Κοινή πνευματική ζωή τῆς οἰκογένειας. Ἱερομόναχος Σάββας Ἁγιορείτης

Κοινή πνευματική ζωή τῆς οἰκογένειας

Ὁ ἐν τῷ κόσμῳ πιστός καί τά μέλη τῆς οἰκογένειας στήν ὁποία ἀνήκει θά πρέπει νά λειτουργοῦν ὡς μέλη μιᾶς «κατ’ οἶκον Ἐκκλησίας».
Ἡ οἰκογένεια εἶναι μία μικρή Ἐκκλησία. Θά πρέπει τά μέλη της, κατά μίμηση τῆς μοναστικῆς Ἐνορίας, νά καλλιεργήσουν τήν κοινή λειτουργική ζωή, τήν νηστεία, τήν φιλανθρωπία, τήν ἁπλότητα καί ἀφελότητα, τήν ἀνιδιοτελῆ ἀγάπη, τήν κοινή προσευχή μέσα στό σπίτι καθώς καί τήν πνευματική συμμελέτη τῆς Ἁγίας Γραφῆς καί τῶν Πατερικῶν συγγραφῶν.
Ὁ συμπνευματισμός, ἡ φιλόθεος ἀδολεσχία καί ἡ κοινή προσευχή καλό εἶναι νά γίνονται σέ τακτά χρονικά διαστήματα καί σέ καθορισμένες ὧρες πού νά μποροῦν ὅλοι νά συμμετέχουν.

Τά δάκρυα. Ἱερομόναχος Σάββας Ἁγιορείτης

Τά δάκρυα

Στόν κανόνα του ὁ καλός πιστός ἐνορίτης πρέπει νά ἐμπνευσθεῖ ἀπό τόν Πνευματικότου πατέρα νά καλλιεργεῖ μαζί μέ τήν προσευχή του καί τά δάκρυα.

«Τὰ δάκρυα» δίδασκε ὁ χαρισματοῦχος π. Ἐφραίμ «εἶναι μεταξὺ ἐμπαθείας καὶ ἀπαθείας» καί συνέχιζε: «Τὰ δάκρυα καθαρίζουν. Εἶναι τὰ ἀρχαρήτικα δάκρυα, δηλαδὴ τὰ δάκρυα μετανοίας. Ἤτοι σκέπτεσαι, ἐὰν κολασθῶ; Θὰ εἶμαι μὲ τὸν Χριστὸν ἢ μὲ τὸν διάβολον; Ἐὰν θὰ εἶμαι αἰώνια εἰς τὴν κόλασιν; Τότε τί θὰ κάνω; κ.ο.κ.

Κατόπιν ἔρχονται τὰ δάκρυα τῆς χάριτος. Τὰ δάκρυα αὐτὰ εἶναι τόσον γλυκά, ὥστε ὅταν μοῦ ἤρχοντο ἔλεγα: Θεέ μου εἰς τὸν Παράδεισον τίποτε ἄλλον δὲν θέλω, παρὰ νὰ κλαίω ἔτσι. Αὐτὰ τὰ δάκρυα ἔρχονται ὕστερα.

Τὰ δάκρυα εἶναι ἡ τροφὴ τῆς ψυχῆς. Ὅπως τὸ σῶμα (ὅταν) τρέφεται μὲ καλὴν τροφὴ ζωογονεῖται, ἔτσι καὶ ἡ ψυχὴ τρέφεται μὲ τὰ δάκρυα καὶ ζωογονεῖται.

Νὰ καλλιεργεῖς τὰ δάκρυα. Νὰ καλλιεργεῖς τὶς εἰκόνες, τὶς σκέψεις, ποὺ φέρνουν δάκρυα. Ἐγὼ καλλιεργοῦσα τὴν εἰκόνα τοῦ νεκροῦ σώματος τοῦ Γέροντα Ἰωσήφ. Ὅταν τὸν φίλησα καὶ τὸν βάλαμε στὸ μνῆμα. Σκεπτόμουνα, ὅτι κι ἐγὼ σύντομα ἔτσι θὰ γίνω. Σκεπτόμουνα, μήπως ὁ Θεὸς δὲν μὲ δεχθεῖ, δὲν μὲ συγχωρήσει, κ.ο.κ.

