Πώς, πότε και γιατί ενδυναμώνεται η επιρροή της Ακροδεξιάς; Φταίνε οι αριστερές πολιτικές δυνάμεις;

Η πρόσκαιρη επανενεργοποίηση του ιστοχώρου Μετά την Κρίση, είναι μια μικρή αντίδραση σε φαινόμενα «επιστροφής του αδιανόητου», το οποίο στην πραγματικότητα ήταν πάντα εδώ. Η επαναδραστηριοποίηση ακροδεξιού όχλου, το επεισόδιο και η διαγραφή από την κοινοβουλευτική ομάδα της ΝΔ του βουλευτή κ. Μπογδάνου, αλλά και η  ενεργός επανεμφάνιση πολύ πιο εξέχοντος πολιτικού της που δίνει συχνά αφορμές επαφών με την περίμετρο της Ακροδεξιάς, είναι η μία δυσάρεστη πλευρά. Η άλλη, είναι ο τρόπος που αντιμετωπίζουν τέτοιες «επιστροφές του αδιανόητου» κάποιοι που δεν ανήκουν στην αντικοινοβουλευτική Δεξιά, όπως π.χ. με το παλαιολιθικής πολιτικής ευφυίας ιδεολόγημα «των δύο άκρων». Στο γκρίζο πίνακα συμμετέχουν και δηλωμένοι αντίπαλοι της Ακροδεξιάς, οι οποίοι, αντί να ερευνήσουν και να κατανοήσουν, βρίσκουν μιαν ακόμη αφορμή για να ιδεολογήσουν προκειμένου να τονίσουν τις αιώνιες και τοξικές αντιπαλότητες με δυνητικούς φίλους και όχι με βέβαιους αντιπάλους. Τίποτε από όλα αυτά δεν εκπλήττει, ούτε είναι επιστροφές αδιανόητων. Είναι όμως αιώνια επιστροφή και επιστροφή του αιώνια χθεσινού και τίποτε καλό δεν προοιωνίζει για το πολιτικό αύριο στην Ελλάδα.

 

H υπόθεση ότι για την ενδυνάμωση της Ακροδεξιάς ευθύνονται (εν όλω ή εν μέρει) οι πολιτικές της Αριστεράς (της σοσιαλδημοκρατικής, της κομμουνιστικής ή άλλης), επειδή γίνονται «κοντόφθαλμες» και χρεωκοπούν, ή επειδή και άλλες Αριστερές θέλουν «να μιμηθούν τη χρεωκοπημένη σοσιαλδημοκρατία», ή αντίθετα, επειδή «ερεθίζουν και εκφοβίζουν» τους αντιπάλους τους (βλ. τη λεγόμενη Διαμάχη των Ιστορικών -  Historikerstreit, στη Γερμανία και αλλού), δεν επαληθεύεται από τα ιστορικά δεδομένα.

Στις ευρωπαϊκές χώρες, ο φασισμός και ο εθνικοσοσιαλισμός του Μεσοπολέμου δεν ενδυναμώθηκαν επειδή η τότε Αριστερά ήταν χρεωκοπημένη, ούτε επειδή η τότε Κομμουνιστική Αριστερά μιμήθηκε την τότε Σοσιαλδημοκρατία (στην πραγματικότητα έπραξε το αντίθετο), αλλά ούτε επειδή απειλούσε να πορευθεί προς την εξουσία. Με εξαίρεση τη Ρωσία, είχε ήδη υποστεί αποφασιστική ήττα στην έναρξη του Α' Παγκοσμίου Πολέμου (1914). Στον ταραχώδη ελληνικό Μεσοπόλεμο, ο φασιστικός όχλος που έκαψε την εβραϊκή συνοικία Κάμπελ στη Θεσσαλονίκη το 1931, δεν συγκροτήθηκε ως φασιστικός όχλος επειδή απογοητεύτηκε ή ερεθίστηκε από την τότε Αριστερά. Ούτε, βέβαια, η «Χρυσή Αυγή» κατέκτησε το 10 % σχεδόν των ψήφων την περίοδο 2010-2015, επειδή η ελληνική κοινωνία ήταν τότε απογοητευμένη από την Αριστερά ή επειδή τη φοβόταν. Από άλλους - άλλων πολιτικών πλευρών - ήταν απογοητευμένη, και άλλους φοβόταν. 

Τα παραδείγματα είναι άπειρα και το δίδαγμα της ιστορίας σαφές: Πάντα η Ακροδεξιά ενισχύεται όταν είναι σε κρίση ένα πολιτικό σύστημα, ιδίως όταν «τρεκλίζει» και «σκοντάφτει» ο αστισμός και τα αστικά κόμματα, όχι τα κόμματα της Αριστεράς, σοσιαλιστικά, κομμουνιστικά ή άλλα. 

