme sebepleri nasıl ortadan kaldırılacak sorusuna cevap arandığı dönemlerde Avrupa’daki üniversitelerin de incelendiği bilinmektedir. Böylelikle Tanzimat döneminde başlayan yüksek öğretimde çağdaşlaşma serüveni (1845), Darülfünun’un bir çok defa açılıp kapanmasıyla maalesef sağlıklı ilerleyememiştir. Avrupa’dan çok önce kızların üniversiteye alınması açısından önem arz eden İnas Darülfünun’u dahi İstanbul’un işgal yıllarında kapanmaktan kurtulamaz. 1915–1918 arası Almanya’dan eğitim vermeye gelen 20 akademisyenden de öğrencilerin çoğunun cephelerde olması nedeniyle gerektiği gibi yararlanıldığı söylenemez.</p><p>Cumhuriyetin ilanından sonra rejimin tesisi, sürdürülmesi ve korunması adına eğitime ve özelde üniversite konusuna ciddiyetle yaklaşılmıştır. Atatürk’ün 1931 yılında meclis açılışında söylediği “<em>Ya bir üniversite kuracağız ya da yok olacağız</em>!” sözü bu konudaki hassasiyeti veciz bir şekilde ifade eder.</p><p>Reforma yönelik yerli ve yabancı uzmanların imzasını taşıyan bir çok rapor hazırlanmış ve nihayetinde 1931&#39;de Avrupalı bir uzmanın çağrılması için bütçeye ödenek konulmuştur. Özenle yapılan araştırmalar sonucu bulunan ve Milli Eğitim Bakanlığı tarafından davet edilen Prof. Dr. <strong>Albert Malche</strong>’ye hazırlatılan <a href="https://acikerisim.tbmm.gov.tr/xmlui/bitstream/handle/11543/930/197000578.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y">rapor</a> vesilesiyle iş iyice olgunlaşmıştır (1932). Malche, 16 Ocak 1932&#39;de İstanbul’a gelmiş ve aynı yıl 29 Mayıs’ta adı geçen raporu hükümete sunmuştur. Sadece bu raporu hazırlamakla kalmamış, 24 Mayıs 1933’te toplanan <em>Darülfünun Islahat Komitesi</em>’nde yer almış, İstanbul Üniversitesi’nin kurulmasında görev alacak, alanında isim yapmış akademisyenler bulacağını da taahhüt etmiştir.</p><p>Schwartz, anılarında, Milli Eğitim Bakanı Reşit Galip ve Malche ile ilk defa Ankara’da yapılan ve 7 saat süren görüşmede, başlangıçta 3 olan akademisyen sayısını toplantı sonunda 30’a çıkardıklarını belirtir. Reşit Galip’in istifasına ve ardından Malche’nin bir türlü çözülmeyen uyuşmazlık konularını protesto edip ülkemizden ayrılmasına kadar bu üçlü, süreci uyum içinde yürütmüştür. Aralarında bir tek Schwartz, Tıp Fakültesindeki görevinde 1953’e kadar aktif olarak görev almaya devam etmiş ve dahi 1948’de Türk vatandaşı olmuştur.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*CZIAB3uHlhwkSbXzgKZm0A.jpeg" /><figcaption>1933 Üniversite reformunda öne çıkan isimler</figcaption></figure><p>6 Temmuz 1933&#39;te Malche ile Reşit Galip arasında yapılan görüşmede hazırlanan tutanakta, Profesör Schwartz’ın, 7 Temmuz’da İsviçre’ye dönerek bahsi geçen akademisyenlere Türk Hükümeti adına tam yetkili olarak resmî davet yapması kararlaştırılmıştır. İşte davet yapılması kararlaştırılan isimlerden biri de Hirsch’dir.</p><p>Kısaca aktardığımız şekilde gelişen süreçte, kendisine ulaşan teklifi değerlendiren Hirsch, buna olumlu karşılık vererek Eylül ayında Amsterdam’dan ayrılıp Zürih’e geçer. İsviçre büyükelçimiz Cemal Hüsnü’nün imzasını taşıyan resmî sözleşme, 15 Ekim 1933’ten itibaren geçerli olmak üzere 4 Ekim’de imzalanır. (s. 192) Savaş yıllarında Hollanda dahil tüm Avrupa’nın işgal edildiği düşünülürse Hirsch’in ne kadar isabetli bir tercih yaptığı anlaşılacaktır.</p><blockquote>6 Temmuz tarihli görüşmede Reşit Galip, nihai aşamaya getirdikleri bu uğraşlara ne denli önem verdiğini şöyle ifade eder: “<em>bugün alışılmışın dışında örneği gösterilemeyecek bir iş yapabildiğimiz bir gün oldu. 500 yıl önce İstanbul’u kuşattığımız zaman Bizanslı bilginler ülkeyi terk etmişti ve buna engel olamamıştık. Bu bilginlerin büyük çoğunluğu İtalya’ya göç etti ve sonuç olarak Rönesans gerçekleşti. Bugün Avrupa’dan bunun karşılığını alıyoruz</em>!”</blockquote><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*eHllp8l_AfrnIgmNTDQcpw.jpeg" /><figcaption>Gelişmeler hakkında Cumhuriyet Gazetesi’nde Temmuz ve Ağustos 1933&#39;te çıkan haberlerden seçmeler</figcaption></figure><p>Beyazıt Meydanı’ndaki o meşhur giriş kapısında, 31 Temmuz 1933’te, Darülfünun yazısının yerini ‘İstanbul Üniversitesi’ ibaresi alır . 1 Ağustos itibariyle ilga edilen Darülfünun’un 151 müderris, muallim ve müderris muavinlerinden yalnız 59’u 1 Ağustos’ta işbaşı yapabilmiş, geride kalan 92’si kadroya alınmamıştır. Çıkarılanların 30’u Tıp Fakültesi, 17’si Fen Fakültesi, 5’i İlahiyat Fakültesi, 15’i Hukuk, 13’ü Edebiyat Fakülteleri, 7’si Eczacı, 5’i Dişçi Mektepleri müderris, muallim ve müderris muavinleridir. En çok değişiklik Tıp, Fen ve Hukuk Fakültelerinde olmuştur. Darülfünun kadrosunda mevcut yabancı profesörler, sözleşmelerinin sonuna kadar üniversitelerde, kendi saha ve ihtisasları dahilinde vazifelendirilmişlerdir. Kadro dışında kalanlara Milli Eğitim Bakanı Reşit Galip imzalı matbu bir mektupla durum bildirilmiştir. (Cumhuriyet, 1 Ağustos 1933)</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/407/1*MYUglXGW3JDX5LF-qwFe_g.jpeg" /></figure><p>İstanbul’daki hazırlıklar hızla sürerken Hirsch de uzun bir tren yolculuğunun ardından İstanbul’a varır:</p><p>“<em>Şaşkınlıktan açılmış gözlerimin önünde uzanan manzarayı, belki, iyi bir panorama kartpostalına bakarak tasvir etmek mümkündür. Ama bu manzarayı daha ilk gördüğüm anda ruhumda uyandırdığı duygular ve daha sonraları, hergün üniversiteye giderken yolumun üstünde karşılaştıkça süren etkisini, sanırım, yalnızca tek bir kelimeyle anlatmak mümkündür, o kelime de kentin Osmanlıca eski adı olan ‘Mutluluk Kapısı’=’Dersaadet’tir</em>. (s. 197)”</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/854/1*QKfDYk2w2IK2YLVb4WwnDg.jpeg" /><figcaption>Hirsch’in Türkiye’ye geldiği 1930&#39;larda İstanbul</figcaption></figure><p>İstanbul’da kendisine yardımcı olacak Alman dostlarıyla buluşur. Çalışacağı üniversiteyi ziyaret edip geldiğini haber verir. Vaktini, şehri tanımakla ve kiralık ev aramakla geçirir.</p><p>Şehirdeki ilk günleri tam da 10. yıl kutlamalarına denk gelir. 28 Ekim akşamı için Dolmabahçe Sarayı’nda düzenlenen Cumhuriyet Bayramı kutlamasına davetlidir. Saraya ulaşıp da taht salonundan içeri girdiği andan itibaren hissettiklerini şöyle dile getirir: “<em>Ve işte ben, kendi Alman vatanında Yahudi olduğu için hor görülen, ‘aşağılık’ ırka mensup olduğu için işgal ettiği mevkilerden kovulan, evini yurdunu terk edip yabancı ülkelere kaçmak zorunda bırakılan ben, </em><strong><em>‘</em></strong>dünyanın bir ucundaki Türkiye’de<strong><em>’</em></strong><em> nice billurlarla mermerler, somaki taşı, su mermeri, paha biçilmez kakma işlerinin ihtişamıyla parıldayan, nice değerli mobilyayla, halıyla, resimle süslü, bir zamanların taht salonu olan bu mekanda, ülkenin ilk bin seçkininden sayılan, saygıdeğer bir Alman profesör sıfatıyla hazır bulunmaktayım</em> (s. 208).”</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*jYpkLLhDrLwk9byBcvE36Q.jpeg" /><figcaption>İstanbul Üniversitesi’nin açılış törenine dair Cumhuriyet ve Akşam Gazetelerinden haberler (Kasım 1933)</figcaption></figure><p>İstanbul Üniversitesi’nin açılışı, 18 Kasım’da kalabalık ve coşkulu bir törenle yapılır. Akademik personelin içinde, Darulfünun kadrosundan işine devam edenler, Cumhuriyet döneminde yetiştirilen kadrolar ve yabancı ülkelerden gelen akademisyenler yer almaktadır. Ülkelerinden kaçıp da Türkiye’ye sığınan profesörlerden hem üniversite teşkilatlanmasında hem de insan kaynağının yetiştirilmesinde beklenti çok büyüktür. Atatürk, bir yerde bu akademisyenlerin, genç Türk profesörlerinin kurmay sınıfını yetiştireceğini ifade eder (s. 215). Ortada iki taraf için de kazançlı bir durum söz konusudur.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*legrBib3B8f9F_B8V4JH8Q.jpeg" /></figure><blockquote>“Alman bilgin ve sanatçılarının, Almanya’da sonu bilinmeyen bir süre için kaybettikleri veya vicdani nedenlerle terkettikleri eğilimlerine ve yete­neklerine uygun bir işi yeniden bulmanın kendilerine sağlayacağı yarar açıktır: Türkiye Cumhuriyeti’nin onlara böyle bir olanak tanıması, onlar için bir nimetti. Diğer taraftan, Hitler tarafından yaratılan özel durum­lar Türk hükümetine, Alman bilim ve sanat hayatının birçok kıymetli şahsiyetlerini bir defada elde etme olanağını sağlamasaydı, Türk bili­minde ve bazı sanat dallarında görülen ve kısmen Alman dili konuşan mültecilerin uğraşlarından kaynaklanan dikkate değer atılım; şüphesiz böyle kısa bir zamanda gerçekleşemezdi.” (Fritz Neumark, Boğaziçine Sığınanlar, s. 7)</blockquote><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/379/1*vcI8nvtLmRJ7f243COxddw.jpeg" /></figure><p>Sözleşmesinde yer alan “<em>Üçüncü yıldan sonra derslerini Türkçe olarak vermek için elinden geleni yapmakla yükümlüdür</em>” maddesi gereği, Hirsch, daha Türkiye’ye gelirken yavaş yavaş Türkçe öğrenmeye başlamıştır: “<em>Kendi hesabıma ben, çok büyük çaba gösterdim, çok zaman harcadım ve sonuç olarak, üç yılın sonunda dili su gibi öğrenmiştim, artık</em>. (s. 219)” Bu konuda iyi derecede Almanca bilen 2 kişinin ciddi katkısından bahseder: işletme iktisadı doçenti Dr. <strong>Muhlis Ete</strong> ve o zamanlar ikinci sınıftan öğrencisi olan <strong>Halil Arslanlı</strong>. Öğrencisi olmasına rağmen özellikle Arslanlı’nın “sert ama isabetli” tavrıyla Hirsch, 6 ayda başkasından yardım almadan gazeteleri ve kanun metinlerini okuyup anlayabilecek seviyeye gelir. Öyle ki kısa bir süre sonra rüyalarında bile Almanca yerine Türkçe konuşulur hale gelmiştir (s. 221). Dördüncü ders yılında derslerini ve seminerlerini çevirmen olmaksızın işlemeye başlar (Kasım 1936).</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/511/1*Gi4M9H10xVGFu__-vCSvyg.jpeg" /><figcaption>Türkçe öğrenme konusu, dönem karikatürlerine de konu olmuştur.</figcaption></figure><p>Bu başarısına rağmen Hirsch, içinde bulundukları dönemin, dil öğrenme açısından kendilerini zorlayan bir yönünden de bahseder. Bilindiği gibi o dönemde,üzerinde ciddi şekilde durulan ve uzun yıllara yayılan çalışmalarla devam eden dil reformu sürmektedir. Türk Dil Kurumu, 1932, 1934 ve 1936’da düzenlediği kongrelerle dilin, Arapça ve Farsça kökenli kelimelerden arındırılmasına ve bunların yerine öz Türkçe kelimeler konulmasına ilişkin kararlar almıştır. Hukuk dili ve kanunlar ise tabii olarak bu gelişime uygun hızla değişmemektedir. Hal böyle olunca hem mevcut (Osmanlıca ağırlıklı) hukuk terminolojisini hem de öz Türkçe olarak ortaya çıkan yeni kavramları öğrenmeye ve değişiklikleri takip etmeye çalışan Hirsch için süreç hiç de kolay geçmemiştir: “<em>Böylece benim Türkçe öğrenmem bir türlü bitmek bilmedi </em>(s. 224)”</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*miDUDLElb0yI6-3ndRVTWw.jpeg" /></figure><p>Yıllar yoğun bir tempoyla geçer. 1938’de sözleşmesi beş yıllığına uzatılır. 1943’te bir kez daha sözleşme yenileme zamanı gelir. Hirsch, dünyadaki savaş ortamından olumsuz etkilenen ekonomik şartlara uygun bir sözleşme isteyince rektörlük, eski şartların korunduğu şekliyle sözleşmeyi devam ettirmek ister. Buna karşılık Hirsch, muhataplarına, sözleşmeyi uzatmak yerine yeni bir iş arayacağını bildirir. Tam bu sıralarda ilginç bir haber alır: Aynı zamanda eski bir öğrencisi de olan il baş hukuk danışmanı, kendisine, beş yıl önce yaptığı vatandaşlık başvurusunun kabul edildiğini tebliğ eder. “<em>Sevinmek ne söz, çok mutluydum ve Atatürk’ün ünlü cümlesi ‘Ne mutlu Türk’üm diyene’ döküldü dudaklarımdan</em> (s. 308)”</p><p>Vatandaşlığa resmen kabul edilir. 21 Eylül 1943’te (41 yaşında) nüfus cüzdanını alan Hirsch, artık “yabancı uzman” statüsünden çıkar ve Türk vatandaşı olan diğer tüm akademisyenlerin şartlarına tabi olur. Daha iyi ekonomik şartlara sahip olmayı umarken bu sefer de mevcut durumunu koruyamaz hale gelmiştir. Mevzuat gereği, geçmişte çalıştığı yıllar kıdemine sayılmaz, maaşı doktora yapmış ve iki dil bilen asistan maaşı seviyesine düşer. Avukatlık ruhsatı için İstanbul Barosu’na başvurduğunda bu sefer karşısına üniversitede okumamış olduğu adli tıp ve sosyoloji derslerini vermesi şartı çıkar, bunların sınavlarını başarıyla geçer. Almanya’da verdiği referendar (stajyer) sınavı, geçerli sayılır. Ruhsatını ancak 2 Mart 1945’te eline alır. Sırada askerlik meselesi vardır. Türkiye’de yine yasalar gereği, askerlik yükümlülüğü bakımından acemi sıfatıyla yedeğe yazılır, 45 yaşını doldurana kadar her yıl şubeye başvuru yapmak durumunda kalır.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*t8C_DuziRAGMximtc-v3RA.jpeg" /></figure><p>Vatandaşlığı aldığı dönemde kendisi için sürpriz olan başka bir gelişme daha yaşanır: O sıralar Ankara Hukuk Fakültesi Dekanı olan Prof. Dr. Esat Arsebük’ten aralarına katılması için bir davet mektubu alır. Ardı ardına yaşananların bir tesadüf olmadığını, arka planda dönemin Milli Eğitim Bakanı Hasan Ali Yücel’in olduğunu anlamakta gecikmez.</p><p>1926’da açılan ve idari yönden Adalet Bakanlığı’na bağlı olarak hizmet veren Ankara Hukuk Okulu’nun statüsü, 1940 yılında fakülte olarak değiştirilmiş ve Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlanmıştır. Ortada İstanbul Hukuk Fakültesi ile bilimsel seviyelerinin aynı çizgiye getirilmesi gibi ciddi bir hedef vardır. İstanbul örneğini bilen, yol gösterici bir model olarak Hirsch seçilmiştir. Ankara’ya yaptığı ziyarette, mali durumunda aleyhe oluşan şartlarını, bizzat Başbakan Saraçoğlu ve Maliye Bakanı Fuat Ağralı ile yaptığı görüşmede önemli ölçüde lehine çeviren Hirsch için başkente gelmesinde bir engel kalmaz. Gelmesine gelir ama konuk akademisyenliği bitmek bilmez, 13 ay sürer. Resmî nakil, bürokratik işlemlerin uzaması yüzünden ancak 15 Kasım 1944’te gerçekleşir.</p><p>Hirsch’in Ankara Hukuk’ta göreve başlamasından bir yıl sonra doktora programı açılır, akademik saygınlığını günümüzde de sürdüren fakülte dergisi çıkarılmaya başlanır. Bir kaç yıl içinde İstanbul’dakiyle yarışabilecek hale gelen bir fakülte kütüphanesi oluşturulur. Hirsch, çıkarılan Üniversiteler Kanunu’nun 78. maddesiyle Ankara Üniversitesi’nin kurulması üzerine oluşturulan ilk senatoda, Hukuk Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Esat Arsebük ile birlikte senatörlük de yapar. Kendisine tevdi edilen Kara Ticaret Hukuku ve Hukuk Felsefesi (buna sonradan eklenen Hukuk Sosyolojisi) kürsülerini birlikte yönetir. Bu kürsülerde asistanlığını, Ticaret Hukuku alanında (<em>1 Ekim 2019&#39;da aramızdan ayrılan</em>) Prof. Dr. <strong>Yaşar Karayalçın</strong>, Hukuk Felsefesi alanında ise Prof. Dr. <strong>Hamide Topçuoğlu</strong> yapmıştır.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*-HgCB0dRXpedeNY9dhMDOQ.jpeg" /><figcaption>Prof. Dr. Hamide Topçuoğlu ve Prof. Dr. Yaşar Karayalçın</figcaption></figure><p>Bugünkü anlamıyla henüz gelişmemiş olan sigorta hukuku ve sosyal sigorta alanına da İşçi Sigortaları Kurumu’nun kuruluşunda yönetim kurulu üyesi ve başkanı olarak çalışması nedeniyle katkısı olmuştur. Burada 1946 yılının Ocak-Haziran ayları arasında, oldukça kısa süren bir görev dönemi olmuştur. İstifa ederek ayrılma nedeni, kaza, hastalık ve doğum gibi konular için oluşturulan fonda toplanan paraların,bütçe hukukuna aykırı şekilde bakanlığın başka işleri için kullanılmak istenmesidir. Israrlara rağmen bir daha göreve geri dönmez.</p><p>Türk Hukuk Kurumu’nun bünyesinde, Manisa Milletvekili Av. Refik Şevket İnce’nin öncülük ettiği ve 1937&#39;de yazımına başlanan Türk Hukuk Lügatı’na katkılarda bulunur. Eserin beşinci ve son fasikülünün basımı, 1947&#39;deki Cumhuriyet Bayramı’na yetiştirilir. “<em>Bu eserin yayınlanan ilk fasükülünden sonra, şayet benim enerjim olmasaydı, hiçbir zaman arkasının gelip öteki fasiküllerinin yayınlanamıyacağını tarafsız bir dille tespit etmek, herhalde kendi kendimi övmek anlamına gelmez. 30 Haziran 1948 tarihli son sözde bildirildiği üzere 1950 kışında çıkması gereken ek fasikülün aradan 30 yıl geçmesi üzerine hâlâ yayınlanmamış olması bu konuda yeteri kadar aydınlatıcıdır </em>(s. 354).”</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*uxvUtDmQa3_NF6IftR_Mfg.jpeg" /><figcaption>Enver Tandoğan Hirsch babasıyla</figcaption></figure><p>Dünya savaşı bittiği dönemde, Hirsch’in henüz Almanya’ya geri dönmek gibi bir planı yoktur. Tam da savaşın bittiği sıralarda 19 Ağustos 1945&#39;te İstanbul’da bir oğlu dünyaya gelir. Türk vatandaşlığını benimsemiş olduğunun bir nişanesi olarak oğluna <strong>Enver Tandoğan</strong> adını verir. Cebeci Kampüsü’nde yapılan yeni binada kendisine ve enstitüsüne sağlanan fizikî şartlardan memnundur. O aralar sadece bir üzücü haber alır: Yakın zamanda kız kardeşini, yeğenini, eniştesini ve bazı yakınlarını Auschwitz’de kaybetmiştir. Uzunca bir süre Almanya’daki üniversitelerden gelen cazip davetleri reddeder. Yaz aylarına denk getirilen ve Ankara’daki işlerini aksatmayan ders verme davetlerini ise geri çevirmez. Bu amaçla ilk olarak 1948 yazında Münih’e gider: “<em>Münih, Stuttgart ve Wiesbaden’de geçirdiğim dört hafta içinde edindiğim izlenimler, hiçbir şekilde, içimde eski vatanıma karşı bir özlem duygusu uyandırmamıştı. Kendi alnımın teri ve bileğimin hakkıyla kazanmış olduğum yeni vatanım soluk almama bile zaman bırakmıyordu.</em> (s. 385)” Sonraki yaz, Haziran 1949&#39;da, beş haftalığına yine ders vermek üzere davetli olarak Frankfurt (Main) Üniversitesi’ne gider.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*c51VfoaLm-90eKVRx2YQyQ.jpeg" /></figure><p>1950 yazında gittiği Berlin’den, öncekilerden farklı izlenimlerle döner: “…<em>yirmi yılı bulan süre içinde dünyada değişikliklerin sırf siyasî çalkantılar ve savaş sonucu olmadığını farkettim. En genel anlamıyla bilimde olduğu gibi, hukukta da yeni metodlar, sistemleştirmeler teoriler ve kavramlarla kendini belli eden değişiklikler görünüyordu… meslektaşlarıma oranla ne kadar geri durumda olduğumu çok belirgin bir şekilde hissediyordum… Türkiye’deki yıllarım sırasında kendimi ‘tüketmiştim’, görevimi hakkıyla yerine getirebilmek için boşalan aküleri yeniden doldurmam gerekiyordu</em>. (s. 387)” Berlin’in savaş sonrası bölünmüş ve yıkılmış hali, üniversite öğrencilerinin zor şartlarda ve kifayetsiz öğretim elemanlarıyla eğitime devam ediyor olması, içinde bir görev bilinci oluşturur. Yeni kurulan Hür Berlin Üniversitesi’nden yapılan, geçici olarak, en azından 3 yıllığına kendilerine katkıda bulunması yönünde de samimi ve ısrarlı teklifler karşısında dayanamaz. Öğretim üyelerine resmî görevlerinden ayrılmaksızın yurt dışında bir kürsü yönetme ya da ders verme imkanı veren hükümden yararlanmak ister. İstediği izni bir türlü alamayınca iş istifaya varır, ancak istifa talebi kabul edilmez. Mesele Bakanlar Kuruluna kadar çıkar. Fakültenin aksi yönde diretmesine rağmen Bakanlar Kurulu, hocanın talebini olumlu karşılar. Ancak izin başvurusundan tam 9 ay sonra (25 Temmuz 1953’te) alınan bu karar için çok geç kalınmıştır. Hirsch, Bakanlar Kurulu kararından sadece iki hafta önce Berlin’de hem yeni bir evlilik yapmış hem de rektör seçilmiştir (s. 390).</p><p>Hür Berlin Üniversitesi’nde önce rektör yardımcılığı ve sonra 2 dönem rektörlükle taçlandırdığı ve toplamda 14 yıl süren akademik çalışma hayatının ardından sağlık sorunlarını gerekçe göstererek 1 Nisan 1967’de emekliye ayrılır. Türkiye’ye bir daha dönüş yapmaz. İlerleyen yıllarda, İstanbul Üniversitesi, kendisine fahri hukuk doktoru payesini tevcih eder (26 Mayıs 1978).</p><p>Hukukçu <strong>Jhering</strong>’in ve öğrencisi <strong>Zitelmann</strong>’ın ekolünü benimseyen Hirsch, ders işleyişindeki farklı üslubuyla, akademik üretkenliğiyle, yetiştirdiği nitelikli öğrencileriyle, altı ilkenin anayasa metnine dahil edilmesi (1937), Atatürk’ün hatırasına karşı işlenen suçların cezalandırılması (1951) konularındaki değişiklikler için sunduğu dolaylı katkılarıyla; Ticaret Kanunu (1956), Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (1951) ile 4936 sayılı (1946 tarihli) Üniversiteler Hakkında Kanun taslaklarının hazırlanmasına doğrudan katkılarıyla yakın dönem hukuk tarihimizde önemli yer edinmiştir.</p><p>29 Mart 1985&#39;de Almanya Königsfeld’de vefat etmiştir.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*SpA8zM8e0YAa3Z4z3SW5DA.jpeg" /></figure><blockquote>“Profesör Hirsch, Türkiye’de geçirmiş olduğu yirmi yıldan sonra tamamen bizden biri olmuştur. Herhalde iyi bir Alman’dır, ama hiç şüphesiz, aynı derecede iyi bir Türk’tür.” (Ahmed Emin Yalman, Gazeteci)</blockquote><p>“<em>Devlet Başkanı Atatürk’ün öncülüğünde, Alman öğretim üyelerine, 1933–1945 yılları arasında kucak açan Türk Milletine ve onun akademik kuruluşlarına Alman milleti adına şükranlarımla.</em></p><p><em>Richard von Weizsäcker, Almanya Federal Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı</em></p><p><em>26–30 Mayıs 1986&#39;daki resmî Türkiye ziyaretinde, </em>29 Mayıs’ta İstanbul Üniversitesi’nde Alman bilim adamları anısına yerleşkeye dikilen anıt taşın açılışı münasebetiyle yaptığı konuşmasından<em>”</em></p><p><strong>İLAVE OKUMALAR</strong></p><p><strong>Bilgi Üniversitesi’nin düzenlediği “75. Yılında 1933 Üniversite Reformu, Görüşler ve Anılar” etkinliğine davet edilen Enver Tandoğan Hirsch’in konuşmasından:</strong></p><p>“1945’te Moda’da denize bakan bir evde doğdum. Babam Ernest Hirsch, o sırada Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ndeydi ama biz aile olarak İstanbul’da yaşıyorduk. Anaokulunu ve ilkokul birinci sınıfı Türkiye’de okudum. Savaştan sonra babam Berlin’de açılacak olan Berlin Hür Üniversitesi’nde (FU) çalışma teklifi aldı. Berlin Belediye Başkanı Ernst Reuter, bunun için çok ısrar etti. Sonunda ben yedi yaşındayken İstanbul’dan ayrıldık.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/357/1*L0PrPg0HiukMfz0SMERFMw.jpeg" /></figure><p>Babam Türkiye’yi hep çok sevdi. Ama sadece savaş sırasında Türkiye’ye gelmekten başka çaresi olmadığı için değil. Elbette bu ülke babamın hayatını kurtardı ama Almanya’daki üniversiteden atıldığında Amsterdam’da bir üniversitede iş bulmuştu. İşe başladığı sırada Türkiye’de yeni bir üniversite kurulacağını öğrendi ve Türkiye’nin davetini heyecanla kabul etti. Türkiye’ye geldikten sonra da hayatını burada geçirmeyi planlamıştı. Bana böyle bir Türk ismi vermesinin de sebebi buydu. Enver, Enver Paşa’ya olan hayranlığından ileri geliyordu. Ama Enver, Arapça kökenli bir sözcük olduğu için bir de tam Türkçe bir isim koymak istedi ve Tandoğan’ı ekledi. Ama bu ismi dönemin Ankara valisi Nevzat Tandoğan’dan etkilendiği için koyup koymadığını bilmiyorum.</p><p>80’lerin sonunda Türk vatandaşlığımdan feragat etmek zorunda kaldım, sebebi de Türkiye’yi ziyaret etmek istememdi. Türkiye’ye gelemiyordum, çünkü askerlik sorunum vardı.” (<a href="https://www.hurriyet.com.tr/gundem/turkiye-ye-gelebilmek-icin-turk-vatandasligindan-vazgectim-10601118">Hürriyet Gazetesi</a>, 19.12.2008)</p><p><strong>Aynı etkinlikle ilgili diğer bir haber metninde konuyla bağlantılı şu satırlar yazmaktadır:</strong></p><p>“Oğlunun anlattığına göre hukukçu Prof. Ernest Hirsch ise 1933 Mart ayında Almanya’da eyalet mahkemesinde yargıç ve bir üniversitenin hukuk fakültesinde de doçent iken, Nazilerin çıkardığı yasa ile bir gecede işsiz kaldı. Bunun üzerine Ernest Hirsch önce Paris’e gitti, ancak Paris Üniversitesi onu reddetti. Daha sonra Amsterdam’a gitti. Amsterdam 1933 sonbaharından itibaren uluslararası ticaret hukuku kürsüsünde kendisine bir yer vermeyi kabul etti. Kısa bir süre sonra Philip Schwartz’ın yardım cemiyetinden kendisine yeni kurulan İstanbul Üniversitesi’nde ticaret hukuku hocalığı yapması için bir öneri geldi. Hirsch bu öneriyi kabul ederek 1933 sonbaharında Türkiye’ye geldi ve 19 yıl boyunca burada kaldı. Oğlu Enver Tandoğan Hirsch babasının hiçbir zaman Almanya’ya geri dönmeyeceğini düşünerek, Enver Paşa’dan ve dönemin Ankara valisi Nevzat Tandoğan’dan etkilenerek oğluna bu isimleri verdiğini tahmin ettiğini söyledi. İstanbul’a geldikten sonra Ankara Hukuk Fakültesi’nde görev yapan Ernest Hirsch’in ailesi ise İstanbul Moda’da denize bakan bir evde oturuyordu. 1939 yılında Türkiye’de doğan Enver Tandoğan Hirsch, çok iyi keman, viyola ve piyano çalan babasının bu müzik aletlerini nereye gitse beraberinde götürdüğünü, kuyruklu piyanonun bir hamalın tek başına sırtına yüklenmesiyle eve getirildiğini anlattı. 1948 yılında ilk kez konuk profesör olarak Almanya’ya giden Ernest Hirsch daha sonra Berlin Belediye Başkanı Ernst Reuter’ın ısrarı üzerine Berlin Hür Üniversitesi’nde çalışmak üzere Almanya’ya döndü. Bu sırada 7 yaşında olan Enver Tandoğan Hirsch, 1952 yılındaki bu dönüşle Türkiye faslının bitmediğini ve Ankara’dan öğrencilerinin Prof. Ernest’le doktoraya gönderildiğini ifade etti. Enver Tandoğan Hirsch, Türkçesi iyi olmayan babaannesine yardımcı olmak için onunla birlikte alışverişe çıktığını, babaannesi ile esnaf arasında tercümanlık yaptığını anlattı.” (<a href="http://arsiv.salom.com.tr/news/print/10428-alman-profesorlerin-cocuklari-bilgi-universitesinde-anilarini-paylasti.aspx">Şalom Gazetesi</a>)</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*Oi0VMzRjOMWel1sKqAx1JQ.jpeg" /></figure><p><strong>Prof. Dr. Fritz Neumark’ın anılarını anlattığı “Boğaziçine Sığınanlar” eserinin Aralık 1979 tarihli önsözünden:</strong></p><p>“Nasyonal-sosyalist diktatörlüğün baskısı altında oluşan, Alman bilim adamları, sanatçıları ve politikacılarının göç olayı elbette oldukça geniş tabakaları kapsıyordu ve 1933 sonrası yıllarda bir çok ülkede, özellikle Amerika Birleşik Devletleri’nde bulunan Alman dili konuşan mültecilerin mutlak sayısı Türkiye’ye sığınanların sayısını çok aşmıştı. Fakat sanı­yorum ki, Hitler Almanyasından kaçan mültecilerin nisbi önemi hiçbir yerde Türkiye Cumhuriyeti’ndeki kadar büyük olmamış ve çalışmaları kalıcı bir tesir bırakmamıştır. Bunun bir nedeni de bilim adamlarının ve sanatçıların faaliyetlerini daha ziyade iki şehirde yoğunlaştırmış olma­larıdır. Bu iki şehir eski başkent İstanbul ve yeni başkent Ankara’dır. Diğer yandan, Alman dili konuşan mültecilerin Türkiye’de tüm nüfusa göre sayısal oranları mültecilerin yaptıkları çalışmaların önemini isabetli bir şekilde yansıtmamaktadır. Çünkü 1933 yıllarında bu ülkede okuma-yazma bilmeyenlerin oranı, «Nazi Almanyası» mültecilerinin mesleki faaliyette bulundukları diğer ülkelere nazaran oldukça yüksek idi. Ka­nımca herşeye rağmen, Alman dili konuşan bilim adamları ve sanatkar­ların o ülkedeki doktor, avukat, kimyager, fizikçi ve dil öğretmenlerine, ayrıca bazı memur gruplarına yaptıkları etki, olağanüstü geniş ve derin olmuştur. Bu etki sadece çağdaşlar için değil, sonraki bir-iki nesil için de geçerlidir.<br>Ve nihayet, her türlü -özellikle gönüllü olmayan- ilticanın, nereye olursa olsun, beraberinde getireceği genel sorunlara ek olarak Türkiye’­deki çalışmalarımızda iki özel zorlukla daha karşılaştığımızı belirtmek gerekiyor. Bunlardan birisi din (İslam), diğeri ise dil idi… Alman mültecilerin Türki­ye’de yürüttükleri çalışmaların başarısı bu değinilen iki özel -ve özellikle büyük!-zorlukları savabildiği sürece daha da belirginleşiyordu.”</p><p><strong>Prof. Dr. Muhlis Ete’nin oğlu Dr. Etem Ete’nin “Anıları Yaşamak” isimli eserinden:</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/310/1*2EHUaRY-4dtb5e-ZyYeaXw.jpeg" /><figcaption>Prof. Dr. Muhlis Ete, ilerleyen dönemde ilk Adnan Menderes hükûmetinde <strong>İşletmeler</strong> ile “<strong>İktisat ve Ticaret</strong>” bakanlıkları yapar.</figcaption></figure><p>“Babam, Almanya’da eğitimini tamamlayıp Türkiye’ye döndükten sonra oradaki öğretmenleri ve arkadaşlarıyla bağlantısını koparmaz. Sürekli mektuplaşırlar. 1933 yılında Almanya’da Nazi Partisi iktidara gelir. Artan Yahudi ve yabancı düşmanlığı sonucunda birçok bilim insanı ve aydın, ülkeden kaçma yolları aramaya başlar. Babama mektup yazan akademisyenler, Türkiye’ye gelmek istediklerini belirtip Türkiye Cumhuriyeti’nin kendilerini kabul edip etmeyeceğini sorarlar. Babam durumu dönemin Başbakanı İsmet İnönü’ye anlatarak Türkiye’nin bu insanlardan yararlanabileceğini söyler. İsmet İnönü, babamın önerisini hemen Atatürk’e iletir. Atatürk de bunun çok yararlı olacağını söyleyerek bilim insanlarının hemen getirilmelerini ister. Babam, Almanya’dan kaçmak isteyen bilim insanlarının Türkiye’ye getirilmesi için, başında İsviçreli Prof. Philipp Schwartz’ın bulunduğu Alman Bilim adamlarıyla Dayanışma Derneği’nin bir şubesini İstanbul’da kurar. Prof. Schwartz’la ortak hareket etmeleri sonucunda çok geçmeden Hitler faşizminden kaçan bilim insanları tek tek Türkiye’ye gelir. Dünyaca ünlü iktisat profesörleri Wilhelm Röpke, Dankwart Rüstow, Gerhard Kessler, Umberto Ricci; gelir vergisi sistemimizin mimarı Prof. Fritz Neumark; kimya profesörleri Fritz Arndt, Felix Haurowitz; tıp profesörleri Philipp Schwartz, Rudolph Nissen; jeolog Wilhelm Salomon Calvi; fizikçi Harry Dember gibi yüzlerce bilim insanı, genç cumhuriyette gerçekleşen üniversite reformuna büyük katkı sağlarlar. Bilim insanlarına şart koşulan tek şey, bir yıl içinde Türkçe öğrenerek derslerini Türkçe vermeleri olur.</p><p>Babam, bu kişilerin çoğunu öğrencilik döneminden tanımaktadır. Onların Türkiye’ye gelmesiyle, babamın uzun zamandan beri beklediği İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi nihayet kurulur. Muhlis Ete akademisyenlerin bir süre hem tercümanlığını, hem asistanlığını yapar. Durumdan herkes memnundur. Hitler faşizmi son bulunca bu akademisyenlerden bazıları ülkelerine döner. Bazıları ise Türkiye’yi çok sever ve burada kalırlar. (s. 23–24, <a href="https://www.oglak.com/kitap/13/Oglak-Edebiyat/Anlari-Yasamak/">Oğlak Yayınları</a>, İstanbul 2016)”</p><p><strong>Konuyla Bağlantılı Daha Fazla Okuma ve İzleme Önerileri</strong></p><p>Albert Malche, <strong>İstanbul Üniversitesi Hakkında Rapor</strong>, Devlet Basımevi, İstanbul 1939 (<a href="https://acikerisim.tbmm.gov.tr/xmlui/bitstream/handle/11543/930/197000578.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y">TBMM Kütüphanesi Açık Erişim</a>)</p><p>Arnold Reisman, <strong>Nazizmden Kaçanlar ve Atatürk’ün Vizyonu</strong>, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2011</p><p>Ernst E. Hirsch, <strong>Dünya Üniversiteleri ve Türkiye’de Üniversitelerin Gelişmesi</strong>, Ankara Üniversitesi Yayınları, Ankara 1998 (2 Cilt)</p><p>Fritz Neumark, <strong>Boğaziçine Sığınanlar</strong>, Türkiye’ye İltica Eden Alman Bilim, Siyaset ve Sanat Adamları 1933–1953, Çeviren: Şefik Alp Bahadır, Kopernik Kitap, İstanbul 2017</p><p>Horst Widmann; <strong>Atatürk Üniversite Reformu</strong>, Çeviren: Aykut Kazancıgil, Serpil Bozkurt, İstanbul Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 1981</p><p>Kemal Yalçın, <strong>Haymatlos</strong>, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 4. Baskı, İstanbul 2019</p><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fplayer.vimeo.com%2Fvideo%2F251798506%3Fapp_id%3D122963&amp;dntp=1&amp;display_name=Vimeo&amp;url=https%3A%2F%2Fvimeo.com%2F251798506&amp;image=https%3A%2F%2Fi.vimeocdn.com%2Fvideo%2F678266615_1280.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=vimeo" width="1280" height="720" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/8121cba2fc04e2def0554588e8d402f0/href">https://medium.com/media/8121cba2fc04e2def0554588e8d402f0/href</a></iframe><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fplayer.vimeo.com%2Fvideo%2F169618582%3Fapp_id%3D122963&amp;dntp=1&amp;display_name=Vimeo&amp;url=https%3A%2F%2Fvimeo.com%2F169618582&amp;image=https%3A%2F%2Fi.vimeocdn.com%2Fvideo%2F574399390_1280.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=vimeo" width="1920" height="1080" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/83eb074364cfece47a25a1cd7a9f86e0/href">https://medium.com/media/83eb074364cfece47a25a1cd7a9f86e0/href</a></iframe><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fplayer.vimeo.com%2Fvideo%2F637859017%3Fh%3Dab39cc25d7%26app_id%3D122963&amp;dntp=1&amp;display_name=Vimeo&amp;url=https%3A%2F%2Fvimeo.com%2F637859017%2Fab39cc25d7&amp;image=https%3A%2F%2Fi.vimeocdn.com%2Fvideo%2F1281615368-1fc95b7234fb10e7e6cb962b4f33667cf7100806cf7e62141_1280&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=vimeo" width="1920" height="1080" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/f43ae9c1e01c20fed9baa332c5d59638/href">https://medium.com/media/f43ae9c1e01c20fed9baa332c5d59638/href</a></iframe><p><a href="https://www.haymatloz.com/t%C3%BCrk%C3%A7e/">Haymatloz Filmi Internet Sayfası</a></p><p><a href="http://10.avrupa-kultur.eu/">Kültür Avrupa, Aralık 2016, Sayı 10</a></p><p><strong>Konuyla ilgili diğer yazıları okumak isterseniz:</strong></p><ul><li><a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/bir-alman%C4%B1n-yar%C4%B1m-kalan-hikayesi-53f6536562e2">Bir Alman’ın “Yarım Kalan” Hikayesi</a></li><li><a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/hitlerin-yarg%C4%B1-daki-sil%C3%BCeti-roland-freisler-3c4e83ff2b61">Hitler’in Yargı’daki Silüeti: Roland Freisler</a></li><li><a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/hammerstein-ailesinin-suskunlu%C4%9Fu-3563685bab9">Hammerstein Ailesi’nin Suskunluğu</a></li><li><a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/ac%C4%B1nas%C4%B1-almanlar%C4%B1n-hikayeleri-77abb1bceb2">Acınası Almanların Hikayeleri</a></li></ul><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=6f464d1af06c" width="1" height="1" alt=""><hr><p><a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/bo%C4%9Fazi%C3%A7ine-s%C4%B1%C4%9F%C4%B1nan-bir-hukuk%C3%A7u-ernst-eduard-hirsch-6f464d1af06c">Boğaziçine Sığınan Bir Hukukçu: Ernst Eduard Hirsch</a> was originally published in <a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye">Türkçe Yayın</a> on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.</p>]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Kemal Galib’in Hakimin Hatıraları]]></title>
