<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/" xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/" xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom" version="2.0" xmlns:cc="http://cyber.law.harvard.edu/rss/creativeCommonsRssModule.html">
    <channel>
        <title><![CDATA[Trepanasyon - Medium]]></title>
        <description><![CDATA[Tıp ve bilim tarihinden hikayeler - Medium]]></description>
        <link>https://medium.com/trepanasyon?source=rss----dbb1373a84ad---4</link>
        <image>
            <url>https://cdn-images-1.medium.com/proxy/1*TGH72Nnw24QL3iV9IOm4VA.png</url>
            <title>Trepanasyon - Medium</title>
            <link>https://medium.com/trepanasyon?source=rss----dbb1373a84ad---4</link>
        </image>
        <generator>Medium</generator>
        <lastBuildDate>Tue, 17 Nov 2026 11:34:05 GMT</lastBuildDate>
        <atom:link href="https://medium.com/feed/trepanasyon" rel="self" type="application/rss+xml"/>
        <webMaster><![CDATA[yourfriends@medium.com]]></webMaster>
        <atom:link href="http://medium.superfeedr.com/" rel="hub"/>
        <item>
            <title><![CDATA[Morötesini Görmek]]></title>
            <link>https://medium.com/trepanasyon/mor%C3%B6tesini-g%C3%B6rmek-56a3be26962d?source=rss----dbb1373a84ad---4</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/56a3be26962d</guid>
            <category><![CDATA[katarakt]]></category>
            <category><![CDATA[göz-hastalıkları]]></category>
            <category><![CDATA[morötesi]]></category>
            <category><![CDATA[tıp-tarihi]]></category>
            <category><![CDATA[claude-monet]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Isil Arican]]></dc:creator>
            <pubDate>Sat, 09 Sep 2017 22:07:32 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2017-09-09T22:07:32.210Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/700/1*T7ULLwHdEUybeZKpBMBsKA.jpeg" /><figcaption>Claude Monet, Nympheas, 1915 ( Kaynak: Wikipedia)</figcaption></figure><p><strong><em>“Sonunda, resimleri artık doğru düzgün yapmak bir kenara, onları iyice bozduğumu fark ettim. Birkaç tablomu bu nedenle imha ettim. Artık neredeyse körüm, ve bundan böyle resim yapmayı bırakmam gerekiyor. Bunu kabullenmem çok zor, ressamlık kariyerim bitiyor, ve sağlığım gözlerim harici neredeyse mükemmel!”</em></strong></p><p>Yukarıdaki satırlar, empresyonist resim akımının öncüsü olan, hatta bu akıma <a href="http://tr.wikipedia.org/wiki/Dosya:Claude_Monet,_Impression,_soleil_levant,_1872.jpg"><em>Impression, Sunrise</em></a> isimli tabloyla adını veren ünlü ressam <strong><em>Claude Monet</em></strong>‘e ait. Monet, bu satırları ölümünden 4 yıl önce, 1922 yılında, yakın dostu Marc Elder’a gönderdiği bir mektuba yazmıştı.</p><p>Monet’in görme ile ilgili sıkıntıları 1905 yılında, 65 yaşındayken başlamıştı. Renkleri kendine özgü bir şekilde kullanarak manzaradaki dokuyu keskin fırça darbeleriyle resmetmesiyle ünlü olan Monet, artık renkleri eski yoğunluğunda göremez olmuştu. Resimlerindeki mavi, beyaz ve yeşil renkler zamanla daha bulanık sarı ve mor tonlara doğru kaymaya başlamıştı. 1915 yılında, resimleri iyice bulanıklaşmaya ve donuklaşmaya başlayan Monet, parlak kırmızıları, donuk ve soluk pembeler olarak görmekten ve tüm görüşüne hakim olan sarı tonlardan şikayet ediyordu.</p><p>Monet’in bu şikayetlerinin nedeni, ileri yaşlarda oldukça sıklıkla gözlenen <a href="http://tr.wikipedia.org/wiki/Katarakt"><em>katarakt</em></a><em> </em>rahatsızlığına bağlıydı.</p><p>Katarakt, göz küresi içinde bulunan göz merceğinin kendisinin veya merceği saran zarın şeffaflığını kaybederek ışık geçirgenliğinin bozulmasına verilen isim. Çoğunlukla ileri yaşa bağlı olarak göz merceğinin yapısının bozulması sonucu ortaya çıksa da, nadiren çocuk ve bebeklerde de görülebiliyor. Opak hale gelen göz merceği, gözün içine giren ışığı engellediği için, zaman içinde hastanın görmesinin bozulmasına neden oluyor. İlk belirtisi renklerin matlaşması ve bulanık görme olan katarakt, tedavi edilmediğinde körlüğe bile neden olabiliyor.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/640/1*5Z_xTN0l6FSH88-9vkYgfw.png" /><figcaption><em>Katarakt (Kaynak: Wikipedia)</em></figcaption></figure><p>Merceğin saydamlığının bozularak, opak hale gelmesine neden olan pek çok faktör var. Bunların en başında uzun süreli ultraviyole ( morötesi — UV) ışınlara maruz kalmak geliyor. Hepimizin maruz kaldığı UV ışınların ana kaynağı ise Güneş, bu nedenle de kataraktlar güneş altında geçirdiğimiz süreyle paralel olarak, ileri yaşla birlikte daha sık görülmeye başlıyorlar. UV ışınları haricinde şeker hastalığı, hipertansiyon, travma, yaşlılığa bağlı olarak lens yapısındaki bozulmalar da katarakt oluşumuna katkıda bulunabiliyor. Pilot ve astronotlar, atmosferin üst tabakalarında bizlere göre daha fazla UV ışınlarına ve iyonize radyasyona maruz kalıyorlar, Apollo uzay projesinde görev alan 39 astronotun, 36 tanesine uzaydaki görevlerini takiben erken dönem katarakt tanısı konmuş. Demir çelik işçileri, cam işçileri gibi yüksek ısıya maruz kalan kişilerde de normaldan daha fazla oranda katarakt görülüyor.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/362/1*yQjqzFpoM4i9C2IXgqB_WA.jpeg" /><figcaption><em>Katarakt, göz merceğinin şeffaflığını kaybederek opaklaşması sonucunda ortaya çıkan bir hastalık. (Kaynak: Yeditepe Üniversitesi web sitesi)</em></figcaption></figure><p>Katarakt, günümüzde tedavisi oldukça kolay bir hastalık. İlerlemiş cerrahi tekniklerle, gözün ön kamarasına girilerek artık görevini tam anlamıyla yerine getiremeyen opaklaşmış lens bütün olarak veya parça parça çıkarılıyor. Çıkarılan eski lensin yerine, şeffaf yapay bir lens takılıyor. Ortlama süresi 30 dakika gibi kısa ve başarı oranı %90’ın üzerinde olan bu girişim sayesinde hasta, ameliyatı takiben çok kısa bir sürede hastalalığından önceki net ve berrak görüşüne kavuşuyor.</p><p>Modern katarakt ameliyatının geliştirildiği 1940’lara dek, tarih boyunca pek çok hekimin sayısız kişinin kör olmasına neden olan bu hastalığı tedavi etmeye çalışığını biliyoruz. Göz anatomisini anlamaya başlayan ve kataraktın matlaşan lense bağlı olduğunu fark eden hekimler, eski çağlarda katarakt hastalarını gözlerindeki işlevini yitiren lensi çıkartarak tedavi etmeye çalışıyorlardı. Katarakt ameliyatına ilişkin ilk kayıtlara M.Ö. 700 yıllarında, Hindistan’da rastlıyoruz. Hindistan’dan Çin’e oradan da Orta Doğu’ya geçen bu yöntemde, sivri bir iğne ile hastanın gözüne bir delik açılarak veya içi boş bir çubuk ile göze vakum uygulamak suretiyle kataraktlı lens gözden çıkarılıyordu. Bu işlem sonucunda hastanın kataraktlı lensi çıkarılmış olsa bile, uygulanan yöntemin travmatikliği nedeniyle hastalar genelde tedaviye rağmen kör oluyorlardı.</p><p>1700’lerde katarakt ameliyatı Avrupa’da da uygulanmaya başlamıştı. İlerleyen yıllarda, gözlerindeki lens çıkarılan hastaların görmelerini bir nebze olsun düzeltmek için, çıkarılan lensin işlevini üstlenecek kalın mercekli gözlükler reçete ediliyordu. 1940 yılında, çıkarılan kataraktlı lensin yerine konacak suni lensin imal edilmesi sonucunda, katarakt hastaları da ameliyat sonrası katlanmak zorunda kaldıkları bulanık görüntü ve ağır gözlüklerden kurtuldular, hastalanmadan önceki keskinlikteki görüşlerine kavuştular.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/454/1*8euBlltO5QQSsK13a6zUrA.jpeg" /><figcaption><em>Göz lensinin yaşa bağlı dejenerasyonu. Yukarıdaki lensler 79, alttakiler ise 39 yaşındaki bir hastadan alınmış. Daha yaşlı hastadana alınan lenslerin şeffaflıklarını kaybederek sarımtırak bir görüntü aldığını görebilirsiniz. (Kaynak: St. Louis Üniversitesi, Biyoloji Bölümü, William Stark Lab )</em></figcaption></figure><p>Ne yazık ki, büyük ressam Monet, bu gelişmelerden önce yaşamıştı. Katarakt tanısı aldıktan sonra, bozulan görüşüne rağmen resim yapmayı sürdürdü. Monet’in resimlerine bakarsanız, hastalığının farklı dönemlerinde, kataraktlarının olgunlaşma süreciyle paralel olarak resimlerdeki tema renklerinin yavaş yavaş değiştiğini, resimlerindeki detayının zamanla azalarak fırça darbelerinin daha kaba hale geldiğini görebilirsiniz. Bu durum, ressamın 1800’lerin sonu ile 1926’ya kadar yaptığı 250 kadar tablodan oluşan <a href="http://en.wikipedia.org/wiki/Water_Lilies">Nilüferler</a> serisinde oldukça belirgin bir şekilde gözlenebiliyor.