Θεσσαλονίκη, Οκτώβριος 2021

Η Δημοκρατία της Βαϊμάρης και η εποχή μας - Η συρρίκνωση του κοινωνικού κράτους οδηγεί σε συρρίκνωση της Δημοκρατίας

συνέντευξη του Δημήτρη Χαραλάμπη
 

© Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων (ΑΠΕ-ΜΠΕ) - Δ. Χαραλάμπης: Η Βαϊμάρη διδάσκει ότι η συρρίκνωση του κοινωνικού κράτους, οδηγεί στη συρρίκνωση της ουσιαστικής Δημοκρατίας, 18.3.2019 - αναδημοσίευση εφημερίδα Μακεδονία, Βαϊμάρη, μια Δημοκρατία χωρίς Δημοκράτες και η σχέση με τη σημερινή Ευρώπη, 18.3.2019 

Στα χρόνια του Τραμπ και της Brexit, με κόμματα και ηγετικές πολιτικές φυσιογνωμίες μιας νέας, ακραίας ή «εναλλακτικής» Δεξιάς (alt right) να εμφανίζονται παντού στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ, βιώνουμε και πάλι μια εποχή σαν της μεσοπολεμικής Βαϊμάρης, μια εποχή Δημοκρατίας χωρίς Δημοκράτες; 

Ο Δημήτρης Χαραλάμπης, ομότιμος Καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Εθνικό Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, έλαβε μέρος σε περισυνή εκδήλωση στην Αθήνα με θέμα «100 Χρόνια από το Σύνταγμα της Βαϊμάρης - Ποιοι είναι οι εχθροί της Δημοκρατίας σήμερα;», που οργάνωσε το προσκείμενο στο Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα της Γερμανίας (SPD) Ίδυμα Φρίντριχ Έμπερτ. Σε συνέντευξή του στον Αντώνη Πολυχρονάκη για το ΑΠΕ-ΜΠΕ, η απάντηση του Δ. Χαραλάμπη είναι η εξής: «Χωρίς ουσιαστικό-υλικό περιεχόμενο, η Δημοκρατία δεν έχει την αναγκαία κοινωνική βάση για να αμυνθεί. Η συρρίκνωση του κοινωνικού κράτους, η απορρύθμιση και η παγκοσμιοποίηση των αγορών οδηγεί στην συρρίκνωση της ουσιαστικής Δημοκρατίας. Αυτό διδάσκει η κατάρρευση της Βαϊμάρης». Και συνεχίζει: «Όταν υποχωρεί ο ορθολογισμός της αναγνώρισης του άλλου, ως φορέα δικαιωμάτων και ελευθεριών και συνακόλουθα κοινωνικών δικαιωμάτων, τότε η αναζήτηση αναγνώρισης και ταυτότητας οδηγεί στην εμφάνιση-ανάδειξη του ανορθολογισμού με τη μορφή του εθνικισμού, του ρατσισμού, του μίσους και του φόβου». Ο Δ. Χαραλάμπης δεν πιστεύει ότι έχουμε σήμερα συνθήκες Βαϊμάρης. Ωστόσο, τον φοβίζει το γεγονός, ότι «σε διεθνοπολιτικό επίπεδο έχουμε συνθήκες όμοιες με εκείνες που επικρατούσαν πριν το 1914. H επικράτηση σε πλανητικό επίπεδο του καπιταλισμού δεν διαμορφώνει κάποια εγγύηση ειρήνης. Και πριν το 1914 ο καπιταλισμός ήταν το μόνο οικονομικό σύστημα, αλλά οδηγηθήκαμε σε πόλεμο».

Γ. Ρ.

 

ΕΡ: Κύριε καθηγητά, τι ήταν τελικά η Βαϊμάρη; 
ΑΠ: Η κλασσική άποψη των Γερμανών ιστορικών είναι ότι η Δημοκρατία της Βαϊμάρης ήταν μια Δημοκρατία χωρίς δημοκράτες. Ορισμένοι νεώτεροι ιστορικοί υποστηρίζουν ότι αυτό δεν ισχύει, γιατί η Δημοκρατία μεταξύ του 1919 και του 1923 άντεξε φοβερές δοκιμασίες και περιπέτειες: Επαναστάσεις, απόπειρες πραξικοπήματος, την προσπάθεια να μεταβληθεί η Γερμανία κατά το σοβιετικό πρότυπο σε σοβιετικό-λενινιστικό καθεστώς, αλλά δεν κατέρρευσε. Αντίθετα μεταξύ 1924 και 1928 γνώρισε μια περίοδο σταθερότητας και οικονομικής ανάπτυξης, στο πλαίσιο του αμερικανικού σχεδίου Young και της πολιτικής του υπουργού εξωτερικών Στρέζεμαν [Gustav Stresemann]. Όμως η ουσία του επιχειρήματος παραμένει. Οι εχθροί της Δημοκρατίας ήταν πολλοί και όχι μόνο το ναζιστικό και το κομμουνιστικό κόμμα, αλλά και τα εθνικιστικά κόμματα και τα κόμματα του Κέντρου.

  

ΕΡ: Δεν υπήρχε δηλαδή κανένα κόμμα φιλικό προς αυτήν;

ΑΠ: Στην πραγματικότητα το μόνο δημοκρατικό κόμμα ήταν το Σοσιαλδημοκρατικό. Ο μόνος δηλαδή φορέας των αξιών της αστικής φιλελεύθερης Δημοκρατίας ήταν η Σοσιαλδημοκρατία. Τα αστικά κόμματα του Κέντρου ήθελαν ένα ισχυρό αυταρχικό κράτος, γιατί όχι και την επιστροφή του βασιλιά Γουλιέλμου και την παλινόρθωση της αυτοκρατορίας, για να επιβάλλει την κοινωνική πειθαρχία ώστε να υπάρξει απρόσκοπτη λειτουργία της οικονομίας, ήτοι απρόσκοπτη αύξηση του κέρδους. Όμως, τελικά, το 1919 υπήρξε πραγματική επανάσταση, η οποία επέβαλε την κατάργηση της μοναρχίας και το δημοκρατικό Σύνταγμα.