            <link>https://medium.com/t%C3%BCrkiye/kemal-galibin-hakimin-hat%C4%B1ralar%C4%B1-98c0e7dadb70?source=rss-424f8ab297a6------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/98c0e7dadb70</guid>
            <category><![CDATA[hakimlik-hatıraları]]></category>
            <category><![CDATA[türkçe]]></category>
            <category><![CDATA[kemal-galip-balkar]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Zübeyr Yıldırım]]></dc:creator>
            <pubDate>Fri, 06 Mar 2020 17:23:04 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2020-03-07T11:18:08.775Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h3>Kemal Galip’in Hakimlik Hatıraları</h3><h4>Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunu izleyen dönemlerde hakim olarak ülkeye hizmet eden Kemal Galip Balkar, 1895&#39;te doğmuş, I. Dünya Savaşı’na yedek teğmen olarak katılmış. İstanbul ve Paris Hukuk Fakültelerinde okumuş, Trabzon ve Samsun Asliye Mahkemelerinde, Beyoğlu Sulh Hakimliğinde çalışmış, görev yaptığı Danıştay’da başsavcılığa kadar yükselmiş (24.06.1946) ve nihayet 1962&#39;de yaş haddinden emekliye ayrılmış bir hukukçu. Bir dönem Siyasal Bilgiler Okulunda (idare hukuku) öğretim görevlisi olarak dersler de vermiş. Bugün kütüphanelerde rastladığımız eserleri arasında (1942&#39;de kaleme aldığı) cumhuriyet tarihinin ilk dönemlerine kapı aralayan meslekî hatıraları ayrı bir önem taşıyor. Bu kitapçığı kaleme alma nedenini, göreve başladığında kendisinin de ihtiyaç duyduğu böylesine bir eseri, mesleğe başlayan genç hakimlerin istifadesine sunmak ve tecrübelerini aktarmak olarak belirtiyor (s. 4).</h4><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*m3bxu-qgiAgL7LMtT4pADQ.jpeg" /><figcaption><strong>Kemal Galip Balkar</strong></figcaption></figure><p>Meslek hayatının ilk yılları, genellikle insanlar için heyecan dolu ve üst düzeyde idealist olunan yıllardır. Kemal Galip’in satırlarında da bu duygular açıkça hissedilmektedir.</p><p>Acemilik döneminde, acemiliğini yüze vurmadan el uzatan bir reis, ilk müddeiumumilik (savcılık) deneyiminde yardımına yetişir. Duruşmaya gelmeyen maznun (sanık) hakkında usulen ne yapılacağını bilemeyen Kemal Galip’e muhakemenin gıyaben yapılmasını talep etmesini nazikçe işaret eder (s. 8). Bu konuya daha sonra başka bir <a href="https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/37787">eserinde</a> de değinecektir.</p><p>Bu ilktir, ama son değildir. “<em>Mahkemede hemen her gün bir takım hatalar yapıyordum. Yanlışlarım tashih edildikçe bir taraftan mahcup oluyor, öte yandan da not alıyordum. Akşam eve dönünce hemen kitaplarımı açıyor, hatalarımın kitap bilgisi karşısındaki vaziyetini tayin ediyor, hatalı işlerimin nazariyelerini prensiplerini can acısiyle yeniden tetkik ediyordum. </em><strong><em>Hayat imtihanı fakülte imtihanına hiç benzemiyordu</em></strong><em>. Jules Payot hukuk tahsilini tenkit ederken ne kadar haklı idi. İlk dört ay böyle geçti. Dördüncü ayın sonunda önüme gelen işlerin manasını daha iyi anlıyor, kendimde kanunların nasıl tatbik edilmesi lazım geleceğini daha isabetle tayin eden bir melekenin yavaş yavaş inkişafa başladığını hissediyordum</em>. (s. 10)”</p><p>İşini doğru ve iyi yapmanın önemini bizzat tecrübe eder. Bir davada idam cezası verilen sanıklar hakkındaki karar, Yargıtay tarafından bozulmuştur. Cinayet mahalline gitmek ve yerinde inceleme yapmak gereklidir. O dönemlerde, bir yere kadar araçla sonrasında hayvan sırtında gidilebilen Karadağ mevkiinde üst mahkemenin bozma gerekçelerine uygun şekilde dosya yeniden gözden geçirilir. Arazi tetkik edilir. Dosyada ifadeleri bulunan şahitlerin ifadelerinde aslında doğru olmayan kısımlar olduğu böylelikle ortaya çıkarılır. “<em>Muhakeme günü keşif raporu okunmuş, başka delil de bulunamamıştı. Mahkeme maznunların </em>(sanıkların)<em> beraatine karar verdi</em>. (s. 16)”</p><figure><a href="http://turkceyayin.net/"><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/655/1*BVma97vlNYSfDQDkiRzL3A.png" /></a></figure><p>Adalet Bakanlığı, teşkilat çalışmalarını istatistikî bilgiler halinde toplamak üzere her ay sonunda bazı bilgiler talep eder. Yazar, kâtiplerin bir türlü bu işi doğru şekilde yapamadığını tespit eder. Hazırlanan bilgilerin, nihayetinde bir savcı tarafından imzalanmasıyla evrak, merkeze gönderilmek üzeredir ki savcıdan imza işini ertelemesini rica eder. İşin gerektiği şekilde yapılmadığını kendisine anlatacaktır; ilgili savcı yazara şöyle cevap verir: “<em>bu neticelerin doğru olmadığını ben de biliyorum; hatta bunu Adliye Vekâletinin de bildiğini tahmin ediyorum!… </em><strong><em>Bir insandan bilmediği bir şeyi yapması istenildiği zaman o insanın o işi iyi yapamayacağı isbata muhtaç olmayan basit hakikatlardandır</em></strong><em>… Bu kâtipleri bir tarafa bırakalım, hâkimler arasında ben de dahil olduğum halde şu istatistikleri tanzim edebilecek bir kişi bulamazsınız. Sebep basit: hiçbirimiz bu işle meşgul olmadık. Mekteb-i hukukta okutulan istatistik dersleri de hiç bir ameli kıymeti haiz değildir. Talebeye bir fiş dahi yazdırılmamıştır.</em>” (s. 18)</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/862/1*2C7WzwBgf9YThpH34Q_yig.jpeg" /><figcaption>Göreve ilk atandığı Trabzon’da kaldığı Cihan Otel ve otelin bulunduğu belediye meydanı (Fotoğraf 1920 tarihlidir.)</figcaption></figure><p>Zaman ilerledikçe adliye işlerindeki ve genel olarak adalet sistemindeki sorunların üstesinden nasıl gelineceği üzerine düşünür: “…<em>adliye gibi büyük bir teşkilatın ucuz ve yarım tedbirlerle ıslah edilemiyeceği kanaatı içimde kuvvetleniyor, kökleşiyordu. </em>(s. 19)” O günlerde gündemde olan 460 sayılı Avukatlık Kanunu ile getirilmek istenen bir nevi mecburi hakimlik hizmeti, O’na bu satırları yazdırmıştı: “<em>Bu kanun, hastalığın görüldüğünde şüphe bırakmıyordu. Fakat yazılan reçete, verilen ilaç, lazım olan değildi. İşi, derinlere saplanmış köklerinden başlayarak tetkik etmek, bu tetkiki gövde ve dallardan meyvelere kadar götürmek gerekti. Günlük ihtiyaçların tazyikı altında alınacak yarım tedbirler böyle büyük ve hayatî mevzularda menfi neticeler bile verebilirdi.</em> (s. 19)”</p><p>Yazarın Samsun’da görevlendirildiği Haziran günlerinde (1341/1923) adliyelerde büyük değişimler ve kadro eksikleri vardır. Bir çok mahkemenin işlerine koşturmak zorunda kalır (s. 20)</p><p>Çalışma saatlerine ve önceden belirlenen saatlerde yargılama işlemlerinin yapılmasına titizlik gösterir. Etrafını kendisine uydurmada başarılıdır. Samsun’da çalıştığı adliyede, davaların , saat 10&#39;da görüleceği evraklarda yazılmasına rağmen 11&#39;den önce kimseler gelmez (s. 21). Aynı şekilde Ankara’da 9:30&#39;da başlayan mesai saatlerinin İstanbul Beyoğlu’nda asgari bir saat gecikmeli başladığını tecrübe eder. Kendi mahkemesinin katiplerini bu konuda uyararak bir haftada bu meseleyi düzene koyar (s. 28). Yine aynı yerde, mahkemenin çalışmalarını talimatnameyle düzenler. İdari işlemler hakkında hakimlerle görüşme saatlerini belirler, böylelikle süreleri kısıtlar. Katipler arasında iş bölümü yapar. Yargılama işlemlerini saatlere göre tanzim eder. Bu şekilde muhatapların mahkemede gününü ziyan etmesi önlenmiş olur. (s. 31) Çalışma programına saygı gösterilmeden hiçbir işte olumlu netice alınamayacağı hakkında bir avukatla yaptığı konuşmaya ayrıca yer verir: “<em>Bu program bozulursa işlerin çığırından çıkacağını, menfaatlerini programın bozulmasında sananların da bu hatalarının bedelini mahkeme işlerinin düzgün yürümemesi suretiyle ödemek zorunda kalacaklarını anlattım </em>(s. 61)…<em> Hakim o adamdır ki: hatır gönül dinlemeden müracaat edenlere aynı kaideye göre cevap verir. Ancak benim kanaatimce böyle yapılabildiği zaman hakimin cemiyet üzerinde kanun müeyyidelerine dayanmak suretiyle haiz olduğu nüfuzun manevi ve ahlaki cephesi teessüs eder… o zaman insanlar hakka hürmetin bir insanlık borcu olduğuna inanırlar; o zaman cemiyetin yapısı sağlamlaşır… Zanneder misiniz ki Berlin’de hakkını krala karşı da himaye edecek bir hakimin bulunduğuna inanan değirmenciye bu imanı telkin eden teşkilat Almanya’nın yükselişinde müessir olmamıştır? </em>(s. 62)”</p><p>Çalışma saatlerine riayeti ve akşamları dahi dosyalara çalışması, babasının da dikkatini çeker: “<em>Oğlum, sen sabahları doğru mahkemeye mi gidiyorsun, yoksa başka işlerin mi var? dedi. Başka işim olmadığını, muayyen saatte işe başlıyabilmek için böyle erken çıktığımı söyledim. Akşamları… dosyaları okuyorum, muhakemeler için hazırlık yapıyorum dedim. Gözlerini sabit bir noktaya dikerek uzun uzun düşünceye daldı. Ne düşündüğünü sordum. Bütün hakimler böyle çalışsa mahkemelerde yapılacak iş kalmaz oğlum dedi. Hayatını adliye kalemlerinde ve sonra dava vekili olarak yine adliyede geçirmiş artık yapacak bir işi kalmamış ihtiyar babamın bu hükmü de beni düşündürdü.</em> (s. 73)”</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/352/1*0NmAU2x1iOkEmw5nIZjihQ.jpeg" /></figure><p>Yargılamasını yaptığı dosyayı çalışarak duruşmalara gelmeyi adet edinir. Avukatları konu (saded) dışında konuşturmamayı prensip edinir. O’na göre, hakim, dosyasına hakim olmalıdır; böyle olunca avukat da sözü uzatmak zorunda kalmaz düşüncesindedir (s. 32).</p><p>Kendisine gönderilen dosyalarda, Temyiz mahkemesini, davaya uygulanacak hükümlerin tespitinden çok dosya içeriklerini anlamaya çalışmanın yorduğu tespitini yapar. Bu gerekçeyle dosyanın nasıl hazırlanacağına dair bir fihrist hazırlar. Dosya içereğinin sıralı muntazam bir hale getirilmesi tecrübesinden “<em>dosyaları düzeltmekle mahkemelerin sayısını çoğaltmaktan fazla işlerin çabuk görülmesi imkan dahiline girer</em>” kanaatine varır (s. 54).</p><p>Beyoğlu’ndaki görevin ilk haftalarında acemiliğini attıktan sonra işleri çabuklaştırmak için gereken tüm tedbirleri alıp katiplerini de bu usule alıştırır. Hal böyleyken haftalar geçtikçe önüne gelen işlerin azaldığını fark eder. Etrafındaki dostlarını ve avukatları dinler. Muhataplar durumdan memnun görünmektedir. “<em>Ortada benim sandığım kadar derin ve çapraşık kökleri bulunan bir hadise yoktu. Aynı işleri gören bu üç hakimin arasında davaları usul dahilinde taksim eden bir makam bulunmadığı için benim müşterilerim, öteki hakimliklere gitmiş, onların işleri çoğalmaya, benim işlerim azalmaya yüz tutmuştu. </em>(s. 65)”</p><p>O zamanın İktisat Vekaleti Hukuk Müşavirliği kadrosuna tayin edilip de ayrılacağı sıralarda bir avukatın kendisine yönelttiği yorumla hatıralar sona eriyor: “… <em>Hakkınızda meslekdaşlar arasında epeyce dedikodu yaptık. Sizi beğenmedik. Ortaya koyduğunuz kaideleri birer zübbelik eseri olarak vasıflandırdık… Fakat yavaş yavaş biz nizama alıştık… Hatta bu nizamlama ameliyesi bize hangi işlerin peşinde hangi zamanlarda koşmak gerektiğini öğretti… Mahkemede tesis ettiğiniz bu nizam bizim yazıhanelerimizdeki hayatımız üzerinde de tesirini göstermekte gecikmedi. Belli zamanlarda müşterilerimize randevu verir hale geldik. Şimdi anlıyoruz ki bizim sıkıntımız müracaat saatlerinin azaltılmasından ileri gelmiyormuş; bizi her zaman kabul edeceğini vadeden hakimlerin belli zamanlarda iş başında bulunmamasından doğuyormuş.</em> (s. 76)”</p><p>Eserin ikinci kısmında ise her hakimin yapmaya cesaret edemeyeceği bir dürüstlükle verdiği kararları paylaşıp ilgililerin istifadesine sunuyor: “<em>Ben bu kararları vücuda getirmek için çok çalıştım; fakat şimdi görüyorum ki bunlar istediğim kadar mükemmel olmamış, buna rağmen bu kararların bizim adliyemizde yerleşmiş usullere uygun olmaması, bence bunların en kıymetli tarafını teşkil eder. Bu kararlarda adliyemizin alışık olmadığı bir çalışma sisteminin adım adım ileri gittiği, olgunlaştığı görülmektedir</em>. (Önsöz’den)”</p><p><strong>Yayınlarından Bazıları:</strong></p><p><a href="https://archive.org/details/HakimlikHatralarKemalGalibBalkr1/page/n1/mode/2up">Hakimlik Hatıraları ve Karar Örnekleri</a>, Ankara 1943</p><p>“<a href="https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/37787">Hukuk Patolojisi Müzesi</a>; Türeci Hadisesi”, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, Cilt 11, Sayı 3, 1956</p><p>“Hizmet Kusuru”, <em>Adalet Dergisi,</em> Yıl 46, Sayı 2, 1955, s. 95–100.</p><p>“Hizmet Kusurunun Sınırları”, <em>İstanbul Hukuk Fakültesi Mecmuası,</em> Cilt 26, 1961, Sayı 1–4, s. 16–33.</p><p>“İdarenin Takdir Yetkisi”, <em>Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi,</em> Cilt 11, Sayı 4, s. 134 vd.</p><p>“Uyuşmazlık Mahkemesi”, <em>Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, </em>Cilt 3, Sayı 3–4, s. 338 vd.</p><p>“Hizmet Kusuru-Şahsî Kusur Mefhumlarını Ayıran Kıstaslar”, <em>Ankara Barosu Dergisi,</em> Sayı 4, 1953, s. 299 vd.</p><p>“İdarenin Takdir Salahiyetine Dair Devlet Şurası Dava Daireleri Umumi Hey’etinin Bir Prensip Kararı”, <em>Ankara Barosu Dergisi</em>, Sayı 4–5, s. 214–215.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=98c0e7dadb70" width="1" height="1" alt=""><hr><p><a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/kemal-galibin-hakimin-hat%C4%B1ralar%C4%B1-98c0e7dadb70">Kemal Galib’in Hakimin Hatıraları</a> was originally published in <a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye">Türkçe Yayın</a> on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.</p>]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Hammerstein Ailesi’nin Suskunluğu]]></title>
            <link>https://medium.com/t%C3%BCrkiye/hammerstein-ailesinin-suskunlu%C4%9Fu-3563685bab9?source=rss-424f8ab297a6------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/3563685bab9</guid>
            <category><![CDATA[hitler]]></category>
            <category><![CDATA[tarih]]></category>
            <category><![CDATA[türkçe]]></category>
            <category><![CDATA[hammerstein]]></category>
            <category><![CDATA[weimar-cumhuriyeti]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Zübeyr Yıldırım]]></dc:creator>
            <pubDate>Sat, 01 Feb 2020 22:12:20 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2021-04-07T17:38:45.412Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h4>Weimar Cumhuriyeti’nin başarılı generallerinden biri: Kurt Freiherr von Hammerstein-Equord. Versay Antlaşması gereği genel kurmay başkanı kadrosu yok gibi görünse de, 1930&#39;da Alman Ordusu’nun (Reichwehr) son Başkomutanı olarak atanır. Cumhuriyet döneminin sona ermesiyle (1933) teamüller de bir yana bırakılarak ordu, Hitler’in istediği gibi dizayn edilmeye başlayınca Nazilerle çalışmak istemez ve görevini bırakmak zorunda kalır (1934).</h4><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/816/1*-BiYSqCCgMfdDfFrwpIYFg.jpeg" /></figure><p>Yazar Dr. <a href="https://www.everestyayinlari.com/yazar/hans-magnus-enzensberger/122666"><strong>Hans Magnus Enzensberger</strong></a>, Hitler’in mutlak iktidarına giden bir sürecin önemli isimlerinden General Hammerstein’ı ve ailesini kaleme alıyor. Philip Oltermann, yazar için “<em>Grass ve Walser’le birlikte savaş sonrası Alman edebiyatının kutsal üçlüsünü oluşturur</em>” diyor. Enzensberger, aynı zamanda bir denemeci, gazeteci, yazar, editör, yayıncı ve çevirmendir. Hatta Almanya’nın yaşayan en önemli şairi olarak kabul edilir. <a href="http://cevbir.org.tr/genel/2016-tarabya-ceviri-odulu">2016 Tarabya Çeviri Ödülü</a> sahibi <a href="http://kalemagency.com/?page_id=6323"><strong>Regaib Minareci</strong></a>’nin gayretleriyle ülkemizde Şubat 2018&#39;de Everest Yayınları’ndan dilimize kazandırılan <a href="https://www.everestyayinlari.com/kitap/hammerstein-in-suskunlugu-hans-magnus-enzensberger/360256"><strong>Hammerstein’ın Suskunluğu</strong></a>, yirminci yüzyıl Alman tarihi meraklıları için, özellikle Hitler döneminin pek bilinmeyen parçalarını bir araya getirmesi açısından önem arz ediyor.</p><p>Kurt von Hammerstein, Protestan biri olsa da koyu katolik bir ailenin kızı olan <strong>Maria von Hammerstein</strong> ile evlenir (1907). Eşinin babası, General <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Walther_von_L%C3%BCttwitz"><strong>Walther von Lüttwitz</strong></a>, tarihe, Berlin’de giriştiği başarısız darbe girişimiyle adı geçen bir şahsiyet. Ehrhardt Tugayı’nın başındayken 1919 Mart’ında kurucu iktidara karşı harekete geçse de genel grevlerle durum, sonuçsuz kalır. Girişim sırasında damadı Hammerstein’a kendisine katılmasını teklif eder ancak red cevabı alır. Girişimin başarısız olacağını anlayınca ülkeyi terk eder ve Macaristan’daki akrabalarının yanına sığınır. Lüttwitz, ülkesine ancak Hindenburg’un başkan seçilmesiyle çıkarılan aftan yararlanarak geri dönebilir (1925).</p><figure><a href="http://www.turkceyayin.net/"><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/728/1*WVJ1FMfw1QBe0aNC1mfgnA.png" /></a></figure><p>General Hammerstein, tarihi, asırlar öncesine uzanan <a href="https://www.wikiwand.com/de/Hammerstein_(Adelsgeschlecht)#/overview">soylu bir aile</a>den geliyor. Soylu ailelerin en temel özelliklerinden biri, kalabalık olmaları: dört erkek ve üç kız çocuğundan oluşan bir ailesi var. <em>Kız çocukları</em>: Marie Therese, Marie Luise, Helga; <em>Erkek çocukları</em>: Kunrat, Franz, Hildur, Ludwig von Hammerstein. Bunlardan da yirmiden fazla torun ve 42 torun çocuğu olmuştur (s. 247). Bu aileden bir tane bile Nasyonel Sosyalist çıkmamıştır.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*1xfNdPC0IRlwlYu7_SgCOg.jpeg" /><figcaption>Evlilik, Karlsruhe’de gerçekleşir (1907), <strong>(sağ altta)</strong> Maria Luise, Maria Therese ve Helga anneleriyle (1918 civarı), <strong>(sağ üstte)</strong> Hammerstein Aile Arması,<strong> (ortada) </strong>Kunrat, Hildur, Franz ve Ludwig (1929 civarı)</figcaption></figure><p>Sağ partiler, Hammerstein’ı fazla ulusçu olmamakla itham ederek ordu komutanı olarak atanmasını pek de tasvip etmezler. Savunma bakanlığında “kızıl general” namıyla bilinir. İthamlar karşısında kendisini “<em>Hepimiz sağ görüşlüyüz, ancak iç siyasette hâlihazırdaki enkaz yığınının sorumlusunun kimler olduğunu görmeliyiz. Bunlar, sağ partilerin başındakiler. Sorumlular, onlardır.</em>” diye savunur (s. 13).</p><p>Kızıl lakabının verilmesinde, girişilen bazı askeri faaliyetlerin olduğu savunulabilir. Versay sonrası her yönüyle oldukça kısıtlanan Alman ordusunun yeniden teşkil edilmesinde, Rusya’yla perde arkasından yakınlaşmalar, 1919’a kadar geriye gider. İlk ciddi ve gizli görüşmeler 1921’de başlar. Örtülü bir bütçeyle savunma bakanlığı bünyesinde kurulan özel bir birimle işler yürütülür. İş birliği konularını, personel eğitimi, savunma sanayii inşası, savaş gereçleri üretimi oluşturur. Savaş sonrasında izole edilmiş iki “parya” ülke için de bu ilişkiler önem arz eder.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*htjmCl1YLoMPffbZ3EdaTA.jpeg" /><figcaption>Kurt Freiherr von Hammerstein-Equord (1878–1943)</figcaption></figure><p>1922’de yapılan Rapallo Antlaşması bunların diplomatik yönünü güvence altına alır. Yönetimdeki <strong>Rathenau</strong>, bu yakınlaşmaların da neticesinde milliyetçi çevrelerin hedefi haline gelir ve anlaşmadan kısa bir süre sonra suikaste kurban gider. Gizli anlaşmaların ifşa olması üzerine iç politikada süren vatan hainliği tartışmalarına rağmen asker, duruma pek de aldırış etmez. Üst düzey ordu kademesinde karşılıklı ziyaretler yıllar boyu sürer. Hammerstein da 1929’da Rusya’ya uzun bir teftiş gezisine çıkar. Görev süresince çok defalar Sovyet askerleriyle bir araya gelir. Sonuncu gezi, 1 Temmuz 1933’te gerçekleşir. O’na göre: “<em>Batı eşit haklara izin vermeyi kabul etmediği sürece Alman dış politikası Rusya’dan destek arayacaktır </em>(s.125)” Ayrıca ekler: “<em>Moskova’yla ilişki kurmak, ruhunu şeytana satmak gibidir. Ama başka seçeneğimiz yok. Korku, dünya görüşü olamaz </em>(s. 126)” (Daha geniş tarihi bilgi için bkz.: s. 206 vd.)</p><p>Hammerstein, günlük işler için karargâhta oturmayı, evrak işleriyle uğraşmayı seven biri değildir. Avcılıkla meşgul olur. Tatil sürelerini uzatıp başkentin keşmekeşinden olabildiğince uzak kalır. Konyağına ve purosuna düşkündür. Doğru yönetebilmek için kendine bolca zaman ayırmaktan yanadır. İnce işler için etrafında birkaç zekası sınırlı adam tutmayı savunur: “<em>zeki, çalışkan, aptal ve tembel subaylar vardır. Genelde iki özelliğe bir arada rastlanır. </em><strong><em>Zeki ve çalışkan</em></strong><em> olanlar genelkurmaya alınmalıdır. Bir sonraki grup </em><strong><em>aptal ve tembel</em></strong><em> olanlardır; bunlar her ordunun yüzde doksanını oluştururlar ve rutin görevler için uygundurlar. </em><strong><em>Zeki ve tembel</em></strong><em> olansa en üst düzey yönetim görevlerine uygundur, çünkü bu adamın zihni berraktır ve zor kararlar karşısında sinirleri sağlam kalır. </em><strong><em>Aptal ve çalışkan</em></strong><em> olan adamdansa sakınmak gerekir; ona asla sorumluluk verilmez, yoksa belaların ardı arkası kesilmez</em>. (s. 73)”</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*AcrAb_SQ8W3UJxZgfn_mOA.jpeg" /><figcaption>Hitler’in iktidara gelmesinden önceki üç yılın siyasî aktörleri: (<strong>Solda</strong>) Brüning, Schleicher ve Hammerstein, (<strong>Sağ üstte</strong>) Schleicher ve von Papen, (<strong>Sağ altta</strong>) Brüning, Schleicher ve Hammerstein bir kaplıcada (1931)</figcaption></figure><p>Hammerstein, dönemin <strong>Heinrich Brüning</strong> ve <strong>von Papen</strong> gibi önemli siyasi figürlerinden general <strong>Kurt von Schleicher</strong> ile oldukça yakındır. İki dost, bir zamanlar aynı alayda görev yapmıştır. Schleicher, generalin kızı Maria Therese’nin vaftiz babasıdır. Siyasetin çalkantıları içinde rol kapmaya çalışan Schleicher, Reich şansölyesi olmaya ramak kalmışken Hindenburg’un, von Papen ile anlaşıp görevi Hitler’e vermesiyle kenara çekilmek zorunda kalır (Ocak 1933). Hitler’in şansölye yapılmamasıyla ilgili Hindenburg’u ziyaret eder. “<em>Avusturyalı onbaşıyı savunma bakanı ya da Reich şansölyesi yapmayı aklımdan bile geçirmem.</em>” sözüne rağmen aksini yapar başkan. Schleicher ile durumu müzakere ederler. Seçeneklerde sıkıyönetim ilan edilip Hitler’in tutuklanması da vardır. İç savaş ve genel grev gibi muhtemel sonuçlar karşısında bunun üzerinde fazla durmazlar. Böyle bir karar verse, başında olduğu ordunun bile yanında olacağından şüphelidir. İlerideki beyanlarında: “<em>Alman koyun sürüsü kendine böyle bir önder seçtiyse o zaman ceremesini çeksin</em>.” diyerek Almanların akıllanmaları için bu acı deneyimden kurtarılmaması gerektiğini ifade eder (s. 175). Hitler’e suikast fikrine de sıcak bakmamaktadır. <strong>Kont Carl Hans von Hardenberg</strong>, bir görüşmesinde bu konuda söyleneni aktarır: “<em>Alman halkı siyaset hakkında öylesine bilgisizdi ki acı zehri son damlasına kadar içmeden suikastın gerekliliğini asla kabul etmeyecekti</em> (s. 224)”</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*hsUkWkwqGFXiciWNDUU6tw.jpeg" /><figcaption><strong>(Solda) </strong>Hammerstein, aynı zamanda<strong> </strong>oğlu Ludwig’in vaftiz babası da olan Devlet Başkanı Hindenburg ile bir askerî manevrada (12 Eylül 1933), <strong>(Sağda)</strong> Hitler’le birlikte göründüğü tek fotoğrafı, piyano imalatçısı Edwin Bechstein’ın cenaze töreninde (1 Ocak 1934)</figcaption></figure><p>1929’da başkomutan olan Hammerstein, mevcut siyasi şartlarda çalışamayacağına karar vererek Aralık 1933’te istifasını sunar. Ocak 1934’te memuriyete resmen veda eder. Görevde kalmak için minnet etme derdi yoktur. Ailesiyle Berlin, Dahlem <a href="https://goo.gl/maps/iL8rj99TPJUanv1N8">Breisacherstrasse</a> 19 numaraya yerleşir. Görevini cebini doldurmadan ifa ettiğinden olacak ki emekliliğinde, küçük kızı Helga’nın tabiriyle büyük bir asilzâdedir ancak parasızdır.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*d3qsnM5We6v20B6Kt8em9A.jpeg" /><figcaption>(<strong>Sağ altta</strong>) Hammerstein görevden ayrılırken düzenlenen askerî veda töreni (1934)</figcaption></figure><p>Tam bu sıralarda Hitler’in yol arkadaşı, sayısı milyonlarla ifade edilen <strong>SA</strong> (<em>Sturmabteilung</em>) birliklerinin kumandanı <a href="https://www.britannica.com/biography/Ernst-Rohm"><strong>Ernst Röhm</strong></a>, devrimin ilk aşamasının iktidara gelmekle bittiğini, şimdi sıranın ikinci aşamada olduğunu savunmaktadır. O’na göre general kadrosu tasfiye edilmeli ve mevcut ordu kuvvetlerinin yerini, başında olduğu <strong>SA</strong> almalıdır. Ordudan yana tavır alan Hitler’i ihanetle suçlar. Bir karışıklık halinde Hindenburg’un sıkıyönetim ilan edebileceğini ve bunun da görevinin sona ermesi demek olduğunu bilen Hitler, yakın olduğu Göring ve Himmler’le tedbir almakta gecikmez. İktidar partisi olunca parti içi dengeler zaten değişmeye başlamıştır. Karşı hamle için alınan kararda, parti içinde Röhm gibi güçlü bir muhalefetin kaldırılmak istenmesi de esaslı bir nedendir. O’nun eşcinsel olması ve Fransa’dan büyük bir mali yardım aldığına dair sahte bir belge de gerekçelere eklenince operasyon başlatılır. (Bilinen bir ifadeyle devrim, kendi evlatlarını yemeye başlar.)</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*gjtgnRO22_bKJ8m4IIuxaw.jpeg" /><figcaption>Uzun Bıçaklar Gecesi’nin basına yansımaları</figcaption></figure><p>30 Haziran ve 2 Temmuz 1934 tarihleri arasında Gestapo’nun yardımını alan <strong>SS</strong> (<em>Schutzstaffel</em>) birlikleri, başta Röhm olmak üzere tüm <strong>SA</strong> üst yönetim kadrosunu ortadan kaldırır. Bu bahaneyle farklı görüşlerden bir çok politik muhalif de aynı süreçte infaz edilir. Bunlardan biri, Röhm’le ittifak ettiği söylentisi yayılan eski şansölye Schleicher’dir. Bu olay tarihte, intikam gecesi anlamındaki “<a href="https://www.wikiwand.com/tr/Uzun_B%C4%B1%C3%A7aklar_Gecesi"><strong>Uzun Bıçaklar Gecesi</strong></a>” (<em>Nacht der langen Messer</em>) olarak bilinir. Hitler bu sayede iktidarını daha da kuvvetlendirmekle kalmamış, bir yandan ordunun güvenini kazanmış, diğer yandan ilerleyen süreçte izleyeceği parti siyasetinin ipuçlarını vermiştir. Gelişmeler hakkında 13 Temmuz 1934&#39;te <a href="https://www.wikiwand.com/tr/Reichstag">Reichstag</a>’ta yaptığı konuşmada <a href="https://www.britannica.com/biography/Carl-Schmitt"><strong>Carl Schmitt</strong></a>’in söylemlerinden ilham alarak kendini “Alman halkının yüce yargıcı” olarak dahi nitelendirmiştir.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/657/1*TqILwREbs3TSlbP56WKxeA.jpeg" /><figcaption>Hitler’in, Reichstag’daki konuşmasına dair haber</figcaption></figure><p>Takvimler, 1938&#39;i gösterdiğinde Südet krizi patlak verir. Bir operasyon planına binaen Hammerstein’ın yeniden aktif göreve alınarak 4. Ordu’nun başına geçmesi öngörülür. Hitler, bu krizi fırsata çevirerek savaş çıkartmak istese de Mussolini’nin de araya girmesiyle Münih Antlaşması’nı imzalamak zorunda kalır. Bu arada Hammerstein, Batı Ordusu A Grubu komutanlığına atanır. Polonya’ya yapılacak sefer sonrası “Doğu Başkumandanı” olması planlansa da 24 Eylül 1939&#39;da kesin olarak emekli edilir. Kendisiyle çalışan <a href="https://www.britannica.com/biography/Fabian-von-Schlabrendorff"><strong>Fabian von Schlabrendorff</strong></a> bu konuda şunları belirtir: “<em>Polonya’ya karşı başlatılan seferde Fransa’dan gelebilecek destek saldırısına karşı Üçüncü Reich’ın Ren Bölgesindeki gücünü sergilemek amacıyla Hitler’in orduyu ziyaret etmesi sağlanacaktı. Kıdemli Orgeneral von Hammerstein, Hitler’i bu ziyareti sırasında tutuklayıp devirmeye kararlıydı</em>. (s. 237)” Emekliliğe sevk kararında, Hitler’in bu plandan bir şekilde haberdar olmasının etkili olduğu düşünülür.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/585/1*MCA-dB55Q2BNNap1pY0f3g.jpeg" /><figcaption>Hammerstein’ın Cenaze Töreninden</figcaption></figure><p>Hammerstein, 20 Temmuz 1944’te gerçekleşen darbe girişiminin hazırlıklarında da yer alır. Ancak Nisan 1943’te kanserden ölmesi, sonucu görmesine engel olur. Vefatının ardından askeri tören yapılması ve gazi mezarlığı’na defnedilmesi, ailesi tarafından kabul edilmediği için sade bir törenin ardından Steinhorst’ta toprağa verilir.</p><p>Kurt von Hammerstein, 20 Temmuz’daki başarısız suikast ve darbe girişiminin sonuçlarından kendisi kurtulmuş olsa da ailesi kurtulamaz. Hammerstein ailesinin üzerindeki koruma kalkanı, sanki bu tarihle birlikte ortadan kalkmış gibidir.