Ὅταν προσεύχεσαι νὰ προσπαθεῖς νὰ ἔχεις δάκρυα. Γίνεται συνήθεια κατόπιν καὶ κλαῖς εἰς τὴν προσευχήν σου. Ὅταν ἔχῃς δάκρυα εἰς τὴν προσευχή, ὁ,τιδήποτε δάκρυα, πηγαίνεις μπροστά. Ὅταν σταματήσουν τὰ δάκρυα πᾷς ὀπίσω.

Ἡ καλλιέργεια τῆς νοερᾶς προσευχῆς ἀπό τούς ἐνορίτες. Ἱερομόναχος Σάββας Ἁγιορείτης

Ἡ καλλιέργεια τῆς νοερᾶς προσευχῆς ἀπό τούς ἐνορίτες

Ἀπό τήν στιγμή τοῦ Ἁγίου Βαπτίσματος ὁ χριστιανός εἶναι δυνάμει ναός τοῦ Θεοῦ.

«Οὐκ οἴδατε ὅτι ναός τοῦ Θεοῦ ἐστε καί τό πνεῦμα τοῦ Θεοῦ οἰκεῖ ἐν ὑμῖν;»¹⁰, μᾶς διδάσκει ὁ Ἅγιος Ἀπόστολος Παῦλος.

Ὁ ὅλος ἄνθρωπος πρέπει νά γίνει ἐνεργείᾳ «ναός τοῦ Θεοῦ τοῦ Ζῶντος». Αὐτό γίνεται μέ τόν συνεχῆ πνευματικό ἀγῶνα. Καίριο ρόλο παίζει ἡ ἀδιάλειπτη προσευχή τῆς καρδίας.

Στό ἄνθρωπο-ναό, ὅπως μᾶς διδάσκει στήν Μυσταγωγία ὁ Ἅγιος Μάξιμος ὁ Ὁμολογητής, ἱερό βῆμα εἶναι ἡ καρδιά τοῦ ἀνθρώπου καί θυσιαστήριο ὁ νοῦς του. «Ἡ Ἁγία Ἐκκλησία τοῦ Θεοῦ» διδάσκει ὁ Ἅγιος Μάξιμος «εἶναι ὁ ἂνθρωπος· σὰν ψυχὴ ἔχει τὸ ἱερὸ βῆμα, νοῦ της τὸ ἱερὸ θυσιαστήριο, σῶμα τὸ ναό.

Γιατί εἶναι εἰκόνα καὶ ὁμοίωση τοῦ ἀνθρώπου, γινωμένου κατὰ τὴν εἰκόνα καὶ τὴν ὁμοίωση τοῦ Θεοῦ. Ἔτσι μὲ τὸ ναό, ὅπως μὲ σῶμα, προβάλλει τὴν ἠθικὴ φιλοσοφία· μὲ τὸ ἱερὸ βῆμα, ὅπως μὲ ψυχή, ἀναπτύσσει πνευματικὰ τὴ φυσικὴ θεωρία· μὲ τὸ ἱερὸ θυσιαστήριο, ὅπως μὲ νοῦ, φανερώνει τὴ μυστικὴ θεολογία»¹¹.