27.3.1933, η Γερμανική Βουλή (Reichstag) καίγεται, 

4 εβδομάδες πρίν ορκιστεί ο Χίτλερ καγκελάριος της Γερμανίας

Αγγλικός αντιευρωπαϊσμός, μετανάστευση, φτώχεια. Μυστικά και ψέματα και μισές αλήθειες

Οι Ασιάτες και Αφρικανοί μετανάστες που έρχονται για να εργαστούν στην Αγγλία γενικά δεν είναι ανεπιθύμητοι και γίνονται αποδεκτοί σχετικά εύκολα. Ο λόγος είναι απλός: Εργάζονται συνήθως σε πενιχρά αμοιβόμενες και επισφαλείς θέσεις εργασίας του τριτογενούς τομέα, καθώς και «υπηρεσιών μέριμνας» (π.χ. νοσηλευτές, οικιακοί βοηθοί κτλ). Η είσοδος αυτής της ομάδας νέου εργατικού δυναμικού στην αγορά εργασίας, συντελεί ώστε να συμπιέζονται κυρίως οι μισθοί των νεαρών Άγγλων εργαζομένων ή και μεγαλύτερων αλλά ανειδίκευτων συναδέλφων τους. Δηλαδή ζημιώνει αυτούς για τους οποίους δεν δίνουν δεκάρα τα σημερινά συνδικάτα και το τμήμα της κοινής γνώμης που έχει ισχυρή φωνή - ακριβώς όπως συμβαίνει και στην Ελλάδα. Έτσι, στην Αγγλία, οι «έγχρωμοι» μετανάστες είναι κοινωνικά αποδεκτοί. Ή και καλοδεχούμενοι, επειδή συμπιέζουν το εργασιακό κόστος των μικροεπιχειρήσεων, των υπηρεσιών και διογκώνουν συνολικά τον επισφαλή τομέα της αγοράς εργασίας.
Αντίθετα, όσοι Ευρωπαίοι (όχι μόνον Ανατολικοευρωπαίοι - διότι στην Αγγλία εισρέουν επίσης Ισπανοί, Πορτογάλοι, Ιταλοί) μεταναστεύουν στην Αγγλία για να εργαστούν σε χειρωνακτικές ή ημι-χειρωνακτικές εργασίες, κατευθύνονται είτε σε καλύτερα αμειβόμενες, ακόμη σχετικά «προστατευόμενες» από τα συνδικάτα θέσεις μισθωτής εργασίας, είτε σε «αυτοαπασχόληση» (υδραυλικοί, ηλεκτρολόγοι και άλλοι ειδικευμένοι τεχνίτες οικοδομικών), αλλά και σ΄εκείνες τις  λίγες θέσεις ειδικευμένης εργοστασιακής απασχόλησης που έχουν απομείνει ακόμη στην Αγγλία. Συνεπώς, συντελούν στο να συμπιέζονται οι μισθοί ή άλλες απολαβές πρώην - ή και νύν - σχετικά «προστατευόμενων» κοινωνικών ομάδων. Γι' αυτό το λόγο, οι μετανάστες από την ηπειρωτική Ευρώπη, αντίθετα από τους Ασιάτες και Αφρικανούς, δεν είναι αποδεκτοί από τις πιο παραδοσιακές μερίδες των Άγγλων εργαζομένων και των μεσοστρωμάτων, οι οποίες ζουν σε άλλοτε ευημερούσες μικρομεσαίες επαρχιακές towns, όπως εκείνες που πρίν από 2-3 δεκαετίες ήταν ανθηρά κέντρα χαλυβουργίας, ανθρακωρυχείων και πολλών μικρομεσαίων επιχειρήσεων.

Η «νέα αγγλική εργατική τάξη» του τριτογενούς τομέα και των υπηρεσιών, νεαρής ηλικίας, κακοπληρωμένη και συνδικαλιστικά απροστάτευτη, συνωστίζεται κυρίως στα μεγάλα μητροπολιτικά κέντρα, στις cities του Λονδίνου, του Λίβερπουλ, του Μάντσεστερ, του Μπέρμινχαμ, του Λιντς κτλ. Εκεί βλέπουμε μεγάλες πλειοψηφίες εναντίον της Brexit αλλά και ποσοστά του Εργατικού Κόμματος 70 ή και 80 % - παρά τις απώλειες.  

© CityMetric/Alasdair Rae - Data: House of Commons Libary, MHCLG (εκλογές 2017)

Π.χ. από τις εκλογικές περιφέρειες του ευρύτερου Μάντσεστερ με πολυάριθμες πληθυσμιακές ομάδες στερημένες οικονομικά και με υψηλή ανεργία, το Εργατικό Κόμμα έλαβε στο Manchester Gorton 77,6 % και στις περιφέρειες Oldham West, Wythenshawe, Ashton-under-Lyne, Worsley και Stalybridge ποσοστά της τάξης του 50 %. Στατιστικές λένε ότι η πόλη της Αγγλίας με πιο μεγάλη αναλογία φτωχών πληθυσμιακών ομάδων σήμερα είναι το Middlesbrough στο Βόρειο Γιορκσάιρ. Εκεί οι Εργατικοί έλαβαν 50,5 %, παρά την μεγάλη μείωση ποσοστών τους και την πτώση της  συμμετοχής στις εκλογές. Στις περιφέρειες Liverpool Walton και Birmingham Hodge Hill με τεράστια ποσοστά  φτώχειας και ανεργίας, το Εργατικό Κόμμα έλαβε, αντίστοιχα, 84,7 % με σχεδόν μηδενικές απώλειες  και 78,7 % με πολύ μικρές απώλειες.