</p><p>20 Temmuz’a kadar Hitler’i indirmeye yönelik çok defalar girişimlerde bulunulmuş ancak ilk defa bu derece büyük bir plan uygulamaya konulabilmiştir. Buna göre, Kurt İni’nde bulunan Hitler, bir toplantı sırasında bombalı saldırıyla öldürülecek ve aynı gün Albay <a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/Claus_von_Stauffenberg"><strong>Claus von Stauffenberg</strong></a> ile diğer komplocular, Berlin’de Hitler’in ölümünü meşru bir gerekçe olarak göstererek “<strong>Valkyrie</strong>” operasyonunu başlatacaktır. Rejime karşı bir tehdit oluştuğu bahanesiyle yeni bir hükûmet kurulacak ve böylelikle Nazilerin tasfiye edilme süreci başlatılacaktır.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*zBfPFS1QFOe7sEeFthX-hA.jpeg" /><figcaption>(Üstte) Kurt İni’nde olay mahallini inceleyen Hitler ve Mussolini</figcaption></figure><p>Patlamanın neticesi kesinleştirilmeden Berlin’de operasyon başlatılır ve yeni hükûmet ilan edilir. <a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/Georg_Elser"><strong>Georg Elser</strong></a>’in talihsizliği, bu tertipte yer alanları da takip etmektedir. Kısa sürede Hitler’in ölmediği, patlamadan ufak tefek yaralarla kurtulduğu ortaya çıkınca darbe girişimine katılanlara karşı tutuklamalar ve infazlar başlar. Büyük bir soruşturma dalgası başlatılır. İlk olarak, girişimin koordinasyon merkezi olan <a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/Bendlerblock"><strong>Bendlerblock</strong></a>’ta, devlet başkanı olması planlanan Orgeneral <a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/Ludwig_Beck"><strong>Ludwig Beck</strong></a>, bir astsubay tarafından vurulur. Ardından Ersatzheer komutanı Kıdemli Orgeneral <a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/Friedrich_Fromm"><strong>Friedrich Fromm</strong></a>’un topladığı harp divanı, diğer üst düzey darbecilerin kurşuna dizilmeleri kararını verir. Girişimin seyrine göre bir aşamaya kadar ikili tutum sergileyen Fromm da ordudan uzaklaştırılmaktan kurtulamaz ve yaklaşık bir yıl sonra idam edilir. Kayıtlarda, bu girişim kapsamında yürütülen soruşturmalar neticesinde <strong>7 bin</strong> civarında insanın tutuklandığı ve bunlardan <strong>4980</strong>’inin infaz edildiği geçmektedir.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*KEp6C3hxY3ok0HwAZ2DN5g.jpeg" /><figcaption>Bendlerblock’ta 20 Temmuz darbesini yapanların infaz edildiği avludan görüntüler. Olayın yıl dönümlerinde bu girişime katılanlar, törenle anılmaktadır.</figcaption></figure><p>Hammerstein’ın Berlin’de o dönem aktif görevde olan oğlu <strong>Ludwig</strong>, girişimde yer alan askerlerden biridir. Başarısızlık üzerine çocukluğundan beri iyi bildiği Bendlerblock’tan bir şekilde yakalanmadan kaçmayı başarır. Ludwig, Rus işgaline kadar, Berlin’de Oranienstrasse 36 numarada bir eczacı bayanın evinde gizlenir.</p><p>Diğer oğlu <strong>Kunrat von Hammerstein</strong>, girişime fiilen katılmayan malul bir asker olduğu halde Gestapo’nun soruşturma listesine alınır. Olay günü Berlin’de bile değildir. Savaş sonuna kadar Köln’de saklanmak zorunda kalır.</p><p>İki kardeş, 22 Aralık 1944&#39;te resmî olarak arananlar listesine alınır.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/316/1*hEZz6h_poxxacE-TXHAQUg.jpeg" /><figcaption>Kunrat ve Ludwig için çıkarılan arama ilanı</figcaption></figure><p>Ailenin diğer üyelerinden küçük kardeş <strong>Franz</strong>, Gestapo tarafından tutuklanır. <strong>Helga</strong> da tutuklanır ama çok geçmeden salınır. Anneleri <strong>Maria</strong> ve en küçük kızı <strong>Hildur</strong>, birlikte yakalanır ve hapsedilirler.</p><p>Ailenin bu süreçlere tabi tutulmalarında temel dayanak, Himmler’in uygulamaya koydurduğu “<em>Kan Bağına Bağlı Tutuklama</em>” olarak bilinir. Himmler’in, muhtemel yenilgiye hazırlık olarak galip devletlerle pazarlık yapabilmek için işlemeye başlayan bir planıdır aslında gerçekte olan. Buna göre Alplerde bir kale inşa edilecek ve “ünlü” kabul edilen esirler (rehineler) buraya alınacaktır. Bu esirlerin içinde sadece Almanlar yoktur. On yedi farklı devletten siyasetçiler, yüksek rütbeli askerler, sanayiciler, din adamları … bu gruptadır. Yani mesele sadece 20 Temmuz girişimine katılanlarla ve aileleriyle sınırlı değildir.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/542/1*7xIy6uXaPEb60__yuJJJ3w.jpeg" /></figure><p>Maria von Hammerstein’ın içinde olduğu esirler, galip devletlerin iyice yaklaşmaları üzerine çokça yer değiştirirler. Flossenburg, Regensburg, Dachau, Innsbruck ve nihayetinde Niederdorf. Amerikan ordusunun Niederdorf’u almasıyla anne-kız serbest kalır. Capri Adası’na nakledilirler. Ancak Haziran 1945&#39;te Frankfurt’a dönebilirler.</p><p>Franz, 1945&#39;te, Dachau’da bir grupla güneye yürütüldükten sonra 30 Nisan’da bir çiftlik kilerine kapatılmıştır. Bir gün sonra gelen Amerikan askerlerince kurtarılarak Münih’e getirilir.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*crBR5iRx-3Y1Y_gCfIg1uQ.jpeg" /><figcaption><strong>(Sol üstteki 2 fotoğraf) </strong>Franz, <strong>(Sol alttaki 2 fotoğraf)</strong> Ludwig, <strong>(Sağ alt)</strong> Marie Therese, <strong>(Sağ üstteki 2 fotoğraf)</strong> Marie Lusie ve Kunrat</figcaption></figure><p>“Hammerstein’ın Suskunluğu”, aile üyelerinin hayatının kalan kısımları ve eserin hazırlanma süreci hakkında detaylı bilgilerle sona eriyor. Kızlarının Rusya lehine ajanlık maceraları, Rusya’nın başta Hammerstein ve çocukları hakkında yürüttüğü siyaset ve Alman tarihine ait önemli nice detayların yer aldığı bu eser <strong>340</strong> sayfadan oluşuyor. Resmî kaynaklara oldukça sık başvurulmuş, fotoğraf arşivinin gücünden yararlanılmış. Çok alışık olmadığımız bir yöntem olarak ölülerle röportajlara yer verilmiştir. Yazarın bu eseri yazarken rastladığı belki de en önemli sorun, Hammerstein ailesinden hayatta kalanlarla yaptığı görüşmelerde, işine yarayacak bilgileri alamamasıdır:</p><p>“<em>Hammerstein’ların suskunluğu her durumda aile dışındaki herkese kapalı olan bir anlaşmanın eseridir. Geriye, dillendirilmemiş bir parça kalır ki, onu da hiçbir biyografi çözemez; ama asıl önemli olan bu parçadır belki de</em>…”</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*syZ_oD4MwkC-Vv8pVy4HTQ.jpeg" /><figcaption>Kitabın Türkçe, İngilizce ve Almanca baskıları</figcaption></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*rGkRWl2cxwOAtEFeQaSrnA.jpeg" /><figcaption><strong>(Solda)</strong> Yazar Dr. Hans Magnus Enzensberger, <strong>(Sağda) </strong>Eseri Türkçe’ye çeviren Regaib Minareci</figcaption></figure><p><strong>Konuyla ilgili diğer yazıları okumak isterseniz:</strong></p><ul><li><a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/bir-alman%C4%B1n-yar%C4%B1m-kalan-hikayesi-53f6536562e2">Bir Alman’ın “Yarım Kalan” Hikayesi</a></li><li><a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/hitlerin-yarg%C4%B1-daki-sil%C3%BCeti-roland-freisler-3c4e83ff2b61">Hitler’in Yargı’daki Silüeti: Roland Freisler</a></li><li><a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/bo%C4%9Fazi%C3%A7ine-s%C4%B1%C4%9F%C4%B1nan-bir-hukuk%C3%A7u-ernst-eduard-hirsch-6f464d1af06c">Boğaziçine Sığınan Bir Hukukçu: Ernst Eduard Hirsch</a></li><li><a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/ac%C4%B1nas%C4%B1-almanlar%C4%B1n-hikayeleri-77abb1bceb2">Acınası Almanların Hikayeleri</a></li></ul><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=3563685bab9" width="1" height="1" alt=""><hr><p><a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/hammerstein-ailesinin-suskunlu%C4%9Fu-3563685bab9">Hammerstein Ailesi’nin Suskunluğu</a> was originally published in <a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye">Türkçe Yayın</a> on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.</p>]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Hitler’in Yargı’daki Silüeti: Roland Freisler]]></title>
            <link>https://medium.com/t%C3%BCrkiye/hitlerin-yarg%C4%B1-daki-sil%C3%BCeti-roland-freisler-3c4e83ff2b61?source=rss-424f8ab297a6------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/3c4e83ff2b61</guid>
            <category><![CDATA[yargı]]></category>
            <category><![CDATA[türkçe]]></category>
            <category><![CDATA[roland-freisler]]></category>
            <category><![CDATA[hitler]]></category>
            <category><![CDATA[özel-mahkeme]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Zübeyr Yıldırım]]></dc:creator>
            <pubDate>Wed, 01 Jan 2020 11:26:52 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2026-03-01T20:20:39.431Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h4>Yazar Helmut Ortner, 1933–1945 arasında Hitler’in yargı sisteminde yaşananları ve mağlubiyet sonrasını, Nazi rejiminin özel mahkemesi Halk Adalet Divânı (<em>Volksgerichtshof</em>) Başkanı Roland Freisler’i merkeze alarak anlatıyor.</h4><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*6QKVAatt6wfSyO5Cdm49ow.jpeg" /><figcaption>Kapıları Açan Sihirli Kelimeler: “Alman Halkı Adına!”</figcaption></figure><p><strong>Cellat</strong> (Hitler’in Hizmetindeki Katil, Roland Freisler), <a href="http://agorakitapligi.com/">Agora Kitaplığı</a>’nda <a href="http://emrahcilasun.com/"><strong>Emrah Cilasun</strong></a>’un titiz çevirisiyle 2013&#39;te ülkemizdeki okurlarla buluşmuştu. Yazar <strong>Helmut Ortner</strong>’in, <a href="http://www.adimlar-schritte.net/tr/">Adımlar / Schritte Projesi</a> kapsamında Hitler dönemine ilişkin başka yayınları da var: Georg Elser’i anlattığı <strong>Suikastçi</strong>, ABD’deki iki İtalyanın hikayesini anlattığı <strong>Sacco ile Vanzetti</strong>. Bunların dışında dilimize çevrilen <strong>Eğer Devlet Öldürürse </strong>(2017) idam cezalarını, <a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/ac%C4%B1nas%C4%B1-almanlar%C4%B1n-hikayeleri-77abb1bceb2"><strong>Acımasızca Alman</strong></a> (2020) ise Hitler diktatörlüğünde failleri ve kurbanları irdeliyor.</p><blockquote>Ortner’e göre <strong>Cellat</strong>’ın <strong>konusu</strong>, “Suç ve kefaret, başarısızlık ve korkaklıktır. Cesaret, samimiyet ve direniştir. Failler ve kurbanlardır. Yok saymak ve unutmak, ret ve inkar ve de hatırlamaktır.” Bu kitabın <strong>temel mesajı</strong> ise Halk Adalet Divânı (Volksgerichtshof) gibi insanı aşağılayan bir yargı kurumunun, hukukçuların itaatkâr desteği ve katkısı olmaksızın var olamayacağıdır. (s. x)</blockquote><p>Yazar, Nasyonal Sosyalist anlayışı tavizsiz bir şekilde uygulayan özel bir infazcı olması hasebiyle Freisler’i cellat olarak adlandırmış olsa gerektir. O sadece bir hâkim değildir: avukat, devlet memuru, yazar ve hâkim sıfatlarıyla rejim kanunlarını acımasız bir ruh haliyle hazırlayan, yorumlayan ve de uygulayan bir şahsiyettir.</p><p><strong>Margot von Schade</strong>, 20 Temmuz’un faillerini methetme gafletinde bulunur. Bununla da yetinmez Führer’i aşağılar. Günahını(!) bir Rus’la siyasi nitelikte sohbet ederek daha da büyütür. 17 Kasım 1944&#39;te ana duruşması yapılan davanın konusu bunlardır. Hüküm, idam cezasıdır.</p><p>Tramvayda, uçaklardan atılan İngiliz bildirilerine dayanarak halkın devrim yapması gereğinden bahseden maden işçisi <strong>Dietrich Tembergen</strong>, 7 Ocak 1943&#39;te; <em>Mussolini’nin devrilmesinden kısa bir süre sonra bir banka şubesinde Hitler’in de istifa etmesi gereğinden, ve hatta kurşuna dizilmesi gereğinden ve bunu kimse yapmazsa bizzat kendisinin yapabileceğinden bahseden işletme şefi </em><strong>Wilhelm Alich</strong><em>, 29 Eylül 1943&#39;te</em>; Sahibi olduğu berber dükkanına gelenlere bölücü kışkırtmalar yapan <strong>Bernhard Firsching</strong>, <em>30 Eylül 1943&#39;te; Danzig’de sokak ortasında bölücü ifadelerle Führer’in sonunun da tıpkı Mussolini gibi olacağını ve kendisinin Ocak ayını göremeyeceğini iddia eden</em> <strong>Georg Jurkowski</strong>, 14 Ekim 1943&#39;te ölüm cezalarına çarptırıldılar. Günümüzde filmlere de konu olan 1943&#39;teki <strong>Sophie Scholl</strong> ve <strong>Beyaz Gül Hareketi</strong> davaları ile 20 Temmuz 1944 tarihli darbe girişimini yapanların ve destekçilerinin yargılandığı davalar hep aynı sonla neticelendi (s. 102 vd., 157 vd.). Bunlar gibi daha niceleri de… Hepsinin ortak noktası yargılamayı yapan 1. Daire heyet başkanının Roland Freisler olmasıdır.</p><p>Burada zikredilen mahkûmlardan sadece <strong>Margot von Schade</strong>, kesinleşmiş idam cezasının, yoğun Rus taarruzuyla ertelenmesi nedeniyle ölümden kurtulur ve 3 Mayıs 1945&#39;te tahliye edilir. O’nu kurtaran, rejimin ecelinin, kendi cezasının infazından önce gelmesidir.</p><figure><a href="http://www.turkceyayin.net/"><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/728/1*WVJ1FMfw1QBe0aNC1mfgnA.png" /></a></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*lZPbjIIzNJxRdfXEMgnrvA.jpeg" /><figcaption>Divân’ın halef-selef başkanları bir arada: (Solda) Otto Georg Thierack, (Sağda) Roland Freisler (1942)</figcaption></figure><p><strong>Roland Freisler</strong>, 30 Ekim 1893 Celle doğumludur. Liseyi Kassel’de tamamlar ve Jane Üniversitesi’nde hukuk fakültesine başlar. 1914&#39;te savaş çıkınca orduya katılır. Ruslara esir düşer. 1917 Ekim Devrimi sonrasında kendisine Moskova yakınlarındaki bir esir kampının idaresi verilir ve böylelikle kamp komiseri olur. Kampta yönetici vasfıyla geçirdiği bu süre nedeniyle kendisi reddetse de Nazi sicilinde daima Bolşevik geçmişi olup olmadığına dair bir soru işareti hep kalmıştır. Ülkesine ancak Temmuz 1920&#39;de dönebilir.</p><p>Kassel’e dönüşün ardından hukuk eğitimini ve doktorasını tamamlar (1921). Berlin’deki büyük hukuk lisansını bitirip sınavını başarıyla verir (1923). Kardeşiyle birlikte Kassel’de bir avukatlık bürosu açar ve aralarındaki işbölümü gereği yalnızca ceza davalarına bakar. 24 Aralık 1924&#39;te yolunda canla başla mücadele edeceği partisine 9679 kayıt numarasıyla ismini yazdırır.</p><p>Ülkede, Mart 1933&#39;te yapılan seçimler sonrasında Hitler’in düzeni daha da hızlanarak tesis edilmeye çalışılır. Bu inşa aşamasındaki görev dağılımında Freisler de unutulmaz. Bir mektupla Berlin’e çağrılır: Henüz kırk yaşındayken Prusya Adalet Bakanlığı’nda müdür olarak görevlendirilmiştir. Çok geçmeden de 1 Temmuz 1933&#39;te Prusya Adalet Bakanlığı Müsteşarlığı, 1 Temmuz 1934&#39;te ise İmparatorluk Adalet Bakanlığı Müsteşarlığı görevlerine başlar.</p><p>20 Ocak 1942&#39;de yahudi sorununun nihai olarak nasıl çözüleceğini belirleyen <a href="https://www.wikiwand.com/en/Wannsee_Conference"><strong>Wannsee Konferansı</strong></a>’na, bakanlığını temsilen katılır.</p><p>Ocak 1941&#39;de Adalet Bakanı <a href="https://www.wikiwand.com/en/Franz_G%C3%BCrtner"><strong>Franz Gürtner</strong></a>’in ölümü nedeniyle boşalan koltuğa bir süre <a href="https://www.wikiwand.com/en/Franz_Schlegelberger"><strong>Franz Schlegelberger</strong></a> vekalet eder. İzleyen ağustos ayında Halk Adalet Divânı Başkanı <a href="https://www.wikiwand.com/en/Otto_Georg_Thierack"><strong>Otto Georg Thierack</strong></a>, bakanlık makamına atanınca O’ndan boşalan başkanlık koltuğuna Freisler uygun görülür. 20 Ağustos 1942&#39;de Halk Adalet Divânı’nın başına geçer. Kariyerinde yükseldiği bu son göreve, Berlin’e yapılan bir hava bombardımanında yine mesai sırasında ölmesine kadar devam eder (3 Şubat 1945).</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*vYxAgh2BvEoTOJCCNrvy0w.jpeg" /><figcaption>Roland Freisler (1893–1945)</figcaption></figure><p>Halk Adalet Divânı (<em>Volksgerichtshof</em>) gibi bir mahkemeye neden ihtiyaç duyulduğu sorusunun temelinde, mevcut yargı organları ve yargılama usulleriyle yeni tesis edilen rejimin doku uyuşmazlığı gösterilebilir. Bu yönde adımlar atılmasında belki de ilk tetikleyici olay, <strong>Reichstag Yangını</strong> nedeniyle yargılananlar hakkında verilen mahkeme kararlarına duyulan tepki olmuştur. Beş sanık hakkındaki dava, 21 Eylül 1933&#39;te İmparatorluk Mahkemesi’nde görülmeye başlanır ve 23 Aralık’ta karar verilir. Buna göre sadece bir sanık (<strong>Van der Lubbe</strong>) ölüm cezasına çarptırılırken diğer dört sanık tahliye edilmiştir. Naziler rahatsız olur: <strong>Deutsches Recht</strong> (Alman Adaleti) Dergisi, mahkeme kararını yanlış olarak niteler, Hitler ise gülünç bulur. 23 Mart 1934 tarihli bakanlar kurulu toplantısında ihtiyaca(!) cevap verecek nitelikte özel bir mahkeme kurulmasına karar verilir. Bir ay sonra da kuruluş kanunu çıkarılır. (s. 23)</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/335/1*zOdjMdeTWSDXyD8oLmHecQ.jpeg" /><figcaption>Uzun Bıçaklar Gecesi’nin basınımıza yansıması (Hakimiyeti Milliye, 1 Temmuz 1934 Pazar)</figcaption></figure><p>Açılış hazırlıkları biraz çalkantılı bir zamana denk gelir. Devrimin kendi evlatlarını yediği “<a href="https://www.wikiwand.com/tr/Uzun_B%C4%B1%C3%A7aklar_Gecesi"><strong>Uzun Bıçaklar Gecesi</strong></a>” olarak bilinen tarihi gelişmede, 30 Haziran ve 2 Temmuz 1934 tarihleri arasında Gestapo’nun yardımını alan SS (<em>Schutzstaffel</em>) birlikleri tarafından başta <strong>Ernst Röhm</strong> olmak üzere tüm SA (<em>Sturmabteilung</em>) üst yönetim kadrosu ortadan kaldırılır. Bu bahaneyle eski şansölye <strong>Schleicher</strong> gibi pek çok politik muhalif de aynı süreçte infaz edilir. 200&#39;den fazla insan, hem de tutuklama, yargılama gibi gereksiz(!) formaliteler olmaksızın... Hitler, bu olayların ardından <strong>13 Temmuz</strong>’da, <a href="https://www.wikiwand.com/tr/Reichstag">Reichstag</a>’ta yaptığı konuşmanın bir yerinde kendini “<strong>Alman halkının yüce yargıcı</strong>” olarak niteler.</p><p>Halk Adalet Divânı’nın açılışı, özel bir mahkemeye yaraşır şekilde bu olağanüstü dönemde olur: <strong>14 Temmuz 1934</strong>. Törende Adalet Bakanı <strong>Franz Gürtner</strong>’in konuşmasını müteakiben üyeler, yemin eder. En yaşlı üye sıfatıyla Dr. <strong>Fritz Rehn </strong>geçici başkan atanır. Görev alanına giren suçlar, çok önceden <strong>24 Nisan</strong> tarihli bir kanunda belirtilmiştir: “<em>cebir ve şiddetle ülkenin varlığını ve anayasal sistemini ortadan kaldırmak, cebir ve şiddetle eyaletlerden birinin ayrılması veya anayasal sistemin ortadan kaldırılması, İmparatorluk Cumhurbaşkanı’na saldırı, özellikle ağır savaş mühimmatına zarar vermek ve İmparatorluk Hükûmeti’nin ya da eyalet hükûmetlerinin üyelerine yönelik cinayet ve cinayete teşebbüs etmek</em>.” (s. 17) Hitler mutludur, zira 1924&#39;te Kavgam’da yer verdiği, kendisine güvenilebilir ve tam anlamıyla Nasyonal Sosyalist bir mahkeme artık ete kemiğe bürünmüştür.</p><p>Divân’ın kuruluş kanununda belirtilen yetki (görev) sahası olduğu gibi kalmamış, yıllar geçtikçe ihtiyaç oldukça sürekli genişletilmiştir. Mesela, 1935&#39;te “savaş mühimmatına zarar vermek”, “vatana ihanet ve cebir şiddetle eyaletlerden birinin ayrılması veya anayasal sistemin ortadan kaldırılması suçunu ihbar etmemek” suçları ihanet gibi değerlendirilerek cezalandırılmaya başlanır. (Kitapta kapsamın genişlemesi hakkındaki liste için bkz.: s. 76) Tabii olarak yetkilerin (görevlerin) genişlemesiyle beraber diğer mahkemelerle yetki (görev) çatışmaları ortaya çıkar. Bunlar genelde Divân lehinde karara çözümlenir. İş artık öyle bir noktaya gelir ki savaş ortamının da etkisiyle ordu mensuplarının işledikleri de dahil bütün siyasi suçların sadece Halk Adalet Divânı ve özel yetkili mahkemeler tarafından yargılanması bizzat Hitler tarafından emredilir (20 Eylül 1944). (s. 77)</p><p>Zamana yayılı olarak Divân’ın bu denli güçlenmesi, aynı zamanda sanık haklarının ve müdafilerinin, diğer bir ifadeyle savunmanın alanını sürekli olarak daraltır, en temel haklar bile kullanılamaz hale gelir. Mesela ön kovuşturma aşamasının şartları gevşetilir, tutuklama halinin incelenmesi işlemi kaldırılır, mülkiyete el koyma yetkisi genişler… Hiç kimse avukatsız bırakılmaz ancak sanık, avukat seçiminde kısıtlanır. Yani avukatın, mahkeme başkanının iznine tabi olarak görevini ifa edebildiği bir uygulamaya geçilir. Hatta avukatlar, savunma görevlerini yaparken “<em>Alman olmayan, sağlıklı halk duygusuna aykırı hukukî görüşleri</em>” dile getirmemeleri konusunda ‘uyarılabilir’ bir ortama sürüklenirler (s. 81).</p><p>28 Haziran 1939 tarihli bir direktif, iddianamelerde savunma açısından kısıtlayıcı bir düzenlemeyi başlatır: İddianamelere erişim kısıtlanır. Avukatlara sunulan iddianamelere dosyadaki gizli bölümler konulmamaya başlanır. Avukatlar, sadece ana duruşma öncesi tüm dosyayı görebildikleri için savunma görevine yeterince hazırlanamamış olurlar. Duruşmanın hemen sonrasında da iddianame suretini geri vermeleri gerekir. Sanığa iddianame verilmesi yerine iddianamenin avukatına tebliğ edildiği bilgisi verilmekle yetinilir… (s. 82)</p><p>Dönemin puslu şartlarında, Alman Hâkimler Birliği, Alman Noterler Birliği, Alman Avukatlar Birliği, yaptıkları açıklamalarla ve işlerle Nazi idaresine desteklerini ifade ederler. En azından ayak bağı olmayacaklarını ortaya koyarlar. Rejimin ‘tek’lik vurgusu yargı sisteminde de hissedilmeye başlar. Hâkimlerin azledilmeyeceği teminatı çok açık bir şekilde dillendirilse de bağımsızlıkları hakkında kimse vaatte bulunmamaktadır. İlk adım, yargıda <strong>ârileştirme</strong> girişimleriyle başlar. 1 Nisan 1933&#39;te Yahudi Boykotu yapılması, ardından 7 Nisan’da memurluk şartlarının yeniden düzenlenmesine ilişkin bir kanun çıkarılması, sonraki gelişmelerin de habercisidir. Hiçbir gerekçe göstermeden yapılan tasfiyeler karşısında yargı mensuplarının âri kısmı, olanları ses çıkarmadan izlemekle yetinir. Cumhuriyetçi Hâkimler Birliği yasaklanır. <strong>Nasyonal Sosyalist Hukukçular Birliği</strong>’nin yıldızının parlaması, Alman Hâkimler Birliği’nin varlığını da anlamsız hale getirir. Bu yeni birliğin, yıl başında sadece 1600 olan üye sayısı, 1933 sonunda 30 bini bulur. Hatta yoğun talep karşısında bir süre sonra kayıt işlemleri durdurulur. O yıl Leipzig’de düzenlenen Alman Hukukçular Günü kutlamalarına 20 binden fazla hukukçu katılır.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/569/1*1gNezaV_S0mqt1WAO_l4_Q.jpeg" /></figure><p>Yargıdaki bu inşa çalışmalarına sadece hâkimler, avukatlar değil, <strong>Carl Schmitt ve Otto Koellreuther </strong>gibi hukukçu öğretim üyeleri de destek verir. Yeni “hukukî” düzenin teorik altyapısı da bu şekilde en yüce hâkimin etrafında yükselmeye başlar. Yargıdaki ârileştirme, akademide de yaşanır: sadece Nisan 1933&#39;te hukuk alanında çalışan 378 bilim insanının yaklaşık üçte biri görevlerinden olur. Yerlerini davaya sâdık olanlar alır. (s. 51) Avukatlar açısından da durum farksızdır: memurluk hakkındaki kanun yürürlüğe girdikten sonra 1500 avukatın ruhsatı iptal edilir. Âri olmayan avukatlarla ortak bir büro açmak, dava takip etmek ya da onlarla vekalet sözleşmesi yapmak gerilerde kalmıştır.</p><p>O meşhur slogana böylelikle bir ilave daha yapılmış olur: “<strong>Bir Halk, Bir İmparatorluk, Bir Führer ve Bir Yargı</strong>”</p><blockquote><strong>Devrim, hukuk devletine özgü tahditleri ve sınırlamaları tanımaz; hukuk devleti ilkesi uyarınca kurulmuş bir devlet ve hukuk düzenine karşı yöneldiğinde tüm bunları rafa kaldırır… Devrim devletin hukukunun olduğu kadar hukuk devletinin de sıfırlandığı noktadır. Devrim, hiçbir şeyle bağlı olmayan devrimci adaletin kendini gösterdiği andır. </strong>(<a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/Bernhard_Schlink">Bernhard Schlink</a>, <a href="http://zoekitap.com/kitap/gecmise-iliskin-suc-ve-bugunku-hukuk/"><em>Geçmişe İlişkin Suç ve Bugünkü Hukuk</em></a><em>,</em><strong> </strong>s. 50)</blockquote><p>İnşa edilen yargı düzeninde 1871&#39;den kalma ceza kanununu elden geçirmek de bir zaruret olur. Bu görev, Fresler’in omuzlarındadır. Hitler, temel noktaları çoktan işaret etmiştir: <em>kanunun kaygı merkezi birey değil halk olmalıdır, huzuru bozan güçlerin tasfiyesi ve kusurlu haksızlığın kefareti esas olmalıdır.</em> (s. 55) Freisler’in Nasyonal Sosyalist prensiplerle hazırladığı tasarıda, neredeyse her suçluyu devlet düşmanı mertebesine çıkaran bir anlayışla ceza hükümlerinin kapsamı oldukça genişletiliyordu. Temel hedef, devlet düşmanlarını yaşatmak yerine yok etmekti. Bu tasarıya birkaç cılız itirazdan başka ses çıkaran olmaz.</p><p>Freisler’in hedefinde seri çalışan ve ağır hükümler veren bir yargı vardır. Bir yazısında şu satırlar bu düşüncesini teyid eder: “<em>Yirmi dört saat içerisinde dava açılmalı… Ardından gelen diğer yirmi dört saat içerisinde karar verilmiş olmalı… Ve derhal suçlu cezasını çekmiş olmalı… Hafifletici sebeplerin kural sayıldığı zaman artık geride kalmış olmalı…</em>” (s. 59)</p><p>Müsteşar sıfatıyla sadece idari işler yapmaz, çok sayıda makale yayınlar. Bir anlamda yargının gidişatını şekillendiren fikirlerini, bu yayınlarla umuma duyurmaktadır.</p><p>Ortner, Freisler’in düşünce dünyasını temellendiren üç faktörün olduğundan bahseder, ki bunlar bilinirse Halk Adalet Divânı’nın tarihi ve pratiği daha iyi anlaşılır: <strong>Birincisi</strong>, Almanya’nın 1. Dünya Savaşı’nda cephe gerisinde yaşadığı ve yenilgiye sebep olan ihanet (<em>hançer efsanesi</em>) bir daha asla yaşanmamalıdır. <strong>İkincisi</strong>, artık bireyler ve sınıflar yoktur, halk vardır. Hukuk ve yargı da düzenin araçları olarak (<em>mümkünse aşırı şiddetle</em>) sadece halka hizmet etmelidir. <strong>Üçüncüsü</strong>, Führer’in konumu, sınırlamalara tabi olmayan mutlak bir düzeydedir (<em>Führer Prensibi</em>). Emirlerine kayıtsız itaat edilmelidir. O’nun iradesi, tüm eylemlerin ölçeğidir. (s. 63)</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*EyuECuYREPx2t1gmZ7-WZQ.jpeg" /><figcaption>20 Temmuz’a ilişkin dava duruşmalarından fotoğraflar. (Sağ üstte) Yargılamanın yapıldığı salonun günümüzdeki durumu</figcaption></figure><p>Freisler’e göre hukukçunun kim olacağını artık adalet sistemi değil, parti belirlemelidir. Şu üç şart bunda esas alınmalıdır: (1) Aday, yargının yoğun iş temposuna dayanabilmesi için sağlıklı olmalıdır, (2) Adayın, âri bir Alman olduğu şüpheye yer vermeyecek şekilde belgelenmelidir, (3) Adayın Nasyonal Sosyalist yönetici özelliklerine sahip olduğu ispat edilebilmelidir. (s. 69)</p><p>Günümüze ulaşan görüntülerden rahatlıkla anlaşıldığı üzere Freisler, mahkeme salonunu adeta siyasi bir sahne olarak kullanır. Otoriter bir şekilde ve kanundaki usullere uymaksızın yönettiği duruşmalarda sanıklara bağırır, hakaret eder, avukatları figüran haline getirir (<em>Bu konuda, yazının sonunda paylaşılan ilk video görüntülerine bakılabilir</em>)… Karar gerekçelerini bizzat kendisi dikte ettirir, kimseye bırakmaz. (s. 115)</p><blockquote><em>Bir dönem Alman Hukuk Akademisi Başkanlığı ve (1940&#39;tan itibaren) Polonya Genel Valiliği görevi yapan Dr. Hans Frank bir hitabında şöyle der:</em></blockquote><blockquote><strong>“Nasyonal Sosyalizm karşısında hukuk bağımsızlığı yoktur. Vereceğiniz her kararda önce kendinize şunu sorunuz: «Benim yerimde Führer olsa nasıl karar verirdi?» Her kararda şunu söyleyiniz: «Bu karar Alman halkının Nasyonal Sosyalist vicdanıyla uyuşuyor mu?» İşte o zaman. Nasyonal Sosyalist halk devletinin birliğine karışmış ve Adolf Hitler iradesinin ölümsüzlüğünü tanımış olarak Üçüncü Alman İmparatorluğu’nun otoritesini kendi karar alanınızda her zaman için sağlayacak bir temel buldunuz demektir.”</strong>(William Shirer, Nazi İmparatorluğu, Cilt 1, Çev: Rasih Güran, İstanbul 1970 s. 426)</blockquote><p>Müttefiklerin Alman topraklarına doğru batıdan ve doğudan ilerlemeleri sürerken Freisler, işini hiç ihmal etmeden aynı ciddiyette ifa etmeye devam eder. 1943&#39;te Halk Adalet Divânı binası saldırılarda hasar görünce mahkemenin bir kısmı Potsdam’daki Asliye Mahkemesi’nin olduğu mekana taşınır. Savaşta iç cephenin muhafazası adına yargılamalarda zaman kaybetmeden davaların sona erdirilmesi ve infazların en hızlı şekilde gerçekleştirilmesi benimsenir. Cesetler bile artık yakınlarına teslim edilmez (s. 182).</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/854/1*x2uSxecP1mxExqrrFXo2qA.jpeg" /><figcaption>Halk Adalet Divânı binasının Savaş Sonrası Durumu, Viktoriastraße-Berlin (1951)</figcaption></figure><p>1 Şubat 1945&#39;te Kızıl Ordu’nun Oder Nehri’ni geçtiği haberi gelir. Freisler, o aralar 20 Temmuz’la bağlantılı olan ‘Kreisauer Çevresi’ üyelerine karşı açılan davayla ilgilenmektedir. Cumartesi olmasına rağmen mesaiye devam ettiği 3 Şubat’ta, mahkeme binasında önündeki duruşmayı yönetirken hava saldırısı alarmı verilir. Şehrin üzerine 700 bombardıman uçağı tarafından 3 bin tondan fazla patlayıcı bırakılır. Sadece 3 Şubat günü, Berlin’de 20 binden fazla insan, bu bombardıman esnasında can verir. Ölenlerden biri de Freisler’dir. Bakanlık basın dairesinden terör saldırısında başkanın öldüğü haberi geçilir. Az kişinin katıldığı sade bir törenle defnedilir. Koltuğuna Dr. Harry Haffner atanır ve mahkeme, çalışmalarına kaldığı yerden devam eder (s. 195). Ne de olsa ‘<em>kamu hizmetlerinde süreklilik</em>’ esastır !</p><p>30 Nisan’da şehrin işgali neredeyse tamamlanır. Mayısın ilk günleriyle savaş sona ererken Divân’ın hukukî varlığı da cebren sona erdirilmiş olur.</p><p>Halk Adalet Divânı, altı dairesiyle toplamda 5243 ölüm cezası, 7768 hapis cezası ve 1089 beraat kararı vermiştir. (s. 253) Aralık 1938&#39;de Divân’ın gözaltında tuttuğu şüpheli sayısı 1230 iken Nisan 1943&#39;te 4128 olmuştur. 1934&#39;te 57 olan duruşma sayısı 1943&#39;te 1258 olmuştur. Freisler’in hazırladığı 11 Ocak 1943 tarihli bir raporda önceki bir yılda yargılanan 2573 sanıktan 1192&#39;sinin ölüme mahkum edildiği, 107&#39;sinin beraat ettiği, geri kalanın ise mahkumiyet cezası aldığı belirtilir (s. 107). <em>Beraat edenlerin de kurtulmuş sayılmadığını, genelde Gestapo’ya teslim edildiğini belirtmekte fayda vardır</em> (s. 109).</p><p>Freisler’in çalıştığı 1. Daire, ceza dağıtma ve içtihat oluşturma konularında amiral gemisi görevini ifa ettiği için ciddi anlamda rakipsizdir. Divân başkanlığı yaptığı dönemlere tekabül eden süre içinde, 1942&#39;den 1944&#39;e (bu yıllar dahil) verilen toplam ölüm cezalarının neredeyse yarısı (2297/4962) bu daireden çıkar. (s. 116)</p><p>Tüm bu rakamlar birlikte değerlendirildiğinde şu acı gerçek ortaya çıkıyor: Nazi rejimi ülkede yerleştikçe, savaş ortamının etkisi arttıkça ve Freisler’in taviz vermez tutumuyla görev aşkı bunlara eklenince Divân’ın performansı, çalıştığı son güne kadar hep yükselen bir grafik çizmiştir. Bunu Berlin’in tepesine yağan bombalar bile engelleyememiştir.</p><p>Galip devletler, savaşın bitiminden sonra “<em>Nazilerden Arınma</em>” faaliyetlerine girişirler. Hem Rus tarafında hem diğer müttefiklerin tarafında yürütülen temizlik çalışmalarında büyük beklentilere girenler hayal kırıklığına uğrar. Zira bir müddet sonra hakim anlayış olarak “<em>gerçek suçlular cezalandırılmalı, hüsnüniyetli Naziler affedilip bırakılmalı</em>” fikri kabul edilir (s. 201). Bunda bir yandan Alman halkında gelişen birbirini kollama refleksi, öbür yandan da lehte şahitlikler etkili olur…</p><p>Arınmanın Nazi hukukçularına bakan kısmı da farklı değildir. 17 Şubat 1947&#39;de on altı Alman hukukçusunun, savaş suçu, insanlık suçu ve örgüt suçu nedeniyle yargılanması kabul edilir. Hesap vermesi gereken asıl aktörlerden Hitler (1945), Adalet Bakanı Franz Gürtner (1941), Halefi Otto Georg Thierack (1945), İmparatorluk Mahkemesi Başkanı Erwin Bumke (1945) ve bu yazının ana karakteri Roland Freisler (1945) çoktan terk-i diyâr etmiştir.