</p><p>Kataraktları ilerledikçe, Monet göz doktorundan göz doktoruna dolaştı. Fransız bir göz doktoru olan Charles Coutela, sol gözü için gözbebeğini büyüterek göreceli olarak biraz daha iyi görmesini sağlayan bir göz damlası önerdi. Monet, başlangıçta sonuçtan çok memnun olsa da damlanın etkisi zamanla azaldı ve sonunda 1923 yılında, 82 yaşındayken sağ gözünden katarakt ameliyatı oldu. Çağdaşı empresyonist ressam <a href="http://en.wikipedia.org/wiki/Mary_Cassatt">Marry Cassat</a>‘ın katarakt ameliyatından sonra neredeyse tüm görme yetisini kaybettiğini gören Monet, iki gözünden de ameliyat olmayı reddetmiş, ve sadece tek gözünden ameliyat olmuştu. Ameliyat sonrası, Monet’in sol gözü hala kataraktın etkisiyle mavi ve mor tonlarını pek göremezken, sağ gözü birden bire mavi tonlarına, hatta mavinin de daha ötesine kavuştu.</p><p>Sağlıklı bir gözde lens ve renkleri algılamamızı sağlayan retinamızdaki koni hücreleri, görünür ışık dediğimiz, algılayabildiğimiz ışık spektrumunu belirler. Gözümüzle algılayabildiğimiz renkler, tüm ışık tayfının oldukça küçük bir kısmını içerir. Gözlerimiz, 400 nanometre (0,0000004 metre) dalga boyundaki mor ışıkla, 700 nanometre (0,0000007 metre) dalga boyundaki kırmızı ışık arasındaki renkleri algılayabilir. İnsan gözünde, renkleri algılamamızı sağlayan üç değişik tür koni hücresi vardır: <em>L hücresi</em> denen ve <em>kırmızı tonları</em>nı içeren uzun dalga boyundaki ışığı algılayabilen hücreler, <em>yeşil</em> tonlarının hakim olduğu orta boylu dalgaları algılayabilen <em>M hücreleri</em>, ve kısa dalga boyuna sahip <em>mavi-mor</em> tonlarını algılayabilen <em>S hücreleri</em>. Bu üç tip hücreden algılanan sinyaller, beyinde bir araya getirilir ve böylece görünür ışıktaki tüm renk tonlarını görebiliriz.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/500/1*uopiKISK8RVcaRoB8iiwkw.png" /><figcaption><em>İnsan retinasındaki renk algılayıcı koni hücreleri, ve hassas oldukları ışık dalga boyları. S hücrelerinin kısmen morötesi (UV) spektruma kaydığına dikkat edin. ( Kaynak: galileospendulum.org)</em></figcaption></figure><p>Yukarıdaki şekilde de görüldüğü üzere, aslında S hücrelerinin algıladığı ışık boyu, kısmen mor ötesi ışık spektrumuna da uzanmakta. Ancak, sağlıklı bir insan gözündeki S hücreleri morötesi ışığın bir kısmını algılayabiliyor olsa da morötesini göremez. Zira, göz lensimizdeki kristal yapı morötesi ışıklar daha gözümüzün içine girmeden onları filtre eder. Böylece göz içindeki hücrelerimiz kısmen UV ışığa hassas olmasına rağmen, etrafa baktığımızda arılar veya diğer UV dalga boyunu gören canlılar gibi bir görüntü göremeyiz.</p><p>Geçirdiği katarakt ameliyatı sonunda, Monet’in sağ gözündeki opaklaşmış lens çıkarılmıştı. Böylece, lensin UV süzme etkisi ortadan kalınca, gözündeki S hücreleri az miktarda da olsa normal insanların göremediği UV ışınları algılamaya başladı.</p><p>Bir gözü kataraktlı ve mor-mavi tonlarına neredeyse kör olan, ancak ameliyat olan diğer gözüyle morları, mavileri hatta mor ötesi tonları bile görmeye başlayan Monet, sağ ve sol gözüne ait renk algılarındaki derin fark nedeniyle, bir daha aynı anda iki gözünü kullanamadı. Ama tek gözünü kullanarak resim yapmaya devam etti. Çiçekler hala en sevdiği objelerdi, ancak artık onları daha farklı görüyordu. Pek çok kimse, nilüferlere baktığında onları beyaz renkte görür. Ancak Monet, katarakt ameliyatından sonra sağ gözüyle baktığı nilüferleri mavi-beyaz görmeye başlamıştı, ve bu çiçekleri tuvaline gördüğü tonlarda yansıttı.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/450/1*5DwWcWERp_Ee4iq8qGx7SQ.jpeg" /><figcaption><em>Monet’in “Gül Bahçesinden Görünen Ev” tabloları. Gördüğünüz iki tablo, aynı manzaranın Monet’in iki farklı gözüyle yaptığı resimler. Soldaki resim, kataraktlı olan sol gözünü kullanarak, sağdaki resim ise katarakt ameliyatı olan sağ gözünü kullanarak yapılmış. Sağdaki resimde, Monet’in UV ışıkları görebilmesinin sonucu ortaya çıkan baskın mavi-mor tonlar dikkat çekiyor. (Kaynak: Wikipedia)</em></figcaption></figure><p>Yaşı daha da ilerleyen ve sol gözündeki katarakt iyice ilerleyen Monet, artık resim yaparken iyice zorlanmaya başlamıştı. Renkleri ayırdedebilmek için boyalarını tuvaline dikkatle sıralıyor, lensi alınmış gözünü fazla gelen güneş ışığından korumak için resim yaparken geniş kenarlı panama şapkaları takıyordu. 1926 yazında, artık resim yapmaya devam edemeyeceğine karar veren Monet, üvey kızı Blanche’nin yardımıyla, stüdyosundaki beğenmediği 60 kadar tabloyu imha etti ve resim yapmayı tamamen bıraktı.</p><p>Monet, tablolarını imha ettikten birkaç ay sonra, 5 Aralık 1926 tarihinde, 86 yaşındayken hayata gözlerini yumdu. Vasiyetinde, cenazesinde hiç bir çiçek olmasını istemediğini belirtmişti:</p><p><strong><em>“Beni, buranın yerlilerini gömdüğünüz gibi, basit bir törenle gömün. Tabutumun arkasından sadece akrabalarım yürüsün. Unutmayın, cenazemde ne çiçekler ne çelenkler olsun istiyorum. Böyle bir gün için, bahçemdeki bu güzel çiçeklerin koparılıp öldürülmesi günahların en büyüğü olacaktır.”</em></strong></p><p><strong>Meraklısına notlar:</strong></p><ul><li>İnsanların pek çoğunda S hücreleri kısmen de olsa UV ışık dalga boylarına duyarlı, ancak bu hücrelerin UV ışın spektrumunun ne kadarını algıladıkları kişiden kişiye göre değişebiliyor. Artık katarakt ameliyatlarında, çıkarılan göz lensi yerine suni lens takılsa da, bazı kimseler takılan lensin de cinsine bağlı olarak zaman zaman UV spektrumu görebildiklerini ifade ediyorlar.</li></ul><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/468/1*fHK50FnvPye1yacxRH9HyA.jpeg" /><figcaption><em>Potentilla anserina çiçeğinin görünür ışık ve UV ışık fotoğrafları. UV dalga boylarını görebilen arılar bu çiçeği sağdaki gibi görüyorlar. (Kaynak: Bjorn Roslett)</em></figcaption></figure><ul><li>Arılar, UV spektrumunu çok iyi görebilmelerine rağmen, kırmızı tonlarını çok iyi göremiyorlar. Ancak UV’ye hassas gözleri, onların çiçekleri bizden çok daha farklı görmelerini sağlıyor.</li><li>İnsanlar normalde UV dalga boylarını göremezken, kimi böcekler, kuşlar, kaplumbağalar, kertenkeleler ve pek çok balık görebiliyor. Memelilerin çoğundaki göz lensi, insanlarda olduğu gibi UV dalga boylarının görülmesini engelliyor. Ancak bazı kemirgenler, geyikler ve ren geyikleri memeli olmalarına rağmen UV dalga boylarını görebilen canlılardan.</li><li>Katarakt oluşumunun en önemli nedeni güneşten gelen UV ışınları. Bu nedenle katarakt olmaktan korunmak için en başta gelen şey gözleri güneş ışınından korumak. Her ne kadar artık tedavisi olsa da, katarakttan korunmak için UV filtreli bir güneş gözlüğünü sürekli kullanmanız öneriliyor. UV filtresi olmayan güneş gözlüklerinin ise yarardan çok zararı var. Zira, gözlerinize karanlık hissi vererek göz bebeğinizin genişlemesine ve gözünüzün içine daha fazla UV ışını girmesine neden oluyorlar. Kısaca ya iyi bir güneş gözlüğü kullanın, ya da hiç kullanmayın.</li></ul><p><em>Bu yazının ilk halini daha önce Açık Bilim Dergisi için kaleme almıştım. Yazının ilk haline </em><a href="http://www.acikbilim.com/2012/07/dosyalar/morotesini-gormek.html"><em>şuradan</em></a><em> ulaşabilir ve Açık Bilim Cepyayını için seslendirilmiş halini de </em><a href="http://acikbilim.com/cepyayin/AB_2012_07_morotesini.mp3"><em>şuradan dinleyebilirsiniz</em></a><em>.</em></p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=56a3be26962d" width="1" height="1" alt=""><hr><p><a href="https://medium.com/trepanasyon/mor%C3%B6tesini-g%C3%B6rmek-56a3be26962d">Morötesini Görmek</a> was originally published in <a href="https://medium.com/trepanasyon">Trepanasyon</a> on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.</p>]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Ölümsüz Henrietta]]></title>
            <link>https://medium.com/trepanasyon/%C3%B6l%C3%BCms%C3%BCz-henrietta-9ce6e412cb46?source=rss----dbb1373a84ad---4</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/9ce6e412cb46</guid>
