Kara Defterimden 1

Baş

Yanımda taşıdığım ilk cep boy defterimi adım adım, gerekirse açıklayarak burada paylaşmaya karar verdim. Bu kara defterimin önemi, düşüncelerimi ilk kez bunda yazıya geçirmem dolayısıyla şimdiki arkeoloji çalışmam için altın değerinde olmasından geliyor. Bu defterde ilk kez düşüncelerimi ve edebi üretimimi süreğen biçimde yazmaya başladım ve bu didügi[m yūnus] neslidür işde sürilüb gideyörür.* Dillere ve özellikle Türkî dillere ilgimin pasif okurluktan üretime geçtiği ilk dönemi sergilemesi açısından da bu yazıda paylaşacağım kısmın bende ayrı bir yeri var. Başlarda tarihsiz yazdığım için ne zamana ait olduklarını tam kestiremesem de aşağıdakilerin en geç 2022 güzüne kadar yazılmış olduklarını söyleyebilirim. Defterin ileriki sayfalarında tarih atmaya başlamışım, yeri vakti geldikçe onları da paylaşırım.

*Dedem Korkud’tan.

Şimdilik bunları kendi içlerinde inceleyeceğim ve “arkeoloji”nin şimdiki ortaya koydukları üstünden bir okuma yapmayacağım. Daha doğrusu yapacağım ama burada yazıp paylaşmayacağım. Karışık dilli yazılan şiirleri Modern Türkçe’ye çevirip küçük birer incelemelerini de yapacağım. O dönemki toyluğum aynı kelimelerin sürekli tekrar etmesinden yani kelime dağarcığının darlığından anlaşılıyor. Dediğim gibi, bunlar yapay Türkî dil ile yazdığım (burada, Medium’da da bulunan “Başḳasın Dilerven!” gibilerin yanında) ilk yazılarım.

Metin

1.

Dildin dem ura ol kişiniñ katında

Aytar hem tıñlar hem başına varanda

Yüküngil söküngil yalbara yakara

Yarlık atıñ bola ança yükünç eylemegil

Dilden bahseder o kişinin katında

Konuşur hem dinler hem yanına varınca

Önünde eğil, diz çök yalvara yakara

Miskîn adın olsun, ancak kulluk eyleme

Kendi içinde inceleyip şimdiye bağlamayacağım dedim ama elbette ki şimdi ne düşündümse onu susturamam, bunu fark ettim. Anlatıcı burada kendine sesleniyor: “O kişinin huzurunda iken dilden söz edersin. Hem konuşur hem dinlersin.” “O” için şimdilik basitçe “tanrı” diyelim ancak kendi başına bir yazıyı hak ettiği için burada açmayacağım. Onun huzurunda belki de en büyük günahı işliyor ve dilden, yani hâle karşı kavramdan, akıldan söz ediyor. Kendi kendine ona tapmayı öğütlese de her şeyini ona bağlamaması gerektiğini söylüyor. Bırak adın “miskîn” kalsın ancak ona kulluk etme. “Yarlık” adını Mergen’den önce mahlas olarak kullandığımı hatırlıyorum. Şu an gözüme ayrı bir güzel göründü, belki kullanmaya devam ederim.

Clauson, s967.

2.

Tañ urır kişi ayuka

Kendözin ana bara ka

Ayamaz tün kelmezden

Ança ötünür bayatka

Tan vurur insan ayılır

Kendisini anlayabilir mi

Gece çökmeden anlayamaz

Anca yakınır tanrıya

Çeviride kelime denkliğine dikkat ediyorum ama incelerken anlamsal olarak daha doğru kelimeler seçeceğim: “Güneş doğar ve insan ayılır”, insan yaratılır ve iyi ile kötüyü ayırır yani bilinçli doğar. Peki “kendisini anlayabilir mi?” Gece çökmeden, yaşamı sona ermeden anlayamaz. İşte ancak o zaman, ondan bir dilek ister, merâmını iletir.

Ara ara kelimeleri de koyayım, iyi olur. Yukarı da “yarlık”ı koyuyorum.

DLT I. s199.

3.

Tün bayatnı unıtdım

Uma méni unıtmağa

Özim usım tañurdım

Uma uğurdın çıkmağa

Gece tanrıyı unuttum

Umarım beni unutmaz

Kendimi, aklımı şaşırdım

Umarım doğru yoldan çıkmam

Gece olduğunda mı tanrı unutulur, tanrı unutuldukta mı gece olur? Hangisi ise, umarım beni unutmaz. Kendini ve aklını şaşırmak, benlikten ve rasyondan ayrılmak, olabilecek en güzel yoldur.

Starostin, s1488. (Bu Altayik rekonstrüksiyon, aşağı daha düzgün bi’ kaynak koyarım.)

Clauson, s89.

4.