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*1HAo6-tptvw9tM2UhNzSQQ.jpeg" /><figcaption>Nazilerin adalet sistemi (reformcu) büyüklerinden ancak Franz Schlegelberger (2) ve Curt Rothenberger (3) yargılanabildi. (Sol Altta Nurnberg’deki yargılama sırasında görülüyorlar). Roland Freisler (5) bir hava bombardımanında öldü. Otto Georg Thierack (4) savaşın bitiminde intihar etti. Franz Gürtner (1) hepsinden çok önce 1941&#39;de eceliyle öldü.</figcaption></figure><p>Hayatta olanlardan ise bir dönem Adalet Bakanlığı yapan Franz Schlegelberger, bakanlık müsteşarları Curt Rothenberger ile Ernst Klemm, başsavcı Joel, Divân’da görev yapan İmparatorluk Başsavcısı Ernst Lautz, İmparatorluk savcısı Paul Barnickel mahkemeye çıkarılırlar. Schlegelberger ve Klemm ömür boyu, diğerleri ise 5–10 yıl arası hapis cezası alırlar. Hiçbirisi cezasının tamamını çekmez, hepsi zamanından evvel serbest kalırlar (s. 204).</p><p>İşin ilginci, en temelde “<strong><em>vaktiyle yasal olan, bugün haksız olmaz</em></strong>.” gerekçesine sığınarak kimse mevcut suçları üstlenmemiştir. Binlerce hâkim, bir müddet sonra ortalık sakinleşince yine hakim olarak çalışmaya devam etmişler, içlerinde kariyer yükselişlerine kaldıkları yerden devam edip terfi ettirilenler ve hatta Hilde Benjamin gibi adalet bakanlığı yapanlar olmuştur (s. 206, 208). Çoğu çalışıp emekliliklerini alıp hayatlarını huzur içinde tamamlamışlardır.</p><p>Savaş sonrası Alman toplumu ve siyasi kadroları, geçmişle hesaplaşma gibi gündemlerin aksine geçmişe dair hiçbir şey duymamayı, faillere sahip çıkmayı tercih ettiler. Ne yargıda ne diğer alanlarda suç defterleri hiç açılmıyordu. Bir şekilde açılmış defter varsa da göstermelik işlemler yapılıp o da rafa kaldırılıyordu. 1945–1965 arası 61716 suçluya karşı yürütülen tahkikatların neticesinde sadece 6115 kişi hakkında hüküm verilmiş, bunlar da genellikle birkaç sene hapis yatıp erken tahliye edilmişlerdir (s. 212).</p><p>Buraya kadar söylenenler Halk Adalet Divânı mensupları için de geçerlidir. Bazıları hakkında dava açılsa da hiçbirisine ceza verilmemiştir. Buna Freisler’le birlikte aynı kararlara imza atan 1. Daire çalışanları da dahildir. (Kitapta s. 257-264 arasında Divân çalışanlarının sonraki meslek hayatlarına ilişkin tam liste sunulmuştur. Ayrıca bkz.: s. 217–218)</p><p>Ayrıca Roland Freisler’in eşi Marion Freisler, Reinhard Heydrich’in eşi Lina Heydrich, Hermann Göring’in ve Heinrich Himmler’in kızları … yani meftaların yakınları da unutulmadılar. Bunlar, Federal İaşe Kanunu’ndaki hükümlerden yararlandılar, eşlerinin ve babalarının emekli maaşlarını ve yasal haklarını elde ettiler, uğradıkları kayıplar telafi edildi. Sonradan Diestel soyadını alan kurbanlardan (<em>yukarıda adı geçen</em>) <strong>Margot von Schade </strong>ise kendisine çektirilen acıların karşılığında ancak <strong>920 DM</strong> tazminat alabilmiştir. (s. 11–12) Bir anlamda canını kurtarması, tek tesellisi olmuştur.</p><p>İki Almanya’nın 1989&#39;da birleşmesinden sonra benzer tartışmalar ve vaka örnekleri Doğu Almanya’da görev yapmış kamu personeli için tekrarlanır. Sonuç değişmez, tarih tekerrür eder: “<em>O zaman olduğu gibi bugün de artık hiçkimse fail olduğunu kabul etmek niyetinde değil, olsa olsa ‘aldatılmış’ ve suçsuzdu</em>.” (s. 227)</p><p>Der Spiegel’in yaptığı (Ocak 1992) kamuoyu yoklamasında yaşlıların %58&#39;i, gençlerin %38&#39;i Nazi rejiminin ‘<em>daha çok iyi tarafları olduğu</em>’ yönünde görüş belirtiyordu (s. 228).</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*xrZU05UAcogr8sYvam4C8g.jpeg" /><figcaption>Yazar <strong>Helmut Ortner</strong> ve Kitabının Farklı Dillerdeki Baskıları</figcaption></figure><p><strong>Konuyla Bağlantılı Daha Fazla Okuma ve İzleme Önerileri</strong></p><p>Bernhard Schlink, <a href="http://zoekitap.com/kitap/gecmise-iliskin-suc-ve-bugunku-hukuk/"><strong><em>Geçmişe İlişkin Suç ve Bugünkü Hukuk</em></strong></a><em>,</em> Çeviren:<br>Reyda Ergün,<em> </em>Zoe Yayıncılık, İstanbul 2019</p><p>Cansu Muratoğlu, <a href="http://zoekitap.com/kitap/gecmisle-yuzlesme-imkanlar-ve-imkansizliklar/"><strong><em>Geçmişle Yüzleşme İmkanlar ve İmkansızlıklar</em></strong></a><em>,</em> Zoe Yayıncılık, İstanbul 2019</p><p>Karl Jaspers, <a href="http://www.ithaki.com.tr/urun/sucluluk-sorunu/"><strong><em>Suçluluk Sorunu</em></strong></a><strong><em> (Almanya’nın Siyasal Sorumluluğu Üzerine)</em></strong>, Çeviren: A. Emre Zeybekoğlu, İthaki Yayınları, İstanbul 2015</p><p>Mithat Sancar, <a href="https://www.iletisim.com.tr/kitap/gecmisle-hesaplasma/8082#.XNxnuVMzZhE"><strong><em>Geçmişle Hesaplaşma</em></strong></a><em>,</em> İletişim Yayıncılık İstanbul 2007</p><p>Sevtap METİN — Altan HEPER, <a href="https://yetkin.com.tr/ceza-hukuku-felsefesine-katki-radbruch-formulu-ch848"><strong><em>Ceza Hukuku Felsefesine Katkı: Radbruch Formülü</em></strong></a><em>,</em> Tekin Yayınevi, İstanbul 2015</p><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2Fk7yJy8niFT0%3Ffeature%3Doembed&amp;display_name=YouTube&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3Dk7yJy8niFT0&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2Fk7yJy8niFT0%2Fhqdefault.jpg&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="854" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/27cf724e603f89d17f5fb13d3bee4e2b/href">https://medium.com/media/27cf724e603f89d17f5fb13d3bee4e2b/href</a></iframe><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2FpehZvqMFtJ4%3Ffeature%3Doembed&amp;display_name=YouTube&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DpehZvqMFtJ4&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2FpehZvqMFtJ4%2Fhqdefault.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="640" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/040f888316ddfa68b9aa8bbaabda3454/href">https://medium.com/media/040f888316ddfa68b9aa8bbaabda3454/href</a></iframe><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2FtIDbXZ7toR0%3Ffeature%3Doembed&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DtIDbXZ7toR0&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2FtIDbXZ7toR0%2Fhqdefault.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="854" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/4cc7a578580479c9e3f9a9a3f882c062/href">https://medium.com/media/4cc7a578580479c9e3f9a9a3f882c062/href</a></iframe><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2Fecx-KcdOyic%3Ffeature%3Doembed&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3Decx-KcdOyic&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2Fecx-KcdOyic%2Fhqdefault.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="854" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/9c77e0f6e7d05b2c90a802f76a0ad405/href">https://medium.com/media/9c77e0f6e7d05b2c90a802f76a0ad405/href</a></iframe><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*vsDilwrFEWNi-EdiNY-DOA.jpeg" /><figcaption>Bugün Münih’te, Scholl Kardeşler’in bildiri dağıtırken yakalandıkları Ludwig-Maximilians Üniversitesi’nde ve şehrin farklı noktalarında, Beyaz Gül Hareketi’nin hatırasını yaşatan heykel ve anıt gibi simgeler yer almaktadır.</figcaption></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*DsnKlnWqCjplnE1OKW87vw.jpeg" /><figcaption>Meraklıları için Scholl Kardeşlerin yakalanıp Freisler tarafından yargılandıkları süreci konu alan bir film: Sophie Scholl-Son Günler (2005, IMDb 7.6)</figcaption></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*P8c8i7V_WNEvmyuiQTcPoA.jpeg" /><figcaption>Konuyla bağlantılı diğer bir film, Wannsee Konferansı hakkında: Conspiracy (2001, IMDb 7.7)</figcaption></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*Jl_FMixW06LBkuisD54rjA.jpeg" /><figcaption>Kitapta yargılama kısmına detaylarıyla yer verilen, 20 Temmuz’da uygulanan ve başarısızlıkla sonuçlanan Valkyrie Operasyonu hakkında: Operation Valkyrie (2008, IMDb 7.1)</figcaption></figure><p><strong>Konuyla ilgili diğer yazıları okumak isterseniz:</strong></p><ul><li><a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/bir-alman%C4%B1n-yar%C4%B1m-kalan-hikayesi-53f6536562e2">Bir Alman’ın “Yarım Kalan” Hikayesi</a></li><li><a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/bo%C4%9Fazi%C3%A7ine-s%C4%B1%C4%9F%C4%B1nan-bir-hukuk%C3%A7u-ernst-eduard-hirsch-6f464d1af06c">Boğaziçine Sığınan Bir Hukukçu: Ernst Eduard Hirsch</a></li><li><a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/hammerstein-ailesinin-suskunlu%C4%9Fu-3563685bab9">Hammerstein Ailesi’nin Suskunluğu</a></li><li><a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/ac%C4%B1nas%C4%B1-almanlar%C4%B1n-hikayeleri-77abb1bceb2">Acınası Almanların Hikayeleri</a></li></ul><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=3c4e83ff2b61" width="1" height="1" alt=""><hr><p><a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/hitlerin-yarg%C4%B1-daki-sil%C3%BCeti-roland-freisler-3c4e83ff2b61">Hitler’in Yargı’daki Silüeti: Roland Freisler</a> was originally published in <a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye">Türkçe Yayın</a> on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.</p>]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Bir Alman’ın “Yarım Kalan” Hikayesi]]></title>
            <link>https://medium.com/t%C3%BCrkiye/bir-alman%C4%B1n-yar%C4%B1m-kalan-hikayesi-53f6536562e2?source=rss-424f8ab297a6------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/53f6536562e2</guid>
            <category><![CDATA[sebastian-haffner]]></category>
            <category><![CDATA[weimar-cumhuriyeti]]></category>
            <category><![CDATA[hitler]]></category>
            <category><![CDATA[hikaye]]></category>
            <category><![CDATA[türkçe]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Zübeyr Yıldırım]]></dc:creator>
            <pubDate>Sun, 01 Dec 2019 20:28:12 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2021-04-14T09:36:42.680Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h4>Her hikaye tamamlanmaz. Tamamlamaya bazen ömür bazen de gönül yetmez… Olaylar sizi bir yerlere öylesine sürükler ki ele kalem alıp yazasınız gelmez. <a href="https://www.encyclopedia.com/arts/educational-magazines/haffner-sebastian-1907-1999">Eserleri</a>ne bakılırsa oldukça üretken olduğu anlaşılan Sebastian Haffner’in okuyuculara -maalesef- yarım haliyle sunulan hikayesi de sanırız bu türden.</h4><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*RJX3a-gWj_k1RZIlkW047A.jpeg" /><figcaption>Berlin’in sembollerinden Brandenburg (Fotoğraf: <a href="https://unsplash.com/@dsvi">Dan Visan</a> — <a href="https://unsplash.com/">Unsplash</a>)</figcaption></figure><p><strong><em>Bu yazı, esasen “Bir Alman’ın Hikayesi” kitabının kapsamındaki Alman tarihini (1914–1933 arasını) anlatmak amacıyla kaleme alınmıştır. Kitabı henüz temin etmemiş olanlar için bir ön okuma, kitabı alıp okuyanlar içinse eserdeki anıları tamamlayıcı nitelikte tarihi bilgiler içeren bir metin olarak değerlendirilmelidir.</em></strong></p><p><strong>Yazar ve Eseri Hakkında</strong></p><p>Dünyanın neredeyse bütün coğrafyalarında 20. yy başları felaketlerle doludur. O tarihlerde hiçbir yer gösterilemez ki Endülüs’ün, Mezopotamya’nın ya da Floransa’nın şanlı, huzurlu ve refah dolu günlerini yaşıyor olsun. Coğrafi keşifler, sanayi devrimi derken sürekli olarak kaynakların paylaşımı temeline dayanan, haritaları değiştiren, kavgalı yıllar. Aslında akl-ı selim sahibi insanların tam da dinlenilmesi gereken zamanlar. Heyhat..! İnsanlık, hep birlikte doludizgin uçuruma yuvarlanmaktadır. Haffner de kendi çevresinde buna bizzat tanıklık ediyor Berlin’de. Yanlışları görüyor, yolun nereye gittiğini kestirebiliyor ama bir türlü bu kabustan uyanamıyor. Tıpkı lanetin esaretindeki <strong>Sisyphos</strong> gibi.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/727/1*GI2rD5xio1W7uGj2SeIK7g.jpeg" /><figcaption>Bir Sarmala Mahkum Edilen Sisyphos</figcaption></figure><p>Weimar Cumhuriyeti’nin ilk Başkanı (<em>Reichspräsident</em>) <a href="http://fes-tuerkei.org/pages/tuerkce/hakkimizda/friedrich-ebert.php"><strong>Friedrich Ebert’</strong></a>in “<em>Demokrasinin demokratlara ihtiyacı var</em>!” sözü, karşılığını bulamayınca Almanya için gerisayım, aslında O’nun döneminde başlamıştı. Yazının konusu olan eser, tam da bu zamanları anlattığı için önemli. Nazilerin iktidarlarını tartışmasız hale getirdikleri 1933 yılına kadar yaşananları, diğer bir ifadeyle devleti tamamıyla kural-nizâm tanımadan ele geçirmeye başladıkları ilk dönemlerini, “<strong>arî</strong>” bir Alman’ın, aynı zamanda bir hukukçunun gözlemlerine ve bizzat yaşadıklarına dayanarak anlatıyor.</p><p>Sokaktaki sıradan bir insandan en üst düzey yöneticiye kadar her insanın, devlet karşısındaki temel güvencesi olan hukuk kurallarının, hukuk devletinin ve yargının nasıl iflasa sürüklendiğini, birey haklarının ve özgürlüklerinin nasıl ayaklar altına alındığını, adeta yaşıyorsunuz sayfalarda ilerledikçe.</p><p>Haffner, 1907 Berlin doğumlu. Kasım Devrimi sonrası 1919&#39;da Prusya Kültür Bakanlığı yapan <em>Carl Louis Albert Pretzel</em>’in en küçük oğlu. İlerleyen dönemlerinde gazeteci kimliğini öne çıkarsa da temelde bir hukukçu olduğu gerçeği değişmiyor.</p><p>Eser, yazarın oğlu <a href="https://www.imperial.ac.uk/people/o.pretzel"><em>Oliver Pretzel</em></a>’e ait Notlar ve Sonsöz kısımlarını ayrı tutarsak, Giriş, Devrim ve Veda şeklinde üç bölümden oluşuyor. Toplamda 270 sayfalık bir metin.</p><p>Eseri, ülkemize, Hulki Demirel’in başarılı çevirisiyle <a href="https://www.iletisim.com.tr/kitap/bir-almanin-hik%c3%a2yesi/9611#.XTdgZugzbIU">İletişim Yayınları</a> kazandırdı. Kısa sürede çok satan bir kitap oldu ve bu yazı yazıldığında 5. baskı elimizdeydi.</p><p>Yayınevi, “Faşizm İncelemeleri” serisi içinde 2019&#39;da, yazarın 70 yaşında kaleme aldığı “<a href="https://www.iletisim.com.tr/kitap/hitler-uzerine-notlar/9784">Hitler Üzerine Notlar</a>” kitabını da okurlarla buluşturdu. Bu eser, yazarın anılarından oluşmuyor ancak “1933’ten sonra ne oldu?” sorusuna cevap arayanlar için anılara “<em>mütemmim cüz</em>” mahiyetinde tahliller içeren bir eser. Anılar’da boşlukta kalan birçok detaya da burada rastlamak mümkün. Hitler’in hayatı, icraatları, başarıları, yanılgıları, hataları, suçları, hıyaneti konuları, gayet sürükleyici bir şekilde (208 sayfada) anlatılıyor. Yazının devamında yeri geldikçe bu esere de atıflar yapılacaktır.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/813/1*X-Kuh03-pxVJA9Y25yLpNQ.jpeg" /><figcaption>Hitler Dönemi Propaganda Afişlerinden Biri</figcaption></figure><figure><a href="http://www.turkceyayin.net/"><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/728/1*WVJ1FMfw1QBe0aNC1mfgnA.png" /></a></figure><p><strong>Kader, Ağlarını Örmeye Başlar</strong></p><blockquote>“Burada anlatılacak hikayenin konusu bir tür düellodur. İki birbirine denk olmayan rakibin karşı karşıya geldiği bir düello. Son derece güçlü, muktedir ve merhametsiz devlet bir tarafta; küçük, isimsiz, kim olduğu bilinmeyen münferit bir şahıs diğer tarafta… Devlet, münferit kişiden, arkadaşlarından kopmasını, sevgilisini terk etmesini, kendi fikirlerinden vazgeçip önüne konan fikirleri benimsemesini, insanları alıştığından farklı bir şekilde selamlamasını, hoşlandığından farklı şeyler yemesini ve içmesini, boş zamanını nefret ettiği birtakım faaliyetler için heba etmesini, bütünüyle reddettiği maceralar için kendisini emre amade kılmasını, geçmişini ve benliğini reddetmesini ve hepsinden önemlisi, bütün bunları yaparken her an en yoğun şekilde bir coşku ve minnettarlık göstermesini, korkunç tehditler savurarak talep eder. (Münferit şahıs) bir kahraman olarak doğmamıştır, hele hele şehit olmak aklından bile geçmez. Sadece sıradan bir insandır, birçok zaafı vardır…Ama kendisinden talep edilenleri yapmayı istemez, bu nedenle de düelloyu kabul eder — pek heyecanlı değildir, daha ziyade omuzlarını silkerek kabul eder düelloyu, ama diğer taraftan sessiz bir kararlılık içindedir de, yılmayacaktır…” <em>(s. 11)</em></blockquote><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*HM7LpZremB_T0SywvNJK2A.jpeg" /><figcaption><strong>Yazarın çocukluk ve gençlik döneminden fotoğraflar: Soldaki (1910&#39;lar), Sağdaki (1920)</strong></figcaption></figure><p>Haffner, yedi yaşında ilk dünya savaşına tabir yerindeyse “uzaktan” tanıklık eder. “<em>Berlin’deki bir okul çocuğu için savaş o zamanlarda tamamen gerçek dışı bir şeydi, bir oyun kadar gerçek dışıydı. Hava saldırıları yoktu, bombalar da. Yaralananlar oluyordu, ama sadece uzaktan görüyorduk onları, ressam elinden çıkmış gibi sarılı yaralarıyla. Akrabalar vardı cephede, tabii ki ara sıra ölüm haberleri de ulaşıyordu evlere, ama çocuktuk nihayetinde, yokluklarına hızla alışıyorduk… Gerçekten de o dönemde, küçük bir çocukken insanlar nasıl futbol müptelası olurlarsa, o şekilde bir savaş müptelasıydım ben de.</em>” (s. 21) Bu döneme bakarak kitlelerin ruhuyla çocuk ruhunu, tepkileri açısından özdeşleştirir ve nazizmin kökenlerini, ilk savaş zamanı cephede yaşananların aksine okuldaki öğrencilerin savaşta yaşadıklarına dayandırır. O’na göre cephede bizzat savaşmış nesil, bir bütün olarak bakıldığında daha az hakiki nazi üretmiştir: “<em>Nazizm’in gerçek nesli, savaşı gerçekliğinden hiç rahatsız olmadan, fiilen hiçbir zorlukla karşılaşmadan büyük bir oyun olarak yaşamış, 1900 ile 1910 arasındaki on yılda doğanlardır.</em>” (s. 24)</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/691/1*YFz-6oXFH_X6nH2dTCJOjA.jpeg" /><figcaption><strong>Yazar, ailesiyle (1918)</strong></figcaption></figure><p><strong>Weimar Cumhuriyeti Kuruluyor</strong></p><p>Kısa soluklu sayılabilecek bir demokratik dönemin adıdır: Weimar Cumhuriyeti. Birinci Dünya Savaşı’nın bitişinden Hitler’in iktidara gelişine kadar varlığını sürdürebilmiştir. Dönemin belki de tek ciddi başarısı monarşinin kaldırılmasıdır. 1919 tarihli Weimar Anayasası teknik olarak 1945 sonuna kadar yürürlükte kaldı denilebilir. Ruhu olmayan bir ceset gibi…</p><p>1. Dünya Savaşı sonunda, Kasım devrimiyle <strong>Friedrich Ebert </strong>önderliğinde anayasal monarşiden parlamenter demokrasiye geçiş süreci başlar (Bu dönem, 29 Ekim 1918 - 11 Ağustos 1919 arasını kapsar). Savaş sona ermiş, Kayzer (<a href="https://www.wikiwand.com/tr/II._Wilhelm"><strong>II. Wilhelm</strong></a>) tahttan feragat etmiş ve Hollanda’ya sığınmıştır. Hayatının kalanını, <a href="https://goo.gl/maps/d9CWThno36Ag9bUo8">Doorn</a>’da geçirir. Güya bir devrim olmuş ancak bütün bu olup bitenler, yazara göre, “<em>tuhaf bir şekilde bir bayram günü gibi hatırlanmaz, daha ziyade keyifsizlik, hezimet, korku, anlamsız müsademeler, karışıklık ve evet kötü havayı hatırlatır insanlara</em>” (s. 28) Haffner’e göre bu süreç, kaynağını, <em>kendisini önderleri tarafından aldatılmış hisseden</em> halktan alıyordu, ancak planlanmış bir operasyon değildi.</p><p>Gerçek anlamda bir lideri olmayan bu harekette, yeni muktedirlerin çoğu, mahcup ve sıradan insanlardı. Beklenmedik şekilde kucaklarında buldukları iktidardan aynı zamanda tedirginlik de duyuyorlardı. Bu hal uzun vadede Wiemar Cumhuriyeti’nin karakterine de tesir etti: “<em>Cumhuriyetçileri olmayan cumhuriyet</em>”. Kayser sonrası oluşan otorite boşluğunu, aynı derecede doldurabilecek bir güce “Hitler’e kadar ulaşılamadı” denilse sanırız yanlış olmaz.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/416/1*j2qXgkBN3TCJHPSc9h_ccA.jpeg" /><figcaption>Hitler, savaşın beşinci yılında, Alman ordularının cephelerde gerilemeye başladığı dönemlerde bile 1918&#39;deki hatanın tekrarlanmayacağını vurgulamaya devam etti. (Ulus, 9 Kasım 1943, s. 3)</figcaption></figure><p>İktidar karmaşasının sürdüğü aynı zaman diliminde, Pasewalk Askeri Hastanesi’nde, savaştaki mağlubiyetin haberini duyan bir onbaşı da ülkenin ve dünyanın kaderini belirleyecek bir karar verir: politikaya atılacaktır. Fransız İhtilali’nin Napolyon’u çıkardığı gibi Kasım 1918 de Hitler’i çıkarmıştır. Bu dönem kendisine o kadar tesir etmiş olmalı ki karşısına somut bir hedef olarak da şunu koyar: “<em>Almanya’da bir 1918 Kasım’ı daha yaşanmayacaktır ve yaşanmasına izin verilmeyecektir.</em>” (Notlar, s. 32)</p><p>Devletin kurumları çalışır görünmektedir, polis ve asker işinin başındadır ancak sokaklarda milisler görünmeye başlar. Asker, <em>bizim yakın tarihimizden farklı olarak</em>, olumsuz sayılabilecek siyasi gelişmeler karşısında kayıtsızdır: “<em>Alman asker ve subayı, siyasi otoritenin emir vermesi halinde sivil vatandaşlarına ateş etmeye neredeyse hep hazır olmuştur, ama iş siyasi otoriteye karşı çıkmaya geldi mi aynı cesur asker, korkak bir tavşana dönüşür. Bunu hayal etmek bile Alman askerinin gözünde hemen bir idam mangasının korkutucu resmini canlandırır</em>.” (s. 41)</p><p>Bu dönemde sadece, cumhuriyet karşıtı bir hüviyeti olan <strong>Kapp-Lüttwitz </strong>darbe girişimi dikkat çeker (Mart 1920). Gazeteci <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Wolfgang_Kapp"><strong>Wolfgang Kapp</strong></a> ve General <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Walther_von_L%C3%BCttwitz"><strong>Walther von Lüttwitz</strong></a>’in öne çıktığı girişim, başlangıçta başarılı gibi görünse de binlerce işçinin katıldığı bir grevle akim kalır. İşin ilginci, sağcıların giriştiği bu darbe teşebbüsü, solculara fatura çıkarılmasıyla sonuçlanmış görünmektedir. Bunun dışında bu girişimin, kanuni yollarla iktidara gelmenin dışındaki tüm yolların kapalı olduğunu açık bir şekilde ders vererek Hitler’in dahi siyasi kararlarında belirleyici olduğu yorumu yapılır. Ayrıca sonuçları bakımından demokratik kurumların kendini korumakta etkisiz kalması yönünden ileriye dönük iyi bir örnek olmadığı da ortadadır.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*dBzsuazwxPam-HYWrgHpmw.jpeg" /><figcaption><strong>Kapp-Lüttwitz darbe girişimine karşı hazırlanan genel grev bildirileri</strong></figcaption></figure><p>İzleyen zaman diliminde 1921’de Bayındırlık Bakanı olarak, 1922’de ise Dışişleri Bakanı olarak görev yapan <strong>Walther Rathenau</strong>’nun siyasette etkili olduğu görülmektedir. Haffner, kendisi hakkında olumlu düşüncelere sahiptir: “<em>Rathenau ve Hitler, Alman halkının oluşturduğu kitlenin hayal gücünü son kerteye kadar harekete geçiren iki fenomendi, biri tahayyülü imkansız kültürüyle diğeriyse yine tahayyülü imkansız alçaklığıyla</em>.” (s. 48)</p><p>Yahudi bir sanayicinin oğlu olan Rathenau, kendisi de bir sanayici olarak AEG’nin yönetiminde bulunmuştu. Versay Antlaşması’nın savaş tazminatları konusunda danışmanlık yapması ve özellikle antlaşmanın uygulanmasında aldığı bazı insiyatiflerle milliyetçi çevrelerin hedefine de girmiş olur. Sovyetler Birliği ile yakın ilişki içinde olmakla itham edilirken yine onlarla yaptığı Rapallo Antlaşması’nın imzalanmasından iki ay sonra, işine gittiği esnada silahlı bir saldırıya uğramıştır. Yazarın, “<em>Kocaman bir kültür ve fikir akımlarından oluşan bir sentez kendisinde kişilik haline gelmişti</em>” dediği Rathenau’nun cenazesinde yüzbinlerce kişinin bir tepki olarak yürüdüğü bilinir. Ölümünün ardından ayaklarının altındaki zemin kayıp gidiyormuşcasına bir hisse kapılan Haffner, karamsarlığını ve bir anlamda doğru bir tespitini daha o gün şu şekilde yapar: “<em>Açıkça anlaşılıyordu ki gelecek, sıradışı şahsiyetler olmak için çalışmış didinmiş, gayret göstermiş Rathenau’ların olmayacaktı, gelecek basitçe araba kullanmayı ve ateş etmeyi öğrenen Techow ve Fischer’lere aitti.</em>” (s. 50) Bu cinayetin kafalarda bıraktığı son hissiyat olarak da “<em>sol, kalkıştığı hiçbir işin üstesinden gelemez</em>” demektedir. Bu yorumu, suikastin ardından hükümetin elinde imkan olmasına rağmen haftalarca <strong>Cumhuriyeti Koruma Kanunu</strong>’nu istişare edip hafif hapis cezaları öngören bir sonuca ulaşması ve bir kaç ay sonra da yerini sağcı bir hükümete bırakması üzerine yapmaktadır.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*Xm9b1jAmRKF6dyceAlwLYQ.jpeg" /><figcaption><strong>Soldaki üç fotoğrafta Rathenau ve suikast hakkında yazılıp çizilenlerden örnekler sunulmaktadır. Sağdaki fotoğrafta ise Rathenau’ya suikast tertipleyenler için sonradan yapılan anıt görülmektedir (1943).</strong></figcaption></figure><p><strong>Bir Türlü Çözülemeyen Ekonomik Sorunlar</strong></p><p>Bilindiği gibi Fransa ve Belçika, 1919&#39;da Versay Barış Antlaşması gereğince Weimar Cumhuriyeti’nin ödemesi gereken £6.6 milyar tazminatı ödememesine karşılık olarak, 1923–1925 yılları arasında, Kuzey Ren-Vestfalya eyâletinde bulunan Ruhr Vadisi’ni işgal etmişti. Bu bölgenin önemi, kömür yatakları bakımından zengin olmasına ve bu nedenle Almanya’nın sanayi merkezi haline gelmesine dayanmaktadır.</p><p>Zaten ekonomik sıkıntılar içindeki ülke, 1923 senesine gelindiğinde alınan bu işgal kararıyla daha da istikrarsız bir yöne çevrilmiş olur.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*SV4a-mYlZxBCTzQOjN9StA.jpeg" /><figcaption><strong>Hiper enflasyonun yaşandığı bu yıllarda para, değerini o kadar yitirmişti ki çocuklar, destelerle oynar hale geldi, paradan uçurtmalar yapıldı, ödemelerde paralar tartılır hale geldi ve hatta soba tutuşturmak için para kullanmak adiyattan oldu.</strong></figcaption></figure><p>Haffner, 1923 yılını, Almanya’yı sadece Nazizm’e değil her türlü fantastik maceraya hazırlayan bir tecrübe olarak nitelendirir. Bu işgal karşısında bilinen anlamda bir savaş çıkmaz. Almanya, bu işgali, bir süre protesto etmiş, bölgede genel grevler başlatmış ve sabotajlar yaptırmıştı. Ancak konu, yavaş yavaş ülke gündeminde alt sıralara indi ve ekonomik faturası çok ağır oldu. Alman parasının değeri ziyadesiyle düştü. Öyle ki “<em>cuma günü eve getirilen altmış beş bin marklık bir maaş salı günü bir paket sigara almaya yetmez hale geliyordu</em>.” (s. 54) İnsanlar, paranın değer kaybetmesi karşısında hisse senetlerine yöneldiler. Bir ara değeri sabit kalan bir para (<strong>rentenmark</strong>) tedavüle sokuldu. Bunun değeri de 1 rentenmark = 1 milyar mark olarak belirlendi.</p><p>1924–1929 yılları, Stresemann dönemi, Haffner’in tabiriyle onun neslinin yaşadığı tek gerçek barış dönemidir. 1926&#39;da Nobel Barış Ödülü de alan <strong>Gustav Stresemann</strong>, hükümetler değişse de dışişleri bakanı olarak kalmış, barışın simgesi haline gelmiştir. Yazar, bu dönemin ilk iki yılında ülkede yaşanan spor çılgınlığına da değinmekte, sosyal gözlemlerini aktarmakta ve 1928 Amsterdam Olimpiyatları’nda alınan mağlubiyetlerin siyasete ve sosyal hayata etkilerini uzun uzadıya anlatmaktadır.</p><p>Nisan 1925&#39;te ilk dünya savaşında başarıyla görev yapmış Mareşal Hindenburg’un başkan seçilmesi de yukarda bahsedilen barış dönemine önemli katkı sağlamıştır. Cumhuriyete temelde başından beri muhalif olan birçok grup bu vesileyle bir müddet de olsa sakin kalmayı tercih etmiştir.</p><p>Stresemann’ın şahsına bağlı olarak şekillenen huzur ortamının göründüğü gibi olmadığının da farkındadır yazar: “<em>Görünür sathın altından çok fazla belanın gümbürtüsü duyuluyor, arka planda çok fazla şeytani, kötü güçler hissediliyordu; gerçi o an için dizginlenmişlerdi ve sesleri kısılmıştı ama gerçek anlamda sona ermiş olduklarını söylemek mümkün değildi</em>.” (s. 72) Bakanın, 3 Ekim 1929’da eceliyle sessiz sedasız ölümünü izleyen dönemde sokaklar tekrar hareketlenmeye başlar. Bu arada dünyayı kasıp kavuran <strong>Büyük Ekonomik Bunalım</strong>’ın, çok az bir süre sonra, 24 Ekim 1929’da “<strong>Kara Perşembe</strong>” namıyla başladığını da önemle hatırlatmak gerekir. Bu bunalımla birlikte yaşananlar, o güne kadar bir türlü tesirli olmayan ve dolayısıyla sandığa yansımayan Nazi söylemlerinin halk nezdinde karşılık bulmasına yol açar.</p><p><strong>Adım Adım Uçuruma Doğru</strong></p><p>1930&#39;da başa geçen <strong>Heinrich Brüning</strong>, uyguladığı politikalarla adeta fırsatçılar için sobaya odun atmakla, ateşi harlamakla meşguldü. Özgürlüklerin kısıtlanması, bankaların kapanması, işsizliğin rekor düzeyde artması, sıkı ekonomi politikaları, Reichstag’da anayasal çoğunluk sağlanamadığı halde kanun hükmünde kararnamelerle yol alınması… Haffner’e göre, Brüning, cumhuriyeti korumak adına öyle politikalar uyguluyordu ki rejim, “<em>demokrasi adına ve gerçek diktatörlüğün gelişini engellemek amacıyla yürütülen yarı diktatörlük</em>” haline dönüşmüştü. İnsanlar yükselen Hitler tehdidi karşısında O’na “<em>sadece katlanıyordu. Ehvenişerdi… muhtemelen bu yüzden de Hitler’i tamamen mahvetmek istemiyordu, çünkü siyasi hayatını sürdürebilmesini mümkün kılan tek faktör Hitler’le mücadelesi, dolayısıyla Hitler’in mevcudiyetiydi.</em>” (s. 81)</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/800/1*AF9C-knERQ3PVghkbOiQrg.jpeg" /></figure><p>Ülke bu şekilde<strong> 14 Eylül 1930</strong>&#39;daki o meşhur seçimlere geldi. Naziler, oyların %18.25&#39;ini alarak meclisteki sayılarını, 12 milletvekilinden 107 milletvekiline çıkardı ve ikinci büyük parti haline geldiler. 1923&#39;te Münih’teki meşhur <strong>Birahane Baskını</strong> sonrası tutuklanan o ‘onbaşı’, içerde olduğu 9 aylık süreçte <strong>Kavga</strong>’sını bile yazmış, aradan geçen yıllarda kitleleri adeta büyüleyen hitabeti ve organizasyon kabiliyetiyle merdivenleri hızlıca tırmanmış ve bu güce ulaşıvermişti. <a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/Dietrich_Eckart"><strong>Dietrich Eckart</strong></a>’ın rahlesinde öğrendikleri artık meyveye duruyordu.</p><p>“<em>Pezevenklere yaraşır saç kesimi, sahte bir parıltı, Viyana banliyölerine has şive, çok sık ve çok fazla konuşması, saralılarınkine benzeyen hareketler, abartılı jestler, salyalar saçarak yaygaracılık yapması, kâh gözlerini dikerek kâh bakışlarını kaçırarak bakması ve tabii konuşmalarının içeriği: Tehdit etmekten ve hunharlıktan aldığı keyif, kanlı infaz fantazileri… adam giderek kendini aştığı, daha delirdiği ve canavarlaştığı ve bu sırada da giderek daha fazla şöhret kazandığı ve daha göz önünde olduğu için etkisi tam aksi yönde gelişti.</em>” (s. 82)</p><p>Siyasi ortamın kısırlığı, karmaşıklığı, ekonominin bir türlü düzelmemesi ve türlü sebeplerin hepsi sadece O’na yarıyordu. 1932&#39;ye kadar meclis, birkaç defa feshedildi, anayasa yürürlükten kaldırıldı, hükümet azledildi, gazeteler yasaklandı… İş, Hitler’e başbakan yardımcılığı teklifine kadar geldi.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*_S36ZeaVZhKNajqhcJIRMA.jpeg" /><figcaption><strong>(Solda) </strong>Yazar 1932&#39;deki haliyle <strong>(Sağ üstte) </strong>Brandenburg kapısında 25 bin partilinin katıldığı 30 Ocak 1933 tarihli seçim kutlaması <strong>(Sağ Altta) </strong>31 Temmuz 1932&#39;deki seçimin Türk basınına yansıması</figcaption></figure><p>Eserin, “Devrim” isimli bölümü tam da bu noktadan başlıyor. Yazar, devrim kavramından hareketle Nazilerin iktidara gelişlerinin bir devrim olup olmadığını sorgulamayı terör kavramına da yer vererek değerlendiriyor (s. 112 vd.).</p><p>Haffner, 1933&#39;te, 25 yaşındadır. Devlet kurumlarında yaşanan tüm olumsuzluklara rağmen ilkelerinden taviz vermeyen memur bir babanın kanatları altında hukuk fakültesini bitiren ve ardından stajyer hakim (<strong><em>referendar</em></strong>) olarak çalışan bir delikanlıdır.