Ἡ ἡσυχία εἶναι νομοθετημένη ἀπό τόν Κύριο. Ἱερομόναχος Σάββας Ἁγιορείτης

Ἡ ἡσυχία εἶναι νομοθετημένη ἀπό τόν Κύριο

«Ὁ Ἡλίας» διδάσκει ὁ Ἅγιος Γρηγόριος ὁ Θεολόγος, «μέ εὐχαρίστηση φιλοσοφοῦσε στό Καρμήλιο καί ὁ Ἰωάννης στήν ἔρημο, καί αὐτός ὁ Ἰησοῦς τίς μέν πράξεις στούς ὄχλους, τίς εὐχές δέ στήν ἡσυχία (σχόλη) καί στίς ἐρήμους, κυρίως, πραγματοποιοῦσε.
 Τί νομοθετώντας; Ὅπως νομίζω, τό ὅτι πρέπει νά ἡσυχάζει ὁ ἄνθρωπος, ὥστε ἀθόλωτα νά προσομιλεῖ στόν Θεό καί νά ἐπαναφέρει τόν νοῦ του ἀπό τούς πλανώμενους (τούς ἀνθρώπους πού περιπλανιῶνται).
Διότι ὁ Ἴδιος δέν εἶχε ἀνάγκη ἀπό ἀναχώρηση (διότι δέν ἔπρεπε κάπου νά συσταλεῖ, να περιοριστεῖ, ἀφοῦ εἶναι Θεός καί πληρεῖ τά πάντα), ἀλλά γιά νά μάθουμε ἐμεῖς καί τόν καιρό τῆς πράξεως καί τόν καιρό τῆς ὑψηλότερης ἀσχολίας (πού εἶναι ἡ ἡσυχία)»⁵⁵.

Τί εἶναι ἡ ἡσυχία; Ἱερομόναχος Σάββας Ἁγιορείτης

Τί εἶναι ἡ ἡσυχία;

Ἄς δοῦμε τί εἶναι ἡ ἡσυχία.

«Κάποιος ἀδελφὸς ρώτησε ἕναν γέροντα, λέγοντάς του:

Τί εἶναι ἡσυχία, καὶ ποιὰ εἶναι ἡ ὠφέλειά της;

Ὁ γέροντας τοῦ ἀπάντησε:

Ἡσυχία εἶναι τὸ νὰ κάθεσαι στὸ κελί σου μετὰ γνώσεως καὶ φόβου Θεοῦ, ἀπέχοντας ἀπό κάθε κακία καὶ ὑψηλοφροσύνη. Αὐτοῦ τοῦ εἴδους ἡ ἡσυχία γεννάει ὅλες τὶς ἀρετές, καὶ φυλάει τὸν μοναχὸ ἀπὸ τὰ πεπυρωμένα βέλη τοῦ πονηροῦ, μὴ ἀφήνοντάς τον νὰ πληγωθεῖ ἀπὸ αὐτά.

Ὦ ἡσυχία,

προκοπὴ μοναζόντων·

Ὦ ἡσυχία,

κλίμακα οὐράνιος, ὁδὸς βασιλείας οὐρανῶν, μητέρα τῆς κατάνυξης,

πρόξενος τῆς μετανοίας, καθρέπτης ὅπου βλέπουμε τὶς ἁμαρτίες μας,

Τί εἶναι ἄσκηση; Ἡ ἀναγκαιότητα τῆς ἄσκησης. Ἱερομόναχος Σάββας Ἁγιορείτης

Τί εἶναι ἄσκηση;

Ὁ ἄνθρωπος εἶχε ὡς φυσικές τίς ἀρετές ἀπό τόν Δημιουργό Του. Ὅμως λόγῳ τῆς παράβασης τῆς ἐντολῆς τοῦ Θεοῦ ἔπεσε στήν παρά φύση κατάσταση.

«Οἱ ἀρετές στόν ἄνθρωπο εἶναι φυσικές» διδάσκει ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνός «καί μέ φυσικό τρόπο ἐνυπάρχουν σέ ὅλους, ἄν καί δέν ἐνεργοῦμε ὅλοι τά τῆς φύσεως. Αὐτό συμβαίνει διότι, ἐξαιτίας τῆς παραβάσεως, ὁδηγηθήκαμε ἀπό τό κατά φύσιν στό παρά φύσιν»²⁷.

