Linux Temelleri - 1
1 — Giriş
Linux, 1991 yılında Linus Torvalds tarafından geliştirilen ve Unix mimarisine dayanan ücretsiz ve açık kaynaklı bir işletim sistemidir (OS).
Linux Felsefesi
- Özgürlük: Linux, kullanıcılara yazılımlarını kontrol etme, değiştirme ve yeniden dağıtma özgürlüğü verir.
- İş birliği: Dünya genelinde binlerce geliştirici Linux’a katkıda bulunur, böylece güvenli ve kullanıcı ihtiyaçlarına duyarlı kalır.
- Şeffaflık: Linux’un açık kaynak doğası, başka sistemlerle kıyaslanamayacak bir şeffaflık seviyesi sağlar.
Linux, çoklu görev ve çok kullanıcılı bir ortamı destekler. Bu, birçok kişinin farklı görevler için aynı sisteme erişmesi gereken sunucu ortamlarında özellikle yararlıdır. Linux dosya sistemi, kök dizinden (“/” olarak gösterilir) başlayarak hiyerarşik olarak organize edilmiştir ve alt dizinlere genişler. Bu organizasyon, dosyaları yönetmeyi ve bulmayı kolaylaştırır.
Çekirdeğin etrafında, ek işlevsellik sağlayan birçok yazılım aracı ve kütüphane bulunur. Bunlar, grafik kullanıcı arayüzleri (GUI’ler), sistem yardımcı programları ve uygulama yazılımlarını içerebilir. Kullanıcılar, bu bileşenleri karıştırıp eşleştirerek özel ihtiyaçlarını karşılayan bir Linux dağıtımı oluşturabilir. Linux dağıtımları, çekirdeği bir yazılım seçimi ile paketleyerek kullanıma hazır tam bir işletim sistemi sunar. Popüler Linux dağıtımlarına Ubuntu, Fedora ve CentOS örnek verilebilir.
Linux Mimarisi
- Donanım Katmanı (Hardware): Bu, bilgisayarın işlemcisi (CPU), belleği (RAM), depolama için sabit disk ve klavyeler, fareler ve yazıcılar gibi çevre birimlerinden oluşan sistemin fiziksel temelidir.
2. Çekirdek Katmanı (Kernel): İşletim sisteminin en temel bileşeni olan çekirdek, bilgisayarın donanımını, CPU, bellek ve çevre birimleri gibi yapıları yönetmekten sorumludur. Çekirdek, yazılım uygulamaları ile bilgisayarın donanımı arasında bir köprü görevi görerek çalışır. Bir yazılım uygulaması, bir dosyayı kaydetmek veya ekranda bir şey göstermek gibi donanımla ilgili bir şey yapmak istediğinde, bir istek çekirdeğe gönderir. Çekirdek, bu isteği donanımın anlayacağı talimatlara çevirir.
- Kabuk Katmanı (Shell): Shell, bir CLI aracıdır. Kullanıcıların işletim sistemine komut girmelerini sağlayan bir yazılım katmanıdır. Programların çalıştırılması, dosya yönetimi ve diğer hizmetlerin talep edilmesi için çekirdekle iletişim kurmalarını sağlar.
NOT : CLI (Command-Line Interface — Komut Satırı Arayüzü)
- Tanım: Kullanıcıların metin tabanlı komutlar girerek bilgisayar ile etkileşimde bulunduğu bir arayüzdür. GUI(Grafiksel Kullanıcı Arayüzü)’ye karşıt olarak, CLI’de işlemler komutlar aracılığıyla yapılır.
- Örnek: Windows’un “Komut İstemi” veya Linux terminali, CLI örnekleridir. Kullanıcı, komutları yazmak suretiyle dosya yönetimi, sistem bakımı gibi işlemleri yapar.
- Sistem Yardımcı Programı Katmanı (System Utility): Bu katman, bilgisayarda görevleri gerçekleştirmek için gerekli olan çeşitli araçları ve uygulamaları içerir. Kullanıcının komutlarını (kabukta girilen veya grafik bir arayüz aracılığıyla) çekirdeğin bu komutları işlemesine köprü görevi görürler. Çekirdeğin sağladığı temel işlevleri daha kullanışlı hale getiren, kullanıcıya yardımcı olan yazılımlardır. Linux sistemlerinde, sistem yardımcı programları genellikle binaries (ikili dosyalar) olarak mevcuttur ve çeşitli işlevleri yerine getiren komutlar ve uygulamalar içerir.