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*sRMZ2-q4nMhq8Sgs1TCkow.jpeg" /><figcaption><strong>Sebastian Haffner (1907–1999)</strong></figcaption></figure><p><strong>Hitler, Muradına Eriyor</strong></p><p>Hitler, 1932&#39;ye kadar vatandaşı dahi olmadığı bir ülkenin, yaklaşık bir yıl sonra, başbakanlığına (<strong><em>Reichskanzler</em></strong>) getirilmişti (Ocak 1933). <em>Franz von Papen</em> ve <em>Kurt von Schleicher</em> arasındaki siyasi çekişme Hitler’e yaramış, onların rekabetleri neticesinde Papen, Hitler’le ittifak yapınca hükümeti kurmakla görevlendirilen Schleicher azledilip yerine Hitler, başa getirilmişti.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/495/1*MPSmSTN6Ut4nQbubW71MxA.jpeg" /><figcaption><strong>Schleicher ve von Papen</strong></figcaption></figure><p>Papen’in hesabına göre koalisyon hükümetindeki muhafazakar aristokrat bakanlarla Hitler’in dizginlenmesi mümkün olacaktı. Gelişmeler hiç de beklendiği gibi olmadı. İstemediği halde Hitler’in uzun yıllar sürecek iktidarını kendi eliyle başlatmış oldu. (1939–44 yılları arasında Türkiye’de büyükelçilik yaptığını da belirtmiş olalım)</p><p>Tüm bunlar olurken genç Haffner, mevzunun sadece siyasi ortamda gerçekleştiği düşüncesinden hareketle “<em>gerçek hayatın derin sularında</em>” Nazilerin etkisinin olmayışında teselli buluyordu: “<em>en azından Naziler tarafından rahatsız edilmeden hayatımı sürdürmek istiyordum</em>.” (s. 101) Umduğu gibi olmaz, evdeki hesap yine çarşıya uymaz.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*S4E8oEXwyNDwsFp9ZDrJNQ.jpeg" /><figcaption>Milliyet’in 15 Ağustos 1932 tarihli manşeti</figcaption></figure><p>Yazarın da kulağına gelen ve dilden dile yayılan söylentilere bakılırsa yaklaşan seçimlerde istediği sonucu alamayacağını düşünen Naziler, bir darbe planlıyordu. Böylelikle muhalifler tutuklanacak ve bir korku iktidarı tesis edilecekti. Az bir süre geçmişti ki 27 Şubat 1933&#39;te <a href="https://goo.gl/maps/6KvUPSqU8RzEdVvg9"><strong>Reichstag</strong></a><strong> Yangını</strong> oluverdi. Fail, hemen oracıkta yangın mahallinde bulunmuştu: <strong>Marinus van der Lubbe</strong>. 24 yaşında bir gençti, Hollanda Komünist Partisi üyesiydi. Hitler, henüz parlamento yangını söndürülmemişken olay yerinde ilk demecini verdi: “<em>Eğer bunu komünistler yaptıysa ki benim bundan en ufak bir şüphem yok, Tanrı onlara merhamet etsin</em>!” (s. 107) Fısıltı gazetesi ise bunun tam tersini söylüyordu: açıktan söylenemese de yangını bizzat “kendileri” çıkarmışlardı.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*oTCbpLaEAciqiscmR-vLEg.jpeg" /><figcaption><strong>Parlamento (Reichstag) yangını ve faili olarak gösterilen Marinus van der Lubbe (27 Şubat 1933)</strong></figcaption></figure><p>Bu ortamda, Devlet Başkanı <a href="https://biyografi.info/kisi/paul-von-hindenburg"><strong>Paul von Hindenburg</strong></a>’u olağanüstü hâl ilanına ikna etmek hiç de zor olmadı. Hemen ertesi gün, 28 Şubat’ta, <a href="https://encyclopedia.ushmm.org/content/tr/article/reichstag-fire-decree?parent=tr%2F11083">Reichstag Yangın <strong>Kararname</strong>si</a> çıkarıldı. Anayasal hak ve özgürlüklere dair bir çok hüküm askıya alındı: kişisel özgürlükler, ifade ve basın hürriyeti, toplantı yapma ve dernek kurma hakkı, iletişim gizliliği… artık yasal düzenlemelere tabi olmadan -yürütmenin tasarrufuyla- müdahale edilebilir duruma geldi. Bu düzenlemeler sayesinde siyasi rakiplerin bir suçlama olmaksızın hapse atılmasının, siyasi örgütlerin feshedilmesinin ve özel mülke dahi el koymanın önü açıldı. Kararname, Nazi idaresinin sona erdiği Mayıs 1945&#39;e kadar yürürlükte kalmıştır.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*Wp0mZIhLahDU9ypTsWk_Ng.jpeg" /><figcaption>Olayın Türk basınına yansıması (Akşam, 1 Mart 1933 Çarşamba)</figcaption></figure><p>Kundaklamayı yapanların komünistler olduğu gerekçesiyle başta Komünist Parti’nin tüm milletvekilleri, parti yöneticileri ve diğer Nazi muhalifi olan hukukçular, bürokratlar, sanatçılar, edebiyatçılar… birer birer tutuklandılar. Haziran 1933&#39;te ilki açılan ve sayıları tüm Nazi döneminde, bini geçen toplama kamplarına gönderildiler.</p><p>Bu noktada Haffner, yangın nedeniyle Nazilerin bu kadar öfkelenmesine bir anlam verememektedir. Çünkü o güne kadar meclisi hep “<em>zırvalık yuvası</em>” olarak nitelemişler, yangından sonra da en kutsal değerleri kirletilmiş gibi tepki vermeye başlamışlardı (s. 108).</p><p>Yangınla ilgili <a href="https://youtu.be/YDtUpPXsqvU">dava</a>, 21 Eylül 1933’te başladı ve 29 Eylül tarihinde <em>van der Lubbe </em>kendisine atfedilen suçu kabul etti. 10 Ocak 1934’te <strong>Leipzig Hapishanesi</strong>nin bahçesinde giyotinle idam edildi. Kendisine verilen cezanın haksızlığı, <em>Nazi rejiminin adaletsiz olması ve idam cezasının siyasi bir karar olması gerekçeleriyle</em>, Alman yüksek yargısı tarafından, ancak 2008’de tescil edilebildi.</p><p>Ülke, 5 Mart 1933&#39;te olağanüstü hal koşullarında yeniden <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/March_1933_German_federal_election">seçim</a>e gitti ve Naziler yoğun propagandaya rağmen oylarını ancak %37&#39;den %43&#39;e çıkarabildi. Yazara göre bu bir bozgundu aslında (s. 115). “<em>Mağlubiyet kolayca bir zafer gibi kutlandı, terör şiddetlendirildi, şenlikler on kat büyütüldü.</em>” % 56&#39;yı temsil eden “diğerlerine” ne mi oldu? Yazar, bunun cevabını da ilerleyen sayfalarda veriyor. (s. 117 vd.)</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*IFawtgXauoY_wDNRAiLxCA.jpeg" /><figcaption><strong>Mart 1933 seçimlerinden</strong></figcaption></figure><p>Haffner tüm bu gürültü patırtının içinde hala Nazi değildi ve olanlar karşısında evinde esip gürlüyordu. Görevinden ayrılmak, yurtdışına göç etmek… birçok alternatifi hayata geçirmeyi düşünüyordu. (s. 193 vd.)</p><p>Yahudilerin, Almanya’ya kültürel, bilimsel, ekonomik ve entelektüel alanlarda 20. yüzyılın ilk çeyreğinde yaptıkları önemli katkılar ortadadır. Haffner’e göre, bu gerçeğe rağmen Hitler’in izlediği Yahudi politikası, pratik siyaset alanındaki ilk hatasıdır (Notlar, s. 112, 139). Bu yanlış politikanın halkın gözü önündeki ilk yansıması, 1 Nisan 1933&#39;te başlatılan Yahudi boykotudur. Bu süreçte, işyerleri işaretlenir, buralardan alış-verişler engellenir, pankartlar dolaştırılır, ilanlar asılır, Yahudi asıllı çalışanların işlerine son verilir. Yahudilere karşı yürütülen bu politikanın gerekçesi olarak da “yeni” Almanya’yla ilgili <em>isnatsız, ayrıntılı ve korkunç hikayeler</em> üretip dış dünyaya servis etmeleri gösterilir (s. 127). Almanya’da bu türden ikinci büyük aleni eylem de “<a href="https://encyclopedia.ushmm.org/content/tr/article/the-night-of-broken-glass"><strong>Kristal Gece</strong></a>” olarak bilinen olaylardır (9–10 Kasım 1938). Haffner, Alman halkının bu iki eyleme kitlesel olarak katılmadığını, hatta birçok yerde vicdani sorumluluk, öfke ve utanç gösterdiğini belirtir (Notlar, s. 182).</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*yWm3KTnq0mrTLVWPdVUBeQ.jpeg" /><figcaption><strong>Yahudi boykotundan fotoğraflar (1 Nisan 1933)</strong></figcaption></figure><p>7 Nisan 1933&#39;te çıkarılan bir kanunla, kamu hizmetlerinde çalışanların mensup oldukları ırkı ispatlaması gerekiyordu ki böylelikle <strong>arî </strong>olmayan bir kişinin kamuda çalışması imkansız hale getiriliyordu. Bu ve ilerleyen dönemde çıkarılan başkaca düzenlemelerle Yahudilerin ve diğer tüm muhaliflerin kamuda çalışmasına “yasal” yasak ve ihraç zemini oluşturulmuş oldu. Tıpkı diğer icraatlarındaki gibi “<em>sistematik, kılı kırk yaran bir titizlik ve düzenle, kanunlar ve kararnamelerle yapıyorlardı bu işi</em>” (s. 166).</p><p>Artık saflar daha da netleşiyordu. Hitler’in partisine katılım gitgide arttı: Kimisi sopa yiyenlerden biri olmamak için, kimisi bu partinin tuttuğu yolu belki değiştirmeye etki edebilirim diye vesaire vesaire.</p><p>Mesela, <strong>Varlık ve Zaman</strong>’ın yazarı, 20. yüzyılın en önemli felsefecilerinden <a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/Martin_Heidegger"><strong>Martin Heidegger</strong></a>, Nazi partisine üye olduktan sadece üç hafta sonra 27 Mayıs 1933’te Freiburg Üniversitesi’ne rektör olmuştu. Öğrencisi de olduğu <strong>Edmund Husserl</strong> gibi arî olmayan öğretim üyelerini, üniversiteden uzaklaştıran Baden Kararnamesi’nde Heidegger’in imzası vardı. Muhbirlik dahi yaptığı bilinir. Yaklaşık 1 yıl süren görevinden 1934’te istifa etmişti.</p><p>Kardeşi Fritz’e “Kavgam” kitabını hediye eden Heidegger, bir mektubunda ona şöyle <a href="https://t24.com.tr/k24/yazi/heideggerin-nazizim-ile-iliskisini-gosteren-mektuplar-ortaya-cikti,1006">yazar</a>: “<em>Bir günden diğerine devlet adamı Hitler’in ne kadar harika hâle geldiği görülebilir. Halkımızın ve Reich’ın dünyası bir dönüşüm sürecinde kendini buluyor ve gözleri gören, kulakları duyan ve kalbi atan herkesi önüne alarak aşırı heyecan uyandırıyor.</em>” Tutkulu bir aşk yaşadıkları öğrencisi <strong>Hannah Arendt </strong>bile Heidegger’in takındığı tavır nedeniyle kendisini ve O’nun gibi davranan tüm Alman entelektüellerini, batı kültürüne ihanet etmekle, körlükle ve korkaklıkla itham edecekti.</p><p>Heidegger, <a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/Herbert_Marcuse"><strong>Herbert Marcuse</strong></a> ile <a href="https://www.marcuse.org/herbert/pubs/40spubs/47MarcuseHeidegger.htm">yazışmal</a>arında, komünizm tehlikesi karşısında Nazilerin yanında saf tuttuğunu, kendisini ve ailesini korumak adına onlar aleyhine bir beyanda bulunmadığını belirtmektedir. 1966’da <a href="https://www.spiegel.de/spiegel/print/d-41238349.html">Der Spiegel</a>’in, ölümünden sonra yayınlanmak kaydıyla kendisiyle yaptığı <a href="http://www.ditext.com/heidegger/interview.html">röportaj</a>da da ilgili dönemin daha teferruatlı şekilde muhasebesini yapmaktadır. (Yayın tarihi 31.05.1976, ilgilisi için: <a href="https://bublitz.org/wp-content/uploads/2018/03/Heidegger-Spiegel-31-05-1976.pdf">pdf</a>)</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*z5x6a3GtORNJZl5A_9lGNg.jpeg" /><figcaption>Sağ alttaki fotoğraf: <strong>12 Kasım 1933 Leipzig- Bilim Konseyi Toplantısı</strong> (oturanlar, soldan sağa): Geyer (Glauchau), Dr. Golf (Leipzig), Dr. Schmidt (Hamburg), Dr. Schumann (Halle), Hirsch (Göttingen), Arthur Göpfert (Dresden); Martin Heidegger (Freiburg), Dr. Pinder (Münih), Dr. Fischer (Berlin), Dr. Sauerbruch (Berlin)</figcaption></figure><p>Bir diğer örnek de hukuk ve siyaset alanında önemli isimlerden <a href="https://www.britannica.com/biography/Carl-Schmitt"><strong>Carl Schmitt</strong></a>’in Nazilere gösterdiği en azından üç yıl süren yakınlıktır. 1933&#39;te Berlin Üniversitesi’nde profesör oldu ve ardından partiye katıldı. Göring’in iradesiyle danışma organı, <em>Preußischer Staatsrat</em> (Prusya Devlet Konseyi) üyeliğine getirildi. Aynı yıl, Kasım ayında Nasyonal Sosyalist Hukukçular Birliği başkanlığına atandı. Gazetesi <em>Deutsche Juristen-Zeitung’</em>da (Alman Hukukçular Gazetesi) baş editörlük görevine başladı (1934). Mücadeleci demokrasinin gelişmesine katkı sağlayarak Weimar parlamentarizm düzenine ağır eleştiriler getirmiştir. Devletin bekası söz konusu olduğunda anayasal hak ve özgürlüklerin askıya alınabileceğini, olağanüstü hal (<em>Ausnahmezustand</em>) yetkilerinin sistemde yer edinebilmesini izah eder.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/409/1*Pqsem8InTPHzfmvWlmcMww.jpeg" /><figcaption>Carl Schmitt (1888–1985)</figcaption></figure><p>Schmitt, anayasanın 38. maddesinde düzenlenen bu yetkilerin, tipik bir diktatörlük normu olduğunu ve gerçekte Anayasa’yı korumayı amaçladığını vurgular (1928). 30 Haziran 1934&#39;te başlayan <a href="https://www.wikiwand.com/tr/Uzun_B%C4%B1%C3%A7aklar_Gecesi"><em>Uzun Bıçaklar Gecesi</em></a>’nin oluşturduğu infiale rağmen köşesinde şunları yazar: “Führer Hukuku Koruyor! (<a href="http://www.flechsig.biz/DJZ34_CS.pdf"><em>Der Führer schützt das Recht</em></a>)… <em>Führer’in eylemi aslında gerçek bir yargıydı. Yargı, hukukun emrinde değildir, tek başına en yüce hukuktur</em>.” Hitler’in ülkeyi yıllarca olağanüstü bir idareyle yönetmesindeki hukuki gerekçelendirmenin temeline, fikirleriyle büyük katkı sağlamış oldu. Bu desteğinden ötürü hiçbir şekilde pişmanlık belirtmedi.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/774/1*7rFGZPJCcTYpO3GMlLVqag.jpeg" /></figure><p>Haffner, yapılan tanımlamalara göre kendisinin de bir “arî Alman” olduğunu “<em>ama aslında hangi ırkların bende payı var, bunu tıpkı diğer insanlar gibi ben de bilmiyorum tabii ki</em>” diyerek bu meseledeki Nazi karşıtı duruşunu izah etmektedir (s.131). Hitler’in bu konudaki söylemlerinde de ırk ve ulus kavramlarının birbirine karıştığını belirtir: “<em>Hitler’e göre bir gün ‘en yüce bir ırk efendi ulus’ olarak dünyaya hakim olacaktır - ama bahsettiğiniz bir ırk mı bir ulus mu? Almanlar mı arîler mi? Bu hiçbir zaman gerçekten sarih olmaz bir türlü.</em>” (Notlar, s. 112)</p><p>10 Mayıs 1933 akşamı, Humboldt Üniversitesi’nin tam karşısında, asırlar öncesi İstanbul’un, Bağdat’ın, Endülüs’ün ve İskenderiye’nin kütüphanelerinde yaşanan lanetli bir ayin tekrarlanır. Alman şair Heine’nin 1817&#39;de bir kehanet gibi söylediği “<em>Nerede kitap yakıyorlarsa, sonunda orada insan da yakacaklar</em>” sözünün ilk adımı gerçekleşiyordu. (<em>Wherever they burn books, in the end will also burn human beings</em>) Kitap yakmak için seçilen meydanın, bir kütüphaneyle, operayla, üniversite binasıyla ve katedralle çevrili olduğu dikkate alınırsa işlerin nasıl çığırından çıktığı tahayyül edilebilir.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*tSIVHfi65E93YCKKDZA02Q.jpeg" /><figcaption><strong>Berlin Opera Meydanı (</strong><a href="https://goo.gl/maps/ChFqELJb95fum1Xx5"><strong>Bebelplatz</strong></a><strong>), 10 Mayıs 1933 gecesi</strong></figcaption></figure><p>Arî olmayan kitaplar, kamyonlarla taşınarak opera meydanına yığılmış, ‘<em>aydınlanmadan</em>’ sorumlu Goebbels’in teşvikleriyle gökyüzüne alevler yükselmişti. “<em>Alman Olmayan Ruha Karşı</em>” bir eylem daha, coşkulu öğrencilerin yardımlarıyla başarılı şekilde tamamlanmıştı. Kaynaklarda, o gece, Kafka, Mann, Zola, Proust, Zweig, Marx, Einstein gibi çok sayıda yazara ait 25 bine yakın kitap yakıldığı ifade edilir. Bu eylem, ilk ve son eylem olmadı. Zaten daha öncesinde bazı benzer gelişmeler yaşanmıştı. 10 Mayıs günü ve ilerleyen günlerde Köln, Münih, Leipzig ve Hannover gibi birçok şehirde yakma eylemleri devam ettirildi.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*ZSziVn5xzeGDgmXYVEU4lA.jpeg" /><figcaption><strong>Kitap yakma eylemine davet broşürü ve (sağda) meydanın bugünkü halinden görüntüde, tasarımı </strong><a href="https://www.wikiwand.com/en/Micha_Ullman"><strong>Micha Ullman</strong></a><strong>’a ait olan ve 1995&#39;te yapılan Kütüphane Anıtı görülüyor.</strong></figcaption></figure><p><strong>Ölüm Döşeğindeki Bir Hastanın Başucunda Gibi!</strong></p><p>Son bölüm, “Veda”, <em>o günlerde şiar haline gelmiş bir kavram</em> olarak Haffner’in Yüksek Mahkeme’den ayrılışına, yaşadığı dünyadan her gün bir parçanın kopmasına, çözülmesine, yok olmasına atfen bilinçli seçilmiş bir başlıktır. Dostlar, arkadaşlar, siyasetçiler, sanatçılar, kitaplar, gazeteler … ya saf değiştirmekte ya da silinip gitmektedirler. “<em>Sanki ciğerlerimize çekeceğimiz hava, düzenli ve sürekli olarak bir yerlerden emiliyor ve yok ediliyordu.</em>” (s. 172) “<em>Naziler, radikal ve iyi organizatörler olarak bu Almanya’nın her yerde izini sürdüler ve kökünü kuruttular. Nazilerin ilk işgal ettikleri ülke Avusturya ya da Çekoslovakya değildi, Almanya’ydı.</em>” (s. 199)</p><p>Virüs, beklendiği gibi yargıya da bulaşmıştı. Yazar, görev yaptığı Yüksek Mahkeme’de 31 Mart’ta yaşananları tüm detaylarıyla anlatır (s.132). Genç <strong><em>referendar</em></strong>, bozulan yargı düzeni karşısında şöyle der: “<em>Çok trajik günlerdi… Ölüm döşeğindeki bir hastanın başucunda oturuyordum sanki… Yüksek mahkeme gözlerimin önünde çözülmüş, erimiş ve çürümüştü ve ben hiçbir şey yapamamıştım. Omuzlarımı silkmek ve burada benim için hiçbir gelecek olmadığını, kesinlikle ve büyük bir üzüntüyle tespit etmekten başka yapacak bir şey kalmamıştı</em>.” (s. 170)</p><p>“…<em>bu defaki lafügüzahın ardında devlet gücü vardı, milli siyaset açısından yeterince güvenilir olmamakla itham edilip işini kaybetme tehdidi vardı, toplama kampı vardı</em>…” (s. 169)“<em>Eğer bir anda kendinizi Adalet Bakanlığı’nda değil de toplama kampında bulmak istemiyorsanız, düşünceleriniz ve seçtiğiniz kelimeler babında biraz dikkatli olmak zorundaydınız.</em>” (s.171)</p><p>Göç etme fikri, yazar için biraz da gençliğin verdiği heyecanla çekinilecek bir durum arz etmemektedir. Babasıyla uzun uzun bu konuyu değerlendirir. Günler geçtikçe ülkedeki sıkıntıların arttığını gören babası, bu konuda eski tutuculuğunu bırakmıştır, oğlunu daha esnek bırakmaktadır. Ancak bir muhacirin yaşayabileceği muhtemel sıkıntılar konusunda uyarılarını aktarır: “<em>ülkenden kaçtıysan değerini yitirirsin. Bak Ruslara, onlar da kendi ülkelerinin elitleriydiler… şimdi burada ya da Paris’te, garsonluk ya da şoförlük yapmalarına izin verildiğinde mutlu oluyorlar</em>…”(s. 204)</p><p>Hakim adaylarının bundan böyle “birlik beraberlik” kamplarına alınacağını, burada, ilerideki meslek hayatlarına hazırlanacağını öğrenince hayatındaki ilk öfke krizini geçirir, en yakınından en uzağına kadar lanetler yağdırır (s. 218). Elden bir şey gelmez. İlk grubun içinde Ekim 1933&#39;te kampa dahil olur ve eser, bu kampta yaşananlarla ve yazarın iç muhasebesini yaptığı satırlarla başlıkta da belirttiğimiz gibi “yarım” kalarak nihayete erer. Tıpkı yarım kalan Weimar demokrasisi gibi.</p><p><strong>Son Sözler</strong></p><p>Haffner, 1934&#39;te Paris’e gider, sonra Berlin’e geri döner. 1938&#39;de İngiltere’ye sığınır ve <strong>Observer</strong>’da gazeteci olarak çalışmaya başlar. Oğlunun ifadesine göre, bu eseri, 1939&#39;da yazmaya başlar. Savaş çıkınca başka güncel konularla ilgilenmek zorunda kalır; çalışma, yarım haliyle rafa kaldırılır. 1954&#39;te ailesiyle ülkesine geri döner.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*cuxk4LQmwlOEqjyWL2bMzQ.jpeg" /></figure><p>Vefatına kadar (1999) “ne gerekçeyle eserini tamamlamadı?” sorusunun net bir cevabını bilmiyoruz. Bildiğimiz bir şey var ki o da, okumanız bittikten sonra, keşke yazar, biraz sebat edip de sonunu getirseymiş diyeceğiniz bir kitap: <strong>Bir Alman’ın Hikayesi -Hatırladıklarım-</strong>(1914–1933)</p><p>Kendi dilinde ilk defa, 2000 yılında basılmış. Türkiye’de ise 2018&#39;de çevrilip basıldığı düşünülürse oldukça geç kazanılmış bir eser sayılabilir. Ama olsun, sonuç gayet iyi olmuş!</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/971/1*BY9HvhGkD_fboYK0o_W0nQ.jpeg" /><figcaption><strong>Yazarın mezarı Lichterfelde Park Mezarlığı’ndadır (Berlin-Almanya). Görüldüğü gibi mezar taşında gerçek adı olan Raimund Pretzel geçmektedir. Müstear bir isim olan “Sebastian Haffner”, bizzat yazar tarafından güvenlik gerekçesiyle kullanılmıştır.</strong></figcaption></figure><p>1933&#39;ten sonra neler yaşandığı ise hepimizin malumu: Tüm insanlık için sıkıntıyla ve mücadeleyle geçen uzun yıllar. <strong>Paul von Hindenburg</strong>’un 1934&#39;te, 87 yaşında vefatından sonra siyasi anlamda ülke yönetiminde tüm yetkiler Hitler’in eline geçti, yani artık “Führer” olmuştu. Kendisinin ikame edilmezliği, alternatifsizliği üzerine bir yönetim anlayışı inşa ederek yoluna devam etti.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*0AZoZRifI0nAsuLjfnCeBQ.jpeg" /><figcaption>Sürecin basınımıza yansımalarından örnekler: <strong>(Sol Üstte)</strong> 18 Mart 1935 tarihli Haber Gazetesi, <strong>(Sol Altta) </strong>13 Mart 1938 tarihli Akşam Gazetesi,<strong> (Sağda) </strong>21 Şubat 1938 tarihli Akşam Gazetesi, <strong>(Ortada)</strong> Mart 1936 tarihli Akbaba Dergisi</figcaption></figure><p>1933–1938 arasını tabir yerindeyse bir kuluçka dönemi gibi geçirdi. İşsizlik sorunu çözüldü, malî ve ekonomik istikrar sağlandı. Bir yandan da askeri anlamda ciddi yatırımlar yapıp orduyu güçlendirdi. 1935&#39;te mecburî askerlik yeniden tesis edildi. Gösterilen büyük gelişmeler, Hitler karşıtı olan (%50) seçmen kitlesini dahi bu düşüncelerinde sorgulatır hale getirir bu yıllarda.</p><p>Ülke içinde kendi açısından bütün sorunları halleden Hitler, dış politikayı ihmal etmedi. Kuluçka döneminin bir gereği olsa gerek, belli bir aşamaya gelinceye değin söylemlerinde “barış” kokulu cümleleri hiç eksik etmedi. Hem Alman halkını hem de diğer halkları bu şekilde yıllarca yanıltmış oldu. Kendi ifadesiyle bu usûl, bir sonraki adımın ön koşulu olarak elzemdi (Notlar, s. 67).</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*rg-_QxJaXGuQhHXoqrnnog.jpeg" /><figcaption><strong>(</strong><a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/Lebensraum"><strong>Solda</strong></a><strong>)</strong> Nihai sınırlarına Şubat 1944&#39;te ulaşan Alman yaşam alanı, <strong>(Sağda)</strong> Zihnî altyapıda hedeflenen sınırlar</figcaption></figure><p><strong>Friedrich Ratzel</strong>’e dayanan Alman halkının <a href="https://encyclopedia.ushmm.org/content/tr/article/lebensraum"><strong>yaşam alanı</strong></a> (<em>lebensraum</em>) ideali bir şekilde gerçekleştirilecekti. Zamanında bizzat görüştüğü <strong>Karl Ernst Haushofer</strong> ve daha nicelerinden etkilenen Hitler, bu uğurda ordusunu harekete geçirdi. 1936&#39;da Rheinland bölgesine, 1938&#39;de Südet bölgesine asker yerleştirildi. Yine 1938&#39;de Avusturya ilhak edildi. 1939 Mart’ında Bohemya ve Moravya bölgeleriyle Memel iş bölgesi hakimiyet altına alındı. 1 Eylül 1939&#39;da Polonya’nın işgaliyle de büyük savaşın fitili ateşlenmiş oldu. O güne kadar (Versay’a rağmen) yapılan tüm ihlalleri, 1925&#39;ten beri sürdürülen “<em>appeasement</em>” politikasının da bir gereği olarak görmezden gelen İngiltere ve Fransa bu sefer Almanya’ya karşı cephe aldılar. Buna rağmen Almanlar, 1940&#39;ta Benelüks ülkelerini, Fransa, Danimarka ve Norveç’i, 1941&#39;de Yugoslavya ve Yunanistan’ı işgal ettiler, Moskova’ya doğru ilerlediler.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*WAXI8KdN3-BRPKjKpm6VPA.jpeg" /><figcaption><strong>Savaş Sonrası Dresden Şehri</strong></figcaption></figure><p>Sonuç olarak, İkinci Dünya Savaşı’nda, dünya genelinde 65 milyon insan hayatını kaybetti. Bunların üçte ikisi sivillerden oluşuyordu. Savaşın artçı sonuçlarıyla bu rakam, 80 milyona ulaştı. Nazileri iktidardan düşürebilmek için Almanya yerle bir edildi.</p><p>İşin ilginci, en başından sonuna kadar birçok defa barış imkanı doğmasına rağmen Hitler ve ekibi bu kelimeyi hiç telafuz etmemiştir. Koca ülke sadece zafer ve yıkım (yok etme ya da yok olma) arasında bir tercihe zorlanmış, bu süreçte aykırı her ses ve gelişme bastırılmıştır. Nihayetinde Hitler, Berlin’deki sığınağında metresi Eva Braun’la birlikte intihar eder.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*8S27qOS6KwU9Zhhcp5Fm_g.jpeg" /><figcaption>Hitler: “Milletleri esir tutan işkence zincirleri kırılacaktır!” (Akbaba, Şubat 1941)</figcaption></figure><p>Bizde her ne kadar 2. Mahmut döneminin sevilmeyen devlet adamlarından Halet Efendi için yazıldığı söylense de <strong><em>“Ne kendi eyledi rahat, ne âlem buldu huzur, Yıkılıp gitti cihandan, dayansın ehl-i kubur” </em></strong>dizeleri, sanki O’nun için yazılmış gibidir.</p><p>Savaş döneminde ve sonrasında milyarlarca dolarlık harcama yapıldı. Galip devletler (ABD, SSCB ve İngiltere) arasında gerçekleşen Tahran, Moskova, Yalta ve Potsdam konferanslarında yeni dünya haritası şekillendi. Buna rağmen savaş, “soğuk” şekilde uzun yıllar sürdü.</p><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2F7cgRwDkP6vk%3Ffeature%3Doembed&amp;display_name=YouTube&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3D7cgRwDkP6vk&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2F7cgRwDkP6vk%2Fhqdefault.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="854" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/d6b9b99926d224d40b066ab9cb8e8b14/href">https://medium.com/media/d6b9b99926d224d40b066ab9cb8e8b14/href</a></iframe><p><strong>Dönemle İlgili Daha Fazla Okuma Önerileri:</strong></p><p><em>Colin Storer, </em><strong><em>Weimar Cumhuriyeti’nin Kısa Tarihi</em></strong><em>, (Çev.: Sedef Özge), İletişim 2019</em></p><p><em>Hans Fallada, </em><strong><em>Küçük Adam Ne Oldu Sana?</em></strong><em>,(Çev.: Ahmet Arpad), Everest 2018</em></p><p><em>Hans Fallada, </em><strong><em>Kurtlar Sofrasında</em></strong><em>,(Çev.: Ahmet Arpad), Everest 2015</em></p><p><em>Hans Fallada, </em><strong><em>Herkes Tek Başına Ölür</em></strong><em>,(Çev.: Ahmet Arpad), Everest 2018</em></p><p><em>Hans Magnus Enzensberger, </em><strong><em>Hammerstein’ın Suskunluğu</em></strong><em>, (Çev.: Regaip Minareci), Everest 2018</em></p><p><em>Helmut Ortner, </em><strong><em>Cellat</em></strong><em>, (Çev.: Emrah Cilasun), Agora 2013</em></p><p>Profesör Heidegger, <strong>1933&#39;te Neler Oldu?</strong>,(Çev.: Turhan Ilgaz), YKY 1993</p><p><em>Sebastian Haffner, </em><strong><em>Hitler Üzerine Notlar</em></strong><em>, (Çev.: Hulki Demirel), İletişim 2019</em></p><p><em>Talip Doğan Karlıbel, </em><strong><em>Stauffenberg ve Operasyon Valkyrie</em></strong><em>, Siyah Beyaz 2009</em></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*t-UiIgnZy7pC8-N57cgOmA.jpeg" /><figcaption>Yazının başındaki o ihtişamlı Brandenburg ve çevresi, savaş sona erdiği günlerde bu haldeydi.</figcaption></figure><p><strong>Konuyla ilgili diğer yazıları okumak isterseniz:</strong></p><ul><li><a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/hitlerin-yarg%C4%B1-daki-sil%C3%BCeti-roland-freisler-3c4e83ff2b61">Hitler’in Yargı’daki Silüeti: Roland Freisler</a></li><li><a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/ac%C4%B1nas%C4%B1-almanlar%C4%B1n-hikayeleri-77abb1bceb2">Acınası Almanların Hikayeleri</a></li><li><a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/hammerstein-ailesinin-suskunlu%C4%9Fu-3563685bab9">Hammerstein Ailesi’nin Suskunluğu</a></li><li><a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/bo%C4%9Fazi%C3%A7ine-s%C4%B1%C4%9F%C4%B1nan-bir-hukuk%C3%A7u-ernst-eduard-hirsch-6f464d1af06c">Boğaziçine Sığınan Bir Hukukçu: Ernst Eduard Hirsch</a></li></ul><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=53f6536562e2" width="1" height="1" alt=""><hr><p><a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/bir-alman%C4%B1n-yar%C4%B1m-kalan-hikayesi-53f6536562e2">Bir Alman’ın “Yarım Kalan” Hikayesi</a> was originally published in <a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye">Türkçe Yayın</a> on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.</p>]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Beyaz  Zambaklar Ülkesinde]]></title>
            <link>https://medium.com/t%C3%BCrkiye/beyaz-zambaklar-%C3%BClkesinde-ff2611fdaec4?source=rss-424f8ab297a6------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/ff2611fdaec4</guid>
            <category><![CDATA[grigory-petrov]]></category>
            <category><![CDATA[beyaz-zambaklar-ülkesinde]]></category>
            <category><![CDATA[suomi]]></category>
            <category><![CDATA[kitap]]></category>
            <category><![CDATA[türkçe]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Zübeyr Yıldırım]]></dc:creator>