Ὁ Κύριος, μέ τήν Θεία Οἰκονομία (δηλαδή μέ τήν Θεία Του Πρόνοια), μᾶς ἐπανέφερε στήν φυσιολογική ζωή, ἀποκατέστησε τό φθαρμένο «κατ’ εἰκόνα» καί μᾶς ξαναδώρησε τήν δυνατότητα τοῦ «καθ’ ὁμοίωσιν»²⁸.

Συμπεράσματα γιά τόν μοναχισμό τοῦ 19ου αἰῶνα στήν Ἑλλάδα. Ἱερομόναχος Σάββας Ἁγιορείτης

Συμπεράσματα γιά τόν μοναχισμό τοῦ 19ου αἰῶνα στήν Ἑλλάδα.

«Ὁ μοναχισμός, στά ὅρια τῆς Ἐθναρχίας καί τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους κατά τόν 19ο αἰῶνα ποσοτικά μέν παρουσιάζει, ἐν πολλοῖς, συρρίκνωση σέ σχέση μέ τό παρελθόν, διότι ὄχι μόνο ἐξέλειπαν οἱ λόγοι τῆς ἀθρόας καταφυγῆς στά Μοναστήρια, ἀλλά καί τό νέο εὐρωπαϊκό πνεῦμα ἐνίσχυε τήν ἀποστροφή πρός τόν μοναχικό βίο. 
Ἐξ ἄλλου ἡ Ἑλληνική Πολιτεία ἀποδυνάμωσε στά ὅριά της καί τά ἐναπομείναντα Μοναστήρια, μετά τήν διάλυση τῶν περισσοτέρων ἀπό αὐτά (1833), ὥστε νά δικαιολογεῖται ἀπόλυτα, ὅσον ἁφορᾶ στήν ἑλλαδική πραγματικότητα, ὁ λόγος γιά “κρίση” καί “κατάπτωση”, κατάσταση πού θά παραταθεῖ καί μετά τά μέσα τοῦ 20ου αἰῶνα.

Ἀπό πλευρᾶς ὅμως ποιότητας καί συνέπειας στήν Παράδοση, παρά τήν γενικότερη χαλάρωση, μέ κανένα τρόπο δέν μπορεῖ νά γίνει λόγος γιά νέκρωση ἤ ἀφασία καθολική καί μάλιστα στόν Ἄθωνα. Ἡ Χάρη τοῦ Θεοῦ διετήρησε τά ζώπυρα τῆς ἡσυχαστικῆς Παράδοσης σέ εὐλογημένους θύλακές της, πού ἐξεκόλαψαν τήν ἀναγέννηση τῶν ἡμερῶν»¹⁴⁶.

Ἡ ἐχθρική ἀντιμετώπιση τοῦ μοναχισμοῦ. Ἱερομόναχος Σάββας Ἁγιορείτης

Ἡ ἐχθρική ἀντιμετώπιση τοῦ μοναχισμοῦ

Κατά τόν 19ο αἰῶνα τό νεοσύστατο Ἑλληνικό κράτος, ὑποτασσόμενο στά δυτικά ἀλλοτριωμένα καί ἀλλοτριωτικά πρότυπα τοῦ Διαφωτισμοῦ καί τῆς Γαλλικῆς ἐπανάστασης, ἐπεδίωξε νά ἐξευρωπαϊστεῖ μέ σκοπό τήν δῆθεν πρόοδο καί τόν ἐκσυγχρονισμό του. Αὐτή ἡ τακτική βέβαια ἐπηρέασε καταλυτικά τήν πορεία τῆς τοπικῆς Ἐκκλησίας καί εἰδικότερα τοῦ μοναχισμοῦ.
«Ὁ κρατικός ἐκδυτικισμός πού ἐπιδιώχθηκε, ὅπως ἔχει ὑπογραμμιστεῖ¹³¹, δέν θά μποροῦσε νά ἐπιτευχθεῖ σε καμμία περίπτωση χωρίς ἐπιβολή δυτικῶν προτύπων στήν Ἐκκλησία, ἡ ὁποία διαφοροποιοῦσε ριζικά τίς ὀρθόδοξες ἐθνότητες τῆς Ἐθναρχίας ἀπό τήν πολιτισμική Παράδοση τῆς Εὐρώπης (πρᾶγμα ποὺ δὲν ἐξυπηρετοῦσε τὸν πονηρὸ αὐτὸν σκοπό).

