Uyku ve Uyaran

4 min readSep 20, 2024

Duvara bakmaya bir övgü

Bilgi ve teknoloji toplumunda (yazar burada bunların yönettiği değil, ama bunlara nispeten kolay ulaşıldığı bir toplumu kastediyor) ne zaman nasıl bir bilgiye rastlayacağını kestiremiyor insan. Çoklukla eğlendirici, basitleştirilmiş (ve sığlaştırılmış) bilgilerle dolu sosyal medya dünyasında bazen öyle bir bilgi rast geliyor ki sana, adeta rastlamıyor kafana düşüyor. Newton’un başına düşen elmayı hatırlatıyor bu bana. O an idrak ediyorum ve bir yandan da canım acıyor idrak ederken.

Bir süredir uyku düzeni konusunda sıkıntı çekiyorum. Bu o kadar yaygın bir durum ki, bana anormal bile gelmiyor artık. Y kuşağı mensuplarının uyku hijyeni için yaptıkları şaka konusu olacak kadar birbirine benzeyen ve uzayıp giden bir liste var. Hava nemlendiricisi, lavanta yağı, beyaz gürültü ve yatmadan en az bir saat önce ekrandan uzaklaşma. Tüm bu uyku hijyeni tavsiyeleri arasında en zorlandığımız ve muhtemelen de en işe yarayabilecek olan madde tabii ki ekrandan uzak durma.

Ben artık yirmilerimde olmayışıma, artan stresime ve azalan hareketime bağlayıp bu uyku düzensiz ve yetersizliğini normalleştirmişken, bunun hakkında bir reels düştü önüme. Öyle araştırmalar gösteriyor ki ile başlayan bir şey de değil, tam genZ usulü çekilmiş ve tahmini yirmilerinde bir oğlanın hızlıca konuştuğu bir kısa video. Uyumadan önce duygu ve düşünceleri akın ediyor ve uykuya dalamıyor ilk sahnede. Tabi olan biteni dış ses olarak da anlatıyor bir yandan, takdir edersiniz ki bu çabuk tüketilen kısa videolarda anlatılmak istenen oyunculukla değil, arkadan bir dış sesle anlatılıyor, gözlerimizi oyalaması için de kötü oyunculuk — taklit arası anlatıyu canlandıran, muhtemelen hızlandırılmış sahneler dönüyor. Neyse reels sinematik analizi değil konumuz. Tekrar izleyen bana dönüyoruz. İçimden ay evet aynen böyle diyorum, yatakta dönüp duran çocuğu izlerken. Sonra eline telefon alıyor ve dış ses de devam ediyor, “kendimzi duygu ve düşüncelerden uzaklaştıracak bir şey arıyoruz (distraction)” Ve ardından hiç beklemediğim anda duyduğum gibi gerçekliğini fark ettiğim tespitler yağıyor üstüme: “Çünkü gün içinde duygu ve düşüncelerimizi işlemesi için beynimize hiç vakit vermiyoruz. Sürekli bizi onlardan uzaklaştıracak bir şey var. Biraz düşüncelerle yalnız kalır gibi olunca hemen bir başka şeye koşuyoruz ve gün böyle geçiyor. Ipad çocuklarından hiç de farklı değiliz aslında. Ne zaman ki başımızı yastığa koyuyoruz, tüm uyaranlardan uzak bir an geliyor ve beynimiz diyor ki bu biriken duygu ve düşünceleri bir işleyeyim. İşte o zaman gün boyu hissetmekten ve/ya düşünmekten kaçtığın her şey resmi geçit yapmaya başlıyor ve uyuyamıyorsun. Hepsi birden ağır geliyor. Elin telefona gidiyor, bir podcast açayım biraz bir şeyler izleyeyim derken yine yine ve yine seni uzaklaştıracak bir şey arıyorsun umutsuzca. Yeter ki tek başına kalma kaçtığın duygularla. Onları hissetmek zorunda olmayayım da ne olursa olsun. Ama terapi sürecimde öğrendiğim bir şey varsa o da o duygu yaşanacak arkadaş. Yıllarca da kaçsan, en kara deliklere de tıksan, duruyor orada. İçinden geçip yaşamadıkça da ötesine geçemiyorsun. Video benim idrak hızımdan daha hızlı ilerliyordu, yine de peki ne yapmalı kısmına gelince pür dikkat odaklandım. Çok yeni bir şey söylemiyordu, ama gerçek bir şeydi dediği, gün içerisinde bunu yapabilecek zamanlar oluşturmak. Yani bir uyaran olmadan boş boş duvara bakınca er ya da geç beyin biteviye gelen bilgiyi almaya çalışmaktan soluklanıp elindekileri işlemeye geçiyor. Meditasyon tabii bunun en yalın ve ideal hali, fakat ma televizyon başına oturmadan, müzik veya podcast açmadan fasulye ayıklamak bile iş görür. Fark ettiyseniz basit ve tekrarlı bir iş yaparken bile ikinci bir uyaran arıyoruz. Durum vahim. Ama bebek adımları, üç dakika duvara bakmak da kafi. Böyle olunca yatma saatine daha az duygusal ve düşünsel yük kalacağından canım beynimizin uykuya geçişi kolaylaşacak.

Şimdi yatamaya gitmeyi düşünürken ve bir yandan da beni bekleyen sevimsiz uykuya dalma süreci konusunda endişelenir bunu ertelemek için zihnimi uzaklaştıracak bir şeyler arayışına girmişken, durdum. Bir 5 dk geri sayım açıp duvara baktım. Zor oldu bu arada. Sonra düşündüklerim duvara bakarak işlenmek için fazla gelmiş olsa gerek bu metni yazmaya koyuldum. Günlük yazmak da uykuya iyi gelir diyorlar, beynin işini kolaylaştırıyorsun bir nevi. Çocuğun ödevine yardım eden ebeveyn gibi, “hadi gel beraber bakalım” diyorsun “neler yaptık bugün neler hissetik ve neler düşündük bir üstünden geçelim.” Aynı sayfadasınız, kelimenin tam anlamıyla yani, sen uyumak isterken beynin şimdi duygularını ve düşüncelerini işleme alıyoruz demiyor. Gün içinde Biraz ucuz dopamin ve seratonin uğruna her şeyi erteletiyor ve beynin işini zorlaştırıyoruz bu uyku meselesinde.

Newtona geri dönecek olursak, muhtemelen bir sürü uyaran ve bilgileri çözmeye aktif çabalaması sonucu yorulan beyincağazını bir ağaç gölgesinde dinlendirirken o da düşünceleri işlenmeye geçmeye zaman buldu ve bağlantıları kurabildi. Newton da idrağını elmaya değil ağaç gölgesinde dinlenmeye borcu duruyor.