            <pubDate>Fri, 08 Nov 2019 09:10:32 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2023-09-14T09:01:33.693Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h3>Beyaz Zambaklar Ülkesinde</h3><h4>Finlandiya Örneğinde, Petrov’un İdeal Devlet Tasviri: Her insanın bilinçli birer hayat mimarı olacak şekilde yetişmesi, yetiştirilmesi… “Basit fikirli olmayınız! Kendi kişisel, önemsiz uğraşlarınıza ve dertlerinize çöpteki solucanlar gibi dalmayınız! Devletinizin temelleri nasıl yenilenebilir ve kuvvetlendirilebilir? Gelecekte halkımızı yüksek terbiye ile nasıl donatabiliriz? Yapılabilecek bu tür yenilikleri düşününüz!”</h4><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*atiUbKeVugCa0gfKbA-JXA.jpeg" /><figcaption>Tarihî Kartpostallara Yansıyan Finlandiya Bağımsızlık Süreci. Sarı Saçlı Güzel Finlandiya’yı, Çift Başlı Kartal ise Rusya’yı Temsil Ediyor. (<a href="http://www.jiv.dk/finland/index.php">Postal History From Finland</a>)</figcaption></figure><p>Finlandiya, 2017 yılında bağımsızlığının 100. yılını kutlamıştı. İsveç’e bağlı oldukları dönemde İsveç’in bu ülkeyi ifade ederken kullandığı Finlandiya ismi yerine kendi ülkelerine kendi özgün (Suomi) ismiyle hitap edilmesinden hoşlanıyorlar.</p><p>Ülkede, içinde bataklıkların da olduğu geniş ovalar, ormanlar ve göller hakim. Hiç dağı olmayan bir ülke denilse doğrudur. Yüzüncü yıl kutlamaları arifesinde Norveç’in, sınırdan 20 km içerde kalan Halti dağının zirvesini bu ülkeye hediye etmesi fikri günlerce konuşulmuştu. Tabii <a href="https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-37666210">Norveç Anayasası</a> gerekçe gösterilerek bu jest gerçekleşmedi.</p><p>Km2&#39;ye ortalama 15 kişi düşmekte. Ülkede yaşayan 5 milyonu aşkın nüfusu, sadece Finliler değil, %10 oranında Laponlar ve az miktarda da olsa İsveçliler oluşturmakta. Demokraside önemli bir merhale olan genel ve eşit oy ilkesiyle kadınlara oy kullanma ve seçim hakkı verilmesi 1906&#39;ya kadar gidiyor.</p><p>Finlandiya bilindiği gibi eğitimde tüm dünyada önemli bir model olarak kabul ediliyor. Ülkede, 12 yıl zorunlu eğitim sistemi geçerli, okulların idaresi belediyelere bırakılmış durumda. Eğitime verilen önemin göstergelerinden biri olsa gerek, öğretmenlik yapabilmek için en az yüksek lisans derecesi almış olmak şartı getirilmiş…</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*BGUlrdeqbRo1S0sqZCZXnw.jpeg" /><figcaption>Finlandiya Helsinki’de 1870&#39;de müslümanlara tahsis edilen mezarlıktaki Şehitler Anıtı. Her yıl 20 Mayıs’ta anma töreni yapılıyor.</figcaption></figure><p>Finlandiya ve Türkiye ilişkileri de bir asırlık, neredeyse cumhuriyetimizle yaşıt. Lozan Antlaşması (24.07.1923) sonrasında iki ülke arasında ilişkilerin kurulmasına ve güçlendirilmesine yönelik olarak 1924’te dostluk antlaşması, 1928’de de ticaret antlaşması imzalanmış. Tarihte iki devlet arasında kötü sayılabilecek bir olay yaşanmadan bugünlere gelinmiş.</p><figure><a href="http://www.turkceyayin.net/"><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/728/1*WVJ1FMfw1QBe0aNC1mfgnA.png" /></a></figure><p>İnsanî düzeydeki ilişkiler bakımından da iyi bir geçmiş olduğu söylenebilir. Mesela eski adıyla Ankara Hukuk Mektebi’nin ve başka birçok kurumun temelinde görev alan <a href="https://islamansiklopedisi.org.tr/arsal-sadri-maksudi"><strong>Sadri Maksudi Arsal</strong></a>, Türkiye’ye gelmeden önce Kazan Tataristanı milletvekili olarak Duma’da görev yapmış. Bu dönemde Finlandiya’nın haklarını, diğer 3 müslüman milletvekili ile savunmuş ve Fin halkının gönlünde ayrı bir yer edinmiş. Finlandiya’da yaşayan Kazan Tatarları’nın 2. Dünya Savaşı’nda bu ülke için savaşarak ölmeleri de asla unutulmamış, hatta bir Şehitler Anıtı bile hazırlanmış. Bir başka misal, bu yazının esas konusu olan kitap, Osmanlı-Türk kadın hareketinin öncülerinden<strong> </strong><a href="https://www.biyografya.com/biyografi/3056"><strong>Şükûfe Nihal Başar</strong></a>’a Finlandiya’yı gezmesi ve “Finlandiya” (1935) adlı gezi kitabını yayımlaması için ilham vermiş. Ayrıca 1925’te Finlandiya Cemaat-i İslâmiyesi olarak örgütlenen Finlandiya Türkleri, 1935 yılında ise Finlandiya Türkleri Birliği’ni kurmuşlar. (Daha fazlası için ilave <a href="http://bilig.yesevi.edu.tr/yonetim/icerik/makaleler/2775-published.pdf">okuma</a>)…</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/919/1*gcswmsHkZ6kBl1FE-qxYng.jpeg" /><figcaption>İyi İlişkilerin Bir Nişânesi, Bugün Ankara’da Finlandiya Büyükelçiliği’nin hemen yanındaki sokağın adı: Beyaz Zambaklar Sokağı. Bir röportajda, Finlandiya Büyükelçisi: “Sokak adı değişikliği çok hoş ve güçlü bir jest oldu” yorumunu yapmıştı. (<a href="http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/sevil-erkus/sokak-adi-degisikligi-cok-hos-ve-guclu-bir-jest-oldu-40790093">Hürriyet</a>, 31.3.2018)</figcaption></figure><p><strong>Gelelim Beyaz Zambaklar Ülkesi’ne…</strong></p><p>Bir kitap, en fazla ne kadar süreyle, ne kadar tesirli olabilir? Özellikle popüler kültürün köpürterek bir yere getirmediğini, Dostoyevski, Tolstoy, Dickens ve Zola gibi dünya çapında bir yazarın kaleminden çıkmadığını ya da bir dinin kutsal kitabı olmadığını ekleyelim. Bu olumsuz ihtimalleri ve önermeleri, daha da arttırabiliriz.</p><p>“Beyaz Zambaklar Ülkesinde” tam bu türden bir eser. Yaklaşık yüz yıl öncesinde basılan bir kitap olduğunu düşünerek “<em>artık esamesinin okunmaması gerekir</em>” derken hala çok satanlar arasında yer alıyor. Ülkemizin kuruluşundan bu yana devletin işleyişine yön verenlerin elinden, bir şekilde, hiç düşmediğini de biliyoruz. Sadece ülkemizde değil dünyanın birçok ülkesinde çevirileri yapılmakta, elden ele dolaşmaya devam etmekte.</p><p><strong>Yazar Hakkında</strong></p><p><strong>Grigoriy Spridonoviç Petrov</strong>, St. Petersbug’a iki saat, Rusya’nın Estonya sınırına yarım saat mesafedeki <strong>Kingisep</strong> şehrinde doğar (1866). <strong>Gorki</strong>, kendisi için “…<em>bir meyhanecinin veya bir büfecinin oğlu olup, çocukluğunda küfürden başka bir şey duymamış ve sarhoş insanlar dışında birilerini görmemiştir</em>” der. 1891’de ilahiyat akademisini bitirir. Meslek olarak papazlığı tercih etmiş olsa da diğer papazlardan farklı olarak hitabet kabiliyeti ve edebî kişiliğiyle kilise söyleminin<em> alışılmış (olması gereken)</em> kalıplarının dışına fazlaca çıkmasından ötürü, konuşmaları, 1903’ten itibaren sansüre uğramıştır. Bunun üzerine bir tepki olarak kilisedeki görevlerinden ayrılır. 1907’de zararlı yayıncılık ve yazarlık faaliyetleri gerekçe gösterilerek üç aylığına sürgüne gönderilir. 1905 yılında faaliyete geçen Duma’nın ikinci döneminde temsilci olarak seçilmesine rağmen sürgün hayatı nedeniyle temsil faaliyetlerini ifa edemez. 1908’de din adamlığı ünvânı kendisinden alınarak kiliseyle olan resmî bağı tamamen koparılır. Kendisine Moskova ve St. Petersburg’a yedi yıl süreyle giriş yasağı getirilir. Ülkede aydınlar, bürokratlar ve halk içinde ciddi bir karşılık gördüğünden bu yasaklı döneminde yine boş durmaz, diğer şehirleri dolaşıp kitlelerle buluşmaya, gazetelerde makale yazmaya devam eder. Ayrıca Kırım’a ve Finlandiya’ya gider. Çarlık rejiminin devrilmesine kadar olan dönemde sürekli polis gözetiminde yaşamaya adeta mahkûm olmuştur.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*lS0Vn7qhM-DeAGfpqb7axA.jpeg" /><figcaption><strong>Grigoriy Spridonoviç Petrov (1866–1925)</strong></figcaption></figure><p>Kitleleri bu kadar etkileyen, galeyana getiren konuşmaları, resmi arşivlerde rastlanan tutanaklarda, hükümet ve kilise karşıtı olarak nitelendirilmektedir. Aslında yaptığı konuşmaların, tutanaklardaki tespitlerin aksine, mevcut düzenin yıkılmasını, ihtilali veya yönetime isyanı teşvik eden bir yönü yoktur. Ne Çar yönetimine ne de Bolşevik ihtilalini yapanlara yaranamaması, bunu ortaya koymaktadır. Söyleminin, o dönemde Rus halkının, içinde bulunduğu zor şartlardan kurtularak eğitim ve kültür seviyelerinin yükseltilmesi, sosyal ve ekonomik standartlarının iyileştirilmesini salık veren boyutları vardır. İlginç bir şekilde ihtilal karşıtı konuşmalarının ve geniş özgürlükleri savunan fikirlerinin verdiği rahatsızlık nedeniyle Bolşeviklerden de kaçmak zorunda kalmıştır.</p><p>Bir müddet Kırım’da ikamet eder. 1920 sonlarında apar topar Kırım’dan ve dolayısıyla ülkesinden ayrılarak gemiyle İstanbul’a, oradan da Gelibolu’ya bir mülteci kampına gelir. Kısa süre sonra İtalya’ya geçer. Kendisinden ve eserlerinden haberdar olan Yugoslav hükümetinin davetiyle Belgrad’a gider (01.01.1921). Yugoslavya’da kalabalık kitlelere yüzlerce konferans vererek fikirlerini insanlara anlatmaktan geri durmamış, Bulgaristan’a da aynı minvalde yazılarını göndermiştir. “Beyaz Zambaklar Ülkesinde” bu dönemde şekillenmiş, 1923 sonrası ilk baskısı, Sırp dilinde “Hayatın Mimarları” adıyla Saraybosna’da yayınlanmıştır. Yakalandığı amansız hastalık (mide kanseri) nedeniyle tedavi için gittiği Fransa’da, kitabının, Bulgarca baskısını göremeden vefat etmiştir (18.6.1925). Ailesi, Yugoslavya’da yönetimin komünist rejime geçmesi nedeniyle İkinci Dünya Savaşı sonrası Münih’e taşınmıştır.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*ub3cOyeimRNptZ89U1Dc3A.jpeg" /><figcaption>Eserin İlk Baskılarından Örnekler</figcaption></figure><p><strong>Kitabın Bulgaristan’da Tercüme Edilmesi ve Basılması</strong></p><p><strong>Dinyo Bojkov</strong>, Kazan İlahiyat Akademisi’nde okuduğu dönemde, 1898–1899 eğitim yılında, Petrov’un broşür olarak basılan bir eserine rastlamış ve bu vesileyle ilk defa böyle bir yazarın varlığından haberdar olmuştur. Bulabildiği tüm eserlerini okur, tahlil eder. Daha sonra yazarla tanışır ve yakın arkadaş olur. Bojkov sayesinde Petrov’un Bulgaristan’la olan bağı kurulur. Petrov, Bojkov’un yönettiği “İlahi Uyanış” dergisine makaleler gönderir. Bulgar ülkesine olan yakınlığı o kadar artar ki kendi oğluna Bulgar kralının adını (Boris) verir, oğluna Bulgarca öğretmesi için özel öğretmenler tutar. Bulgaristan’a yerleşmeyi çok isteyen Petrov, bu emeline şahsen ulaşamasa da yazdığı eseriyle ulaşmıştır.</p><p>Ölümünden kısa bir süre önce Bojkov’a kitabının el yazması bir nüshasını gönderir. Bojkov, kendisine ulaşan bu metni, Bulgar diline tercüme ettikten sonra yayıncıları dolaşır. O dönemin Bulgar yayıncıları, kendi camialarında pek tanınmayan bir yazarın kitabını basmak istemez. Kendisine bir destek bulamayan Bojkov, kısıtlı bütçesiyle 5–6 yıllık bir süreçte 40 civarında kitap bastırır. Bizzat kaleme aldığı ve önsöz olarak kullanılabileceğini belirttiği satırlar, bu eserin neredeyse ayrılmaz bir parçası (<em>mütemmim cüzü</em>) olarak okurlara o günlere dair kendi gözlemlerini içeren önemli bilgiler vermektedir:</p><p>Bojkov, 1909–1910 yıllarında iki defa Finlandiya’ya gider. 1914&#39;te izlenimlerini “Çağdaş Düşünce” dergisinde yazar. Uçsuz bucaksız bataklıklar, aşılması güç ormanlarla dolu bu topraklar, Ruslar ve İsveçliler arasında Fin halkı için adeta bir kale görevi yapmıştır. İnsanın yaşamasına imkân vermiyor gibi görünen bu topraklar, asyadan kovulan ve “Barış Yurdu” arayışındaki Fin halkı için bir fırsatlar dünyasına dönüşmüştür. Ural dağlarına yakın yurtlarından ayrılan kabileler, batıya doğru yola çıkar, barış ve güvenlik içinde yaşayabilecekleri toprak arayışına girerler. Bugün bulundukları toprakları yurt edinirler ve hikâye böylece başlar. Bojkov, “bizim dünyadan değil” gibiler dediği Fin halkını, beyaz zambaklara benzetmektedir: “<em>bataklık ve kayalıkları, göstermiş oldukları gayretle harika bahçelere çevirdiler ve bu bahçede İncil’de geçen beyaz zambaklar gibi zinde, temiz ve masum bir hayat sürmeye başladılar.</em>”</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/806/1*AZQZr2DI_HBgT6nqoVz6ng.jpeg" /></figure><p>Bojkov da arkadaşı Petrov gibi Finlandiya’daki tertibe düzene hayran olur. Buna bir örnek olarak Rus ve Fin tren istasyonlarını karşılaştırır. Rus garlarının ve tren vagonlarının pislik içinde olması, yolcuların kendi aralarında ve kondüktörlerle sürekli anlaşmazlıklar yaşaması, buna karşılık Fin vagonlarında her yolcunun kendine ait numaralarda oturması, en ucuz (3.) mevkideki vagonların dahi gayet düzenli olması, yatakların temiz çarşafları… Şehirlerde kolluk kuvvetlerinin bağırmadan iş yapması, faytoncuların birbirini itip kakmaması, sokaklarda insanların birbirleriyle makul bir düzeyde, boğazlarını yırtmadan konuşmaları… O’na göre bu ülkede insanlar, öncelikle başkalarının hak ve hürriyetlerini düşünerek başkalarını rahatsız etmeden hareket ederler.</p><p>Büfelerde ve lokantalarda yemeklerin servis usulüne hayran kalmıştır. Ortadaki masada tüm yiyecekler (<em>bugün açık büfe dediğimiz tarzda</em>) sergilenmektedir. Dileyen, istediğinden istediği miktarda alıp yemekte ve çıkarken de önceden belirlenmiş düşük miktarda tek tip bir fiyat ödemektedir. Kaldığı otelin görevlileri, kendisinin kaç gece kaldığını bilmemektedir. Burada müşterinin beyanı esas alınarak ödeme kabul edildiğini, belirtilen gece miktarınca ödemenin yapıldığını hayretle ifade etmektedir. Tramvay taşımacılığında kondüktör yoktur, kimsenin elinde bilet de yoktur. Ulaşım ücreti bir kutuya atılmak suretiyle her yolcu gideceği yere kadar gitmektedir. Burada da güven esastır. Bu temiz ahlak, insanların özel hayatından toplumsal hayata ve devlet yönetimine dalga dalga yansımaktadır.</p><p>Rus idaresinde oldukları dönemde askerlik ve diplomasiyle uğraşmak yerine kültür ve medeniyeti tesis etmek için çabalamışlardır. Eğitim, mecburi ve parasız olup her evde kütüphane mevcuttur. Ödünç kitap alabilme imkânı veren umuma açık kütüphaneler ve büyük kitabevleri halkın hizmetindedir (…)</p><p>Bojkov, nihayetinde Finlandiya hakkında “<em>ailelerde, okullarda, sokaklarda ve devlet mekanizmalarında temiz hasletler yer etmiştir</em>” diyerek izlenimlerini bitirir.</p><p><strong>Finlandiya (Suomi) Tarihine Kısa Bir Bakış</strong></p><p>Eserin yazıldığı dönemdeki Finlandiya şartlarının ve öncesinin bilinmesi, bugün dünyaca takdir edilen Fin mucizesinin ve “Beyaz Zambaklar Ülkesinde” kitabının daha iyi anlaşılmasında önem arz etmektedir.</p><p>İsveç idaresinde kaldığı 13. ve 19. yüzyıl arasında ilk defa 1581’de İsveç tacına bağlı bir Büyük Prenslik (Dükalık) olarak kabul edilen Finlandiya, 1808–1809 yıllarındaki savaşla, Rusya’ya dâhil olmuştur. İsveç halkı, bu savaşta Rus ordusuna karşı adeta bir ölüm kalım mücadelesi vermiş, nihayetinde kendi ülkelerini kurtarmış olsalar da Finlandiya’nın ellerinden çıkmasına bir karşılık verememişlerdir. 1815 Viyana Kongresi ile Rusya’ya bağlı özerk bir prenslik olduğu bir kez daha tescil edilmiştir.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*SLfXs80vEiimnwlID8j8eg.jpeg" /><figcaption><strong>Kalevala Destanı’ndan Sahneler</strong></figcaption></figure><p>19. Yüzyıl aynı zamanda Finliler için, dünyanın birçok yerinde olduğu gibi, milli benliğin şekillendiği yıllar olmuştur. Petrov’un, kitabında kendisine ilham kaynağı olan <a href="https://www.britannica.com/biography/Johan-Vilhelm-Snellman"><strong>Johan Vilhelm Snellman</strong></a> (1806–1881) gibi <a href="https://www.britannica.com/biography/Elias-Lonnrot"><strong>Elias Lönnrot</strong></a> (1802–1884), <a href="https://www.britannica.com/biography/Johan-Ludvig-Runeberg"><strong>Johan Ludvig Runeberg</strong></a> (1804–1877) ve <a href="https://www.britannica.com/biography/Jean-Sibelius"><strong>Jean Sibelius</strong></a> (1865–1957) millileşmenin önde gelen önemli isimlerdendir. Bunlara ilaveten Fin tarihiyle ilgili romanlarıyla bilinen <strong>Zachris Topelius</strong> (1818–1898), romancı <strong>Aleksis Kivi</strong> (1834–1872), edebi Fince’nin kaynağı <strong>Mikael Agricola</strong> (1510–1557), gazeteci ve yazar <strong>Juhani Aho</strong> (1861–1921), gazeteci ve şair <strong>Eino Leino</strong> (1878–1926), Fin müziğinin babası ve milli marşın bestecisi Alman asıllı <strong>Fredrik Pacius</strong> (1809–1891) gibi isimler de zikredilebilir.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/435/1*cxl0GWX1occV7gZ6p6G6-g.jpeg" /><figcaption><em>Lale</em> ve <em>Muammer OBUZ çevirisinin kitap kapağında kullanılan figür</em></figcaption></figure><p>Tıp eğitimi alan ve aynı zamanda bir filolog olan Dr. <strong>Lönnrot</strong>’un çalışmalarıyla ulusal bir destanları olan <a href="https://kalevalaseura.fi/en/about-kalevala/"><strong>Kalevala</strong></a>’nın (Kaleva’nın Diyarı) derli toplu bir metin haline gelmesi, Fin halkının millet olmasında önemli bir adım kabul edilir. Lönnrot, uzun yıllar köyleri, taşrayı dolaşmış ve hayattaki ozanların ağzından dinlediği bu şiirleri, yazıya geçirmiştir. Destan, “runo” olarak isimlendirilen bölümlerden (50 runodan) ve toplamda 22795 beyitten oluşur. İçinde, insanların tabiata karşı verdikleri mücadele, aile değerleri, bilgelik ve sözün kuvveti temalarına yer veren destanın ilk baskıları, 1835 ve 1849’da yapılır. Türkçe’ye 1965’te <em>Lale</em> ve <em>Muammer OBUZ</em> tarafından çevrilmiştir. Lönnrot’un bundan başka atasözleri ve sözlük çalışmaları gibi ülkesine kazandırdığı başka eserler de olmuştur.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*gOXc7gpivbnnAK-HFx2BtQ.jpeg" /><figcaption>Lönnrot’un Kalevala Projesi Kapsamında Ülkeyi Dolaşırken İzlediği Rota</figcaption></figure><p><strong>Johan Ludvig Runeberg</strong>, Finlandiya’da yaşamış İsveç asıllı biri olmasına ve hatta Fin dilini bilmemesine rağmen Fin tarihinde yer etmiş milli bir şair olarak kabul edilir. Önde gelen eseri, İsveç’ten ayrılmayla sonuçlanan Finlandiya Savaşı zamanında yaşamış Finli asker ve köylüleri konu alan “Subay Stol’un Öyküleri”dir.</p><p><strong>Jean Sibelius</strong>, klasik müziğin dünyaca tanınmış Finli temsilcilerinden biridir. 1899’da bestelediği 1. Senfoni ve Finlandiya isimli senfonik şiiri, dünya genelinde bilinirliğini arttırdı ve ülkesinin Ruslara karşı sembol isimlerinden biri olmasını sağladı. İlk 4 senfonisini, 1. Dünya Savaşı başlamadan bitirmiştir. 1915 sonunda 5. Senfonisini seslendirdiği gün ülkede adeta milli bir bayram yaşandı. 1924’te 6. senfonisini, 1927’de 7. senfonisini besteledi. Bestelerinde, ekseriyetle, ülkesinin büyük göllerinden, ıssız ormanlarından… kısacası Finlandiya’nın tabiatından ve Kalevala destanından ilham aldığı söylenir.</p><p>Petrov’un “yaşam mimarı” idealine model olarak gösterdiği <strong>Snellman</strong>, Stockholm’de doğduğu sıralarda Finlandiya, İsveç’e bağlıdır. Ailesi, ülkenin Rusya’ya bağlanmasıyla kendi ülkelerine göçer (1813). Din adamı olmak için eğitim alsa da sonrasında felsefeye yönelir ve bu alanda lisansüstü (master) derecesi alır (1832). Bu dönemde, Finlandiya’nın topyekûn kalkınmasını gaye edinen, değişik alanlarda uzman birçok akademisyen arkadaşıyla birlikte kurdukları “Cumartesi Derneği” çatısı altında, eğitimden tarıma, edebiyattan sanata ülkeyi ilgilendiren tüm meselelerde fikir ve proje üretip hayata geçirme gayretine girdiler. Snellman, Hegel üzerine çalışmalarıyla öne çıkınca Helsinki Üniversitesi’nde ders vermeye davet edilir. Derslerindeki hitabeti ve liberal bulunan söylemleri nedeniyle devletin takibine uğrar. 1838’de ders vermesinin engellenmesi üzerine 1839–1942 arasında İsveç, Danimarka, İsviçre ve Almanya’da yaşamıştır. Bu dönemde yazılarıyla oldukça tanınır hale gelir. Helsinki’ye döndüğünde kendisine üniversitede görev verilmeyince kuzeyde, Helsinki’ye ortalama 4,5 saat mesafede bulunan Kuopio’da lise müdürü olarak işe başlar (1843). Bugün 90 bin nüfuslu olan bu şehir, o dönemde gözlerden ırak, bağlantı yollarının zayıf olduğu en fazla 3 bin kişilik bir yerleşim yeridir. Burada da boş durmayan Snellman, Fin dilindeki tek gazeteyi (Çiftçinin Dostu) çıkarmaya başlar. Sonrasında kurduğu Saima Gazetesi’nin Fin toplumu üzerinde tesiri çok daha fazla olmuştur. Eğitim dilinin Fince yapılması, Fin kültürünün kuvvetlenmesi, milli sanayinin kurulması … gayesiyle yapılan yayınlar nedeniyle yoğun baskılara uğrar ve Aralık 1846’da gazetenin basımı durdurulur. Helsinki’ye yeniden döndüğü bu dönemde üniversiteye yaptığı iş başvuruları kabul edilmez. Sıkıntılı ve pasif durumda geçen yılların ardından 2. Aleksander’in çar olmasıyla hayatının gidişatında olumlu yönde değişmeler olur.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*kStjTzHgfcpdOi6idNBIrQ.jpeg" /><figcaption><strong>(Soldan Sağa) Johan Vilhelm Snellman, </strong>Jean Sibelius,<strong> Johan Ludvig Runeberg</strong></figcaption></figure><blockquote>Burada bir parantez açarak 1855–1881 yıllarında hüküm süren ve Rus tarihinde batılılaşmaya dönük reformcu yönüyle bilinen Çar 2. Aleksander’ın, Finliler nezdindeki yerinin bir başka olduğunu belirtelim. Fin halkı, kendisine, haklarına riayet etmede gösterdiği özen nedeniyle halef ve seleflerinden farklı ve özel bir saygı duymaktadır. Bu saygıyı meclis binasının yakınına Çar’ın anıt heykelini dikecek kadar büyütmüşlerdir. O’ndan önce yönetimde olan 1. Aleksander ve 1. Nikolay için aynı sözleri söylemek mümkün değildir.</blockquote><p>Snellman, değişim rüzgârıyla beraber üniversiteye dönerek felsefe profesörü olarak işe başlar (1856). Tarih, eğitim ve edebiyat gibi alanlarda çok sayıda reformcu yazılar kaleme alır. Çar’ın isteğiyle senatörlük görevine getirilir (1863–1868). Fin dilinin, resmi dil statüsünü kazanmasına yönelik reform çalışmalarını yönetir. Ülkesinin ulusal para birimine kavuşması da O’nun öncülüğünde gerçekleşir.</p><p>20. yüzyıl başlarında, Finlandiya’nın özerk statüsünü ve dolayısıyla özerkliğe bağlı kazanımlarını kaldırmaya dönük girişimler artmıştır. Ruslaştırma politikalarının köpürtülerek Fin Meclisi’nin yetkilerinin kısıtlanmak istenmesi, Fin ordusunun lağvedilmeye çalışılması, Rus çarının, Büyük Prens (Dük) ünvanını bizzat kullanması gibi gelişmeler, tabii olarak, Finliler arasında huzursuzluğu arttırmıştır. Rus kamuoyunun tamamının bu politikaları tasvip ettiğini söylemek doğru olmaz. Özellikle Petrov’un da dâhil olduğu liberal görüşlü Rus aydınlar ve sol görüşlü kesimler, mahrumiyetlere rağmen ciddi başarılar sergileyen özerk Fin ülkesinin arkasında durup desteklerini esirgememişlerdir. Petrov’a göre, zaten küçük ve Rusya için tehlike arz etmeyen bir ülke olan Finlandiya’nın bu tür milliyetçi politikalarla Rusya’dan ayrılmasına sebep olunmamalıdır. Aksi halde bu durum, Rusya için başarılı bir modelin elden kaybedilmesinden başka bir işe yaramayacaktır.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*GsxW9YBxkzdLF-ZGZ7qdwA.jpeg" /><figcaption>Snellman’dan Kalevala’ya Pullara Yansıyan Finlandiya</figcaption></figure><p>Şubat 1917’de Rus İhtilaliyle birlikte yönetimde söz sahibi olanlardan biri, Aleksander Kerensky, Fin ülkesinin özerk statüsünü kabul etmeyen bir tutum sergileyince Finliler, Haziran 1917’de ayaklanır. Rus ordusunda yetişmiş önemli Fin asıllı komutanlardan <strong>Mareşal Carl Gustaf Emil Mannerheim</strong>, ülkesindeki isyanın başına geçerek bağımsızlık savaşını yönetir. Kasım ayında Bolşevikler’in başa geçmesi de durumu değiştirmez, 06.12.1917&#39;de bağımsızlık ilan edilir ve bu mücadele neredeyse 1940’a kadar devam eder. Sancılı bağımsızlık sürecinin başlangıcında beş ay süren bir iç savaş yaşanır (27 Ocak-15 Mayıs 1918). Rusların desteklediği Kızıllar (Sosyalistler) ve Almanların desteklediği Beyazlar (Anti-sosyalistler) arasındaki bu mücadele neticesinde Finlandiya, Alman İmparatorluğu’na bağlı bir mutlak monarşiye dönüşür. Almanların dünya savaşını kaybetmeleri üzerine bağımsız bir demokratik cumhuriyet olarak varlığını sürdürmüştür.</p><p>II. Dünya Savaşı sırasında SSCB ile iki kez savaşıp mağlup olurlar ve topraklarının % 12&#39;sini Ruslara bırakarak savaş tazminatı ödemek zorunda kalırlar. Sovyetlere yenilmelerine rağmen işgale uğramadan bağımsız kalmayı başarmışlardır.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/800/1*4ijcO6ASbCuvC3eazuVk3w.jpeg" /><figcaption>(Solda) Eserin Türkiye’deki İlk Baskısının Kapağı (1928); (Sağ Alt) Mehmed Emin Bey’in Eser Hakkında Hayat Mecmuası’nda Yayınlanan Yazısı (26.4.1928); (Sağ Üst) Muallim Mustafa Şerif’in Önsözü (1931)</figcaption></figure><p><strong>Kitabın Türkçe’ye Çevrilmesi, Yayınlanması</strong></p><p>Beyaz Zambaklar Ülkesi, Türkiye’de ilk olarak Mart 1928’de (Dinyo Bojkov’un hazırladığı) Bulgarca metinden yapılan çeviriyle okuyucularla buluşur. Bu çeviri, harf inkılabından önce, Osmanlıca olarak basılmıştır. Bu çeviriyi, Bulgaristan doğumlu olan ve Almanya’da felsefe eğitimi alan, eğitimci <strong>Ali Haydar Taner</strong> yapmıştır.</p><p>Bulgarca metnin, ülkemize ilk olarak kim ya da kimler tarafından ulaştırıldığı konusunda, Bulgaristan’dan göçlerle gelen Türkler arasındaki aydınlar işaret edilir. Bilimsel eserlerde, sadece Atatürk’ün cumhurbaşkanlığı döneminde 180 bin soydaşımızın bu ülkeden topraklarımıza göç ettiği yazar. Eserin, sınır komşumuz olan bir ülkeden getirildiği de düşünülürse bu durumun, normal ve makul bir ihtimal olduğu görülecektir.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*X3ICHCLfNQ16IzWsN0g66Q.jpeg" /><figcaption>Kitabın 1930 Baskısından Sayfalar</figcaption></figure><p>Eser, 1930&#39;da Devlet Basımevi’nde latin harfleriyle tekrar basılır. 1936’daki baskı işini, Maarif Vekaleti üstlenmiş ve öğretmenler için yayınlanan Terbiye Dergisi alanlara ücretsiz dağıtımı sağlanmıştır. Daha sonra 1968&#39;de <strong>Türker Acaroğlu</strong>, 1976’da daha önce baskılarla Bulgaristan’dan ülkemize göçmek zorunda kalan eğitimci <strong>Hasip Ahmet Aytuna</strong>, 2005&#39;te yine Bulgaristan muhaciri olan bir eğitimci <strong>Nazik Demir</strong> ve eşi <strong>Yılmaz Demir</strong> tarafından Bulgarca’dan Türkçe’ye çevrilmiştir. İlk defa 2004&#39;te Rusça olarak basılan metnini ise 2007&#39;de <strong>Sübhane Mirzaeva</strong>, 2017&#39;de <strong>Sabri Gürses</strong>, 2018&#39;de <strong>Elnur Osmanov</strong> Türkçe’ye çevirmiştir. Rusça’ya bu kadar geç bir dönemde çevrilmesinde komünizm döneminde yasaklı bir eser olması çok etkilidir.</p><p>Kitabın, ülkemizde bu kadar göz önünde olmasını ve tutulmasını belirleyen itici unsur, en başta Atatürk’ün bu esere sahip çıkması ve bu tutumun sonradan da devlet kurumlarını yönetenlerce sürdürülmesi olduğu düşünülebilir. Bizzat Atatürk, kitabın, askeri okullar başta olmak üzere tüm eğitim kurumlarında okutulmasını emretmiştir.</p><blockquote>Eser hakkında basımı izleyen süreçte, tahlil ve övgü içeren bir çok yazı kaleme alınmıştır: Muallim <strong>Kemalettin Kaya Bey</strong>’in, Hakimiyet-i Milliye’deki 6.6.1928 tarihli yazısı; Muallim <strong>Ziyaettin Fahri Bey</strong>’in Hayat Mecmuası’nın 7.6.1928 tarihli 80. sayısındaki yazısı; Vatan Gazetesi baş yazarı <strong>Mehmet Asım Bey</strong>’in 9.6.1928 tarihli yazısı; Aksaray Valisi <strong>Ziya Bey</strong>’in Aksaray Vilayet Gazetesi’ndeki 21.6.1928 tarihli yazısı; Muallim <strong>Şemsettin Sami Bey</strong>’in Sinop Gazetesi’ndeki 25.10.1928 tarihli yazısı en çok bilinen dönem yazılarındandır.</blockquote><p>Hayat Mecmuası’nın, (26.04.1928 tarihli 74. sayısının) yukarıda fotoğrafı verilen ilk sayfasında Milli Talim ve Terbiye Reisi <strong>Mehmet Emin Erişirgil</strong> şöyle yazıyor:</p><blockquote>Elimde olsa Haydarpaşa-Ankara arasında seyahat eyleyen her bir yolcunun eline bu kitabı verir, bu eseri okuttururken bir taraftan da civarda toprak yığınından ibaret olan köylere baktırırdım. Muallim olsaydım çocuklara bulunduğum şehirlerin kenar sokaklarını gezdirirken, evler içinde konuşulan sözleri onlara tekrarlarken Grigori Petrof’un kitabından sahifeler okurdum. Kumandan olsaydım zabitlerimin müçtemi bulundukları mahfillere bu kitabın bazı sahifelerini kopya eder ve asardım. Fikirlerin emel ve hayat üzerine müessir olduğuna çok kuvvetle inandığım için bu kitaplardan neticeler beklerdim…</blockquote><p>Maarif Emini <strong>İsmail Habib</strong> de Adana Mıntıkası Maarif Mecmuası’ndaki yazısında kitaptan etkilenmiş görünmektedir:</p><blockquote>Demokrat bir millet ne demektir, bütün bir millet nasıl yükselir, halka karşı güzidelerin rolü nedir, hakikî vatanperverlik nasıl olur, millete hakikî hizmet nasıl yapılır, bir avuç münevverin kendini halka veren feragat ve fedakarlığı ile bütün bir millet nasıl cehennemden cennete yükseltilir? Bütün bunları o küçük kitapta bir hava teneffüs eder gibi teneffüs ederek ve bütün ruhunuza massettirerek <em>(sindirerek, emerek)</em> öğreneceksiniz. <em>(Kitabın 1930 baskısından)</em></blockquote><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/947/1*cwqQGCWY5tlNWpori93u9g.jpeg" /><figcaption><strong>Ali Haydar Taner (1883–1956)</strong></figcaption></figure><p>Ali Haydar Taner, 1951 baskısının önsözünde ilk baskıdan sonraki gelişmeleri aktarmaktadır:</p><blockquote>Kitabın birinci basılışının nüshaları, birkaç ay içinde tükendi. Bundan sonra Milli Eğitim Bakanlığı 1930 yılında Beyaz Zambaklar Memleketinde’yi nefis bir surette ve resimli olarak Devlet Matbaasında bastırdı ve o zaman Bakanlık tarafından neşredilen ve on iki bin kadar abonesi olan Terbiye Mecmuası’nın abonelerine hediye olarak dağıttı. Geri kalan kısmını da ucuz bir fiyatla satışa çıkardı.</blockquote><p>Kaynaklarda geçen ilginç bir bilgiye göre, 1960 askerî müdahalesini yapan subaylar arasında yapılan bir ankette, kendilerini en çok etkileyen kitap sorulmuş; sonuçta bu eserin adı öne çıkmıştır. Bu durum, kitabın, Türkiye’de yetişen nesilleri ne derece etkilediğini gösteren bir ölçü olarak kabul edilebilir.</p><blockquote>“Darbeden sonra, darbeyi yapan askerlerden oluşan Milli Birlik Komitesi üyeleriyle röportajlar yapıldı. Hepsinin de okuyup etkilendiği tek kitap vardı: ‘Ak Zambaklar Ülkesinde’. Finlandiya’nın durumu ile ilgili kitap onlara göre bir çözüm sunuyor, bir yönetim programı oluşturuyordu. Röportajları yapan isim ise dünya edebiyatının ustalarından Yaşar Kemal’di. O dönemde yazarın Cumhuriyet gazetesinde röportajları çıkıyordu.” (Doğan Hızlan, <a href="http://www.hurriyet.com.tr/kitap-sanat/darbeden-sonra-bestseller-olan-kitap-40879947">Hürriyet Kitap-Sanat</a>, 28.6.2018)</blockquote><p>Ülkemizde 2019 başlangıcı itibariyle tespit edebildiğimiz kadarıyla 60&#39;dan fazla yayınevi tarafından onlarca defa baskısı yapılmış <em>Beyaz Zambaklar Ülkesinde</em>, hala ciddi satış rakamlarıyla piyasada varlığını sürdürmektedir. Üzerindeki telif hakkı korumasının olmaması da bunda faydalı olmuştur.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*FcnTpPyPA9WMvr06eqExEQ.jpeg" /></figure><p><strong>Kitaptan Alıntılar</strong></p><p>(Çeviren: Nazik-Yılmaz Demir, Zambak Yayınları, İzmir 2005)</p><blockquote>Çevirmen (merhume) Nazik Demir, yukarda da belirttiğimiz gibi Bulgaristan’dan anavatana göç etmek zorunda kalan muhacirlerdendir. Çeviri teklifi kendilerine geldiğinde kitabın Bulgarca baskısını, Varna’daki yakınlarından Türkiye’deki ismiyle temin etmeye çalışır. İlginç bir şekilde bu isim yerine kütüphane kayıtlarında “Beyaz Nilüferler Ülkesinde” adıyla var olduğunu öğrenir. Buna rağmen çeviriyi ülkemizde bilinen ismiyle yayınlatmayı tercih eder. Bunu bir not olarak kaydedelim.</blockquote><p>Devletlerin güç ve zaafı, milletlerin gelişme ve yozlaşması, yalnızca devlet adamlarının kabiliyetinden veya basiretsizliğinden kaynaklanmaz. Yöneticiler nasıl olurlarsa olsunlar iyi veya kötü, kahraman veya zalim, daima kendi milletlerinin yansımasıdırlar. Onlar, millî ruhun birer kopyasıdır. Bir millet nasılsa, devlet adamları da onlar gibidir (s. 22).</p><p>Her millet iktidar mekanizmasının başına ya kudretli ya da önemsiz kişileri geçirir. Bunlardan birinin iş başına gelmesi milletin o andaki ruhî yapısı, ahlak seviyesi ve yaşantısına bağlıdır… Burada her birimize sorumluluklar düşüyor… Biz kendi ülkemizde neler yapıyoruz? Milletimizin geleceğinde nasıl bir rol oynuyoruz? (s. 26)</p><p>Aydın olmak demek, başına modern şapka takmak, yakalı kolalı gömlek, şık kentli kıyafetler giyinmek demek değildir. Aydınlar, halkın beyni konumundadır. Halkımız, size iyi bir eğitim aldıktan sonra yüksek bir maaş alıp kafelerde geç saatlere kadar domino ve kağıt oyunları ile vakit geçiresiniz diye emek sarf etmedi. Böyleleri gerçek aydın değil; ancak küf tutmuş aydın olurlar. Sizler halkın aklını, vicdanını ve enerjisini uyandırmaya mecbursunuz! (s. 32)</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*KO1AHhOvRrjeGVSYFxtG0Q.jpeg" /></figure><p>Milletlerin en ağır hastalığı belki de imansızlıktır. Bazı sığ düşünen gençler ve fikren zayıf liberaller, tanrı tanımazlığı, hür düşüncenin bayramı olarak boşuna kabul ederler. Tanrısızlık canın çıplaklığı, ruhun hiçliğidir. İnançsızlık, milletlerin kutsal değerlerini yok ediyor, bunun neticesinde vicdansızlık, kabalık, bencillik, yağmacılık ve bayağı ahlakî gevşeklikler hayatı tehdit eder duruma geliyor. Ben ehli dünyalık; sizlere, dini öğretenlere söylüyorum! Halkın ruhunda Allah inancı yok olmaktadır, ölmektedir! Bu ölümden daha korkunç ne olabilir ki? Kendinize, Allah’a ve halkınıza karşı açık yürekli olmak istiyorsanız, suçluları başka yerde aramayınız. Sofuluk taslayanlar gibi bilimi, felsefeyi, ve aydınları suçlamayınız. (s. 38)</p><p>Finlandiya’daki İsveçli memurlar nasıl adamlardı? Bunlar hem Finlandiya hem İsveç hükümeti için birer belaydılar. İsveç’in içindeki memurlar, zeki, dürüst ve çalışkan insanlardı; fakat maalesef bizdekiler öyle değildi. İsveç hükûmeti de birçok ülkenin yaptığı hatayı tekrarlıyordu. Büyük bir itina ile seçtikleri en yetenekli memurları kendi merkez bölgelerine; uzaklara ve taşraya ise memur sınıfının artıklarını, sıkça da toplumun en düşkünlerini gönderiyordu. Her millette olduğu gibi bazı zengin ve tanınmış İsveç ailelerinde şımarık, tembel, beceriksiz, haylaz, aptal, alkolik ve yetersiz gençler yetişiyordu… bu beceriksiz aptal herifleri Finlandiya’daki memuriyetlere atamayı başarmışlardı. Bu şekilde ülkemize gelmiş olan bin, hatta iki bin İsveç memurundan ne beklemek gerekir, gerisini siz düşünün… Görevlerine karşı ihmalkâr, ahaliye karşı kibirliydiler. Görev yerlerine geç gelir, erken giderlerdi… Bir iş için kendilerine müracaat edenleri saatlerce bekletirlerdi. Kaba odacılar bile halka bağırıp çağırıyorlardı… (s. 42)</p><blockquote>Kanunsuzluğun en büyük öğreticisi kimlerdir, biliyor musunuz? Memurların ta kendisidir. Onlar, halka saygılı olmamayı öğretirler. (s. 44)</blockquote><p>Bizler kışladan halk okulu yapacağız. Hatta kışlayı halk üniversitesine dönüştüreceğiz. Öyle ki bir asker kışlada yaşadığı günleri sevgi ile arasın. Halk kışla hakkında gurur verici sözler söylemeli: “Onu kışla ıslah etti.”, “Kışla onu terbiye etti, geliştirdi, onu artık dürüst, çalışkan, temiz, kibar ve yardımsever yaptı.” demeli. (s. 48)</p><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2FAnH5k-_U2L0%3Ffeature%3Doembed&amp;url=http%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DAnH5k-_U2L0&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2FAnH5k-_U2L0%2Fhqdefault.