            <category><![CDATA[tıp]]></category>
            <category><![CDATA[tıp-tarihi]]></category>
            <category><![CDATA[kanser]]></category>
            <category><![CDATA[sağlık]]></category>
            <category><![CDATA[biyoetik]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Isil Arican]]></dc:creator>
            <pubDate>Tue, 04 Apr 2017 06:33:27 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2017-04-11T03:52:12.918Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/460/1*0J4Dkhmo59HP-XJ-Sv9atg.jpeg" /><figcaption>Henrietta Lacks, 1945 ile 1951 arası bir tarihte çekilmiş (Kaynak: Wikipedia)</figcaption></figure><p>Henrietta’nın hikayesini ilk defa bundan 4 yıl kadar önce, <em>Rebecca Skloot</em>’un kaleme aldığı müthiş bir kitap olan <strong>The Immortal Life of Henrietta Lacks</strong> kitabından okumuştum. O günden beri her tıpta yeni bir çığır açan buluş haberi okuduğumda ve her kırmızı oje sürdüğümde aklıma Henrietta geliyor, hüzünleniyorum.</p><p><em>Henrietta Lacks</em>, bugün dünyadaki hemen her laboratuvarda kullanılan ve kanserden bulaşıcı hastalıklara kadar pek çok hastalık araştırmalarında kullanılan <strong>HeLa hücreleri</strong>nin anası. HeLa hücrelerinin öyküsü 1951 yılında, yakın zamanda beşinci çocuğunu doğurmuş olan Henrietta’nın banyoda kendi kendini muayene ederken rahim ağzında bir kitle fark etmesi ile başlıyor.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/228/1*UOEyBKVzky9DYbZviDZ7hA.jpeg" /><figcaption>Rebecca Skloot’un Henrietta Lacks’ı anlattığı kitabı</figcaption></figure><p>1920 yılında ABD’nin Virgina eyaletinde, bir tütün çiftliğinde doğan Henrietta’nın ailesinin kökenleri aynı çiftlikte çalışan zenci kölelere dayanmakta. Hatta büyük büyük babasının bir zamanlar bu çiftliğin sahibi olan bir beyaz, büyük-büyük annesinin de çiftlikteki kölelerden biri olduğunu biliyoruz.</p><p>Köleliğin sona ermesinden sonra aile çiftlikte tütün işçiliği yapmaya devam eder, Henrietta burada 14 yaşındayken kuzeninden hamile kalır ve iki çocuk doğurur. Ardından kuzeni Day Lacks ile Maryland’e taşınır ve burada evlenirler. Şehir hayatına adapte olan çiftin kısa aralıklarla üç çocuğu daha olur.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/631/1*uTTNxt6MjEt4j3qvRMuBsg.jpeg" /><figcaption>Henrietta Lacks ve eşi ve kuzeni Day Lacks (Kaynak: Immortal life of Henrietta Lacks)</figcaption></figure><p>Henrietta’nın son doğumu sıkıntılı geçer. Kanaması bir türlü dinmek bilmez. Doğum sonrası da kendini bir türlü eski sağlığına kavuşmuş hissetmez. En sonuda bir gün banyoda kendini iyice muayene ederken rahim ağzında ele gelen bir kitle olduğunu fark edince soluğu Maryland’in en büyük hastanelerinden olan (ve ileride de dünyanın önde gelen kanser merkezlerinden biri olacak) <em>John Hopkins Hastanesi’</em>nde alır.</p><p>1951 yılı, artık kölelik resmi olarak kalmış olsa da hala zenciler ve beyazlar arasındaki ayrımcılığın oldukça yaygın ve derin olduğu, hatta doğal karşılandığı yıllar. John Hopkins Hastanesi’nin sadece zencilere bakan koğuşuna giden Henrietta’ya yapılan muayene sonrasında rahim ağzı (serviks) kanseri teşhisi konur. Muayeneyi yapan doktor, Henrietta’nın tümörünün daha önce gördüğü hiç bir tümöre benzemediğini söyler: <em>Henrietta’nın tümörü mor renkli, üzeri parlak, lobüllü bir tümör, adeta bir jöle görünümündedir.</em></p><p>Doktorlar Henrietta’ya o yıllarda çok popüler olan radyum tedavisi uygulamaya karar verirler. Bu tedavi, radyum çubukların rahim ağzına yerleştirilmesi ve kanser hücrelerini öldürmek için bir süre vücut içinde bırakılmasına dayalıdır ve tedavi sırasında Henrietta’nın tüm gövdesinde geniş radyasyon yanıkları oluşur. Bu tedaviyi yürüten doktor Henrietta’nın kanserinin patolojik tanısının yapılması için işlemden önce tümörden bir parça alr. Alınan bu biyopsi materyali iki ayrı tübe konur: biri laboratuvarda patolojik inceleme yapmak için, diğeri de aynı hastanede çalışan ve laboratuvar ortamındaki uzun süre yaşayan bir insan hücresi kültürü üretmeye çalışan <strong>Dr. George Gey</strong>’e gönderilmek üzere. Dr. Gey’in hastane ile bir anlaşma yapmıştır: <em>hastaneye gelen her kanser hastasından alınan biyopsinin bir parçası da deneylerinde kullanmak üzere Dr. Gey’e verilmektedir.</em> Hastalar zenci olduğunda da kimse hastaya açıklama yapmak ya da izin vermek zahmetine katlanmaz.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*D5ukmv5og1PjpHeHe9IASQ.jpeg" /><figcaption>HeLa hücrelerinin mültifoton florasan görüntüsü. Hücre iskeletleri pembe, DNA ise yeşil-mavi boyanmış. (Kaynak: National İnstitute of Health — NIH)</figcaption></figure><p>Henrietta rahiminden başlayıp tüm vücudunu saran kanser ile mücadele ederken, bir yandan Dr. Gey Henrietta’nın hücrelerini ondan habersiz laboratuvardaki kültür ortamında çoğaltmaya çalışmaktadır. Kısa süre sonra Dr. Gey bu hücrelerde sıradışı bir yan olduğunu keşfeder. Normalde pek çok kanser hücresi laboratuvar ortamında kısa sürede ölürken Henrietta’nın hücreleri adeta ölümsüzdür, şaşırtan bir hızda çoğalmaya devam etmektedirler. Dr. Gey bu buluşun öneminin kısa zamanda fark eder. <em>Böylesine dayanıklı bir hücre kültürü, doktorların insan vücudu dışında hücrelerin nasıl bölündüğünü izlemelerine imkan verebilir, bu hücreler muhtelif kimyasallara tabi tutulup bu kimyasalların insan hücrelerine etkisi araştırılabilir, muhtelif ilaç deneylerine kullanılabilir…</em></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/309/1*ulO1UbpafjtUbYQEA5a6og.jpeg" /><figcaption>Dr. George Gey, HeLa hücrelerini ilk üreten kişi</figcaption></figure><p>Dr. Gey ve asistanı ürettikleri hücre kültürüne Henrietta Lacks’ın isim ve soyadının ilk ikişer harfini kullanarak <strong>HeLa</strong> ismini verirler. <em>HeLa</em> hücreleri, sahiplerinin çektiği ızdıraptan habersiz laboratuvardaki inkübatörlerde milyonlarca, milyarlarca kez bölünmeye devam ederler. Hücreler bölünürken Henrietta gittikçe daha da hastalanır, en sonunda 4 Ekim 1951&#39;de yattığı John Hopkins Hastanesi’nde kansere bağlı komplikasyonlardan ölür. Öldüğü gün el ve ayak tırnaklarında muntazam kırmızı ojeler vardır, ne kadar hasta olduğunu ve hastaneden çıkma ihtimali olmadığını bildiği halde ojelerini sürmeyi ihmal etmemiş…</p><p>Henrietta’nın ailesine kimse otopsi izni falan sormaz, laboratuvarda bu kadar hızlı büyüyen hücrelerin nasıl yayılmış olabildiğini görmek için yapılan otopside Henrietta’nın tüm iç organları golf topu büyüklüğüne varan tümörler tarafınan istila edilmiş durumda olduğunu keşfederler. Ailesi laboratuvarda çılgınca üremeye devam eden HeLa hücrelerinden habersiz, hastaneden Henrietta’nın bedenini alıp defneder ve hayatlarına devam ederler.</p><p>Bu sırada Dr.George Gey, küçük doku laboratuvarını büyüterek daha büyük bir tesis kurar ve burada <strong><em>haftada 20 bin tüp ( yaklaşık 6 trilyon )</em></strong> hücre üretmeye başlar. Bir yandan da bu hücreleri dünyanın dört bir yanında muhtelif çalışmalar yapmakta olan biliminsanlarına gönderir. Kısa zaman içinde tüm dünyadaki laboratuvarlar HeLa hücresi ile çalışmaya başlarlar.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*cnLIDON3OsyRlpTsimNvUA.jpeg" /><figcaption>Doku kültürlerine has besiyeri (Kaynak: Wikipedia)</figcaption></figure><p><em>Jonas Salk</em>, 1954 yılında HeLa hücrelerini kullanarak çocuk felci aşısını keşfeder. Hatta bu aşı için gerekli hücre miktarını sağlamak için Tuskagee’de <em>Polio Hücre Üretim Merkezi</em> adıyla HeLa hücresi çoğaltan bir fabrika inşaa edilir. 1955 yılında HeLa hücreleri ilk defa klonlanan insan hücresi ünvanını alırlar. Muhtelif laboratuvarlarda enfeksiyon hastalıklarından, radyasyonun ve muhtelif toksik maddelerin insan hücrelerine olan etkisine, kanser tedavisinde genom haritası çıkarmaya kadar pek çok çalışmada kullanılırlar. Herpes virüsünden lösemiye, hemofili hastalığından Parkinsona dek pek çok hastalığa yönelik ilaç, HeLa hücreleri kullanılarak geliştirilir. 1960&#39;larda uzay çağı ile HeLa hücreleri uzaya çıkan ilk insan hücreleri olur. Hem Ruslar, hem Amerikalılar (<em>NASA Discoverer uydusu</em> ile) uzaya astronotlardan önce HeLa hücrelerini gönderip dönen hücrelerde uzay ortanının insan hücrelerine olan etkisini incelerler.