Η στατιστική και οι αριθμοί αποκαλύπτουν και κάτι άλλο πολύ ενδιαφέρον: Στο σύνολο της Αγγλίας, το Εργατικό Κόμμα είχε μικρότερο ποσοστό απωλειών προς τους αντιευρωπαίους Συντηρητικούς (4,70 %), παρά προς τους ναυαγισμένους Φιλελεύθερους (6,06 %). Στη Σκωτία, οι απώλειες  προς το εκεί Εθνικό Κόμμα (SNP), απομάκρυναν από τους Εργατικούς και τους λίγους Σκωτσέζους ψηφοφόρους που τους είχαν απομείνει.

Γ. Ρ.

Paul Mason: Γιατί χάσαμε στη Βρετανία (Aυγή, 23.12.2019)
 

Guy Standing: Από τις βιομηχανικές κοινωνίες σε παγκόσμιο ταξικό κατακερματισμό - Επισφάλεια και «πρεκαριάτο» (MτK)
 
Michael Norris: Τζων Ράσκιν - Μια φωνή από τον 19ο αιώνα μιλά για τις σημερινές κοινωνίες της ανισότητας (ΜτΚ)

Βρετανία, Βrexit: Tοξικός Συντηρητισμός· και μια ακόμη αποτυχημένη απόπειρα αναζωογόνησης της Σοσιαλδημοκρατίας

Ο λόγος που θριάμβευσαν οι Συντηρητικοί του Μπόρις Τζόνσον και ηττήθηκαν κατά κράτος οι Εργατικοί του Τζέρεμι Κόρμπιν είναι ένας κυρίως: Στις κοινοβουλευτικές εκλογές της 12ης Δεκεμβρίου 2019, το θέμα που κυριάρχησε ήταν η Brexit, όχι η κοινωνική και οικονομική κατάσταση της χώρας. Αυτό υποστηρίζεται εντός του Εργατικού Κόμματος, τουλάχιστον από τους υποστηρικτές του Κόρμπιν. Φυσικά, προσπαθούν να ελαχιστοποιήσουν τις ευθύνες της ηγεσίας· ωστόσο, επί της ουσίας έχουν απολύτως δίκιο: Οι τωρινές κοινοβουλευτικές εκλογές πιθανότατα είχαν κριθεί ήδη το 2016, στο δημοψήφισμα για την Brexit. Από τότε το Εργατικό κόμμα είναι ανεπανόρθωτα ηττημένο. Τότε, ο Τζέρεμι Κόρμπιν, όπως και πολλοί άλλοι Βρετανοί αριστεροί, δεν μπόρεσαν να καταλάβουν ότι «η Brexit ήταν το καταστροφικό, φονικό όπλο της τυχοδιωκτικής Ακροδεξιάς».
Οι Εργατικοί αφέθηκαν στο έλεος των άτυπα συνασπισμένων σκληρών δεξιών του Συντηρητικού Κόμματος και του Φάρατζ. Δεν αναζήτησαν δραστικά πολιτικά εργαλεία για να αντιδράσουν στις μεταλλαγμένες πολιτικές και ιδεολογικές συμπεριφορές της πρώην εργατικής τάξης και των ποικίλων μεσαίων κοινωνικών στρωμάτων της «επαρχιακής Αγγλίας» (δηλαδή έξω από την τετράδα Λονδίνο-Λίβερπουλ-Μάντσεστερ-Λιντς, 3-4 άλλες μεγάλες αγγλικές πόλεις και τις 2 παραδοσιακές πανεπιστημιουπόλεις). Τις μεταλλάξεις αυτές τις προκάλεσαν οι οικονομικές και κοινωνικές αλλαγές τριών δεκαετιών. Η παλιά εργατική τάξη όπως την ξέραμε, είναι τώρα πρώην εργατική τάξη. Και η «νέα», εάν υποθέσουμε ότι υπάρχει, υπάρχει μόνον στις cities. Όχι στις towns. Eίναι οι συνωστισμένοι χαμηλόμισθοι του τριτογενούς τομέα.

Ο παμπόνηρος τυχοδιώκτης και ο αργόστροφος, πολιτικά ανεπαρκής έντιμος. Η Βρετανία βουλιάζει στην παρακμή και στην κοινωνική βαρβαρότητα

της Πόλλυ Τόινμπυ

 

© The Guardian - Polly Toynbee: Devoid of agility, charisma and credibility, Corbyn has led Labour into the abyss, 13.12. 2019
  

“Οι καλύτεροι χωρίς πεποίθηση, ενώ οι χειρότεροι
Είναι γεμάτοι από την ένταση του πάθους” 
(William Butler Yeats, The Second Coming - απόδοση στα Ελληνικά: Γιώργος Σεφέρης)

Ο εφιάλτης έγινε πραγματικότητα. Η χειρότερη περίπτωση πολιτικού εκλέχτηκε πρωθυπουργός. Τις πιο δύσκολες ώρες θα τις βρούμε μπροστά μας. Ένας πολιτικός ακατάλληλος για οποιοδήποτε δημόσιο αξίωμα, ο Μπόρις Τζόνσον, αναλαμβάνει τα ηνία μιας απόλυτης εξουσίας, με πλειοψηφία που σπάνια δίνεται σε ηγέτη.