2 — Linux Dağıtımları
Bir Linux dağıtımı, Linux çekirdeği etrafında inşa edilmiş tam bir işletim sistemidir. Çekirdeği, geniş bir yazılım uygulamaları, kütüphaneler ve isteğe bağlı bir grafik kullanıcı arayüzü (GUI) içerir.
Çekirdeğin etrafında, ek işlevsellik sağlayan birçok yazılım aracı ve kütüphane bulunur. Bunlar, grafik kullanıcı arayüzleri (GUI’ler), sistem yardımcı programları ve uygulama yazılımlarını içerebilir. Kullanıcılar, bu bileşenleri karıştırıp eşleştirerek özel ihtiyaçlarını karşılayan bir Linux Dağıtımı oluşturabilir.
Neden Farklı Dağıtımlar Var?
Linux dağıtımlarının çeşitliliği, özgürlük ve esneklik felsefesinden kaynaklanır. Her kullanıcının farklı ihtiyaçları vardır. Dağıtımlar, özel yazılım paketleri, kullanıcı arayüzleri ve yönetim araçları sunarak bu çeşitli gereksinimleri karşılar.
Bir Dağıtımın Temel Bileşenleri
Her dağıtım benzersiz özellikler ve yazılım sunsa da hepsi birkaç temel bileşeni paylaşır:
- Linux Çekirdeği
- Sistem Kütüphaneleri: Uygulamaların çalışması için temeldir, çekirdekle etkileşim için standart yollar sağlar.
- Yazılım Uygulamaları: Sistem yardımcı programlarından son kullanıcı uygulamalarına kadar değişir.
- Paket Yöneticisi: Yazılım uygulamalarını ve bileşenlerini yüklemek, güncellemek ve yönetmek için bir araç.
- Önyükleyici (Bootloader): Donanımın açılmasından sonra bilgisayarın önyükleme sürecini yöneten yazılım.
- Grafik Kullanıcı Arayüzü (GUI): Örnek olarak GNOME, KDE veya XFCE.
Popüler Linux Dağıtımları
Ubuntu
- Hedef Kitle: Başlangıç seviyesindeki ve düzenli masaüstü kullanıcıları.
- Özellikler: Kullanıcı dostu, kurulum kolaylığı ve kullanılabilirliğe güçlü bir odaklanma. Geniş dokümantasyon ve topluluk desteği.
- Kullanım Durumları: Masaüstleri, sunucular ve bulut.
Fedora
- Hedef Kitle: Geliştiriciler ve sistem yöneticileri.
- Özellikler: Keskin teknoloji, Linux topluluğu ile yakın uyum, özgür yazılıma güçlü vurgu.
- Kullanım Durumları: Geliştirme, sunucu ve iş istasyonu.
CentOS
- Hedef Kitle: Sunucular ve kurumsal kullanıcılar.
- Özellikler: Stabilite ve uzun vadeli destek, RHEL (Red Hat Enterprise Linux) ile ikili uyumluluk.
- Kullanım Durumları: Sunucular, kurumsal ortamlar.
Debian
- Hedef Kitle: İleri düzey kullanıcılar ve stabiliteye odaklanan ortamlar.
- Özellikler: Geniş paket deposu, katı özgür yazılım kuralları, stabilite.
- Kullanım Durumları: Sunucular, masaüstleri, gömülü sistemler.
Arch Linux
- Hedef Kitle: Deneyimli kullanıcılar ve meraklılar.
- Özellikler: Rolling release modeli, özelleştirmeye ve minimalizme odaklanan kullanıcı merkezli yaklaşım.
- Kullanım Durumları: Masaüstleri, geliştirme, kişisel sunucular.
Kali Linux
- Hedef Kitle: Güvenlik profesyonelleri ve etik hackerlar.
- Özellikler: Penetrasyon testi, güvenlik araştırması, bilgisayar adliyesi ve tersine mühendislik için önceden yüklenmiş geniş bir araç koleksiyonu.
- Kullanım Durumları: Güvenlik araştırmaları, penetrasyon testleri ve etik hacking.