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/459/1*9QMhDaef6kQag9a8Qqyulg.jpeg" /><figcaption>Çekirdekleri <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Hoechst_stain">Hoechst 33258</a> boyasıyla boyanmış HeLa hücreleri</figcaption></figure><p>Henrietta’nın bilime yaptığı bu muazzam katkıya rağmen ailesinin çok uzun bir süre bu durumdan haberi olmaz. Fakir bir zenci ailesi olan Lacks’lara haber vermeyi ve onları Henrietta’nın katıları nedeniyle onore etmeyi kimse aklının ucuna getirmez. Ta ki Henrietta’nın ölümünün üzerinden neredeyse çeyrek asır geçene dek…</p><p>1970&#39;lerde bilim insanları HeLa hücreleri ile ilgili bir başka şaşırtıcı şey keşfederler. Bu hücreler kolay büyümekle kalmayıp, aynı laboratuvarı paylaştıkları diğer kültürleri de ele geçirmektedirler. Diğer hücre kültürlerinden çok farklı olan HeLa hücreleri deney yapanların beyaz önlüklerine, havadaki toz tanelerine tutunup farklı kültürlerde boy göstermeye başlarlar. İronik bir şekilde izinsiz kullanılan hücrelerin laneti de diyebileceğimiz bu olay bilim insanlarının başına bela olur, artık çalıştıkları HeLa harici bir kültürse, bu kültürün HeLa tarafından istila edilmediğinden emin olmaları gerekmektedir. Bu soruna bir çözüm ararken akıllara Henrietta’nın hayattaki akrabaları gelir. Onlardan alınan kan örneği ile bu ayrımı yapabileceklerini düşünen bilim insanları Henrietta’nın akrabalarını John Hopkins Hastanesi’ne kan örneği vermeye çağırırlar. Yine kimse bu örneklerin ne için istendiğini anlatma zahmetine girmez, onlara Henrietta’dakine benzer bir kansere yakalanma ihtimallerini araştırdıklarını söyleyerek geçiştirirler, tüm aile üyeleri kansere yakalanma korkusu ile sorgulamadan kanlarını verirler.</p><p>Lacks ailesi, HeLa hücrelerinin varlığını bu kan verme olayından ancak birkaç yıl sonra 1974 yılında ABD Federal Hükümeti’nin deneylerde kullanılan tüm insanlara bilgi verme zorunluluğu getiren yasasından kısa bir süre sonra öğrenirler. 1975 yılında <em>Rolling Stones</em> dergisinde HeLa hücrelerini anlatan bir makale çıkar ve aile üyelerinden biri katıldığı partide bu makale hakkındaki bir sohbete tesadüfen kulak misafiri olur. Fakir oldukları için çoğu zaman doktora bile gidecek parayı bulamayan ve belki de Henrietta’nın hücreleri kullanılarak geliştirilmiş pek çok ilacı maddi gücü yetmediği için alamayan Lacks ailesi ancak bu yolla, 25 yıl önce ölen sevgili Henrietta’nın tıbba yaptığı müthiş katkıyı öğrenir.</p><p>Günümüzde Henrietta’nın rahiminden alınan hücrelerden üretilen HeLa hücrelerinin toplam ağırlığı<em> 20 tonu</em> geçmiş durumda. Dr. Gey tarafından ücretsiz olarak bilimin kullanımına sürülen hücreleri kullanarak hem kar amacı gütmeyen, hem ticari değeri olan pek çok araştırma ve buluşa imza atılmakta. Bilim insanları bu güne dek HeLa hücrelerini kullanarak 60 binden fazla bilimsel çalışma yapmış, 11 binden fazla patent almış durumdalar.</p><p>Henrietta’nın hüzünlü, bir o kadar da ilginç öyküsü hasta hakları ve biyoetik konusunda hepimizin üzerinde durup düşünmesi gereken pek çok tartışmaya sebep olmuş durumda.</p><p>Bunlardan ilki ve bariz olanı <strong><em>hasta hekim ilişkisi ve hasta haklarının önemi.</em></strong> <em>Sağlık kurumları kendilerine başvuran hastalara etnik kökenleri, sosyoekonomik durumuları, eğitim seviyesileri ve konuştukları dil ne olursa olsun eşit davranmalı ve doktor hasta iletişimini hastanın anlayacağı şekilde eksiksiz ve detaylı hale getirecek ortamı yaratmalılar. Hastalara hastalıkları sırasında gerekli tüm bilgiler verildiği gibi, sonrasında hayatta iken veya öldükten sonra vücutları veya kendilerineden alınan parçaların ne amaçlı kullanılacağı açıklanmalı, rızaları alınmalı.</em></p><p>Rutin hasta hakları ve hasta hekim ilişkisi dışında, ilerleyen teknoloji karşımıza daha önce üzerine kafa yormadığımız bir de <strong><em>biyoetik</em></strong> konusunu çıkarıyor. <em>Tıbbi araştırmalar dallanıp budaklandıkça, bizler kendi bedenimizden alınan doku ve hücrelere ne kadar süreyle sahip kalacağız? Zamanında bizim için tıbbi bir atık olmaktan öteye gitmeyen bir parça kan, bir ufak deri parçası olur da milyarlık bir endüstri doğmasına sebep olursa ilk dokunun kaynağı olan kişinin bu endüstriye katkısı para ile ölçülebilir mi? Ya da hücrelerimizi patentlemek ve ileride bu tip bir olay olduğunda muhtelif firmaların elde edeceği karda hak iddia etmemiz mümkün olacak mı? </em>Bunlar cevaplanması zor ve hep birlikte üzerinde tartışmaya devam etmemiz gereken sorular.</p><p>Ölümünden 60 yıl sonra, 2011 yılında Baltimore’da bulunan <em>Morgan State Üniversitesi</em> tarafından fahri doktora ünvanı alan Henrietta Lacks bugün Virginia’da isimsiz bir mezarda yatmaya devam ediyor. Rebecca Skloot tarafından hayat bulan hikayesi ise bize HeLa hücrelerinin bir zamanlar hayat dolu olan, kanlı canlı bir insanın parçaları olduğunu anımsatıyor.</p><p><strong><em>Kim bilir, hücreler üzerinde çalışan bilim insanları belki de Henrietta’yı artık kırmızı ojeleri ve şen kahkahasıyla laboratuvarda yanlarında hayal ediyorlardır…</em></strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*bFtetlC1M4iCgaCtbJF2Pw.jpeg" /><figcaption>Yeni bölünmüş HeLa hücreleri (Wikipedia)</figcaption></figure><h3><strong><em>Meraklısına notlar:</em></strong></h3><p><strong>HeLa hücrelerinin farkı</strong>:</p><p>Bu yazıyı bitirip paylaştıktan kısa bir süre sonra Twitter’daki pek çok okurdan HeLa hücrelerini özel yapan şeyin ne olduğuna ilişkin soru geldi. Yazıda da belirttiğim gibi, HeLa’nın en özel yanı diğer hücre kültürlerinin aksine sonsuz sayıda çoğalabiliyor olması. Elbette bu farklı özelliğin nedenini bulmak için hücreler pek çok bilim insanı tarafından detaylıca incelenmiş. Bugün, Henrietta’yı kanser yapan şeyin rahim kanserinin en sık rastlanan nedeni olan <em>HPV (Human Papilloma Virüs) </em>enfeksiyonu olduğunu biliyoruz. Kanserleşme oranı en yüksek HPV suşlarından biri olan <em>HPV 18</em> ile enfekte olan Henrietta’nın rahim hücrelerinin DNA’sı HPV genomuyla karışmıştı ve bu nedenle kanser hücrelerinin kromozom sayısı standart insan kromozom sayısından farklı idi, çoğu zaman normalin 3 veya daha fazla katı kromozom barındırıyorlardı. Şu an sıklıkla kabul gören teori, bu mutasyonların HeLa hücrelerinin telomerleri parçalayan telomeraz enziminin aktivitesini etkilediği yönünde.</p><p>Telomerler, DNA’nın ucunda yer alan ve ve hücre kromozomlarının uçlarının bozulmasını veya başka moleküllere tutulmasını engelleyen ribonükleoprotein molekülleri. Telomerler normal durumda bir hücrenin potansiyel bölünme sayısını kısıtlayıcı bir fonksiyon da üstleniyorlar. Normal, sağlıklı hücrelerin telomerleri her bölünme sonrasında biraz daha kısalıyor, gittikçe kısalan telomere sahip hücreler de bir süre sonra bölünmeyi bırakarak ölüyorlar. Bilim insanları, HeLa hücreleri ile entegre olan HPV DNA’sının telomerlerin yapısını ekilediğini düşünüyorlar. Zira HeLa hücreleri kaç kez bölünürse bölünsünler telomerleri hep sabit boyda kalıyor. Böylece hücreler diğer kültür hücrelerin aksine herhangi bir fren mekanizması olmaksızın defalarca bölünebiliyor.</p><p><strong>The Immortal Life of Henrietta Lacks:</strong></p><p>Bu yazıyı derlemede kullandığım bahsi geçen kitap ile ilgili detay isteyenler için <a href="http://rebeccaskloot.com/the-immortal-life/">yazarın kitapla ilgili web sitesi</a> şurada. Henüz Türkçesi çıktı mı bilmiyorum ama ingilizcesini kolaylıkla bulabilirsiniz.</p><p><strong>Yakında sinemalarda:</strong></p><p>Nisan ayında kitaptan uyarlanarak yapılan ve başrolünü Oprah Winfrey’in (Henrietta Lacks’ın kızını oynuyor filmde) oynadığı film vizyona giriyor. Kaçırmayın.</p><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2FFaFJya7FVSM%3Ffeature%3Doembed&amp;url=http%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DFaFJya7FVSM&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2FFaFJya7FVSM%2Fhqdefault.jpg&amp;key=d04bfffea46d4aeda930ec88cc64b87c&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="854" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/075431c696c02faa9ab532a3f6566672/href">https://medium.com/media/075431c696c02faa9ab532a3f6566672/href</a></iframe><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=9ce6e412cb46" width="1" height="1" alt=""><hr><p><a href="https://medium.com/trepanasyon/%C3%B6l%C3%BCms%C3%BCz-henrietta-9ce6e412cb46">Ölümsüz Henrietta</a> was originally published in <a href="https://medium.com/trepanasyon">Trepanasyon</a> on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.</p>]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Dünya dönüyor, sen ne dersen de….]]></title>