William Butler Yeats

“Ο Κόρμπιν θα μπορούσε να μας είχε σώσει. Εάν από την αρχή είχε οδηγήσει το Εργατικό Κόμμα και τα συνδικάτα με πλήρη ισχύ, πολωτικά και κατά μέτωπον εναντίον της Brexit, το δημοψήφισμα που χάθηκε με μικρή διαφορά θα μπορούσε, ίσως, να είχε κερδηθεί. Αλλά αυτός και οι συνεργάτες του αρνήθηκαν να παίξουν αυτόν τον ρόλο τότε, το 2016, στο δημοψήφισμα. Άφησαν το γάμο και πήγαν για πουρνάρια. Ο Κόρμπιν έπαθε σύγχυση, βραχυκυκλώθηκε, έβαλε μόνος του τρικλοποδιά στον εαυτό του”

Οι ευρωεκλογές είναι για την Ευρώπη. Η ΕΕ χρειάζεται «άλμα πιο γρήγορο από τη φθορά»

Πολλά πράγματα δεν πάνε καλά στην Ευρώπη, δεινά μαστίζουν εδώ και χρόνια την Ευρωπαϊκή Ένωση· και ο λόγος είναι ότι πολλά και διαφορετικά πράγματα δεν πάνε καλά στις επιμέρους χώρες-μέλη, με όλες τις διαφορές μεταξύ τους και παρά την φαινομενική ευημερία σε μερικές από αυτές. Η συμπύκνωσή τους δίνει στο Ενωσιακό επίπεδο τα μεγάλα ελλείμματα, αυτά που ομολογούν όλοι οι ειλικρινείς φίλοι μιας ενωμένης Ευρώπης: Έλλειμμα δημοκρατικής αντιπροσώπευσης, έλλειμμα δημοκρατικής συζήτησης και συναπόφασης, έλλειμμα αποτελεσματικότητας, έλλειμμα προοπτικής για το μέλλον. Με λίγα λόγια, ο μοιραίος εκφυλισμός της μετά τον Ζακ Ντελόρ ΕΕ σε ένα «εγχείρημα των ελίτ» (Χάμπερμας). Με το ψαλίδι της κοινωνικής ανισότητας να ανοίγει όλο και περισσότερο, ακόμη και εδώ, στην λιγότερο άνιση ήπειρο του πλανήτη· με την οικολογική  στροφή να παραμένει αδύναμη, επισφαλής, ακόμη και εδώ, στην περιοχή του κόσμου με τις πιο έντονες περιβαλλοντικές ανησυχίες.

Και πώς να γίνουν όλα αυτά θέματα αποτελεσματικής δημοκρατικής πολιτικής συζήτησης και διαβούλευσης, όταν η κοινή ευρωπαϊκή δημόσια σφαίρα εξακολουθεί να είναι καχεκτική, κατακερματισμένη σε αναποτελεσματικές, εκτός τόπου και χρόνου εθνικές δημόσιες σφαίρες; Πώς να αναζητηθούν και να αξιολογηθούν βιώσιμες εναλλακτικές λύσεις, όταν οι παραδοσιακές μεγάλες οικογένειες των ευρωπαϊκών πολιτικών κομμάτων, εδώ και μερικές δεκαετίες, φοβούνται να δείξουν και να αντιπαραθέσουν διαφορετικά προγράμματα, διαφορετικές προτάσεις για το μέλλον;

Ωστόσο, βασικές κατευθυντήριες ιδέες για βιώσιμους νέους δρόμους, για το δέον γενέσθαι στην Ένωση, έχουν κατατεθεί και μοιάζουν εύλογες, ακριβώς γιατί συμπυκνώνουν σε δύο άκρως πολιτικά «συνθήματα», τόμους ολόκληρους με λεπτομερείς, μετρημένες με νούμερα πολιτικές, οικονομικές και τεχνικές αναλύσεις και πρακτικές προτάσεις διόρθωσης ή θεραπείας αυτών των ελλειμμάτων και αδιεξόδων. Ενίσχυση της κοινής ευρωπαϊκής δημόσιας σφαίρας (1) και «δημοκρατική πόλωση» στο σύστημα των ευρωπαϊκών πολιτικών κομμάτων (2). Αυτές είναι οι δύο κρίσιμες ιδέες-κλειδιά. Τί σημαίνουν στην πράξη;

Ευρωεκλογές 2019: Ώρα για πολιτική απότιση φόρου τιμής στον Πρόεδρο Jacques Delors

Κλάους Όφφε: Αντιφάσεις του σύγχρονου κράτους πρό-νοιας, μέρος ΙV - Κράτος πρόνοιας και πολιτικές αλλαγές

© PRAXIS International (τεύχος 3/1981, για το 2019 © CEEOL) - Claus Offe: Some Contradictions of the Modern Welfare State

  
→ Βλ. εισαγωγικό σημείωμα στο παλιό αλλά καθόλου ανεπίκαιρο δοκίμιο του Claus Offe ←
 
→ Το μέρος Ι: [Πολυλειτουργικός χαρακτήρας του κράτους πρόνοιας, ικανότητα να εξυπηρετεί ταυτόχρονα πολλούς αλληλοσυγκρουόμενους στόχους και στρατηγικές + Εισαγωγικό σημείωμα για το δοκίμιο του Offe και για το περιοδικό PRAXIS International] ←

→ Το μέρος IΙ: [Η επίθεση εκ δεξιών - Ο καπιταλισμός αδυνατεί να συνυπάρχει αρμονικά με το κράτος πρόνοιας, αλλά ούτε μπορεί να κάνει χωρίς αυτό όσο είναι βιομηχανικός καπιταλισμός ] ←

    

→ To μέρος III: [Κριτική εξ αριστερών - Το υπάρχον κράτος πρόνοιας δρά κατόπιν εορτής - απλά «επισκευάζει ζημίες». Είναι αναποτελεσματικό, αντιπαραγωγικό και καταπιεστικό, παράγει και αυτό «ιδεολογία», δηλαδή ψευδή συνείδηση] ←
 
Συνέχεια Μέρος ΙV  
[Το κράτος πρόνοιας είναι τώρα <1981> «ντεμοντέ». Πόσο δύσκολο είναι να παραμεριστεί;]
Στην προηγηθείσα πραγμάτευση συγκρίναμε με τρόπο σχηματικό την «δεξιά» και την «αριστερή» κριτική ανάλυση του κράτους πρόνοιας· αυτό που τραβά την προσοχή είναι τρία σημεία, στα οποία οι φιλελεύθεροι-συντηρητικοί και οι σοσιαλιστές επικριτές του κράτους πρόνοιας επιδεικνύουν κάπως παράδοξες αναλογίες ή και ομοιότητες.