Doğru Dağıtımı Seçmek
Doğru dağıtımı seçmek, belirli ihtiyaçlarınıza, uzmanlık düzeyinize ve tercihlerinize bağlıdır. Şu faktörleri göz önünde bulundurun:
- Amaç: Masaüstü kullanımı, sunucu, geliştirme vb.
- Kullanım Kolaylığı: Başlangıç dostu mu yoksa Linux uzmanlığı gerektiriyor mu?
- Destek ve Topluluk: Dokümantasyona, forumlara ve topluluk desteğine erişim.
- Donanım Uyumluluğu: Özellikle eski veya özelleşmiş ekipmanlar için donanımınızı destekler.
- Yazılım Kullanılabilirliği: İhtiyacınız olan yazılım paketlerinin kullanılabilirliği.
3 — Linux Kabuğu (Shell)
Linux kabuğu (shell), kullanıcı ile işletim sisteminin hizmetleri arasında bir köprü görevi gören benzersiz bir programdır. Komutları alır ve işletim sisteminin çekirdeğinin işleyebileceği bir formata çevirir. Kullanıcı hesaplarına giriş yaptığında veya bir terminal oturumu başlattığında otomatik olarak etkinleşir.
Get Hifa Nur Oner | Design & Tech & Cybersecurity’s stories in your inbox
Join Medium for free to get updates from this writer.
Linux’ta iki ana tip kabuk vardır: Komut Satırı ve Grafik Arayüzü.
Komut Satırı
Linux’ta Terminal olarak bilinen belirli bir uygulamaya komutlar girebilir. ‘cat’, ‘ls’ ve diğerleri gibi komutlar bu arayüze yazılır, işlenir ve yürütülür. Bu komutların sonuçları doğrudan terminal penceresi içinde kullanıcıya gösterilir.
Linux’ta bir terminal şöyle görünür:
Verilen ekran görüntüsünde, -l seçeneği ile birlikte ls komutu yürütülüyor. Bu komut, mevcut dizindeki tüm dosyaları liste formatında gösterir.
Grafik Arayüzü
Grafik arayüzü, programlara etkileşim kurmanın kullanıcı dostu bir yolunu sunar. Kullanıcıların, komut yazma ihtiyacı olmaksızın, pencereleri açma, kapatma, taşıma ve yeniden boyutlandırma gibi işlemleri gerçekleştirmelerini sağlar.
Linux işletim sistemleri, benzersiz özelliklere ve komut sözdizimine sahip çeşitli kabuklar sunar:
- BASH (Bourne Again Shell): En yaygın kullanılan Linux kabuğu olup, Linux ve macOS’ta varsayılan kabuk olarak hizmet verir.
- CSH (C Shell): C Shell’in sözdizimi ve kullanımıdır.
- KSH (Korn Shell): POSIX Kabuk standardı özelliklerinin temelini oluşturan Korn Kabuğu, BASH ve CSH’den unsurlar birleştirir.
- ZSH (Z Shell): ZSH, BASH, KSH ve TCSH arasında dahil olmak üzere, diğerlerinden özellikler içerir, güçlü otomatik tamamlama fonksiyonları, özelleştirilebilir istemler ve Oh My Zsh gibi çerçeveler aracılığıyla birçok eklenti ve tema sunar.
- Fish (Friendly Interactive Shell): Kullanıcı dostu arayüzü ile bilinir.
Terminal Nedir?
Terminal uygulaması, kullanıcıların kabukla etkileşim kurmasına olanak tanıyan bir kapı görevi görür, komutların girilebildiği ve çıktılarının görülebildiği metin tabanlı bir arayüz sunar.
Terminal ve Kabuk (Shell) Birlikte Nasıl Çalışır?
- Terminal, bir grafiksel penceredir ve genellikle bir kabuğu (shell) çalıştırır. Yani terminal açtığınızda, genellikle bir shell (örneğin bash) çalıştırılır ve sizin yazdığınız komutları bu shell işler.
- Kabuk (shell) ise, terminalin içinde çalışan komut yorumlayıcısıdır. Shell, terminalden aldığı komutları işler ve çalıştırılacak talimatları işletim sistemine iletir.
Özetle:
- Terminal: Kullanıcı ile sistem arasındaki etkileşim alanını sağlayan bir pencere veya programdır. Bir tür görsel arayüz sağlar.