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="640" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/028873094d8d7e1aa30e371d8f27b414/href">https://medium.com/media/028873094d8d7e1aa30e371d8f27b414/href</a></iframe><p>Snellman, bir zamanlar İspanya’da birtakım kişilerin hayali şövalye romanlarını hastalık derecesinde okumalarını ve şövalyeleri taklide kalkmakla nasıl gülünç duruma düştüklerini ünlü “<strong>Don Kişot</strong>” romanında <strong>Cervantes</strong>’in daha komik bir hale sokarak anlattığını hatırlattı herkese. Snellman ve arkadaşları aynı fikirdeydiler: Demek gençlerin bu aptalca eğlence türünde yazılmış romanlara kendilerini kaptırmaları öyle masum, dikkatten kaçacak bir şey değilmiş ki İspanya’nın en büyük dâhisi bunu romanına konu olarak seçmiş ve bu salgınla mücadele etmek zorunda kalmıştır. (s. 57)</p><p>… O dönemde İspanyollar, geri kalmış ülkelerinin nasıl kalkınacağını düşünmüyorlardı. Halkın sosyal ve ekonomik açıdan kalkınması fikir ve moral değerlerinin yükselmesi için çalışmak istemiyorlardı. Bu konularda tamamen donanımsızdılar. Zihnen, kalben ve vicdanen bir yönde çalışmak da istemiyorlardı. İnsanlar, bu tarz fantastik romanları günlerce, aylarca ve yıllarca okuyarak kendilerini kandırmaktaydılar. (s. 58)</p><p>… Şu dönemde bizim milletimizin de bir Cervantes’e, cüceler ülkesini dâhice tasvir eden (Jonathan) <strong>Swift</strong>’e ihtiyacı vardır. Cücelerin basit politikalarını, kısır düşüncelerini ve küçük hesaplar peşinde koşmalarını anlatan biri gelmelidir. (s. 58)</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/893/1*AASNy_KQfk6iNxdja88mQQ.jpeg" /></figure><p>Beden egzersizleri, vücudun estetiğini ve hareket kabiliyetini artırır. Vücut muntazam ve düzgün görünüm kazanır, yürüyüş hafifler ve hareketler güzelleşir. Kentlilerin hareketsiz vaziyette, havasız evlerde oturmaları, vücudu yıpratır, kaslar zayıflar, kanda zehirlenmelere neden olur. Bu tür ortamlar, insanları atalete sevk eder. Buna bir de yıllar süren yavan ve maharetsiz eğitim dönemlerini ekleyiniz…</p><p>Genç beyinlere ölü bilgiler yüklenmekte: Tarihler, isimler, ölçüler, formüller, ölmüş kanunlar… Okullar, canlı bilgilerin verildiği eğitim ocakları olması gerekirken skolastik yerlere dönüşmüştür. (s. 59)</p><blockquote>“Hiçbir şeyde aşırıya kaçmamalıdır. İfrat ve tefritten kaçınılmalı. Hiçbir şey tek taraflı olmamalıdır. Her şey ölçülü olmalı. Her şey zamanında ve yerinde yapılmalıdır.” (s. 60)</blockquote><p>“Gençleri suçlamayınız, kendinizi suçlayınız. Siz nasıl terbiye ederseniz onlar da öyle yetişmektedir.” (s. 63)</p><p>Aydın olmak, sizi imtiyazlı kılmaz. Yönetimde söz sahibi olup müreffeh bir hayat hakkı vermez; sizler halkın ışığı durumundasınız. Mum yakıldığı zaman etrafı kapatılmaz, bilakis her tarafa aydınlık versin diye yukarıya kaldırılır. (s. 86)</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*5BhEq-ysDpevr6-ri6ghXg.jpeg" /><figcaption><strong>Başkent Helsinki</strong> (Fotoğrafçı: <a href="https://unsplash.com/@grury?utm_source=unsplash&amp;utm_medium=referral&amp;utm_content=creditCopyText">Carlos “Grury” Santos</a> / <a href="https://unsplash.com/s/photos/finland?utm_source=unsplash&amp;utm_medium=referral&amp;utm_content=creditCopyText">Unsplash</a>)</figcaption></figure><p>Aynı Hz. İsa dönemindeki gibi eğitim görmüş olanlar(?) milleti küçümseyerek şöyle konuşuyor: “Lanet olsun bu halka, dünyadan haberleri yok, akıllıca olan her şeye kulak tıkamakta. Sadece yeme ve içmeyi düşünüyor. Başka bir şey ilgisini çekmiyor.”… Aydın sınıf dediğimiz daha büyük ve kültürlü ağabeylerin vicdanına şöyle bir soru gelmesini diliyorum: Milyonlarca halk kütlesi, sizlerden daha küçük kardeşleriniz, ruhen, aklen ve ahlaken nasıl yaşıyorlar?</p><p>Maalesef Kâbil’in cevabı sıklıkla duyulmakta: “Bizi ilgilendirmez.”</p><blockquote>Kendi milletinin terbiyesi ile fazla uğraşmak istemiyorlar. Fakat neticede karşılarına daha büyük musibetler çıkıyor: Sarhoşlar, hastalar ve vahşileşmiş, aydınlıktan nasibini alamamış halk kitleleri… (s. 88)</blockquote><p>Halkın terbiyesini kimse düşünmüyor. Halkın kabalık hastalığını tedavi etmeye kimse yanaşmıyor. Hiç kimse bir şey yapmıyor. Okumuş olanlar halkın ulaşamadığı tepelerde oturuyor. Kitaplar ve gazeteler öyle yazılıyor ki cahil halk bunları anlamıyor. (s. 89)</p><p>Ülkemizde toplumun çoğunluğunun bu şekilde görgüsüz ve kaba olmasına seyirci olmak ayıptır. Kültür ışığından nasibini almış olanların duyarsız kalması cinayettir. Devlet denilen şey, üst katları yüksek tavanlı, geniş pencereli, ferah, aydınlık odaları olan; alt ve bodrum katlar ise karanlık, rutubetli, dar ve penceresiz bir şato değildir. Bir ülkede nüfusun büyük kısmını eğitimsiz bırakmak bir nevi intihardır. Devletin kendini yok etmesi, dağılmasıdır. (s. 108)</p><p>Milyonlarca insan, doğuyor, sefalet içinde yaşıyor ve ölüyor. Bu böyle mi olmalıdır? İçinde birçok zeki insan bulunmasına rağmen milyonlarca insan, hayatları boyunca duygusuz hayvanlar gibi yaşıyor. Bu şekilde mi olmalıdır? Kardeşlerimizin birçoğu kaba, zalim ve şehvet düşkünüdür. Peki bu da mı böyle olmalıdır? “Evet böyle olmalıdır.” diye yüzlerce kez tekrarlanan bu iğrenç ve canice sözlerden utanmıyor musunuz? (s. 116)</p><blockquote>Sizler ne yapıyorsunuz? Neden hiçbir çabanız yok? Hayatı düzenlemek için neden çalışmıyorsunuz? Neden parazit gibi yaşayıp hayatınızı boşa harcıyorsunuz? Utanmıyor musunuz? Usta sanatkârlar gibi hayatı yeniden inşa edebileceğiniz halde bunun yerine pis solucanlar gibi sürünüp hayatı kokuşmuş çöplüğe çeviriyorsunuz. (s. 137)</blockquote><p>Herkes neyin yapılması gerektiğini gayet iyi biliyor, sadece yapmak istemiyor ya da yapamıyor. Yapamıyorlar çünkü onlarda bir şeyleri düzenleme ihtiyacı, çalışma duygusu gelişmemiş, bu konuda terbiye almamışlar. Neler yenilmesi gerektiğini herkes bilir. Ancak öyle hasta insanlar vardır ki bunların iştahı yoktur. Yemezler ya da çok az yerler. İşte insanların bir çoğu bu hastalıktan mustarip; hayatın mizanı için çalışma iştahları eksik. Bunların tedavi edilmesi gerekiyor. (s. 139)</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*e8SoncICLjSyD9lbVgcglQ.jpeg" /><figcaption>Kitabın Farklı Yayınevlerine Ait Birbirinden Güzel Kapak Tasarımları</figcaption></figure><blockquote>Bataklıklar ve kayalıklar ülkesi olan, iki milyon nüfusa sahip Finlandiya’nın okumuşundan köylüsüne, askerinden din adamına ve öğretmenine kadar tüm halkın hep birlikte el ele vererek ülkelerini kalkındırma mücadeleleri anlatılıyor. Okuyunca bir öğretmenin gücünün ne kadar büyük olabileceğini anladım. “Kendin ve ülken için hayatta nasıl bir strateji izlemek gerek?” sorusuna kafa yoranların okuması gereken bir kitap… (Doğan Cüceloğlu, <strong>Var mısın?</strong>, Kronik Kitap, İstanbul 2021, s. 297)</blockquote><p>İlgilenenler için</p><p><strong>Finlandiya’daki Tatarlar Belgeseli</strong></p><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.dailymotion.com%2Fembed%2Fvideo%2Fxxvg6o&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.dailymotion.com%2Fvideo%2Fxxvg6o&amp;image=https%3A%2F%2Fs2.dmcdn.net%2Fv%2F3P2Im1TZiHTWEahdn%2Fx240&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=dailymotion" width="480" height="360" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/8bba144ef1314abad55f459d6fdfa551/href">https://medium.com/media/8bba144ef1314abad55f459d6fdfa551/href</a></iframe><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=ff2611fdaec4" width="1" height="1" alt=""><hr><p><a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/beyaz-zambaklar-%C3%BClkesinde-ff2611fdaec4">Beyaz  Zambaklar Ülkesinde</a> was originally published in <a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye">Türkçe Yayın</a> on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.</p>]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Varlık Vergisi Faciası]]></title>
            <link>https://medium.com/t%C3%BCrkiye/varl%C4%B1k-vergisi-facias%C4%B1-26fe97397042?source=rss-424f8ab297a6------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/26fe97397042</guid>
            <category><![CDATA[faik-ökte]]></category>
            <category><![CDATA[vergi]]></category>
            <category><![CDATA[varlık-vergisi]]></category>
            <category><![CDATA[türkçe]]></category>
            <category><![CDATA[tarih]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Zübeyr Yıldırım]]></dc:creator>
            <pubDate>Fri, 04 Oct 2019 13:16:55 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2024-01-12T14:43:29.921Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h4>Varlık Vergisi’ni uygulayan yönetici kadrodan önemli bir isim, İstanbul Defterdârı Mehmet Faik Ökte. O günlerin detaylarını kaleme alıyor. Kitabın yazımı, 1947 başında bitiyor, ancak nedense eseri, 1951&#39;de bastırıyor. Dönem üzerinde tartışmalar bugün de devam ediyor. Eserin, kimilerince hiçbir kıymet-i harbiyesi yok, kimilerine göreyse önemli bir “belgesel” hatıra niteliğinde. On altı ay yürürlükte kalan bu vergi hakkında araştırma yapanların, bakmadan ve atıf yapmadan geçemediği bir referans kaynağı olduğu ise muhakkak.</h4><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*8dIV9kuvWSpEw0hnYXD5rw.jpeg" /><figcaption>(Solda) 12 Kasım 1942 Tarihli Gazete Haberi</figcaption></figure><p>En sonda söylenen sözü en başa alalım: “<em>Ben kendi hesabıma bu mevzuda devletin vekar ve haysiyetine vurulan bu darbe dolayısiyle, başta Başbakan olmak üzere, hepimizin toptan Yüce Divana sevkedilmeyişimize hâlâ hayret ederim</em>.” Peki neler olmuştu da Ökte eserini bu cümleyle bitirmişti? <a href="https://www.biyografya.com/biyografi/728"><strong>Cahit Kayra</strong></a>’nın ifadesiyle “<em>Varlık Vergisi’nin yöneticisi, Enver Paşa gibi Cemal Paşa gibi başkumandanı Faik Bey</em>” ne olmuştu da bu eseri yazmıştı?</p><p>“<em>Varlık Vergisi Cumhuriyet malî tarihinin yüz kızartan bir sahifesidir. Bu verginin tatbikinde benimle beraber çalışan arkadaşlarımın çoğu ondan nefret ederler ve bu ceninin gömülmesini isterler. Ben bu fikirde değilim. Bu faciada siyaset adamlarının, memurların, mükelleflerin karşılıklı rolleri, hataları, ıstırapları vardır; onları olduğu gibi belirtmek, bu faciayı bütün çıplaklığiyle meydana çıkarmak ve bu suretle benzeri yeni yeni faciaların tekrarlanmasına mani olmaya çalışmak hepimize düşen bir vazifedir. Ben bu kitabı işte bunun için yazıyorum</em>…<em>bu satırları yazarken</em>… <em>Politika girdabına girmedim. Herhangi bir davayı ispata çalışmadım. Yalnız ve yalnız hakikatlere sadık kalmaya uğraştım. (s. 13, 15)</em>”</p><figure><a href="http://www.turkceyayin.net/"><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/728/1*WVJ1FMfw1QBe0aNC1mfgnA.png" /></a></figure><p>Ülkemizde vergi gelirleri bakımından, bugün olduğu gibi o dönemde de en önemli şehir, İstanbul’dur. <strong>12 Kasım 1942</strong> ve <strong>15 Mart 1944</strong> tarihleri arasında uygulanan Varlık Vergisi açısından da durum aynıdır. Bu vergiden tahsil edilen gelirin %70&#39;inin İstanbul’dan sağlanmış olması sanırız gerçeği daha net ifade eder.</p><p>Mülkiye Mektebi mezunu genç bir maliye müfettişi olan Mehmet Faik Ökte işte bu şehrin malî teşkilatının başında biri olarak kanunun hazırlığından verginin tahakkuk ve tahsiline kadar tüm aşamalarda görev almıştır.</p><p>Peki bu olağanüstü şartları haiz vergiyi hangi koşullar hazırladı? 1939&#39;da başlayan ve dünyayı kasıp kavuran büyük savaş, kısa sürede hızla yayılarak sınırlarımıza dayanmıştır. İnönü, o sıkıntılı günlerle ilgili ilerleyen zamanda hitap ettiği bir kitleye, “<em>Ben sizi aç bıraktım ama babasız bırakmadım!</em>” diyecektir.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*RU9rJLht0NDHwNv6Dd3nWA.jpeg" /><figcaption><strong>(Sol Üstte)</strong> Ayasofya’nın Minaresinde Askerlerimiz;<strong> (Sağ Üstte)</strong> Kars Sınırında Nöbet Tutan Askerlerimiz; <strong>(Altta)</strong> Savaş Başlamadan Kısa Süre Önce (19 Ağustos 1939) İstanbul’da Kimyasal Saldırılara Karşı Yapılan Bir Tatbikattan Görüntüler</figcaption></figure><p>Savaşa girmenin bir bedeli olduğu gibi girmemenin de bir bedeli vardır. Bilfiil savaşa girilmediği halde yapılan savunma harcamaları, günden güne artarak bütçede sürekli açıklara sebep olmaktadır. Bunu kapatmak içinse olağanüstü miktarda emisyona gidilmiştir. Savaşın başladığı 1939&#39;da tedavülde 281.460.000 TL banknot varken verginin çıkarıldığı 1942 yılında bu rakam kayıtlarda 733.944.000 TL olarak geçmektedir (s. 32).</p><p>Devletin henüz çok genç olduğu bir dönemde çok ciddi ekonomik sıkıntılar baş göstermiştir. Devletçilik politikalarıyla ekonomik ve mali hayatta istikrar sağlanmaya çalışılmaktadır ama nafile! Alınan hiçbir tedbir, bütçe açıklarını kapatmaya ve enflasyonu düşürmeye yetmemektedir. Bu noktada savaş süresince askerlik vazifesini yapan bir milyonu aşan genç nüfusun, üretime katılamadığını ve bunların tüketim harcamalarında önemli bir pay teşkil ettiğini unutmamak gerekir.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*1PHghn45Czv4YoQZnzRwoQ.jpeg" /><figcaption><strong>Vurguncular ve Savaş Zenginlerine Dair Dönem Karikatürleri</strong></figcaption></figure><p>Toplumda ve siyasette zamanla bir hassasiyet daha oluşmaya başlamıştır. Savaş süreciyle beraber vurguncuların (<em>muhtekirlerin</em>) ve harp zenginlerinin sayısında ciddi miktarda artış olur. Bu vakıa, ister istemez dikkat çekmeye başlar: “<em>Mevzuun çetin tarafı, köşe başlarının, ithal ve ihraç iskelelerinin, ekalliyetler (azınlıklar) tarafından tutulmuş olması idi. Hakim ve müstevli unsur askerlik, memurluk ve benzeri işleri elinde tutmuş, buna mukabil ekalliyetler tüccar, komisyoncu, tüccar mümessili ve benzeri adlarla ithal ve ihraç eşyası üzerinde muayyen pursantajlar (yüzde, komisyon) koyarak zenginleşmişlerdi</em>. (s. 38)”</p><p>Ökte’ye göre, piyasadaki lüzumundan fazla paranın çekilmesi için ya cebrî borçlanma ya da vergiye müracaat edilmesi gerekmektedir. Maliye Bakanlığı bünyesinde bir komisyon oluşturulur ve vergi sisteminde (özellikle kazanç vergisiyle ilgili) yapılması gerekenler hakkında iki rapor hazırlanır. Ağustos 1942&#39;de kurulmuş olan Saraçoğlu Hükûmeti, Ökte’nin de katkı sağladığı bu raporlarda önerilen kapsamlı değişiklikleri yapmak yerine varlık vergisi çıkarma yolunu tercih eder. Çünkü önerilen reformların sonuçları 2–3 yıldan önce alınamayacaktır ama varlık vergisinin katkısı çok hızlı olacaktır. Bu sebeple hükûmet, konu hakkında ısrarlı bir şekilde çalışmaya yoğunlaşır.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*qhzShSq6oli1g5TX.jpeg" /><figcaption><strong>Verginin uygulanmasında eserde sıkça adı geçen idareciler: (1) İstanbul Defterdârı Faik Ökte, (2) Cumhurbaşkanı İsmet İnönü, (3) Başbakan Şükrü Saraçoğlu, (4) İstanbul Valisi Lütfü Kırdar, (5) Parti Müfettişi Suat Hayri Ürgüplü , (6) Maliye Vekili Fuat Ağralı, (7) Maliye Teftiş Heyeti Reisi Hasan Şevket Adalan</strong></figcaption></figure><blockquote>Maliye Bakanı Fuat Ağralı, Lozan görüşmelerinde Türk heyetinde görev yapmış tecrübeli bir politikacıdır. Kesintisiz bir şekilde on yıl Maliye Bakanlığı görevini yürütecektir. Hasan Şevket Adalan ise bürokraside son dönemlerindedir. 1944&#39;ten sonra uzun yıllar milletvekilliği ve bakanlık yaparak siyasetle yoluna devam edecektir. Eserin sahibi Ökte, bu iki siyaset adamının aksine siyasete girmeksizin bürokraside hizmet verip emekli olacaktır.</blockquote><p>Ağralı’nın, Adalan’ı Teftiş Kurulu Başkanlığı’na getirmesinden kısa bir süre sonra 12 Eylül 1942&#39;de Faik Ökte de İstanbul Defterdarlığı’na istemediği halde başlamak zorunda kalır: “<em>Neden sonra vukuat Ağralı ile Adalan’ın tasarlanan vergiyi İstanbul’da yürütecek bir kurban seçtiklerini bana anlattı </em>(s. 46).”</p><p>Göreve başladığında daha önce valilikten gelen bir yazıyı masasında bulur. Kendilerinden, bulundukları dönemde fevkalade kazanç temin edenlerin isimleri istenmektedir. Bu isimler içindeki azınlıklar ise ayrı bir cetvelde gösterilecektir. Üstlerine bu çalışmanın ne için gerekli olduğunu sorduğunda, bunun istatistiksel bir amacı olduğu belirtilir. İstenen evrak hazırlanır. Bugünkü gibi gelişmiş bir otomasyon ve kayıt sistemi olmadığı için elde kesin bilgiler olmaksızın tahminlere dayalı olarak hazırlanan bu cetvellerde, mükellefler, <strong>(M)</strong>üslüman, <strong>(G)</strong>ayrimüslim, <strong>(D)</strong>önme ve <strong>(E)</strong>cnebi şeklinde gruplandırılır.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*TKW6Y8bX5jI2sjYX9__v2Q.jpeg" /></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1023/1*SEyxaTkOLHWqVGM2sIMZMQ.jpeg" /><figcaption><strong>Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün 1 Kasım 1942&#39;de TBMM’nin açılışında yaptığı </strong><a href="https://acikerisim.tbmm.gov.tr/bitstream/handle/11543/2426/199306283_1939-1960.pdf?sequence=4&amp;isAllowed=y"><strong>konuşma</strong></a><strong> gelişmelerin ipuçlarını taşımaktadır. Üç gün önce yaptığı 29 Ekim konuşmasında da benzer tonlamalar mevcuttur.</strong></figcaption></figure><p>1 Kasım 1942&#39;de TBMM’de yasama yılı açılışı yapılır. Dört gün sonra Ökte, Ankara’ya çağrılır. Dönemin bakan müşaviri Esat Tekeli tarafından Başbakan Saraçoğlu’nun verdiği direktiflerle hazırlanan Varlık Vergisi Kanun tasarısını inceler. Daha önce yaptıkları çalışmalardan farklı bir metin oluşturulmuştur: “<em>Tamamen takdire dayanıyordu. İtirazı, temyizi yoktu. Ödemeyenleri çalışma tehdidi altında tutuyordu</em>. (s. 50)”</p><p>Takvimler 11 Kasım’ı gösterirken Başbakan Saraçoğlu, TBMM’de, kanunu, şu şekilde <a href="https://www.tbmm.gov.tr/yayinlar/basbakanlarimiz_genelkurul_konusmalari/basbakanlarimiz_cilt3.pdf">takdim etmektedir</a>:</p><p>“<em>Bu kanun ile takip ettiğimiz hedef tedavüldeki paraları azaltmak ve memleket ihtiyaçlarımıza karşılık hazırlamaktır. Bu böyle olmakla beraber bu kanunun tatbikından, Türk parasının kıymetlenmesi, muhtekirler üzerinde toplanan halk buğzunun silinmesi, vergileri önlemek için bizzarure satışa çıkarılacak malların fiyatlarında bir itidal husule getirmesi gibi tâli faydaların tahassül etmesi de imkân haricinde addedilemez</em>.” Kanun metni, 350 milletvekilinin oybirliğiyle kabul edilir ve Resmi Gazete’nin o günkü baskısına yetiştirilir.</p><p>Vergi teorisi açısından çok sorunlu olmasına rağmen <a href="http://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/5255.pdf"><strong>4305 sayılı Kanun</strong></a>,12 Kasım 1942&#39;de yayımlanarak yürürlüğe girer. Kanunun amacı, gerekçede şu şekilde ifade edilir: “<em>İktisadî şartların darlığından doğan güçlükleri istismar ederek yüksek kazançlar elde ettikleri halde kazançları ile mütenasip derecede vergi vermiyenleri istihdaf etmekte ve içinde olduğumuz fevkalâde vaziyetin icabettirdiği fedakârlığa, bunları kazanç ve kudretleriyle iştirak ettirmek maksadını görmektedir</em> (s. 54).”</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*Ld7joeUnIzw27_kA.jpeg" /><figcaption><strong>Bir mükellefin varlık vergisi tahsilat makbuzunda, vadesinden sonra ödeme yapıldığı için %1 oranında ceza ödemesi kaydı görünüyor. (Kanunda ceza yerine zam ifadesi geçiyor)</strong></figcaption></figure><p>Verginin temel esasları şu şekildedir: “<em>Kanun esas itibariyle kazanç vergisi mükelleflerini, büyük çiftçileri, uhdesinde 2500 lira iratlı veya 5000 lira kıymetli emlak bulunanları mükellefiyete almaktadır </em>(ilerde seyyarlar ve hizmet erbabı da kapsama alınır)<em>…Vergiyi tespitte komisyonlar serbesttir. Vergi 15 gün içinde tarh edilecektir. Unutulanlara iki ay içinde tarhiyat yapılacaktır. Tebliğ, ilan yolu iledir. Vergiye itiraz edilemez. Tahsil müddeti 15 gündür. Bunu takip eden hafta içinde yatırılan vergiler %1, müteakip hafta yatırılanlar %2 zamma tâbidir. Bu devrede borcunu ödemeyenler çalışma mükellefiyetine tâbi tutulur. Bunların ücretlerinin yarısı borçlarına mahsup edilir. Çalışma tatbikatı dolayısiyle de mercilere müracaat edilemez</em>… (s. 56)” Hukuken kısıtlı sayılanlar (mahcurlar), kadınlar, hizmet erbabı, 18 yaşını doldurmayanlar, 55 yaşını geçenler, sevk tarihine kadar askerler, hastaneye kaldırılan hastalar çalışma mükellefiyetine tâbi tutulmamıştır.</p><p>İstanbul’da verginin<strong> tahakkuk </strong>ettirilmesinde görev yapacak bir komisyon oluşturulur. Bu komisyonda vergi idaresi çalışanlarının haricinde o günün iktidar partisi temsilcilerine de yer verilmiştir. İlerde bir dönem başbakanlık da yapacak olan parti müfettişi Suat Hayri Ürgüplü de bu isimler arasındadır. Tarh ve tahsilde ise esas rol, Maliye Teftiş Heyeti’ne verilmiştir.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/326/0*Dr_pMFN9f523Jyt6.jpeg" /><figcaption><strong>Ord. Prof. Dr. İbrahim Fazıl Pelin (1886–1944)</strong></figcaption></figure><p>Kanun yürürlüğe girince gazetelerde esasları bir bir yazılır. İstanbul Üniversitesi’nde maliye alanında çalışmalarını yürüten İbrahim Fazıl Pelin hoca, Ökte’yi arar ve haklı olarak verginin maliye teroisi açısından sorunlu olduğundan bahseder: İtiraza, temyize ilişkin hüküm yok, verginin oranı belli değil…Nihayetinde yazılanların doğru olduğunu öğrenince Ökte’ye tepkisi şu şekildedir: “<em>Oğlum siz toptan deli mi oldunuz</em>? (s. 64)”</p><p>Mükellefler üzerinde verginin tespiti için gerekli bilgiler, milli bankalardan, partiden, emniyetten, güvenilir tacirlerden alınmıştır. Emniyetin belirlediği rakamlar vali aracılığıyla, partinin belirledikleri ise Ürgüplü aracılığıyla ulaştırılmıştır. “<em>Partiden gelen rakamlarda Ürgüplü’nün müfrit idealist markası vardı. Başta ben olmak üzere hepimiz bu genç ateşli çocuğa hayrandık. Fakat tahakkukun son günlerinde ifrata sürüklendiğimizin farkına vardık</em> (s. 73)”… “<em>bu hatanın günahı Ürgüplü’ye ait değildir: bize pişuvalık</em> (önderlik) <em>eden devlet adamlarına aittir</em>… <em>Biz o zaman daha kırk yaşını geçmemiştik. Bu kadar mühim bir iş nasıl elimize tevdi edildi? Bize yol gösterenler de bizi çıkmaza sürüklerdi ve tahakkukun bittiği gün hepsi ellerini yıkayıp işin içinden sıyrılacak, bu garip cenazenin kaldırılmasını bizim zayıf omuzlarımıza bırakacaklardı!</em> (s. 74)”</p><p>Verginin esas yükü üzerlerinde olan<strong> (G) </strong>ve <strong>(M)</strong> grubu cetvelleri hazırlandıktan sonra ayrıca Vali Lütfü Kırdar, parti müfettişi Ürgüplü, Adalan ve Ökte tarafından parti binasında Ürgüplü’nün odasında gözden geçiriliyordu (s. 83). Buradaki görüşmeler, vergi idaresinde oluşturulan komisyonlardaki görüşmelerden daha çetin geçmektedir. Ürgüplü, parti kanalıyla gelen rakamların aynen kabul edilmesinde ısrarcı davranmaktadır. Vali ise daha itidalli olmaktan yanadır. Ökte’nin anlatımına göre buradaki düşünce ayrılıkları, ilerleyen zamanlarda Ürgüplü, Kırdar ve Adalan’ın Ankara’ya heyet olarak gitmelerine neden olur ki ihtilaflarla ilgili son karar verilebilsin. Nihayetinde Ankara dönüşünde (Ökte dahil) herkes müfritleşmiş ve söylemleri itibariyle başbakanla aynı hizaya gelmişlerdi (s. 84).</p><p>Böylelikle çalışmalarda sona gelinir.</p><p><em>“Bizden İstanbul için istenen 300 milyondu. Biz arkadaşlar 250 milyon düşünüyorduk. Tahakkuk, tahminimizi 100 milyon kadar aşmakta idi…Vali ve komisyon azası ‘Allah rahatlık versin’ diyerek giderken ben asıl işin bundan sonra başladığını… yükün ağırlığının bundan sonra benim omuzlarıma yüklenmekte olduğunu ne kadar derinden hissediyordum!</em> (s. 103)”</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*1sF6n0Wgl1KV6AHv.jpeg" /><figcaption><strong>(Solda) Varlık Vergisi Ödeme Süresinin Bittiği ve (Sağda) Tahakkukun Gerçekleştiği Döneme İlişkin Gazete Haberleri</strong></figcaption></figure><p>İstanbul’da oluşturulan komisyonlar, bir aylık yoğun bir çalışmanın ardından zamanla yarışırcasına mükellefleri ve borç tutarlarını netleştirir. Basın, gelişmeleri gün gün verir: “<em>Şehrimizde bulunan mükellefler için ayrı ayrı listelerin hazırlanıp her maliye şubesinin kapılarına bugün asılması güç olacağından alakalı makamlar, kanundaki kayda göre listeleri asılmış farz edecek, her mükellefe ayrı ayrı tebligat yapmayı, usule daha uygun bulmuşlardır.</em>” (Cumhuriyet, 17 Birincikânun 1942, Perşembe)</p><p>Vergi, 17 Aralık’ta listeler asılmak suretiyle ilan ve tebliğ olunur.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*6NQguK2R9CiULmBXrcgMuw.jpeg" /></figure><p>Normalde 15 günlük ödeme süresi 1 Ocak 1943&#39;te sona ermektedir. Hafta sonu tatilleri ve bayram tatili gibi nedenlerle süre, 5 Şubat’a kadar uzatılır. Bu durumda verginin % 2 zamlı ödenmesi gereken son bir haftalık süresi de 20 Şubat’ta bitmiştir.</p><p>Borcunu ödemeyenler hakkında icra takipleri ve kampa gönderme işlemleri başlatılır.</p><p>“<em>Verginin ilk tatbik gününde Beyoğlu tahsilat müdürü Şefik Diler, bütün mücevheratçı, altıncı ve benzeri ticarethanelere ihtiyati haciz koydurttu…İlk adımda efkârı aleyhimize çevirebilirdi… Bilâhare vukuat Şefik’in haklı olduğunu göstermiştir. Zira bu hacizler cebrî satışların en randımanlı kısmını teşkil etmiştir. Vergiyi vermek istemiyenler mallarını 15 günlük tahsil müddeti içinde kaçırmışlardı. Bu zümrede kaçakçılık hepsinden kolaydı. Müdür de haczi bunun için koymuştu</em>. (s.106)”</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*XlddP29m8csUpfUtxETTHQ.jpeg" /></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/635/0*3mBiUwOXFcDtMNKY.jpeg" /><figcaption><strong>(Solda)</strong> Kanaat Kitabevi’nin ödemesi gereken 494.500 TL vergi borcu için 250.000 TL nakiti vardır. Firma, geri kalan miktarın, mevcut kitap stoklarının MEB tarafından satın alınması suretiyle ödenmiş sayılmasını talep eder. Burada talep nedeniyle Maliye Bakanlığı’na yazılmış MEB Yazısı görünmektedir; <strong>(Sağda)</strong> <strong>Kanunda itiraz yollarının kapalı olduğu belirtilse de başta TBMM olmak üzere devletin ilgili kurumlarına adeta itiraz dilekçeleri yağmıştır. Sadece meclise 13.348 dilekçe gönderilmiştir. (s. 110) </strong>Telgrafta, gazeteci Albert Karasu, kendisine tebliğ edilen vergi hakkında başbakana ulaşması için dört dönem milletvekilliği de yapmış meslektaşı Hakkı Tarık Us’tan ricada bulunuyor.</figcaption></figure><p>“<em>Günler geçtikçe vergi için bana yapılan müracaatlar çoğalmakta ve müz’iç </em>(bunaltıcı) <em>bir hal almakta idi. Yavaş yavaş müracaatlara ayırdığım zamanı kısmak mecburiyetinde kaldım. Bu müddet sonraları 5 dakikaya kadar indi… Sert ve kat’i cevaplarım karşısında alâkalılar bir şey söyleyemiyorlardı ama bana düşman kesildiklerini anlamamak için insanın kör olması lâzımdı. Vergiden mütevellit husumet yavaş yavaş bana teveccüh ediyordu </em>(s. 107).”</p><p>Süreç, vergilendirme ilişkisinin her iki tarafı için, hem mükellefler hem de vergi idaresi personeli için, yıpratıcı ve yorucu geçmektedir. Ökte için de durum farklı değildir: “<em>Bu on altı aylık devre benim hayatımda bir dönüm noktasıdır; vakitsiz çöküntüm o vakitte başlar… Aynı hal bütün arkadaşlarda kendini gösterdi. Bu şekildeki mesaiye insan vücudu tahammül edemezdi… Sinirlerimiz o kadar bozulmuştu ki, söz dinlemeye tahammülümüz kalmamıştı. Çeşitli bahane veya mazeretle bizi oyalamak istiyen mükellefleri dinlemiyor, kızıyor, bağırıyorduk. Bünyemizin, sinir manzûmemizin fazlasına tahammülü yoktu. Evlerimizde çoluk çocuk bizimle konuşamaz olmuştu. Mükelleflere sert davranmamızın esas sebebi budur.</em>” (s. 187–188)</p><p>Vergiyle ilgili mükerrerlik ve maddi hatalara ait talimatnameler, gizli (mahrem) muamelesi yapılıp basılmamış ve ilan da edilmemiştir. Vergi teorisinde yeri olmayan bu tavır karşısında mükellefler, uygulamada işlerin nasıl döndüğüne bakarak talimatları öğrenebilmişlerdir (s. 112).</p><p>Vergi idaresi, itirazlar konusunda (işleri daha da karıştıracakları düşüncesiyle) avukatların işe karışmasından özellikle çekinmiş görünmektedir. “<em>Bu suretle Varlık Vergisi’nde mükellefler, hukukî müzaharetten</em> (yardımdan) <em>mahrum kaldılar…Arkamızı tarihe çevirdiğimizin farkında değildik. Diktatörlüğe, istibdada gidenlerin bu yollardan geçtiklerinin artık farkında değildik. İnsan zalim ve cebbar bir mahluktur; her fırsatta, farkında olmadan ve iyi yaptığı kanaatiyle, zulüm kapısını çalar… Hakikatte yolumuz Hukukun yolundan ayrılmıştı. Avukatlık tarafı da hani kalmamıştı </em>(s. 113, 114)”</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/944/1*PYsW_AWrixB_-xzYo7QXGw.jpeg" /></figure><p>Vergi ödemelerinde bankaların takındığı tavra da değinmek gerekir. Verginin oluşturduğu ilk dehşet havasında bankalar, eski müşterilerine el uzatmaktan, kredi sağlamaktan imtina etmiş görünmektedir. Yazar, Ziraat ve İş Bankası’nın bu konudaki mesafeli tutumundan farklı çalışan Emlak Bankası İstanbul şubesinin bir buçuk senelik vergi uygulamasında banka sermayesine yakın bir temettü kaydettiği tespitini yapmaktadır. Bunun dışında Osmanlı Bankası’nın <strong>(G) </strong>sınıfı mükelleflere hatırı sayılır yardımları olmuştur. Milli Reasürans Kurumu da bu süreci kendi lehine kârlı bir duruma getirmiş görünmektedir (s. 162).</p><p><strong>(M)</strong> ve <strong>(G)</strong> mükellefler hakkında uygulamalar devam ederken sıra <strong>(E) </strong>grubuna gelir. İşte bu noktada diğer ülkelerden tepkiler gecikmez. Ankara, işi vergi idarelerine bırakmadan devreye girer ve bir karar vermek durumunda kalır. Ökte, bunlar hakkında ilk defa vergi işlemlerine girişeceği zaman Ankara’ya haber verince kendisine müteyakkız ve sabırlı olması ve uygulamaya geçmemesi yönünde “Babıali” diliyle bir cevap verilir. Daha önce bir çulluk avında tanıştığı vergi mükellefi Vittol’den gelişmelerin arka planını öğrenir: “<em>Ecnebilerin sefaretleri kanaliyle başbakan nezdinde demarş </em>(diplomatik girişim) <em>yaptıklarını, mevcut anlaşmalara göre Türk teb’ası fevkinde kendilerini teklife hakkımız olmadığını iddia ettiklerini, başbakanın bu talebi kabul ettiğini, Hariciyeden seçilecek bir heyetin yakında vergiler üzerinde incelemeler yapmak üzere İstanbul’a geleceğini, bir yandan konsoloslukların heyete verilecek isim üzerine mukayeseli cetveller hazırlamakta olduklarını ilk Vittol’den duydum… Fena halde canım sıkılmıştı </em>(s. 120).” Adalan’ı arar, duyduklarının hepsi doğrudur. Süreç böylelikle yabancılar için daha güvenceli işlediği için eşya kaçırma gibi yollara girmemişler ve verginin tahsilinde pek sorun çıkarmamışlardır.</p><p>Süreçte, Almanların 4241 milyon liralık vergisi 3241 liraya, İngilizlerin 6447 milyon tutan vergisi 2828 milyon liraya indirilmiş, Amerikalılar hiç varlık vergisi vermemiş, Rusların hakkında da hiç takibat yapılmamıştır (s. 125, 126). Bu tablonun, kendimizi müttefiklere yakın hissetmemizin de bir neticesi olduğu notu düşülmektedir.