Uşbu yerge bakdım kördim

Uşbu kökge bakdım kördim

Ança bu iş néçedir ol

Közgülerge bakdım kördim

Köñül tapa uşbu sözler

Bayat méni anda közler

Ança bu iş néçedir ol

Yarlık kibin sürünürler

Yarlık yunus men yırlayu

Ölim ölim tép yığlayu

Ança bu iş néçedir ol

Bir kez takı tıñlamayu

İşte yere baktım da gördüm

İşte göğe baktım da gördüm

Yalnız bu nice bir iştir

Aynalara baktım da gördüm

Gönül için işte bu sözler

Tanrı beni orada bekler

Yalnız bu nice bir iştir

Zavallıca sürünürler

Miskîn Yûnus’um söz ederim

Ölüm ölüm diye ağlarım

Yalnız bu nice bir iştir

Bir kez dahi dinlemez

Neredeyse aynı şiiri “Yana Tek Men” adıyla birkaç sene sonra bir daha yazmışım, şimdi fark ediyorum. O şiirin de çevirisini ve incelemesini Medium’da paylaşmıştım.

Get MergenKarvaach’s stories in your inbox

Join Medium for free to get updates from this writer.

Remember me for faster sign in

Yere bak, göğe bak, dağa, taşa, suya bak. Bu iş nicedir görmek istersen, dön bir de aynaya bak. Dön gönlüne bak ki Tanrı ancak oradadır. Ama gel gör ki gönül acıdan zavallıca kıvranıyor. Miskîn Yûnus yırlar, ölüm ölüm diye ağlar. Ancak ne gönülden ne de Tanrı’dan ses var.

Kanar, s754.

5.

Yana keldi bulıtsız kün

Alıntağ açık barlıkıñ

Sönümi alp olısar da

Toğumı oñay bola tün

Yine geldi bulutsuz gün

Alın gibi açık varlığın

Sönüşü zor olacak da

Doğumu kolay olsun gecenin

Günlerin sonu gözükmüyor, her şey apaçık, umarsızca var. Umalım, gecenin doğumu kolay olsun.

DLT I. s41.

6.

Méni sebmediñ gü kıldıñ

Kökdin b__a kemişdiñ

Üze çıkmağı pek bildiñ

Köter bile tüketülem

Kötü şiir. Kanon dışı ilan ediyorum, haha.

DLT II. s112.

7.

Anam atam öd boldı

Kara saçım ak boldı

Mundan soña yok ğu iş

Özim usım yok boldı

Anam babam geçti gitti (zaman oldu)

Kara saçım ak oldu

Bundan sonra ne yapacağım

Kendiliğim, aklım yok oldu

Fazla dramatik.

Clauson, s35.

8.

Öd tilim badı tile umaz men

Azu ol bağ meniñ ğu bilmez men

Bayatka öd témek néçe bolar

Kişige tirig takı témez men

Zaman dilimi bağladı dileyemem ben

Yoksa o bağ benim mi bilmezem

Tanrıya zaman demek nice olur

Kişiye diri dahi demezem

Dilimi bağlayan kim, Tanrı mı, ben mi? Tanrıya zaman denmez, insana canlı bile demem ben.

“Veya/Ya da” ve “Azu” hakkında asırlar öncesinden bir yazım Medium’da mevcut.

Clauson, s2. [Turuncu kısım yanlış. Şimdiki zaman eki zarf fiil + yöri-‘den oluşuyor: -A/I yöri > -Ayor/-Iyor]

9.

Bilmem körmem bul işi

Maña ğu bérdi idi

Keçirge umam tédim

Ol yana tiñlemedi

Kötü şiir.

DLT I. s87.

10.

Andın öñ bilmez erdim

Sebükni anda kördim

[Eş mağan yanmaz ğu sen

Men yana da küter men]

Ondan önce bilmezdim

Sevgiyi onda gördüm

Hiç bana dönmez misin

Ben yine de beklerim

Ey dost seni sevelden!

Clauson, s788.

11.

Ulaşmayı değil ulaşmaya çalışmayı seviyorum. Hatta ulaştığımda ise bütün aldığım zevk yok oluyor, kimi zaman kısa bir durgunluktan sonra başka bir amaca ulaşmaya çalışıyorum. Peki bu; bitmez, “bengü” ölüm isteğimle çelişmez mi? Yok! Çünkü ulaştıktan sonra gelen hayal kırıklığına, melankoliye, belki de pişmanlığa erebilmek için duyuyor yani yaşıyor olmak gerekir. Dolayısıyla ölüm isteğine ulaşmam; tüm bu kısır döngünün sonu ve ulaşmanın verdiği hazzın tükenmemezliği yani “bengü” haz demek olur.

Doğrudur, eyvallah. Çıtlattığım “Uykuya Övgü”de tartışacağım bakalım.

Kaynaklar

Atalay, Besim. Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi I-II-III-IV. Türk Dil Kurumu Yayınları, 1985.

Clauson, Gerard. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford University Press, 1972.

Kanar, Mehmet. Eski Anadolu Türkçesi Sözlüğü. Say Yayınları, 2018.

Starostin, Sergey A., Anna Vladimirovna Dybo, Oleg Mudrak. An Etymological Dictionary of Altaic Languages. Brill, 2003.