Πρώτον, αντίθετα με την ιδεολογική συναίνεση που επικρατούσε στη διάρκεια των δύο δεκαετιών 1950 - 1960 σε μερικές από τις χώρες με προχωρημένο κράτος πρόνοιας, τώρα πιά πουθενά δεν πιστεύουν οι πολίτες ότι το κράτος πρόνοιας είναι η πολλά υποσχόμενη και μόνιμα έγκυρη απάντηση στα προβλήματα της κοινωνικοπολιτικής τάξης πραγμάτων των προηγμένων καπιταλιστικών οικονομιών. Οι επικρίσεις εναντίον του, τόσο από δεξιά όσο και από αριστερά, έχουν γίνει πιο μεγαλόφωνες και η αρνητική τους αξιολόγηση των ρυθμίσεων του κράτους πρόνοιας έχει γίνει πιο ριζική. 

Δεύτερον, τόσο η «δεξιά» όσο και η «αριστερή» κριτική προσέγγισση του κράτους πρόνοιας (καθεμιά από τις οποίες λαμβάνει σοβαρά υπόψη τα συμφέροντα της δικής της «πολιτικής πελατείας), ούτε μπορούν ούτε θέλουν να εγκαταλείψουν εντελώς το κράτος πρόνοιας· ο λόγος για τον δισταγμό αυτό είναι το γεγονός ότι το κράτος πρόνοιας επιτελεί λειτουργίες ουσιώδεις και απαραίτητες τόσο για τη διαδικασία συσσώρευσης του κεφαλαίου όσο και για την κοινωνική και οικονομική ευημερία της εργατικής τάξης.

Claus Offe (κέντρο), Rainer Forst (αριστερά), Jürgen Habermas: Τρεις από τους πιο σημαντικούς

σημερινούς εκπροσώπους της «Σχολής της Φρανκφούρτης» (οι δύο υπήρξαν μαθητές του Χάμπερμας)

ήταν, μαζί με άλλους (Jean-Francois Jamet, Γιάννης Μηλιός, Francesco Mongelli, Καλυψώ Νικολαΐδη κ.ά.) συνεισηγητές στην ημερίδα του Πανεπιστημίου της Φρανκφούρτης (4.2.2016) με τίτλο “Europe as a Context of Justice„. Στο επίκεντρο αυτής της συζήτησης ήταν και το ερώτημα άν η ΕΕ αντιμετώπισε δίκαια την ελληνική κρίση χρέους.

Γιαν-Βέρνερ Μύλλερ: Τί αριστερό υπάρχει στη λαϊκιστική Αριστερά;

© Project-Syndicate - Jan-Werner Müller: What’s Left of the Populist Left?, 21.2.2019

Μετά από δεκαετίες σύγκλισης των μεγάλων καθιερωμένων πολιτικών κομμάτων σε έναν «κεντρώο» νεοφιλελευθερισμό, οι ψηφοφόροι σε όλες τις δυτικές δημοκρατίες είναι απογοητευμένοι ελλείψει πραγματικών εναλλακτικών επιλογών. Τα κινήματα της Αριστεράς κανονικά έχουν όλες τις προϋποθέσεις για να τις προσφέρουν. Όμως, εάν η Αριστερά πάρει τον δρόμο του απομονωτικού εθνικισμού, θα σπαταλήσει μια ιστορική ευκαιρία. 
Από το Πανεπιστήμιο του Πρίνστον στο Νιου Τζέρσεϊ, ΗΠΑ, ο πολιτικός επιστήμονας και εμβριθής ερευνητής του λαϊκιστικού φαινομένου Jan-Werner Müller γράφει στον ιστοχώρο Project-Syndicate για την σημερινή κατάσταση των πολιτικών συστημάτων απανταχού του πλανήτη, εστιάζοντας στην ευρύτερη Αριστερά, σοσιαλδημοκρατική, «ριζοσπαστική» ή άλλη, και στην αυτοκαταστροφική σύνδεση μεγάλων μερίδων της με τις νεοφιλελεύθερες πολιτικές και άλλων με τις λαϊκιστικές. Επί 2-3 δεκαετίες, η σύγκλιση των καθιερωμένων κομμάτων (τόσο συντηρητικών ή φιλελεύθερων, όσο και σοσιαλδημοκρατικών) σε εκδοχές νεοφιλελεύθερης διαχείρισης, δημιούργησε όντως κρίση δημοκρατικής αντιπροσώπευσης. Αυτό όμως, συνεχίζει ο Μύλλερ, δεν συνεπάγεται πως καλύτερη απάντηση είναι αυτή που μορφοποιεί την πολιτική ως σύγκρουση μεταξύ «του λαού» γενικά και αόριστα, δηλαδή μιας ομοιογενούς «μάζας» πολιτών όλων των πεποιθήσεων και κοινωνικών στρωμάτων, αφενός, και μιας στενής ολιγαρχικής ομάδας αφετέρου.
Παρατηρώντας και την εξέλιξη του λαϊκισμού, ο οποίος ολοένα και περισσότερο γίνεται στην πράξη ένα επιτυχημένο εγχείρημα της δεξιάς (ή και ακροδεξιάς) πλευράς του πολιτικού φάσματος, ο Μύλλερ, όπως και ο Γάλλος κοινωνιολόγος Ερίκ Φασέν, τείνει να βλέπει τον αριστερό λαϊκισμό ως «συνταγή αποτυχίας».