Ἡ ἐχθρική πολιτική κατά τῶν κοινοτήτων-Ἐνοριῶν. Ἱερομόναχος Σάββας Ἁγιορείτης

Ἡ ἐχθρική πολιτική κατά τῶν κοινοτήτων-Ἐνοριῶν

Μέ τήν ἐπέλευση τῆς βαυαροκρατίας καί τήν ἐπέλαση τοῦ δυτικοῦ παπικοῦ-προτεσταντικοῦ πνεύματος, βάλλεται τό κοινοτικό-ἐνοριακό σύστημα. «Οἱ κοινότητες βρέθηκαν ὑπὸ διωγμὸ μετὰ τὴν ἵδρυση τοῦ νεοελληνικοῦ κράτους καὶ τὴν ἐπιβολὴ προτύπων ξένων πρὸς τὴν ἐπιχώρια Παράδοση. Οἱ κοινότητες διαλύονται τὸ 1833 μὲ νόμο τοῦ κράτους!
Οἱ πολίτες πλέον οὔτε συνέρχονται, οὔτε συνεταιρίζονται, οὔτε συναποφασίζουν. Στὴν θέση τῶν αἱρετῶν ἀρχόντων τους διορίζονται μισθοδοτούμενοι κρατικοὶ ὑπάλληλοι, τοπάρχες νόθων διοικητικῶν περιφερειῶν.

Ἡ νεωτερικὴ φραγκοκρατία, μὲ τὸν μεταπρατικὸ παρασιτισμὸ της, κατέστρεψε τὶς παραγωγικὲς βάσεις τῶν κοινοτήτων, σκορπίζοντας τὸν πληθυσμὸ τους ἀνέστιο στοὺς τέσσερις ἀνέμους»¹²⁸.

Ὁ Διαφωτισμός καταστρέφει τήν Ρωμηοσύνη. Ἱερομόναχος Σάββας Ἁγιορείτης

Ὁ Διαφωτισμός καταστρέφει τήν Ρωμηοσύνη

Ἀπό τόν 18ο αἰῶνα ἕνα νέο πνεῦμα ἔρχεται ἀπό τά «πεφωτισμένα» ἔθνη, ἀντίθετο μέ τό ὀρθόδοξο, τό κοινοτικό, τό ρωμαίικο.

«Ἤδη ἀπό τά τέλη τοῦ 18ου αἰῶνα εἰσβάλλει στήν “καθ’ ἡμᾶς Ἀνατολήν” ἕνας νέος κόσμος, προϊόν τῶν ἰδεολογικοπολιτικῶν διαδικασιῶν καί ἐξελίξεων τῆς Δυτικῆς Εὐρώπης, πού ἐπιδιώκει, μέσῳ τῶν ἐδῶ φορέων τοῦ ἀλλοτριωμένου πνεύματός του, νά ἀναπροσανατολίσει καί νά ἀναμορφώσει τήν ρωμαίικη-ὀρθόδοξη κοινωνία. Εἶναι ὁ Διαφωτισμός, ἡ νέα καθολική στάση ζωῆς καί ριζοσπαστική ἀνανοηματοδότηση ὅλων τῶν ἐκφάνσεων τοῦ βίου, πού ἐμβολιάζει τήν ὀρθόδοξη συνείδηση μέ στοιχεῖα ἀναιρετικά τῆς ταυτότητάς της (θρησκευτικό ἀδιαφορισμό, ἀθεϊστικές τάσεις, ἐνδοκοσμικό μονισμό)¹²².