            <link>https://medium.com/trepanasyon/d%C3%BCnya-d%C3%B6n%C3%BCyor-sen-ne-dersen-de-dafc9e893273?source=rss----dbb1373a84ad---4</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/dafc9e893273</guid>
            <category><![CDATA[bilim-tarihi]]></category>
            <category><![CDATA[galileo]]></category>
            <category><![CDATA[bilim]]></category>
            <category><![CDATA[astronomi]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Isil Arican]]></dc:creator>
            <pubDate>Sun, 12 Mar 2017 03:26:47 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2017-03-12T03:26:46.915Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/770/1*ggEM7v0vexrp1ymlgMdj5Q.jpeg" /><figcaption><em>Ortaçağda, Dünya’nın evrenin merkezi olduğuna ve tüm gökcisimlerinin dünya etrafında döndüğüne inanılıyordu. (Camille Flammarion, 1888.)</em></figcaption></figure><p>Bilim tarihi ile ilgili bir yayın başlatıp, burada modern bilimin öncülerinden kabul edilen <strong><em>Galileo Galilei</em></strong>’den bahsetmemek olmaz. Galileo, bugün yaşadığımız dünya ve evreni anlamamıza katkıda bulunmuş isimlerin başında geliyor.</p><p>Galileo Galilei 1564 -1642 yılları arasında yaşamış ve bilim devrimine azımsanmayacak katkısı olmuş bir bilim insanı. O dönemlerde yaşamış çoğu bilim insanı gibi tek bir alanda sınırlı kalmamış; fizik, matematik, astronomi ve felsefe konularında çalışmalarda bulunmuş. Sıkılıkla kendisinden modern gözlemsel astronominin babası ve modern bilimin kurucusu olarak bahsedilir.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/450/1*nHftFCnjXHnaOkpOfljP0w.png" /><figcaption><em>Galileo Galilei (Wikipedia)</em></figcaption></figure><p>Kilisenin ve dini öğretilerden köken alan dogmaların hüküm sürdüğü orta çağda, ağırlıklı olarak kabul gören güneş sistemi modeli <em>Dünya merkezli sistem</em> modeliydi (<em>Jeosentrik Model</em>). Aristonun betimlediği bu modelde,<em> Dünya evrenin merkezi olarak kabul ediliyor, tüm gök cisimlerinin dünyanın etrafında döndüğüne</em> inanılıyordu. Her ne kadar, tarih içinde zaman zaman tek tük bilim insanı <em>Güneş merkezli sistem (Heliosentrik Model)</em> fikrini ortaya sürdülerse de, bu fikirler genelde felsefik tartışma boyutundan öteye gitmemiş ve hiçbir zaman genel olarak kabul görmemişti. 1543 yılında Polonyalı <em>Nikolas Kopernik</em> <em>“Semavi Kürelerin Dönüşü Üzerine”</em> isimli kitabını yazdı ve bu kitapta ilk kapsamlı Güneş merkezli sistem teorisini ortaya sürdü. Bu teorinin Avrupa’daki Rönesans ortamında yavaş yavaş yayılması ile çeşitli bilim insanları bu teoriyi incelemeye ve tartışmaya başladılar. İşte Galileo da bu bilim insanlarından biri idi.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/800/1*ixDeE0R9jJNXzExTW-xILQ.jpeg" /><figcaption><em>Aristo’nun Dünya merkezli modeli. (Wikipedia)</em></figcaption></figure><p>Her ne kadar pekçoğumuz teleskobu keşfeden kişiyi Galileo olarak bilsek de bu doğru değil, ancak Galileo’nun teleskobu ilk defa gök cisimlerini incelemek için kullanan insan olduğunu söyleyebiliriz. Orta çağda teleskop benzeri dürbünler denizcilikte sıklıkla kullanılıyordu. Galileo 1609 yılında Hollanda’da yaşayan bir optik bilimci olan Lippershey’in teleskop benzeri bir düzenekle çok uzakları görüntüleyebildiğini duydu ve kendi optik bilgisini kullanarak cisimleri 30 kat yakın ve bin kat büyük gösterebilen benzer bir cihaz geliştirdi.</p><p>Yaptığı teleskopla Galileo, Samanyolu, Ay, Venüs, Jüpiter ve Satürn’ü gözlemledi ve bu detaylı gözlemlerini, ekli çizimleri ve vardığı sonuçları ile birlikte 1610 yılında Venedik’te <a href="http://www.bard.edu/admission/forms/pdfs/galileo.pdf"><em>Yıldızsal Haberci (Siderus Nuncius)</em> </a>isimli kitabında yayınladı.</p><p><em>Siderus Nuncius</em> için o zamana dek yazılmış en kapsamlı Astronomi kitabı denebilir. Galileo, o zamana kadar bulutsu bir madde sanılan S<em>amanyolunun aslında milyonlarca yıldızdan oluştuğunu</em>, yüzeyi pürüssüz sanılan <em>Ay’ın kraterleri olduğunu</em>, Ay-Güneş ve Dünya konumuna göre <em>Ay’ın aydınlık yüzeyinin nasıl değiştiğini</em> detayları ile kitabında anlattı. O tarihe kadar varlığı bilinmeyen <a href="http://en.wikipedia.org/wiki/File:2011-0158_(Galileo%27s_Sightings).png"><em>Jüpiter’in en büyük dört uydusunu ilk defa gözlemledi</em></a> ve bunları son derece aslına uygun şekilde resmetti.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/420/1*Go6zulzBZm_u3eYED12Rxg.jpeg" /><figcaption><em>Günümüzde hala Galilean Uydular olarak adlandırılan Jüpiter uyduları: Io, Europa, Ganymede, Callisto. (Wikipedia)</em></figcaption></figure><p>Galileo’nun yaptığı gözlemler, o zamana dek sorgusuz şekilde Dünya-merkezli sisteme inanan bilim insanlarını derinden rahatsız etti. Öyle ya, artık evrendeki herşeyin Dünya etrafında dönmediği, küçük de olsalar bazı gökcisimlerinin başka gezegenlerin –Jüpiter’in — etrafında döndüğü bulunmuştu. Aristo kozmolojik modeline göre uzaydaki tüm cisimler kusursuz ve pürüzsüz birer küre olması gerekirken Ay’ın yüzeyinin kraterlerle dolu olduğu ortaya çıkmıştı.</p><p>Aristo modelini derinden sarsan bu buluşlar hakkında herkes Galileo kadar heyecanlı değildi, hatta dogmalarına sıkı sıkıya bağlı olan ve kişisel inançlarının sarsılmasından korkan bazı bilim insanları Galileo’nun teleskobuna şüpheyle yaklaştılar. Öyle ya, artık evrendeki herşeyin Dünya etrafında dönmediği, küçük de olsalar bazı gökcisimlerinin başka gezegenlerin –Jüpiter’in — etrafında döndüğü bulunmuştu. Aristo kozmolojik modeline göre uzaydaki tüm cisimler kusursuz ve pürüzsüz birer küre olması gerekirken Ay’ın yüzeyinin kraterlerle dolu olduğu ortaya çıkmıştı. Aristo modelini derinden sarsan bu buluşlar hakkında herkes Galileo kadar heyecanlı değildi. Çoğu meslektaşı Galileo’nun teleskobuna şüpheyle yaklaştı.</p><p>Galileo’nun çağdaşlarından olan ve Aristo sistemini savunan<a href="http://en.wikipedia.org/wiki/Cesare_Cremonini_(philosopher)"> Cesare Cremonini</a>, kuşkuyla yaklaştığı Ay ve Jüpiter ile ilgili bulguları teyit etmek için Galileo’nun teleskobu ile gökyüzüne bakmayı dahi reddemişti.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/244/1*X7O7u4h05iLExcqKUZ3Gzw.jpeg" /><figcaption>“Bu anlattığı şeyleri Galileo’dan başka gören olduğuna inanmıyorum, ayrıca böyle merceklere bakmak başımı döndürecektir. Bu konuyu daha fazla konuşmak istemiyorum, ne yazık ki Galileo kendini böyle şaklabanlıklara adamış durumda.” — Cremonini (Wikipedia)</figcaption></figure><p>Bir başka matematik profesörü teleskoptan bakıp kendi gözleriyle Jüpiter’in uydularını görmüş olduğu halde <em>Galileo’nun cihazının hileli olduğuna, dürbün olarak doğru çalışmasına rağmen gökyüzüne çevrildiğinde insanı kandırdığına </em>karar vermişti<em>. </em>Hatta Jüpiterin uydusu olarak görünen cisimleri teleskobun içine Galileo’nun yerleştirdiğine kendini inandırmıştı.</p><p>Yaşadıkları dönemin dayattığı inanışların esiri olan ve kendi inançlarını sarsmamak için gözlem yapmayı dahi red eden bu bilim insanlarına Galileo’nun verdiği tepki dikkate değer:</p><blockquote><strong>“Floransa’daki profesörlere teleskobumla Jüpiter’in uydularını göstermek istiyorum, ancak ne onlara ne de teleskoba bakıyorlar. Bu insanlar, doğada incelenmesi, gözlenmesi, araştırılması gereken bir şeyler olduğunu düşünmüyorlar. Onlara göre bilim, metinleri karşılaştırıp tartışmaktan ibaret.”</strong></blockquote><p>Yaptığı gözlemler, topladığı veriler ve Kopernik teorisi ile ilgili edindiği bilgiler ışığında modern bilimsel yöntemin temellerini atan Galileo, e<em>vrenin merkezinin Dünya olmadığı, ve Dünya’nın Güneş etrafında döndüğü</em> sonucuna vardı. Her ne kadar ilk eseri <em>Siderus Nuncius</em>’tan sonra Katolik Kilisesi tarafından Güneş merkezli teori konusunda herhangi bir çalışma yapmaması konusunda uyarılmış olsa da, bilime olan inancı üstün geldi ve 1632 yılında <a href="http://archimedes.