Γ. Ρ. 

  

Καθώς η κρίση της Βενεζουέλας επιδεινώνεται, οι συντηρητικοί στις Ηνωμένες Πολιτείες και αλλού δακτυλοδεικτούν χαιρέκακα την καταστροφή του Τσαβισμού [Chavismo] για να προειδοποιήσουν για τους κινδύνους του «σοσιαλισμού». Και καθώς είναι φανερό ότι το αριστερό κόμμα Ποδέμος στην Ισπανία διασπάται, ενώ οι δημοσκοπικές επιδόσεις του ΣΥΡΙΖΑ στην Ελλάδα είναι σταθερά μειωμένες σε σχέση με τα εκλογικά του ποσοστά το 2015, ακόμη και αμερόληπτοι παρατηρητές μπορεί να καταλήξουν στο συμπέρασμα ότι την «ροζ παλίρροια» του αριστερού λαϊκισμού αρχίζει να την διαδέχεται μια βαθειά άμπωτη.
Όμως, οι τέτοιες εκτιμήσεις βγάζουν το συμπέρασμά τους συγχρωτίζοντας και συγχέοντας πολιτικά φαινόμενα που ελάχιστα σχετίζονται μεταξύ τους. Το μόνο πολιτικό πρόγραμμα που ισχυρίστηκε ότι αντιπροσωπεύει κατ' αποκλειστικότητα όλο τον λαό, ενώ ταυτόχρονα κήρυττε ως μή νόμιμη κάθε αντιπολίτευση στον «σοσιαλισμό του 21ου αιώνα», είναι ο Τσαβισμός, πράγμα που αποτελεί πράγματι σαφή απειλή κατά της δημοκρατίας. Αλλά ο Τσαβισμός είναι μια ιδιαίτερη αριστερόστοφη ιδεολογία που έχει επιπροστεθεί σε ένα πολιτικό πλαίσιο που είναι κοινής αποδοχής από όλους τους λαϊκιστές.
Ασφαλώς, οι λαϊκιστές τόσο της Αριστεράς όσο και της Δεξιάς, αυτοπαρουσιάζονται ως οι μοναδικοί εκπρόσωποι ενός ομοιογενούς, ενάρετου και σκληρά εργαζόμενου λαού. Περιγράφουν όλους τους άλλους διεκδικητές της εξουσίας ως διεφθαρμένους και όλους τους πολίτες που δεν υποστηρίζουν τους λαϊκιστές ως προδότες. Η πολιτική τους δεν είναι απλά αντι-ελιτιστική, αλλά και αντι-πλουραλιστική.
Αντιθέτως, άλλες σύγχρονες μορφές του αποκαλούμενου αριστερού λαϊκισμού πρέπει να ερμηνεύονται ως προσπάθειες για την επανεφεύρεση της Σοσιαλδημοκρατίας. Αυτές οι προσπάθειες ενεργούν εντός των ορίων του δημοκρατικού πλουραλισμού (μολονότι μερικοί παρατηρητές, ανησυχητικά, κατηγορούν και αυτές τις προσπάθειες, π.χ. ο ΣΥΡΙΖΑ κατηγορείται [1] ότι επιχειρεί να υπονομεύσει την ανεξαρτησία των δικαστηρίων και την ελεύθερη έκφραση των Μέσων ενημέρωσης [2]). Όπου οι δυνάμεις αυτές είχαν πολιτική επιτυχία και σεβάστηκαν τους κανόνες του δημοκρατικού παιχνιδιού, δημιούργησαν νέες επιλογές για τους πολίτες, αποκαθιστώντας έτσι μια αίσθηση πολιτικής αντιπροσώπευσης που είχε χαθεί.
Η χωρίς πολλή σκέψη, αντανακλαστική απάντηση σ' αυτά τα κόμματα είναι η αυτόματη απόρριψή τους ως «αντι-συστημικά», και άρα η αντιμετώπισή τους ως μέρος του προβλήματος. Όμως, αυτή η νωθρή θεώρηση σπρώχνει τα πράγματα προς τα πίσω, ακριβώς όπως και η άποψη που ισχυρίζεται ότι παντού «ο λαός» ζητά πιο πολωτικές και πιο συγκινησιακά φορτισμένες μορφές πολιτικής. Τέτοια κόμματα και κινήματα έχουν κατακτήσει πολιτικά και εκλογικά κέρδη όχι επειδή είναι «λαϊκίστικα», ούτε βέβαια επειδή θέλουν να υπονομεύσουν τη δημοκρατία, αλλά επειδή προσφέρουν κάτι αναμφίβολα αριστερό.