Ἀπό τήν πρωτοχριστιανική Ἐνορία μέχρι τήν Τουρκοκρατία. Ἱερομόναχος Σάββας Ἁγιορείτης

Ἀπό τήν πρωτοχριστιανική Ἐνορία μέχρι τήν Τουρκοκρατία

Ἡ πρωτοχριστιανική Ἐνορία εἶναι καί ἡ πρώτη ἀνθρώπινη κοινότητα ὅπου τά πρόσωπα-μέλη τά εἶχαν ὅλα κοινά καί κέντρο τῆς ζωῆς τους ἦταν ἡ γνήσια φιλοθεΐα καί ἡ ἀνιδιοτελῆς φιλανθρωπία. Ἡ κοινότητα καί τό κοινοτικό πνεῦμα, γιά νά ὑπάρξουν, προϋποθέτουν ἀνθρώπους θεούμενους.

«Κοινότητα ὑπάρχει» γράφει ὁ Διονύσης Παπαχριστοδούλου, «ὅταν ὑπάρχουν ἄνθρωποι τουλάχιστον θεραπευόμενοι καὶ ἀρκετοὶ ἤδη θεραπευμένοι, δηλαδὴ Ἅγιοι, δηλαδὴ τέτοιοι ποὺ νὰ μποροῦν νὰ ἰσχυρίζονται ἀνερυθρίαστα "δὲν ζῶ ἐγώ, ἀλλά ζεῖ ἐν ἐμοὶ Χριστός". 
Αὐτὰ τὰ φωτεινὰ ὄντα (οἱ "δὲν ζῶ ἐγὼ ...") καὶ τὰ ἄλλα, ποὺ ἔχουν ἀσκημένα τὰ αἰσθητήρια στὸ νὰ τοὺς ἀναγνωρίζουν καὶ νὰ τοὺς τιμᾶνε καὶ νὰ τοὺς ὑπακοῦνε ὡς ζῶντες Πατέρες, ὅταν βρίσκονται πλησίον, τοπικὰ συγκροτοῦν Κοινότητα, ἄσχετα μὲ τὴ γλώσσα ποὺ μιλᾶνε καὶ τὰ ἤθη καὶ τὰ ἔθιμά τους»¹⁰⁸.

Ἡ κατάσταση στήν Δύση. Τό ἀντιεκκλησιαστικό καί ἀντιμοναχικό πνεῦμα. Ἱερομόναχος Σάββας Ἁγιορείτης

Ἡ κατάσταση στήν Δύση. Τό ἀντιεκκλησιαστικό καί ἀντιμοναχικό πνεῦμα

Πρίν ἀπό τήν αἱρετική ἐκτροπή¹⁰⁵, στό Δυτικό Ρωμαϊκό κράτος ἐπικρατοῦσε ἡ Ὀρθοδοξία. «Πρέπει νά τονισθεῖ ὅτι ἡ Παράδοση τοῦ φωτισμοῦ μέ νοερά προσευχή καί ἡ Παράδοση τῆς θεώσεως ὑπῆρχε ἰσχυρῶς ριζωμένη στήν Δυτική Ρωμῃοσύνη, ὅταν οἱ Γερμανικές φυλές τήν κατέκτησαν. Παρά ταῦτα, ἡ Παράδοση ἐξαφανίστηκε ἀπό τήν λεγομένη σχολαστική θεολογία τῶν φυλῶν αὐτῶν»¹⁰⁶.

Ἡ ἀλλοίωση τῆς θεολογίας ἐπέφερε καί τήν ἀλλοίωση τῆς ζωῆς. Στήν Δύση, μετά τήν ἀποκρυστάλλωση τῆς αἵρεσης καί τήν ἀποκοπή της ἀπό τήν Ὀρθόδοξο Ἐκκλησία, τήν μόνη ἀληθινή Ἐκκλησία, ὁ δυτικός ἄνθρωπος ἔχασε τήν Θεία Χάρη. 
Ὡς γνωστόν ἡ Θεία Χάρη παρέχεται μόνο στήν Ἐκκλησία στήν Ὁποία ἐντάσσονται καί παραμένουν ὅσοι πιστεύουν ἀλλά καί ζοῦν ὀρθόδοξα.