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/toc/toc.cgi?step=thumb&amp;dir=galil_syste_065_en_1661"><em>“Diyalog (İki Ana Dünya Modeli Üzerine Diyaloglar)”</em></a> adlı eserini yayınladı.</p><p>Galileo’nun Engizisyon mahkemesinde yargılanmasına neden olacak bu eserde, biri Dünya merkezli diğeri Güneş merkezli evren sistemini savunan iki bilim insanının kurgusal tartışmasına yer verilmişti. Kitap boyunca bu iki karakter tartışıyor, ve sonuçta Kopernik sistemi savunucusunun görüşleri baskın çıkıyordu.</p><p>Kitabın üstü kapalı da olsa Güneş merkezli sistemin doğruluğunu savunuyor olması nedeniyle Kilise Galileo’yu Roma’ya çağırdı. Burada Engizisyon mahkemesi tarafından yargılanan Galileo “<em>kafirlik</em>” suçu nedeniyle ömür boyu hapis cezasına çarptırıldı. Mahkemede olanların detaylarını bilmiyoruz. Ancak mahkemenin yayınladığı bildiriye göre Galileo sıkı bir “<em>sorgu</em>”ya tabi tutuldu ve sorgulama sonrasında da “<em>suçunu</em>” yazılı olarak itiraf etti. O zamanki Engizisyon mahkemelerinde <em>sorgulama</em> denen sürecin aslında işkence olduğu bugün bilinen bir gerçek. Suçunu “<em>itiraf</em>” eden Galileo, yaşı ve sağlık durumu nedeniyle 1633 yılında ömür boyu ev hapsine mahkum edildi ve 9 yıl sonra, 1642’de evinde vefat etti.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/443/1*fol5vRKZWhW0A4x3lIFtLg.jpeg" /><figcaption><em>Galileo Engizisyon mahkemesi karşısında. (Banti, 1857)</em></figcaption></figure><p>Galileo’nun Diyalog’ları 1835 yılına dek Katolik Kilisesi’nin Yasaklanmış Kitaplar listesinde yer aldı. Ancak yasaklı bir kitap olmasına rağmen, Galileo’nun fikirleri bir çığ gibi yayıldı. Zaman içinde Aristo’nun modeli terk edildi ve Güneş Merkezli Sistem Teorisi tüm bilim dünyasınca benimsendi.</p><p>1992 yılında, insanoğlu’nun Ay’a ayak basıp Galileo tarafından çizilen kraterleri kendi gözüyle görmesinden 23 yıl, Voyager’in ilk defa Galileo’nun varlığını duyurduğu Jüpiter’in uydularının yanından geçmesinden 13 yıl sonra Papa II. Jean Paul tarafından kaleme alınmış resmi bir özür ile Galieo’ya itibarı iade edildi.</p><p>Galileo’nun öyküsü, akıllı insanların bile inanışları ile çelişen veriler karşısında bu verileri görmezden gelmek için nasıl gözlerini kapattabildiğinin ve dogmalara saplanıp kalmanın insanlığın ilerlemesine nasıl ket vurabildiğinin güzel bir örneği. Objektif gözlemler ve verilere dayalı değerlendirmeden uzaklaştıkça ve yerine belirli ideolojileri haklı çıkartmak için manipülasyonlara başvurdukça yanılgılara düşmemiz kaçınılmaz. Galileo’nun teleskobundan bakmayı bile red eden bilim insanlarını hep anımsamalı, ve bilimin dogmalardan, kişisel ve kültürel inanç ve şartlanmalardan uzak, politikadan bağımsız şekilde yürütülmesini sağlamalıyız.</p><p>Mahkeme kararından hemen sonra Galileo’nun mırıldandığı gibi<em>(*)</em>:</p><blockquote><strong><em>“Dünya, yine de dönüyor…”</em></strong></blockquote><p>Yazıyı, Alman Senfonik Metal grubu Haggard’ın Galileo için yazdığı “Eppur Si Muove” şarkısıyla noktalayalım.</p><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2FcE4YRnjrM1Q%3Ffeature%3Doembed&amp;display_name=YouTube&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DcE4YRnjrM1Q&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2FcE4YRnjrM1Q%2Fhqdefault.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="640" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/25815cbcde3474f6b0a9fb6dfe3494f5/href">https://medium.com/media/25815cbcde3474f6b0a9fb6dfe3494f5/href</a></iframe><p><em>Bu yazının ilk halini daha önce Açık Bilim Dergisi için kaleme almıştım ve </em><a href="http://www.acikbilim.com/2012/01/dosyalar/dunya-yine-de-donuyor-galileo-galilei-bilim-ve-dogma.html"><em>Dünya Yine de Dönüyor: Bilimsel yöntem, dogma ve Galileo Galilei</em></a><em> adıyla yayınlanmıştı. Bu sayfadaki halini orjinal yazımı baz alınarak Trepenasyon’a uygun hale getirdim.</em></p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=dafc9e893273" width="1" height="1" alt=""><hr><p><a href="https://medium.com/trepanasyon/d%C3%BCnya-d%C3%B6n%C3%BCyor-sen-ne-dersen-de-dafc9e893273">Dünya dönüyor, sen ne dersen de….</a> was originally published in <a href="https://medium.com/trepanasyon">Trepanasyon</a> on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.</p>]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Kalk, Lazarus!]]></title>
            <link>https://medium.com/trepanasyon/kalk-lazarus-ba966a16406d?source=rss----dbb1373a84ad---4</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/ba966a16406d</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Isil Arican]]></dc:creator>
            <pubDate>Mon, 20 Feb 2017 08:59:13 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2017-07-10T10:34:38.017Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/612/1*kZadHoe5MEx7alp9PchxZA.jpeg" /><figcaption>David Bowie’nin ölümünden bir hafta önce yayınladığı Blackstar albümündeki Lazarus şarkısından bir kare.</figcaption></figure><p>Ölüm belki de insanoğlunun en korktuğu ama bir yandan da en çok kafa yorduğu şeylerden biri. Hepimizin başına eninde sonunda gelecek olması kadar, sonrasındaki bilinmezlik de tarihler boyu her kültür ve her inançtaki insanın kafasını meşgul etmiş, ölümle ilgili hemen her konuya biraz hayret, biraz ürpertiyle bakılmış.</p><p>Ölümle ilgili belki de en hayret verici fenomenlerden biri <strong><em>Lazarus refleksi</em></strong>. Beyin ölümü veya beyin sapı ölümü gerçekleşen insanlarda zaman zaman görülen bir tür refleks bu. Bu tip hastalarla sık sık uğraşan sağlık personelini bile şaşırtıp ürküten bu refleks, böyle bir fenomenin varlığını bilmeyen hasta yakınlarının kaybettikleri kişinin ölümden döndüğünü sanmaları ve hatta zaman zaman dehşete düşmelerine neden oluyor.</p><p>Lazarus refleksi sırasında, beyin ölümü yeni gerçekleşmiş kişinin iki eli yavaşça havaya kalkıyor, kollar genelde göğüs üzerine Mısır mumyalarını anımsatır şekilde çaprazlanıyor, daha sonra kollar gene yavaş yavaş vücudun iki yanına, eski yerlerine dönüyor. Çoğu zaman bu hareket sırasında hastanın derisi de üşümüş gibi diken diken oluyor. Bazı durumlarda bu harekete, ciğerlerden hızlı hava boşalması da eklenebiliyor.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/261/1*Vhz4Fs2vqVYv00gQpEavbg.jpeg" /></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/268/1*krsk2oeBN8_qo_BFL0aHzg.jpeg" /><figcaption>Yeni beyin ölümü gerçekleşmiş hastada Lazarus refleksi</figcaption></figure><p>Lazarus belirtisi bir omurilik refleksi. Omurilik refleksleri yaşayan insanlarda da sıklıkla görülen refleksler. Örneğin elimize sivri birşey battığında, ya da sıcak sobaya değdiğimizde dokunduğumuz şeyin yarattığı acı daha beynimize gitmeden refleks olarak elimizi geri çekeriz. Bunun olması için elimizdeki duyu sinirleri (sensoriyal sinirler) genel dokunma ya da sıcak uyarısını omuriliğimize taşır ve uyarı beyne gitmeden omuriliğimizdeki hareket (motor) sinirlerini uyarır. Kolumuzdaki kaslara hükmeden motor sinirler, beynimize acı veya sıcaklık sinyali gitmeden refleks olarak elimizi dokunduğumuz şeyden geri çekmemizi sağlar. Çoğu zaman, ancak elimizi çektikten ve sinyal beynimize gittikten sonra elimizin kesildiğini ya da yandığını, acıdığını fark ederiz.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/800/1*rLQfD96lrftnFBfQ_fi0Zg.png" /><figcaption>Refleks arkında, sinirler tarafından oluşturulan aksiyon potansiyeli (uyarı sinyali) anlamlandırılmak için beyne gitmez, böylece uyarıya çok daha hızlı yanıt vermek mümkün olur. (A) uyaranına dokunulduğunda uyaranın oluşturduğu sinyal yeşil renkli duyu siniri (B) omurga içindeki omuriliğe (C ) taşınır. Burada kısa bir bağlantı hücresi (D) aracılığı ile mavi renkle gösterilen hareket (motor) sinirine (E) aktarılır. Motor sinir, kaslara sinyal göndererek kasların (F) kasılmasını sağlar ve kaslar aracılığı ile iskelet (G) hareket ederek eli uyarandan uzaklaştırılır.</figcaption></figure><p>Lazarus refleksinin ne zaman tetiklendiğini bilmiyoruz. Yeni ölen kişilerde sıklıkla ağrılı uyarana yanıt olarak, ya da hasta solunum cihazından ayrılırken gözleniyor. 