Κλάους Όφφε: Αντιφάσεις του σύγχρονου κράτους πρόνοιας, μέρος ΙII: Η κριτική εξ αριστερών

© PRAXIS International (τεύχος 3/1981, για το 2019 © CEEOL) - Claus Offe: Some Contradictions of the Modern Welfare State

 
Βλ. το εισαγωγικό σημείωμα ←
 
→ Το μέρος Ι: [Πολυλειτουργικός χαρακτήρας του κράτους πρόνοιας, ικανότητα να εξυπηρετεί ταυτόχρονα πολλούς αλληλοσυγκρουόμενους στόχους και στρατηγικές + Εισαγωγικό σημείωμα για το δοκίμιο του Offe και για το περιοδικό PRAXIS International] ←

→ Το μέρος IΙ: [Η επίθεση εκ δεξιών] ←
  

Συνέχεια, μέρος ΙΙI: 

[Βασικά επιχειρήματα της σοσιαλιστικής-αριστερής κριτικής: Το υπάρχον κράτος πρόνοιας δρα κατόπιν εορτής, «επισκευάζοντας ζημίες». Επίσης, είναι αναποτελεσματικό, αντιπαραγωγικό και καταπιεστικό. Τέλος παράγει και αυτό «ιδεολογία», δηλαδή ψευδή συνείδηση]

Με τους αγώνες που διεξήγαγε το κίνημα της εργατικής τάξης επί ένα αιώνα και κάτι, αγώνες για να νομοθετηθούν κανόνες δικαίου που προστατεύουν την εργασία, για να αναπτυχθούν σε ευρεία κλίμακα οι υπηρεσίες κοινωνικής πρόνοιας, για κοινωνική ασφάλιση και για αναγνώριση των συνδικαλιστικών οργανώσεων, έδρεψε ως καρπούς ουσιαστικές βελτιώσεις στις συνθήκες διαβίωσης των περισσότερων μισθωτών. Θα ήταν ανόητο να το αρνηθεί κανείς αυτό. Ωστόσο, η σοσιαλιστική κριτική του κράτους πρόνοιας είναι θεμελιώδης. Μπορεί να συνοψιστεί σε τρία σημεία, τα οποία θα εξετάσουμε στη σειρά: Η κριτική αυτή υποστηρίζει ότι το κράτος πρόνοιας είναι (1) αναποτελεσματικό και αντιπαραγωγικό - δηλαδή κάνει κακή χρήση των πόρων που τίθενται στη διάθεσή του, (2) είναι καταπιεστικό, δηλαδή περιορίζει τις ελευθερίες του ατόμου, και (3) συνεισφέρει και αυτό στο να δημιουργούνται προϋποθέσεις για να κατανοείται η κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα εκ μέρους της εργατικής τάξης με τρόπο ψευδή (ή αλλιώς «ιδεολογικό»). Εν ολίγοις, είναι ένα εργαλείο που σταθεροποιεί την καπιταλιστική κοινωνία και όχι ένα βήμα προς την μεταμόρφωσή της. Η κριτική αυτή υποστηρίζει ότι παρά τα αναμφισβήτητα οφέλη στις συνθήκες διαβίωσης των μισθωτών, το κράτος πρόνοιας, με τη συγκεκριμένη θεσμική του  διάρθρωση, έχει κάνει ελάχιστα πράγματα ή τίποτε για να αλλάξει η κατανομή του παραγόμενου κοινωνικού προϊόντος μεταξύ των δύο βασικών τάξεων της κοινωνίας, δηλαδή μεταξύ εργασίας και κεφαλαίου. 

Ο τεράστιος μηχανισμός της αναδιανομής δεν λειτουργεί σε κατακόρυφη αλλά σε οριζόντια κατεύθυνση, δηλαδή αναδιανέμει εισοδήματα εντός της κατηγορίας των μισθωτών και μόνον. Μια άλλη πτυχή αναποτελεσματικότητας είναι ότι το κράτος πρόνοιας δεν αντιμετωπίζει τις αιτίες των δυσάρεστων ενδεχόμενων και καταστάσεων ανάγκης στην εργασιακή και κοινωνική ζωή των ανθρώπων (όπως είναι ασθένειες οι σχετικές με την εργασία τους, η αποδιοργάνωση των πόλεων που προκαλεί η καπιταλιστική αγορά ακινήτων, η απαξίωση των δεξιοτήτων τους [που επιφέρουν οι τεχνολογικές αλλαγές], η ανεργία κλπ), αλλά αντισταθμίζει (μερικές από τις) συνέπειες τέτοιων συμβάντων, π.χ. με την παροχή υπηρεσιών υγείας και ασφάλισης έναντι ασθενειών, με επιδοτήσεις της στέγασης, με θεσμούς κατάρτισης και επανεκπαίδευσης, με επιδόματα ανεργίας κ.λπ. Σε γενικές γραμμές, το είδος της κοινωνικής παρέμβασης που είναι το πιο τυπικό για το κράτος πρόνοιας, έρχεται πάντα «πολύ αργά»· και γι΄ αυτό τον λόγο, τούτα τα μέτρα που λαμβάνονται εκ των υστέρων είναι πιό δαπανηρά και λιγότερο αποτελεσματικά από όσο θα μπορούσαν να είναι, εάν οι παρεμβάσεις του κράτους πρόνοιας ήταν διαφορετικού, «προληπτικού» τύπου, δηλαδή εάν στόχευαν πιο πολύ στά «αίτια». Πρόκειται για ένα ευρέως αναγνωρισμένο και παραδεκτό δίλημμα της χάραξης κοινωνικής πολιτικής· η τυπική απάντηση είναι σύσταση για υιοθέτηση περισσότερο «προληπτικών» στρατηγικών. Ωστόσο, είναι επίσης παραδεκτό εξίσου ευρέως, ότι μια αποτελεσματική δράση προληπτικού τύπου θα ισοδυναμούσε σε όλες σχεδόν τις περιπτώσεις με δραστική παρέμβαση στις προνομίες των επενδυτών και των διαχειριστών κεφαλαίων, δηλαδή στη σφαίρα της αγοράς και της ιδιωτικής ιδιοκτησίας· αλλά το κράτος πρόνοιας έχει μόνον πολύ περιορισμένες νομικές και de facto εξουσίες για να παρεμβαίνει ρυθμιστικά στη σφαίρα αυτή.