Ἡ ἀλλοίωση-ἀπώλεια τῆς δογματικῆς ἀλήθειας ὁδηγεῖ στήν ἀπώλεια τοῦ Χριστοῦ, ὁ ὁποῖος μᾶς εἶπε ὅτι «Ἐγώ εἰμί ἡ Ἀλήθεια». 

Ὁ θρίαμβος τοῦ ἡσυχασμοῦ. Ἱερομόναχος Σάββας Ἁγιορείτης

Ὁ θρίαμβος τοῦ ἡσυχασμοῦ.

Ὁ ἡσυχασμός στήν ὀρθοδοξη Ρωμαϊκή Αὐτοκρατορία ἀνθεῖ, θριαμβεύει. Δέν ἀποτελεῖ κάτι καινούργιο στήν Ὀρθοδοξία (ὅπως ἴσως κάποιοι πίστεψαν στήν Δύση), ἀλλά εἶναι ἡ αὐθεντική ἐπαναδιατύπωση τῆς Ὀρθόδοξης Πατερικῆς Παράδοσης, τοῦ ὀρθόδοξου πατερικοῦ θεραπευτικοῦ ἤθους, ὅπως φανερώθηκε σέ μιάν ἀδιάσπαστη συνέχεια ἀπό τήν ἐποχή τοῦ Κυρίου μέχρι σήμερα.
Κατά τόν 14ο αἰῶνα ἔλαβε χώρα ἡ πρώτη σέ βάθος ἀντιπαράθεση Ἀνατολῆς καί Δύσεως στόν χῶρο τῆς ἐκκλησιαστικῆς Παραδόσεως. Ἤδη ἀπό τόν 9ο ὡς τόν 11ο αἰῶνα ἀνατολικοί καί δυτικοί θεολόγοι συγκρούονταν μέ θέμα τό «Filioque», ἐπισημαίνοντας τήν ὑποκρυπτόμενη μεταξύ τῶν δύο θεολογιῶν ἀντίθεση. Κατά τόν 14ο αἰῶνα γιά πρώτη φορά δόθηκε ἡ εὐκαιρία, μέ τήν παρουσία ἑνός αὐθεντικοῦ «δυτικοῦ» θεολόγου στήν Ἀνατολή, τοῦ Βαρλαάμ, νά ἀναδυθοῦν oἱ θεολογικές προϋποθέσεις Ἀνατολῆς καί Δύσεως καί νά διαπιστωθεῖ ἡ ριζική διαφοροποίηση τῆς μιᾶς ἀπό τήν ἄλλη καί τό ἀσύμπτωτο μεταξύ τους¹⁰⁰.

«Ἡ δυτική (φραγκολατινική) θεολογία καί ὁ προερχόμενος ἀπό αὐτήν εὐρωπαϊκός (φραγκογερμανικός) πολιτισμός ἀποδεικνύονταν ἀπότοκα μιᾶς ἀλλοτριωμένης Χριστιανοσύνης, πού δέν μποροῦσε πιά νά ὀνομάζεται Χριστιανισμός.