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*_32C9L5TDlaZ34Ak.jpeg" /><figcaption><strong>T.C. Vaşington Büyükelçisinin Konu Hakkında Dışişleri Bakanlığı’na Acil Kodlu Bir Yazısı</strong></figcaption></figure><p><strong>(E) </strong>grubu için, onların lehinde yapılanları öğrenen <strong>(M) </strong>grubunun tepkisi sert olmuştu. Kurtuluş savaşı döneminde yabancı tabiiyetine geçmek imkanı varken geçmemiş azınlıklar da benzer tepkiyi göstermişti. Bunlardan Aşkale’ye gönderileceğini anlayan biri Ökte’ye şöyle der: “<em>Müslüman olsam böyle ezilmezdim. Ecnebi olsam bunu bana yapamazdınız, beni sürgüne gönderemezdiniz. Bunların her ikisi bilhassa sonuncusu elimde iken… lik ettim de yapmadım. Ben de Atamız gibi ‘Ne mutlu Türk’üm’ diye düşünürdüm</em>. (s. 124)”</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/982/0*PJnNCHAq9HzKjn5S.jpeg" /><figcaption><strong>İstanbul’da Onbin TL Üstü Tahsilat Rakamları (s. 141)</strong></figcaption></figure><p>Tahsilatların çoğu ilk devrenin son günlerine doğru yoğunlaşınca şubelerde ilave tahsil vezneleri açılmak zorunda kalınır. Akşam 19:00&#39;a kadar tahsilata devam edilmiş, normal mesai saatleri bahane edilerek gelen mükellefler, tahsilat yapılmadan geri gönderilmemiştir. Merkez Bankası saat 16:00&#39;a kadar para kabul ettiği için nöbetçi polisler nezaretinde veznedarlar, kontrol memurları süreç boyunca şubelerde nöbete kalmışlardır. “<em>Burada eli altındaki o sayısız parayı bekliyen küçük ve aç mal memuru arkadaşlarımı hürmetle anmayı bir borç bilirim… Bir buçuk sene devam eden ve iki milyonu aşan varlık vergisi tahsilatında ödediğimiz kasa açığı ikibin lira kadar miskin bir meblağdır. Yukarıki misal varlık vergisi işinde, İnönü’nün tabiriyle ‘maliyenin bir şeref ve namus imtihanı verdiğini’ isbat eder</em>. (s. 142)”</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*RloElC6QS5Rb5bv-_Gvtag.jpeg" /></figure><p>Çalışma mükellefiyetine tabi tutulacak ilk kafilenin, verginin ilanından bir ay sonra sevk edilmesi kararlaştırılır. 6 Ocak 1943 tarihli gazeteler kampa göndermeye ilişkin hazırlıkların başladığını haber verir. 12 Ocak tarihli yönetmeliğe göre mükelleflerden, öncelikle Varlık Vergisi borcuna karşılık hiç ödemede bulunmamış olanlar, daha sonra, vergisini kısmen ödemiş olmakla beraber haczi kabil mallarını kaçırmış olanlar ve nihayetinde menkul malını kaçırmadığı ve borcunu ödeme konusunda iyi niyet göstermiş olanlar sırasıyla çalışma yerlerine sevk edileceklerdi.</p><p>Ankara’dan gönderilen direktife göre ilk kafile, elli bin lira borcu olan <strong>(G)</strong> vergi mükellefleri içinde olup da borcunun % 30&#39;unu vermeyenler arasından seçilecektir (s. 149). Hazırlanan listedekilerle tek tek görüşmeler yapılarak yeni taksit ve vade şartları üzerinde uzlaşılarak listedeki sayı azaltılmaya çalışılmıştır. Bu şartlarda durumu kesinleşenler, öncelikle Moda otellerinde toplanmıştır. (Listedeki 45 kişinin isimleri için bkz. s. 152).</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/875/1*Xg1mfYS9SrRcfEGIHXqIRA.jpeg" /></figure><p>32 kişiden oluşan ilk kafile 28 Ocak’ta trenle yola çıkarılmışlardır. 38 kişilik ikinci kafile 12 Şubat’ta yola çıkarılmıştır. Zamanla gönderilenlerin sayısı, 1400&#39;ü bulacaktır.</p><p>Moda otellerinde ağırlama,bir defaya mahsus uygulanmıştır. Bundan sonrası için önce Anadolu yakasında sonra Sirkeci Demirkapı civarında toplama kampı oluşturulmuştur.</p><p><strong>(M)</strong> grubuna çalışma mükellefiyeti hükmü uygulanmamıştır. Bunlarla ilgili yapılan uygulama, birkaç kişinin kampa alınıp salıverilmesinden ibarettir (s. 154).</p><p>Çalışma kamplarına alınanların inşaat işlerinde, taş kırma ve kar temizleme gibi işlerde çalıştıkları bilinmektedir. Kanundaki ifadesiyle, askerî mahiyeti haiz olmayan umumî hizmetlerde veya belediye işlerinde çalışmışlardır.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*iQjhbJchTqqvqnLV.jpeg" /><figcaption><strong>(Solda)</strong> Moda’daki Toplama Yerlerine Sevk Edilen 17 Kişi Hakkındaki 21 Ocak Tarihli Haber, <strong>(Sağda)</strong> İlk Kafilenin Aşkale’ye Gönderilmesine Dair 28 Ocak Tarihli Gazete Haberi, <strong>(Ortada)</strong> <em>Karikatür, </em>İkincikânun 1943,<em> </em>C. 15, Yıl 8, S. 28, s. 3.</figcaption></figure><p>Çalışma yerleri ve şartları yıllarca konuşulmuştur. Ökte bunlar hakkında şu tespiti yapar: “…<em>çalışma kampında hayat, zannedildiği gibi, meşakkatli ve güç olmamıştır. Aşkale’ye gidenler iklim dolayisiyle senenin mühim bir kısmını evlerinde, kahvehanelerde tavla, iskambil oynamakla geçirmişlerdir. Mütemadî tazyiklere rağmen alâkadarlar hususi havale yolu ile oraya para getirtmek ve rahat yaşamak yolunu bulmuşlardır. O kadar ki bu seyahat, şehir hayatı ve ticarî mücadeleler dolayisiyle bozulan sıhhatleri düzeltmiş, gidenler -ailelerini şaşırtacak kadar- kanlı, canlı, neş’eli olarak geri gelmişlerdir </em>(s. 159).”</p><p>Varlık vergisi gibi ciddi uygulanması gereken bir vergide müdahale ve suistimal olması da beklenen bir gerçektir. Ökte’ye göre, bu konuda birkaç önemsiz vaka bir yana bırakılırsa müdahalelere pek yer verilmemiştir (s. 189). Bunun başlıca sebebi, önceden belirtildiği gibi işin yürütmesinin maliye müfettişlerine bırakılmış olmasıdır. “<em>Verginin tatbikinde hatıra gelen ve gelmiyen her çeşit nüfuzdan istifadeye kalkanlar oldu. Bunlar bu işte çalıştırılan müfettişlerin huzur ve rahatını bozdular. Zaman oldu ki, en yakın dostlarımızdan selamı kesmek mecburiyetinde kaldık. Bu vergi bize dostlarımızın en az yarısını kaybettirdi</em>… (s. 190)”… “<em>Verginin tatbikinde beni en çok korkutan davalardan biri de kadındı. Genç, cevval arkadaşlarla çalışıyorduk. Safımızı buradan bozabilirlerdi. Nitekim ilk günlerde bazı denemeler olmadı değil. Fakat müfettişler bir havari edasiyle yukardan bakıp geçtiler. Sonraları icra ekiplerinin daha evvelden tertiplenen neşeli içki sofralariyle karşılaştığı oldu. Memurlarımızı budvarlarına davet eden güzel kadınlar, sütyenlerinin haczedilip edilmiyeceğini gençlerimize soran nazeninler görüldü. Bizimkiler bir Buda heykeli gibi, sessiz ve ciddi durdular </em>(s. 192).”</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*0RtARaa50trxigAueizJ2w.jpeg" /><figcaption><strong>(Solda) </strong>Aşkale Tren İstasyonu; <strong>(Sağ Üstte) </strong>Vergisini Ödemeyenlerin Mallarının Satışı;<strong> (Sağ Altta) </strong>Kanunla Vergisi Silinenler Hakkındaki Haber</figcaption></figure><p>Başbakan Saraçoğlu, 17 Mart 1943&#39;te hükûmet programını sunuş konuşmasında vergi hakkında o ana kadar gelinen noktayı da <a href="https://www.tbmm.gov.tr/yayinlar/basbakanlarimiz_genelkurul_konusmalari/basbakanlarimiz_cilt3.pdf">anlatır</a>:</p><p>“<em>Bu vergi bugüne kadar Hazineye 225 milyon lira verdi. Bu vergi sayesinde ufuktaki bulutlar dağıldı. Bu vergi sayesinde maliyemiz genişledi. Hesapsız ve zararlı sarfolunan birçok para, yerinde olarak, pazardan çıkarıldı. Emisyon miktarı arttırılmadı. Hattâ bu miktar 767 milyondan 720 milyona düştüğü gibi Merkez bankamız, mühim kısmı son aylarda olmak üzere 35 ton da altın aldı. Bununla merkez bankasındaki altınlar bildiğiniz altınlardan 15 milyona varmıştır. Dikkatinizi celbederim, banka bunlardan maada son bir kaç ay içinde 35.000 (12) milyon İngiliz lirası biriktirdi. Böylece Türk parası hiçbir zaman bu kadar sağlam olmadı ve böylece paramız çok memlekette gıbda uyandıracak bir duruma yükseldi. Dünya muharebesi dördüncü yılını yaşarken bu vaziyette bulunmanın çok memnuniyet verici olduğunda şüphe edilemez.</em>”</p><p>Bu konuşmadan kısa bir süre sonra Varlık Vergisi’ne bir kardeş gelir: <a href="http://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/5423.pdf">Toprak Mahsülleri Vergisi</a>. Saraçoğlu’nun ısrarıyla ve “<em>vergiyi eski aşara benzetmemek için elden gelen bütün gayreti sarfetmiş bulunuyoruz</em>” savunmasıyla çıkartılmıştır. Tasarı, mayıs ayında meclise sevk edilir ve kanun, 7 Haziran’da yürürlüğe girer. Bu vergi de Varlık Vergisi gibi takdire dayanmaktadır. Geniş bir mükellef kitlesine sahip olsa da “diğerlerinin aksine” bunların sesleri, hiçbir zaman çıkmamıştır. Ökte, mahsul üzerinden alınan bu verginin mükellefleri için “<em>Senelerin cefakeşi Anadolu ise her derdi sineye çekmesini bilen bir rinddir</em>.”demektedir. (s. 201–203) İlk fırsatta kaldırılacağı vaad edilse de en son 1948&#39;de tahsilatı yapılmıştır.</p><p>Zamanla Varlık Vergisi’ne içerden ve dışardan yükselen itirazlar, dünya savaşında dengenin değişmesiyle birlikte karşılık bulmaya başlar. Hükûmet, bu seslere daha fazla kayıtsız kalamaz. Öncelikle Aşkale’dekilerden 900&#39;ü Eskişehir Sivrihisar’daki kampa nakledilir.</p><p>Dönemin sonlarına gelindiğini gösteren ilk kanunî adım 17.9.1943&#39;te atılır ve <a href="http://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/5513.pdf"><strong>4501 sayılı Kanun</strong></a> çıkarılır. Buna göre, seyyar mükelleflerin ve hizmet erbabı mükelleflerin, varlık vergisi borçları terkin edilir. Bu da toplamda 23,610 mükelleften alınacak 12,266,966 TL’ nin silinmesi demektir (s. 196).</p><p>Diğer bir adım, 3 Aralık 1943 tarihini taşıyan Başbakanlık yazısıdır:</p><blockquote>Dâhiliye, Maliye, Nafia Vekâletlerine,</blockquote><blockquote>Varlık Vergisi borçlarını kanunun tayin ettiği müddet içinde ödemediklerinden dolayı çalışma mükellefiyetine tabi tutulmuş olan vatandaşların, aile ve iş muhitlerinde çalışarak bakiye borçlarını ödeyebilmek imkânlarını bulabilmeleri için aileleri nezdine iadeleri tensip olunur.</blockquote><blockquote>Arzederim. Dâhiliye, Maliye, Nafıa Vekâletlerine yazılmıştır. (Başvekil)</blockquote><p>Kamptan dönenlerden oluşan bir grupla o sırada avdan dönen Faik Ökte’nin yolu, bir vapur iskelesinde kesişir ve aynı vapura binerler. Gruptakiler, Ökte’yi tanıdıklarından, vapurun üst güvertesinden ona doğru eğilerek hep bir ağızdan “<strong>Yaşasın Cumhuriyet!</strong>” diye bağırırlar. Ökte bunun üzerine şu yorumu yapar: “<em>Bu uğultu ne zamandır cefa çeken bedbaht bir kitlenin alabileceği en büyük intikamdı</em>…” (s. 159)</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/579/1*yZfb5HVAqzZB87vtPWMDuA.jpeg" /><figcaption>Verginin Geneline İlişkin Toplam Rakamlar (s. 197)</figcaption></figure><p>Varlık Vergisi’ni ortadan kaldıran asıl kanun, 15.3.1944 tarihli <a href="http://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/5657.pdf"><strong>4530 sayılı Kanun</strong></a>’dur. Tarh edilip de tahsil edilmemiş vergi bakayasının terkin edilmesi suretiyle devlet, toplamda 112,612,167 TL’nin tahsilinden vazgeçmiştir (s. 196, 236). Bunun büyük yekûnu, 96,663,203 TL’ si, İstanbul’a aittir. Bunu daha küçük rakamlarla İzmir, Bursa ve Seyhan (Adana) takip etmektedir.</p><p>Ökte’ye göre “<em>Varlık Vergisini koyan hükûmetle bu tasfiyeyi yapan hükûmetin aynı olması Demokrasi tarihinin bir garibesidir. Gerçek Demokraside vergi ile beraber onu koyan hükûmetin tasfiyesi, sahneden çekilmesi icap ederdi. Fakat o günler meclisin hükûmeti düşürmeyi aklından geçiremeyeceği günlerdi</em> (s. 200).”</p><p>Ökte, eserin sonlarında, vergi adaletine ve vergi ahlakına ciddi zarar verdiğini düşündüğü bu vergi hakkında kendisine sorduğu ve cevapsız bıraktığı soruları da sıralamaktadır (s. 207):</p><p>1) Vergiyi tahakkuk ettirmek için bize neden 15 gün verdiler? İşi bu kadar aceleye getirmekte ne mana vardı?…</p><p>2) …neden mükellefleri mal beyanına davet etmedik?…</p><p>3) …neden itiraz kapıları kapatıldı?…</p><p>4) …Vergiyi taksitlere ayırmak, hatta birkaç senede tahsil etmek icap etmez miydi?</p><p>5) Vergiyi vermeyenler hakkında tatbik edilen çalışma mükellefiyeti nedir? Nereden çıkarılmıştır?…</p><p>6) Varına yoğuna el koyduğumuz mükelleflere ait eşyanın satış bedeli vergiyi karşılamadığı zamanlarda mükellefi ne hakla bir de çalışma mükellefiyetine tabi tuttuk?…</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/251/1*oR3ePDO3mkclfqZI2H-crQ.jpeg" /><figcaption><strong>Mehmet Faik Ökte (1902–1982)</strong></figcaption></figure><p>“<em>Malî dönemde bu vergi ile kaybettiğimiz en kıymetli döviz, vatandaşın devlete olan itimadının sarsılmasıdır…Cumhuriyetten, bilhassa 1926 yılından sonra, vergi reformu yavaş, fakat emin adımlarla inkişaf etmekte idi. Varlık Vergisi bu reformun grafiğine düşen bir mürekkep lekesidir</em> (s. 210). <em>Verginin bu karakteri Lozan’dan sonra yavaş yavaş kazanmaya başladığımız ekalliyetleri </em>(azınlıkları)<em> bizden soğutmuştur</em> (s. 211).”</p><p>Kitap basıldıktan sonra beklendiği gibi büyük ses getirir. Yazarı, yükselen eleştiriler karşısında tabii olarak kendisini savunmak için gazetelere mektup göndermek zorunda kalır. Aşağıda bu mektubun başlıca kısımlarına atıf yapılan bir gazete haberi görünmektedir:</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*Lh5ne_sMdjXEHAw9_OXTKg.jpeg" /><figcaption><strong>Vatan Gazetesi, 26 Mayıs 1951 Cumartesi</strong></figcaption></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*FkPeF9pTuqgjCn2avJDz6A.jpeg" /><figcaption><strong>Dönem Karikatürleri</strong></figcaption></figure><p><strong>Diğer ilgili yazıya bakmak isterseniz:</strong></p><p><a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/resmin-b%C3%BCt%C3%BCn%C3%BCnde-varl%C4%B1k-vergisi-ger%C3%A7e%C4%9Fi-3df4235bcbd0">Resmin Bütününde “Varlık Vergisi Gerçeği”</a></p><h3><strong>İLAVE OKUMALAR</strong></h3><p>Dönemin Cumhurbaşkanı <strong>İsmet İnönü</strong>’nün Varlık Vergisi hakkındaki bir beyanı: “<em>Bu vergiyi getirmekle iş adamlarına, ticaret erbabına ve azınlık mensuplarına zulüm yaptığımız söyleniyormuş. Hangi zulümden bahsediyorsunuz dedim. Köylü, kasabalı gençlerimiz, birçok yetişmiş vatandaşımız, yıllardır kar kış demeden dağda bayırda sınırları bekliyorlar, dünyanın sıkıntısını çekiyorlar, hiç sesleri çıkmıyor. Şimdi onlara destek olmak üzere, şehirlerimizde rahat evlerinde oturarak, her zamanki işlerini yaparak bol para kazanmış olanlardan biraz fedakârlık bekliyoruz. Bu mu zulüm? Onlardan istediğimiz katkı sınırları bekleyenlerin zahmetleri, sıkıntıları yanında pek küçük kalır</em>.” (Erdal İnönü, <strong>Anılar ve Düşünceler</strong>, Cilt 2, Yorum Kitapları, İstanbul 1998, s. 144)</p><p>Başbakan Saraçoğlu’nun, 5 Ağustos 1942&#39;de ilk hükûmetini kurarken yaptığı program sunuş konuşmasından: “<em>Arkadaşlar, Biz Türküz, Türkçüyüz ve daima Türkçü kalacağız. Bizim için Türkçülük bir kan meselesi olduğu kadar ve lâakal o kadar bir vicdan ve kültür meselesidir. Biz azalan ve azaltan Türkçü değil, çoğalan ve çoğaltan Türkçüyüz ve her vakit bu istikamette çalışacağız. Dünkü Türk gençleri müstakil ve hür bir vatana malik olmak şuurlu ve mütecanis bir millete mensup olmak, memleketi müspet ilimlerle idare etmek ve vatanın hayat ve servet membalarını memleketin elinde görmek istiyorlardı. Bugün bütün bu idealler birer birer tahakkuk etti. Vaktiyle İzmir’in atlarla çekilen tenekeden tramvayları bile yabancı bir şirketin imtiyaz mevzuu sayılmıştı. Bugün vatanın dört bucağında muntazaman işliyen trenler, yer yer kurulan fabrikalar sadece Türk bilgisi tarafından yaratılmıştır</em>. (…) <em>İktisadi ve siyasi sahalarda Devletçilik, fertçilik ve kooperatifçiliğe bırakılan sahalar o kadar geniştir ki bunlar arasında bir menfaat çarpışması asla olmıyacak ve ileride de olmaması için de daima dikkatli ve hesaplı yürüyeceğiz. Bizde imtiyazlar ve sınıflar asla mevcut olmadı. Demokratlık Türk tarihinin derinliklerinden yuvarlanıp gelen büyük bir hakikattir. Biz halkçı idik, halkçıyız ve daima da halkçı kalacağız. Tek Partili bir Devlet kurmuş olmamız başlıca bu büyük hakikate dayanıyor. Biz ne sarayın ne sermayenin ne de sınıfların saltanatını istiyoruz. İstediğimiz sadece Türk milletinin hâkimiyetidir</em>.”</p><p>Başbakan Şükrü Saraçoğlu’nun kanun yürürlüğe girmeden önce parti kuruluna yaptığı (9 Kasım 1942) basına kapalı konuşmasından: “<em>Bu kanun, aynı zamanda bir devrim kanunudur. Bize ekonomik bağımsızlığımızı kazandıracak bir fırsat karşısındayız. Piyasamıza egemen olan yabancıları böylece ortadan kaldırarak, Türk piyasasını Türklerin eline vereceğiz</em>.” (Faik Ahmet Barutçu, <strong>Siyasi Anılar 1939–1954</strong>, Milliyet Yayınları, s. 263)</p><p>“<em>Bu memleket tarafından gösterilen misafirperverlikten faydalanarak zengin oldukları halde, ona karşı bu nazik anda vazifelerini yapmaktan kaçınacak kimseler hakkında bu kanun, bütün şiddetiyle uygulanacaktır</em>.” (<strong>Cumhuriyet Gazetesi</strong>, 21.1.1943)</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/690/1*5X-Lue-Diiv79hTNzsDM5w.jpeg" /><figcaption>Vergi mükelleflerinden Leon Bahar’ın İstanbul Valiliği’ne hitaben yazdığı hak arama dilekçesi (Bahar Tamam Arşivi)</figcaption></figure><p>Ökte, verginin aleyhinde yazıları nedeniyle Bakanlar Kurulu kararıyla iki defa gazetesi kapatılan ve adı <strong>(D)</strong> grubu mükellefler içinde yer alan <strong>Ahmet Emin Yalman</strong>’dan da bahseder (s. 195).</p><p>İlk zamanlar kendisi böyle bir verginin taraftarlığını yapar. 29 Mayıs 1942 günü Vatan gazetesindeki köşe yazısında: “<em>Bize kalırsa bir defalık olan bu verginin tahakkuk ettirilmesi için başlıca büyük şehirlerde fevkalade heyetler kurulmalı ve banka erkânı, ticaret odaları erkânı, her türlü ticari sahanın temsil kudretine haiz dürüst adamları bu heyetlerde vatanî vazife almalıdır. Bunlar defterler filanlar ile beraber bir takım kıyas ve karinelerle iş görmeli ve asıl vurgunculara vatan borcunu ödetmeye imkân hazırlamalıdır. Zaten asıl vurguncular yüzlerle sayılacak kadar az olduğu için çıkar yollar bulunabilir</em>.” demektedir.</p><p>Yalman’ın vergiyle ilgili düşünceleri, uygulamayı görünce değişir. Anılarında şu tespitler yer alır: “<em>Harbin sonuna yaklaştığı devirde tek parti iktidarı akla sığmaz derecede hatalı bir yol tuttu. Varlık vergisi adı altında çıkarılan bir kanun memleketin şeref ve itibarina karşı büyük bir tehlike halini aldı. Varlık Vergisi kanunu hiçbir ölçü tanımıyordu. Belli ki Nazi usullerini taklit yoluyla azınlıkları ezmek, siyasi düşmanlara meydan okumak ve siyasi dostları korumak maksadıyla meydana gelmişti. Gizli çalışan bir komisyonun bir adama biçtiği vergi borcu, bütün varlığının beş, on misli olsa bile buna karşı hiçbir itiraz ve şikâyet kapısı yoktu. Aynı idarede çalışan bir azınlık mensubu, ona benzer mevkide bulunan bir Türkten kat kat fazla ve takatinin dışında bir vergiye tabii oluyor ve ırkçı bir hedefi göz göre göre gerçekleştirmek inadıyla perişan ediyordu</em>.” (Ahmet Emin Yalman, <strong>Yakın Tarihte Gördüklerim ve Geçirdiklerim</strong>, Cilt 3, Rey Yayınları, İstanbul 1970, 375–376)</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*g6fh5SLcoigAw8WvSRCLaA.jpeg" /><figcaption>Vurgunculuğun tarihine ilişkin 1939&#39;da kaleme alınmış bir yazı</figcaption></figure><p>Bernard Lewis bir eserinde bu vergiye de yer ayırır ve şu yorumu yapar: “…<em>Türkiye’nin dış itibarı üzerindeki etki daha da kötüydü. Türkiye Cumhuriyeti’nin, kuruluşundan beri mali politikasının dürüstlüğü, dini hoşgörüsü dolayısiyle kazanmış olduğu iyi ün tahrip edilmişti. Onu yeniden kurmak kolay değildi.</em></p><p><em>Türk vatanseveri için, Varlık Vergisi’nin en affedilmez yanı, Türkiye’nin egemenliğini ve vekarını düşürmesiydi. Ecnebi vatandaşlarına haksız ve ayrıcalı vergiler koymak suretiyle, Türkiye diğer devletlerin kendi iç işlerine müdahalesini davet etti; sonra yabancı baskısıyla bu vergileri düzeltmekle de Atatürk cumhuriyetinin hükûmeti, çok önce kaldırılmış olan Kapitülasyonların en utanç verici ve küçültücü durumlarına yeniden düştü.</em>” (Bernard Lewis, <strong>Modern Türkiye’nin Doğuşu</strong>, Çev. Metin Kıratlı, Türk Tarih Kurumu Basımevi, 5. Baskı, Ankara 1993, s. 300)</p><p>İstanbul’daki<strong> İngiliz Ticaret Odası</strong>’nın (1943) yıllık raporlarından:</p><p>“<em>Her hangi bir fevkalâde vaziyeti karşılamak üzere munzam bir vergi ihdasına hiç kimse itiraz edemez, fakat mükelleflere vergi tahmil edilirken hiçbir sabit vahidi kıyasî gözetilmemiştir. Bu kanun, mükelleflere temyiz hakkı vermemekte ve icapları ifa edilmediği takdirde de mükelleflerin şiddetle cezalandırılmalarını, hatta mecburî ameleliğe alınmalarını istilzam eylemektedir. Sermaye üzerine konulmuş çok ağır bir vergiden başka bir şey olmayan bu verginin yalnız münferid tâcirlerin değil, aynı zamanda bütün piyasanın istikrarını haleldar ettiğini tebarüz ettirmek lüzumunu hissetmekteyiz. Bu vaziyet karşısında Birleşik Krallıktaki ihracatçıların; yeni teklifleri nazarı itibara alırken en geniş manasında ihtiyatlı bir hareket serbestîsini muhafaza etmeleri iktiza etmektedir</em>.”</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/477/1*lspl2MxMpj4lG2hWE9MlWw.jpeg" /><figcaption><strong>Kemancı: </strong>Ne emrediyorsunuz bayım, çalalım? <strong>Vurguncu: </strong>Bana n’oldu da ben bilemem? (<strong>Amcabey</strong>, 5 Aralık 1942, Cilt:1, Sayı:1)</figcaption></figure><p>“-<em>Galanti Efendi, dedim, siz tarihçisiniz, işi şöyle almalısınız: Biz Türkler asırlardan beri bin bir harpte, bin bir cephede kan dökmekten, askerlik etmekten, ticarete, sanayie, para ve sermaye biriktirmeye vakit bulamadık. Sizler, yani bütün azınlıklar ise bunları yaptınız. Biz sizi savaşlardan koruduk. Siz orduya asker vermediniz. Hatta bir takım yollarla vergi de vermediniz. Ticareti, sanayii, ithalat ve ihracatı, para ve sermayeyi ellerinizde topladınız. Bu işler, bizim asırlarca döktüğümüz kanlar pahasına ve hele Tanzimat’tan sonra münhasıran siz azınlıkların ellerinde toplanan imkânları korumak için oldu. Tanzimat Fermanı bile, bizleri bu savaşlardan kurtarmak için değil, sizlerin ‘mal, can emniyetinizi’ korumak gerekçesiyle ilan olundu. Bu bizim asırlarca dökülen kanımızla sizin bu sefer vereceğiniz bir iki yüz milyon kâğıt liralık varlık verginizi karşılaştırırsak ve buna hatta bir kan vergisi dersek, hesaplaşmamız acaba çok zalimane olur mu ne dersiniz? İsterseniz bizim dökülen kanlarımız ve sonu gelmez askerlik emeklerimizle sizin şu bir avuç vergi fazlanızı karşılaştıracağımıza, sizin biriken servetlerinizle bizim biriken kan ve askerlik haklarımızı teraziye koyarak hesaplaşalım. Eğer biz haksız çıkarsak, vergileriniz silinsin. Ne dersiniz?…</em></p><p><em>-Galanti Efendi şöyle konuştu: “Asla! Böyle bir hesaplaşmaya gidemeyiz! Çünkü o zaman yalnız bütün malımızı, mülkümüzü değil, cemaatlerimizin bütün fertlerinin canlarını da teraziye koyarsak, biz sizin asırlık kan ve askerlik haklarınızı ödeyemeyiz. Aldığınız vergi helâl olsun. Bu vergi, senin dediğin işler teraziye dökülünce, bizim ödememiz lâzım gelenin, bir zerresi bile değildir.</em>” (Şevket Süreyya Aydemir, <strong>İkinci Adam</strong>, Cilt 2, 6. Basım, İstanbul 1991, s. 235–236)</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/628/1*FMRg7ZL-iQeykBCcbQzLhA.jpeg" /><figcaption><strong>Prof. Dr. Fritz Neumark (1900–1991)</strong></figcaption></figure><p>Hitler Almanya’sından kaçarak ülkemize sığınan çok sayıda bilim insanından biri, İktisat ve Maliye alanlarında çalışmış <strong>Prof. Dr.</strong> <strong>Fritz Neumark</strong>, anılarında bu konuya yer verir: “…Savaşın yol açtığı kısıtlama her şeyden evvel, geniş halk kitlesi için en önemli gıda maddesi olan ekmeğin yanında kömürü ve ayrıca çay, kahve, şeker ve bazı giyecek maddelerini kapsıyordu. Fakat biz gene de aç kalmıyorduk ve eğer ara sıra üşüsek bile, yakıt genellikle en azından bir odayı ısıtmaya yetiyordu… Savaş sırasında lüks madde haline gelen dikiş iğnesi, mektup kağıdı, jilet, pamuklu eşyalar ve buna benzer şeyler de karaborsaya düşmüştü. Düzensiz aralıklarla bu tür eşyaları seyyar satıcıların elinde görünce, bütün ulaşım zorluklarına rağmen bu tür eşyalarla yüklü bir geminin daha İstanbul limanına vardığını anlıyorduk….Bir tarafta enflasyon yüzünden giderek büyüyen açlık ve sefalete mahkum edilen veya alışılagelmiş mütevazi tüketim alışkanlıkları şiddetle kısıtlanmış büyük bir halk kitlesi, diğer tarafta ise kesinlikle barış zamanından kötü olmayan, hatta belki daha iyi bir hayat süren ufak bir zengin tabakası vardı. Bunların arasında ‘<em>nouveaux riches</em>’ler (yeni zenginler) az değildi… Böyle bir ortamda Türk Hükûmeti ekonomik ve mali politika sahasında en esaslı ve müessif tedbirlerden birisi, varlık vergisini yürürlüğe koymuştur. Ancak seçilen bu vergi biçiminin mali ve sosyal yönden doğru olup olmadığı ise şüpheliydi…Olağanüstü zamanlarda böyle bir tedbir bir defaya mahsus olmak üzere, bazı şartlar çerçevesinde mazur görülebilirdi. Bu şartların en mühimi, her şeyden evvel maliyenin böylesine teknik ve ekonomik problemlerle yüklü bir vergiyi, oldukça titiz ve adaletli bir şekilde tahsil edebilme yeteneğine sahip olmasıdır. O sıralar ise Türkiye’de böyle bir durumun bahsi bile edilemezdi. Zira her şeyden evvel ne yürürlükte olan genel bir varlık vergisi, ne de daha ötesi, bütün gelirleri kapsayan modern bir gelir vergisi mevcut idi ki, ancak bu iki vergi, varlık vergisinin gerekli enformasyon kaynağını oluşturabilirdi. Bu eksiğin yanı sıra, Varlık Vergisi Kanunu’nun şeklen bir tarifesi bile yoktu. Bu inanılması güç gerçek açısından bakılırsa, vergi uygulamasının insafsız, haksız ve daha doğrusu keyfi bir işlem olmaktan öteye gidememiş olduğu kolayca anlaşılır. Kanunun amaçladığı ve fiili olarak büyük ölçüde ulaştığı, azınlıkları, özellikle Ermeni, Rum ve Yahudileri, ama büyük bir ölçüde yabancı ülke vatandaşlarını da aynı şartlarda yaşayan öz Türklere nazaran çok daha vergiye tabi tutmak idi. Benim bilgim olan ve istisnasız azınlık mensuplarıyla ilgili birçok hallerde, istenilen vergi mükellefin bütün servetini kat be kat aşmakta idi ve mükellef bunun sonucu olarak ya iş yerini uygunsuz fiyata satmaya ya da çok borçlanmaya mecbur kalmıştır. Bunun izleri, uzun zaman ve yoğun bir şekilde Türk ekonomik hayatına yerleşti ve özellikle mükelleflerin zaten pek yüksek olmayan vergi ahlakını son derece düşmesine sebep oldu... Varlık vergisi, Türkiye Cumhuriyeti’nin maliye tarihinde üzücü bir bölümdür. Cumhuriyetin kurucusu Atatürk’ün memleket içinde ve dışında oluşturmuş olduğu itimadı önemli ölçüde ve uzun bir süre için sarsmıştır.” (Fritz Neumark, <strong>Boğaziçine Sığınanlar</strong>, Çev.: Şefik Alp Bahadır, İstanbul Üniversitesi Yayınları, İstanbul 1982, s. 142-146 arası seçmeler).</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/728/1*J0sPLvonQZqt1aBJK1aIRA.jpeg" /><figcaption>Vergi Borcunun Ödendiğine Dair Bir Makbuz Şerhi</figcaption></figure><p>Aşkale’ye 1942&#39;nin Aralık ayında gitti babam.</p><p>Bir yıl olmuş neredeyse…</p><p>1943&#39;ün Aralık ayındayız, yine bir kış günü (…) Kapı çalmış, çocuklardan biri koşup açmış, farkında değilim. İçeriye, oturma odasına bir dilenci giriyor. Beyaz saçlı, saç sakal karışık ihtiyar bir adam (…) Bu adam kim diyoruz, neden geldi acaba, dilencinin evin içinde ne işi var. Annem de şaşkın, biraz da korkuyor.</p><p>Ve adam konuşmaya başlıyor. O konuşmaya başlayınca sesinden tanıyoruz ki bu adam benim babam. Bir yıl önce saçları simsiyahtı, şimdi saçlar bembeyaz olmuş. Aşkale’de saçları tam siyahtan, tam beyaza dönüşmüş, biraz da dökülmüş…</p><p>Çok fena kokuyordu, çünkü dört günlük bir yolculuktan geliyor, üstelik giderken yaptıkları gibi yine vagonlara doldurmuşlar…</p><p>Annemin ilk isteği, “Aman gel, şu üstündekileri çıkar ve yıkan!” oldu (…)</p><p>Öyle ayakta beklerken evi süzdü, ev bıraktığı gibi değildi, çok yabancı geldi ona. Boş, eşyasız bir ev… Evine dönmenin, ailesine kavuşmanın mutluluğu varsa da yüzündeki ifade çok donuk. Benim hatırladığım derin bir hüznün devamı… (İshak Alaton, <strong>Lüzumlu Adam</strong>, Alfa Yayınları, 3. Basım, İstanbul, 2012, s. 33 vd.)</p><p>Babamın, birincisi Barzilay Adato (Burhan Haker) ve ikincisi Yako Adato (Aykut Haker) olmak üzere, kendilerine ait işleri olan iki kardeşi vardı. İkisine de servetlerinin yaklaşık üçte biri oranında vergi geldi. Bu o kadar hafif bir miktar değildi, ama ödeyebilecekleri ve yine de ayakta kalabilecekleri bir meblağdı. İkisi de vergilerini beklemeden ödediler ve mesele kapandı. Tahakkuk memurları, adlarına bakarak iki amcamın Müslüman olduklarını sanmış olmalı. Dini kimliklerini kontrol etselerdi Musevi olduklarını öğreneceklerdi (…)</p><p>Ferdi vergi miktarlarının gazetelerde yayınlandığı gün, aralığın ilk cumasıydı. Robert Kolej’de yatılı bir öğrenci olduğumdan normalde okulda olmam gerekirdi, ama nedense evdeydim. Sabah gazeteyi açtım. Gazetede, özellikle yüksek vergi miktarlı vergilere çarptırılan mükelleflerin adları ve ödemeleri gereken vergi miktarları yazıyordu.</p><p>Çok kaygılandık ve sabırsızlıkla akşam babamın gelişini beklemeye başladık. Babam her zamanki gibi yedide geldi. Zil çaldı ve kapıya seğirttik. Annem kapıyı açtı, hepimiz beklenti dolu yüzlerle babama bakıyorduk. Bize kederli bir ifadeyle baktı ve “Vergi 60.000 TL, ama servetimiz 90.000 TL” dedi. (Günümüzün parasıyla sırasıyla yaklaşık 256.000 dolar ve 384.000 dolar) Bize bir şeyler bırakıldığından, rahat bir nefes aldık. Haker-Salinas ortaklığı bir Müslüman ve bir Yahudiden oluşurdu. Bu tür “karma” ortaklıkların nasıl vergilendirileceğine dair kurallar yoktu (…)</p><p>Vergiyi ödemek için işyerindeki malların büyük ölçüde tasfiye edilmesi gerekti. O anda bu kolay bir iş değildi. Envanter yalnızca bazı kayıplar sineye çekilerek tasfiye edilebilirdi, başka seçenek yoktu. Vergi ağır ağır ödendi, ama iki ay içinde işletme, 40.000 TL’yi ya da verginin üçte ikisini ödemişti. Bu noktada daha sonraki bir taksit ödemesi vesilesiyle babamın yetkililere Müslüman olduğunu bildirmesi için bir fırsat doğdu ve hak ettiği muameleyi görmediğinden yakındı.</p><p>Babam bunları konuştuğu memuru gafil avlamıştı. Memur neredeyse özür dileyerek, Müslüman olduğunu bilselerdi yetkililerin onu farklı bir değerlendirmeye tabi tutacaklarını söyledi. Bu noktadan sonra Mösyö Naim yerine Naim Bey diye hitap etmeye başladı (…)</p><p>Memur, babama ayrıca onu vergilerinin tümünü ödeyemeyen yükümlülerin zorunlu hizmet için gönderildiği, İstanbul’un bin kilometre kadar doğusunda ve Kafkasya sınırının yakınlarında Tanrı’nın unuttuğu bir yer olan Aşkale’ye gitmekten kurtarabileceğini söyledi (…) (Erol Haker, <strong>İstanbul’dan Kudüs’e Bir Kimlik Arayışı</strong>, Kitap Yayınevi, 1. Basım, İstanbul 2004, s. 59 vd.)</p><h3>MERAKLISI İÇİN ÖNERİLEN OKUMA-İZLEME LİSTESİ</h3><p>Ali Sait Çetinoğlu, <strong>Varlık Vergisi 1942–1944</strong>, Belge Yayınları</p><p>Arslan Başer Kafaoğlu, <strong>Varlık Vergisi Gerçeği</strong>, Kaynak Yayınları</p><p>Ayhan Aktar, <strong>Varlık Vergisi ve Türkleştirme Politikaları</strong>, İletişim Yayınları</p><p>Ayhan Aktar, <strong>Yorgo Hacıdimitriadis’in Aşkale-Erzurum Günlüğü (1943)</strong>, İletişim Yayınları</p><p>Cahit Kayra, <em>Savaş Türkiye</em> <strong>Varlık Vergisi</strong>, Tarihçi Kitabevi</p><p>Hüseyin Perviz Nur, <strong>Varlık Vergisi ve Azınlıklar</strong>, Eren Yayıncılık</p><p>Nurten Yalçın Erüs, <strong>Leon Bahar’ı Takdimimdir</strong>, Kırmızı Kedi Yayınevi</p><p>Rıdvan Akar, <strong>Aşkale Yolcuları &amp; Varlık Vergisi ve Çalışma Kampları</strong>, Doğan Kitap</p><p>Rifat Bali, <strong>Varlık Vergisi: Hatıralar — Tanıklıklar</strong>, Libra Kitapçılık</p><p><strong><em>Varlık Vergisi’nin uygulandığı dönemde İstanbul’da görevli olan Cahit Kayra’nın 18.1.2009, 3.3.2011 ve 14.6.2014 tarihli canlı yayın kayıtları</em></strong></p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=26fe97397042" width="1" height="1" alt=""><hr><p><a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye/varl%C4%B1k-vergisi-facias%C4%B1-26fe97397042">Varlık Vergisi Faciası</a> was originally published in <a href="https://medium.com/t%C3%BCrkiye">Türkçe Yayın</a> on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.</p>]]></content:encoded>
        </item>
    </channel>
</rss>