- Kabuk (Shell): Kullanıcının yazdığı komutları yorumlayan ve işleten yazılımdır. CLI (Command Line Interface) tabanlıdır
Terminali açmak için, genellikle grafik arayüzündeki arama kutusuna terminal yazarak bulabilir ve sonuca çift tıklayarak başlatabiliriz.
4 — Dizinlerde Gezinti
Linux terminalinde gezinmek, dosyalarla ve dizinlerle etkileşimde bulunmak için çeşitli komutları kullanmalısınız.
Linux Dosya Sistemi Yapısı
Linux dosya sistemi, kök (“root”) dizin olan ‘/’ ile başlayan hiyerarşik bir yapıda düzenlenmiştir.
· /: Kök dizin, dosya sisteminin temelidir.
· /bin, /sbin: Temel kullanıcı ve sistem ikilileri içerir.
· /etc: Sistem yapılandırma dosyaları içerir.
· /home: Kullanıcıların kişisel dizinlerini içerir.
· /var: Loglar ve veritabanları gibi değişken dosyaları içerir.
· /usr: Kullanıcı verileri için ikincil hiyerarşi; çoğunlukla kullanıcı programlarını ve yardımcı araçlarını içerir.
Linux’ta Gezintiye Başlayalım
İlk olarak, hangi dizinde/konumda olduğunuzu bulmanız çok önemlidir. pwd (print working directory) komutu, dosya sistemi üzerinde hangi konumda bulunduğunuzu getirir.
user@hifao:~$ pwd
/home/userYukarıdaki örnekte, kullanıcının /home/user konumundaki dizinde bulunduğu görülmektedir. home klasörü altında kullanıcıların kendilerine ait ev dizinleri bulunmaktadır. Her kullanıcının genellikle bir ev dizini olur ve terminal ilk açıldığında oturum kendi ev dizini içerisinde başlar
Diğer komutlara göz atmaya devam edelim.
- ls : klasörün içindekileri gösterir
- ls -a : gizli dosyaları veya dizinleri içerik listesine dahil eder, Linux’ta, ismi ‘.’ ile başlayan dizin ve dosyalar gizli dosya olarak adlandırılır
- ls -l : izinler, sahiplik ve değiştirilme zamanı gibi detayları gösterir
drwxr-xr-x 1 hifao 197609 0 Oct 12 15:25 'Hifanur Öner'/
drwxr-xr-x 2 user users 4096 Jul 29 08:24 Desktop
- cd /tmp : tmp dosyasına gider.
cd - : bir önceki klasöre gider.
5 — Dosya ve Klasör İşlemleri
Bu bölümde, dosya ve klasör oluşturma, kopyalama, taşıma, silme ve arama işlemlerini nasıl gerçekleştireceğinizi öğreneceğiz.
Linux’ta dosya oluşturmak için touch komutu kullanılmaktadır. Bu komut, mevcut dosyaların erişim ve değiştirme zamanlarını güncellemek için de kullanılır, ancak adı verilen dosya yoksa, yeni bir dosya oluşturur.
user@hifao:~$ touch note.txt- touch note.txt : note adında txt dosyası oluşturur.
Diğer dosya komutlarıan göz atarsak;
- mkdir document : document adında klasör oluşturur.
- cp document document_copy : Bu komut, document adlı dosyanın bir kopyasını document_copy adı altında oluşturur.
*Klasörler kopyalanırken, -r (recursive) seçeneğinin kullanılması gerekir, bu da klasörün içindeki tüm alt klasörleri ve dosyaları da kopyalar.
(cp -r kaynak_dosya hedef_dosya)
user@hifao:~$ cp -r documents documents_copyDosyaları taşımak ve yeniden adlandırmak için mv komutu kullanırız.
- mv doc_copy.txt doc_moved.txt : Bu komut, doc_copy.txt dosyasını doc_moved.txt olarak yeniden adlandırır.
- mv doc_moved.txt documents/ : Bu komut, readme_moved.txt dosyasını documents klasörüne taşır.
Dosya silmek için rm (remove) komutu kullanılır.
- rm doc_moved.txt : doc_moved.txt dosyasını siler.
Klasör silmek için ise rm -r komutunu kullanırız. Bu komut, klasörün içindeki dosyalar dahil olmak üzere klasörü ve içeriğini siler.
user@hifao:~$ rm -r documents