2000 yılında <em>American Academy of Neurology</em> dergisinde yayınlanan bir <a href="http://www.neurology.org/content/34/8/1089.abstract?ijkey=06e05d11bada7b6a4b70f962591dfd2d96b3d91a&amp;keytype2=tf_ipsecsha">çalışmada</a>, solunum cihazından ayrılan beyin ölümü hastalarının %39&#39;unda Lazarus refleksi ya da benzer refleksler gözlenmiş. Gene aynı çalışma sırasında bu hareketler gözlenirken hastaların beyin aktiviteleri izlenmiş ve hastalarının tamamında bu hareket sırasında EEG sinyalinin düz olduğu, yani aslında ölümün gerçekleştiği şüpheye yer bırakmayacak şekilde saptanmış.</p><p>Yukarıdaki şekilde de görebileceğiniz gibi, Lazarus refleksi oluşması için beyin aktivitesi gerekmiyor. O nedenle beyin ölümünü takiben 72 saate dek bu hareketlerin gözlenmesi normal. Ancak elbette hasta yakınları açısından bu kabul edilmesi zor bir durum. Çoğu kişi bu hareketi gördükten sonra hastaların aslında beyin ölümünün gerçekleştiğine ikna olmuyor. Özellikle organ bağışı yapmış hastaların organlarının vaktinde alınmasını potansiyel olarak engelleyebilen bu fenomen nedeniyle genelde pek çok sağlık kuruluşu solunum cihazını hasta yakınları odadayken kapatmamayı öneriyor.</p><p>Lazarus refleksi, adını İncil’deki İsa’nın ölümden geri çağırdığı Lazarus’tan alıyor. Yuhanna İnciline göre, hastalanan Lazarus’un kız kardeşleri İsa’ya haber gönderiyorlar ve ağabeylerini iyileştirmesini istiyorlar. Ancak İsa hastaya yetişemiyor ve ancak ölümünden dört gün sonra Lazarus’un evine varıyor. Burada rivayete göre mezarında dört gündür ölü olan Lazarus’u diriltiyor ve Lazarus sonrasında sağlıklı bir yaşam sürüyor. Bu refleks de, ölümden sonra ortaya çıkması ve ölen kişinin yerinden doğrulurcasına hareketlenişi nedeniyle ismini Lazarus’tan almış.</p><p>Mısır mumyalarının pek çoğu da aynı Lazarus refleksindeki gibi kolları göğüslerinde çaprazlanmış şekilde mumyalanmış. Elimizde net bir kanıt olmasa da, uzmanlar bu pozun Mısırlıların Lazarus belirtisini gözlemiş olduğu ve bu hareketin ölümden sonraki ikinci yaşamın varlığının kanıtı olduklarına inandıkları yönünde.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*vXhe6C5XUtCGIbcM3YJSYg.jpeg" /><figcaption>Mısır mumyalarının çoğu, Lazarus pozunda mumyalanmış.</figcaption></figure><p>David Bowie’nin, ölümünden bir hafta önce yayınladığı ve bizlere veda hediyesi olarak bıraktığı Blackstar albümündeki Lazarus isimli şarkıda da aynı pozu görmek mümkün.</p><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2Fy-JqH1M4Ya8%3Ffeature%3Doembed&amp;display_name=YouTube&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3Dy-JqH1M4Ya8&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2Fy-JqH1M4Ya8%2Fhqdefault.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="854" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/22c676e201ea2e1d4ec15079c262699c/href">https://medium.com/media/22c676e201ea2e1d4ec15079c262699c/href</a></iframe><p><strong><em>Meraklısına not:</em></strong> <em>Bazı kişiler için ölü bir insanın videosunu görmek rahatsız edici olabilir diye özellikle yazıya video eklemedim. Ama cesaretli okurlar, Lazarus hareketinin videosunu görmek isterlerse, </em><a href="https://youtu.be/Nty6bICZlyA"><em>şuradaki videoya</em></a><em> bakabilirler. Bu videoda, organ bağışı yapmış ve beyin ölümü gerçekleşmiş bir hastada, solunum cihazının kapanması ile tetiklenen Lazarus refleksini görebilirsiniz.</em></p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=ba966a16406d" width="1" height="1" alt=""><hr><p><a href="https://medium.com/trepanasyon/kalk-lazarus-ba966a16406d">Kalk, Lazarus!</a> was originally published in <a href="https://medium.com/trepanasyon">Trepanasyon</a> on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.</p>]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Trepanasyon]]></title>
            <link>https://medium.com/trepanasyon/trepanasyon-886b2ddaacd6?source=rss----dbb1373a84ad---4</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/886b2ddaacd6</guid>
            <category><![CDATA[tıp-tarihi]]></category>
            <category><![CDATA[antik-tıp]]></category>
            <category><![CDATA[trepanasyon]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Isil Arican]]></dc:creator>
            <pubDate>Sun, 22 Jan 2017 04:46:03 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2017-01-22T04:46:02.693Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/640/1*9VQBRh9HHg2JgYUYSr0Myw.png" /><figcaption>Trepanasyon M.Ö. 6500 yılına dek uzanan antik bir tıbbi müdahele</figcaption></figure><p>Trepanasyon, tıp tarihinin en tuhaf, en acaip uygulamalarından biri. Eh, öyle olunca da tıp ve bilim tarihinden hikayeler anlatacak bu bloga isim annesi/babası olmayı hak ediyor doğrusu.</p><p><em>Trepanasyon</em>, “<em>basit cerrahi araçlar kullanarak kafatasına delik açmak</em>” anlamına gelen bir terim. Etimolojisi Yunanca’ya dek uzanıyor. Eski Fransızca’ya Latince’den geçen <em>trepan</em> kelimesinin kaynağı <em>trypanon</em>, Yunanca’da “<em>kazıcı, oyucu</em>” demek. Bugün, bu terimi yaşayan kişilerin kafatasından bir kemik tabakası kaldırmak suretiyle yapılan bir tıbbi girişim için kullanıyoruz.</p><p>Tarih boyunca insanların olduğu hemen her kültürde trepanasyon izine rastlıyoruz. Bulunmuş en eski delinmiş kafatası Fransa’da bulunan Ensisheim neolitik gömü alanında ve 7000 yıllık. Kafatasına delik açma adeti dünyada insanların ikamet ettiği hemen her antik uygarlıkta mevcut: Mısır, Çin, Hindistan, Roma, Yunan, Arap, Orta Amerika, Pasifik Adaları…</p><p>Trepanasyon işleminin izlerini taşıyan delikli kafataslarının ilk bulunuşu 1685 yılına rastlıyor. İlk delikli kafatası, Fransa Cocherel bölgesinde bulunmuş. Ama üzeri delikli antik kafatasını bulan <em>Bernard de Monfauchon</em> bu deliği önemsememiş, kafatasının sahibinin başına aldığı bir darbe nedeni ile öldüğüne kanaat getirip konunun üzerine gitmemiş. 1816 ve 1839&#39;da yeni kafatasları bulunmuş. Bu defa bulanlar bu deliklerin aslında kaza sonucu oluşmadığını fark etmişler, deliklerin kenarlarındaki muntazamanlığa bakarak insan eliyle yapıldığına kanaat getirmişler. Gene de o zamanlardaki genel kanı bunların ölüm döşeği veya ölümden hemen sonra yapıldığı yönünde.</p><p>Trepanasyonun önemi ancak Latin Amerika kültürüne meraklı bir gezgin ve hezarfen olan <em>E.G Squier</em>’in Peru ziyaretinden yanında delikli bir kafatası ile dönmesi ile anlaşılmaya başlanır. Squier, Peru’da ziyaret ettiği varlıklı bir hanımefendinin evinde üzerinde kare şeklinde bir delik olan kafatasını görür ve ev sahibesini ikna ederek kafatasını kendisine hediye etmesini sağlar. Üzeri muntazam dikdörtgen şeklinde kesilmiş bu kafatası ile New York’a gelen Squier kafatasını New York Tıp Akademisi’ndeki doktorlara gösterir. New York’taki doktorlar bu delikli kafasını biraz evirip çevirdikten sonra, bu deliğin kaza veya bir başka travma olduğuna kanaat getirirler. Ortak kanıları kafatası sahibinin bu delik nedeniyle öldüğü, ya da bir düşük ihtimalle deliğin ölümden hemen sonra açıldığı yönündedir. Ancak Squier inatçı bir gezgindir, çok yer gezmiş, çok şey görmüş biridir. Öyle kolay kolay ikna olmaz, bu deliğin antik Peru uygarlığında ilkel beyin cerrahisi yapıldığının kanıtı olduğundan epey emindir. Deliğin sınırlarındaki üstüste binen çizgilerin insan eliyle çıktığını düşünmektedir. Üstelik deliğin sınırları etrafında iyileşme sırasında oluşmuş teze kemik dokusu da dikkatini çeker. Sonunda kafatasını da yanına alıp, okyanusun öte yakasına Fransa’ya, o yılların sinirbilim ve antropoloji alanlarındaki en sözü geçen otoritesini bulmaya gider: <em>Paul Broca.</em></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/180/1*LV218k8ZHymJWjj6_hJerg.jpeg" /><figcaption>Squire’ın Peru’da bulduğu delikli kafatası — bizzat kendisi tarafından çizilmiş.</figcaption></figure><p>Bu yıllar, özellikle batıda kafatası büyüklüğü, ırk ve beyin fonksiyonları arasında ilişki olup olmadığı tartışmalarının en alevli yapıldığı yıllardır. Broca da tam bu konulara eğilmişken karşısına gelen bu antik kafatasını enine boyuna inceler. Kafatasında hiç bir kırık veya başka travma izine rastlamadığı gibi, bu deliğin insan eliyle yapıldığı ve hatta kafatası delinen bu şahısın yapılan işlemden sonra yaşamaya kısa da olsa devam ettiğine karar verir:</p><blockquote>Kafatasının iç veya dış kısmında herhangi bir kırık veya çatlak gözlemedim. Bu nedenle bu müdahaleyi yapan cerrahın hastada artmış kafa iç basıncı bulunduğunu ancak hastanın gösterdiği belirtiler aracılığı ile anladığını düşünüyorum. Tanısı doğru muydu? Yaptığı müdahale kafatasındaki basıncı azaltmaya yaradı mı? Bunları teyit etmeme imkan yok, ama buna inanmak istiyorum.</blockquote><p>Broca gibi bir otoritenin trepanasyon işleminin antik kültürler tarafından kasıtlı olarak yapıldığını teyit etmesinin ardından tüm dünyada bu tip delikli kafataslarına olan ilgi ve beraberinde de merak artar. Ardı ardına pek çok kazı alanında, farklı kültürlere ait kafataslarında bu müdahaleye ait izler olduğu fark edilmeye başlanır. Fransa’da M.Ö. 6500 yılından kalan 120 örneğin bulunması ile de trepanasyonun tarihçesinin taş devrine dek uzandığı sonucuna varılmasını sağlar. Bugün, bulunan neolitik taş devrine ait kafataslarının %5–10&#39;undan trepanasyon izlerine rastlamak mümkün.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/220/1*UwLi40cGCqhFSmy8KG4iFQ.jpeg" /><figcaption>Azerbeycan Tarih Müzesinde, M.Ö. 5000 yılından kalan trepanasyonlu kafatası</figcaption></figure><p>Antik Peru uygarlığı trepanasyon işleminde <em>tumi</em> adı verilen bir tören bıçağı kullanırken, Eski Yunan’da Hipokrat takipçileri matkap kullanmayı tercih etmişler. Pasifik adalarında kafatasları keskin denizkabukları ile delinirken, Avrupa’daki ilkel toplumlar çakmaktaşı ve obsidyen kullanmışlar. Arabistan’da sivri uçlu bir kama ile kafatasına önce küçük bir delik açılıp, ardından mızrak ucuyla bu delik büyütülüyormuş. Kafatası delikleri her yaşta insana, kadınlara, erkeklere ve çocuklara açılıyormuş. Hastaların bazıları hemen ölse de, kemik kalıntılarından bazılarının işlemden sonra uzun yıllar yaşadığını biliyoruz. Rönesans çağına dek devam eden bu uygulama, yapılan işlem sonucu ölüm oranının çok yüksek olması nedeniyle yavaş yavaş ortadan kalkmış.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/164/1*BVdXISNXByPAThFukLAikw.jpeg" /><figcaption>Peru’dan tumi tören bıçağı</figcaption></figure><p>Antik kültürlerin hangi durumlarda ve kimlere trepanasyon delikleri açtığını tam bilmiyoruz. Tahminler, başta kafa travması ve kafatası yaralanmalarında tedavi yöntemi olarak benimsenen bu işlemin, zamanla baş ağrısı, epilepsi gibi hastalık tedavilerinde kullanıldığı yönünde. Gene tarihsel kaynaklar trepanasyonun psikolojik, mistik ve dini nedenlerle de uygulanmaya başladığını gösteriyor: Kişinin bedenine giren kötü ruhların dışarı çıkarılması, deliryum ya da mani tedavisi gibi.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/191/1*YS3E6ws3TlRmOkyvHDWQGw.jpeg" /><figcaption>Eski Yunan’dan bir trepanasyon matkabı</figcaption></figure><p>Günümüzde, kafatasından pencere kaldırmayı içeren benzer bir yöntemi travmatik beyin hasarlarının acil tedavisinde halen uyguluyoruz. Kafatası, sağlam çeperli ve kapalı bir kutu, içinde de hayatımızın devamlılığı için en önemli organımız olan beyini barındırıyor. Beyin dokusu baskıya, basınç artışına çok duyarlı. Artan iç basınç, beyin dokusunu sıkıştırdığında beyin fıtığı denen oldukça tehlikeli hatta ölümcül olabilecek bir durum ortaya çıkıyor. Bu nedenle bazı beyin kanamaları ve kafa travmalarında kafatası içinde biriken kan ve diğer sıvıların dışarı çıkmasını ve beyin dokusunu sıkıştırmamasını sağlamak için bugün de cerrahlar kafatasına delik açıyorlar. Genelde acil müdahale şeklinde yapılan bu işleme kraniyotomi (<em>kranium — kafatası, tomi — delik açmak</em>) diyoruz. Günümüzdeki cerrahların eski trepanasyon ustalarından en büyük farkı, kafa içi basınç artma riski geçince hastanın kafatasındaki deliği tamir ediyor olmaları.</p><p>Elbette tarihçesi antik kültürlere dek uzanan ve neden yapıldığını hala tam bilemediğimiz böyle bir girişimin mevcut olmasının kaçınılmaz sonucu bu yönteme mistik anlamlar yükleyen sözdebilim meraklıların ortaya çıkması. Bu isimlerden en ünlüsü Hollandalı bir kütüphane görevlisi olan <em>Bart Hughes.</em></p><p>Tıp fakültesine devam eden Hughes, yoğun esrar kullanımı nedeniyle okuldan atılıp artından kütüphane görevlisi olarak çalışmaya başlar. Rastgele bir gün, amuda kalkmış bir insanı izlerken (biraz da aldığı mezkalinin kafa yapan etkisiyle) zihin ve algıları kalıcı olarak açmanın ancak trepanasyon yolu ile mümkün olduğuna kanaat getirir:</p><blockquote>Amuda kalkan birini gördüm, epey uzun süre bu şekilde duruyordu. Neden bunu yaptığını sorduğumda iyi kafa yaptığını söyledi. Daha sonra biraz mezkalin aldım ve kafamda herşey netleşti. Bu hareketin bilincin kapılarını açmasının ardında beyin kan miktarını artırması vardı. Beyine gelen kan artıyırsa, beyindeki bir başka şeyin azalması lazım… böylelikle azalan şeyin beyin omurilik sıvısı olduğuna kanaat getirdim.</blockquote><p>Bir üst bilinç seviyesine geçmenin ancak kafatasına delik açarak beyin sıvısını azaltmak olduğuna kendini ikna eden Hughes, 1965 yılında kafasına matkap ve bistüri kullanarak delik deler. Bu işlem sırasında bol bol film ve fotoğraf çekmeyi de ihmal etmez.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/365/1*t12DqkkFWonDTMyF6QX_og.jpeg" /><figcaption>Bart Hughes, 1965 yılında kendine trepanasyon yaptıktan hemen sonra</figcaption></figure><p>Hughes’ı önce yakın arkadaşları takip eder ve birlikte kafataslarını delerler. 1970&#39;lerdeki psikadelik akımın da etkisiyle trepanasyon meraklılarının sayısı da gittikçe artar. Trepanasyon-severler, ancak kafatasına delik açarak çocuklardaki masumiyetin yeniden yakalanacağına inanırlar. Öyle ya, bebeklerde kafatası kemikleri tam kaynaşmamış durumda, aralarında yumuşak bıngıldaklar var. Çocuk kafatası dinamiklerine suni yollarla kafalarına kendi açıkları deliklerle de olsa ulaşıp algı seviyelerini yükselteceklerine inanan bu egzantrik ekip hala faaliyette olan <em>Uluslararası Trepanasyon Taraftarları</em> derneğininin kurulmasına önayak olur.</p><p>Trepanasyon yanlılarının bu iddiaları elbette asılsız, bugün bildiklerimiz dahilinde yukarıda bahsedilen kafa travması vb durumlar haricinde kafatasına delik açmanın hiç bir kanıtlanmış faydası yok. <em>Trepanasyon Yanlıları Derneği</em>, herhangi bir şeye kendini inandırmak isteyen kişilerin, inandıkları şey ne kadar imkansız ve hatta tehlikeli olursa olsun inançlarını değiştirmeye yanaşmadığının bir sembolü adeta.</p><p>Ancak bu yazıyı, kendine trepanasyon yapıp huzura kavuştuğunu bildiğimiz bir karakterden bahsetmeksizin bitirmek olmaz. <em>Darren Aronofsky </em>tarafından yönetilen 1998 yapımı meşhur <em>Pi</em> filminin finalinde kafası muhtelif matematiksel formüller, kabala hesaplamaları ve borsa tahminleri ile dolu olan baş karakter Max Cohen, kendine matkapla trepanasyon yaparak bu dertlerinden ilelebet kurtulur.</p><p>Ama siz gene de Max Cohen’in sanal bir film kahramanı olduğunu, ciddi cerrahi girişimlerin, hele beyin kadar önemli hayati organımıza yapılacak herhangi bir müdahalenin doktorların eline bırakılması gerektiğini, hatta o zaman bile gereksiz her tür müdahaleden kaçınmanın yerinde olacağını unutmayın.</p><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2FXGZ0K5Rpacw%3Ffeature%3Doembed&amp;url=http%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DXGZ0K5Rpacw&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2FXGZ0K5Rpacw%2Fhqdefault.jpg&amp;key=d04bfffea46d4aeda930ec88cc64b87c&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="854" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/c22e0a3882d03c44d68c5143ce30fa64/href">https://medium.com/media/c22e0a3882d03c44d68c5143ce30fa64/href</a></iframe><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=886b2ddaacd6" width="1" height="1" alt=""><hr><p><a href="https://medium.com/trepanasyon/trepanasyon-886b2ddaacd6">Trepanasyon</a> was originally published in <a href="https://medium.com/trepanasyon">Trepanasyon</a> on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.</p>]]></content:encoded>
        </item>
    </channel>
</rss>