Τό «Βυζαντινόν» κοινόν. Ἱερομόναχος Σάββας Ἁγιορείτης

Τό «Βυζαντινόν» κοινόν

«Ἡ Ἐκκλησία καὶ ἡ πολιτεία στὸ «Βυζάντιο» δὲν ἀποτελοῦν κυνικὲς καὶ μακιαβελικὲς δυνάμεις, συμμαχῶντας/πολεμῶντας ἡ μία μὲ τὴν ἄλλη, ἀλλὰ ψηφίδες τῆς μίας Εἰκόνας τοῦ Κοινοῦ, τὸ ὁποῖο καὶ κυβερνᾶ. Ὁ Ἅγιος καί Μέγας Φώτιος διδάσκει τὸν ἡγεμόνα τῶν Βουλγάρων Μιχαήλ, ὅτι “ὅσο κάποιος προέχει στὴν ἐξουσία, ἄλλο τόσο χρωστάει νὰ πρωτεύει στὴν ἀρετή”⁹⁶. Δὲν λέει κάτι πρωτότυπο, ἀλλὰ μόνον προσπαθεῖ νὰ μεταδώσει στοὺς Βούλγαρους τὴν οὐσία τῆς βυζαντινῆς πολιτείας»⁹⁷. Ἡ οὐσία της εἶναι ὁ Χριστός καί ἡ προσπάθεια βίωσης τοῦ Εὐαγγελίου κατά τά πρότυπα τῶν πρώτων χριστιανῶν καί τῶν μοναχῶν πού διέσωσαν τόν τρόπο ζωῆς τῆς πρωτοχριστιανικῆς Ἐνορίας. «Μόνον ἔτσι ἐξηγεῖται τὸ πῶς συνέβη (συγκροτήθηκε καί πραγματώθηκε) στὸ ‘Βυζάντιο’, κοινωνία ἑνωμένη, ζωντανὴ πίστη καὶ γνήσια εὐσέβεια, δικαιοσύνη καὶ φιλανθρωπία, ἀγάπη γιὰ τὰ γράμματα»⁹⁸.

Ἡ ἐργασία στό «Βυζάντιο» καί μεταγενέστερα. Ἱερομόναχος Σάββας Ἁγιορείτης

Ἡ ἐργασία στό «Βυζάντιο» καί μεταγενέστερα.

Ἡ ἐργασία στό «Βυζάντιο» εἶχε ὡς κίνητρο τήν φιλανθρωπία, ὅπως ἄλλωστε αὐτό εἶναι καί τό πνεῦμα τοῦ Εὐαγγελίου. «Ἡ φιλανθρωπία στὸ ‘Βυζάντιο’ ἦταν μιὰ ἐθελοντικὴ ἐκδήλωση ἀγάπης καὶ ἀνθρώπινης φροντίδας. 
Ἡ Βυζαντινὴ Αὐτοκρατορία δὲν ἦταν σοσιαλιστικὸ κράτος [μολονότι “ὁ παρεμβατισμὸς ἦταν, χωρὶς ἀμφιβολία, τὸ βυζαντινὸ ἰδεῶδες”, “οἱ ἐργάτες δὲν ἦταν δυνατὸν νὰ ἀπολυθοῦν παρὰ μὲ πολὺ μεγάλες δυσκολίες…κάθε πλεόνασμα ἀπὸ τὴν ἐργασία τῶν ἄλλων πρέπει νὰ δίνεται στοὺς ἀδύνατους καὶ ὄχι στοὺς δυνατούς”⁹⁰].
 Τὸ πρόγραμμα κοινωνικῆς μέριμνας δὲν κατέστρεφε τὴν προσωπικὴ αὐτάρκεια, τὸν αὐτοσεβασμὸ ἢ τὴν πρωτοβουλία, δὲν ἔκανε τὸν φτωχὸ δουλικὸ ἢ ἐξαρτημένο, ἀδύνατο στὸν χαρακτήρα, παραιτημένο ἢ παρασιτικό…

Ἡ ἄσκηση στό «Βυζάντιο». Ἱερομόναχος Σάββας Ἁγιορείτης

Ἡ ἄσκηση στό «Βυζάντιο»

Ἀξίζει νά σημειωθεῖ ὅτι ἡ ἄσκηση γινόταν (καί μάλιστα μέ πολύ μεγάλη ἔνταση) ὄχι μόνο στά Μοναστήρια ἀλλά καί στίς κοσμικές Ἐνορίες, ἀπό τούς χριστιανούς πού ζοῦσαν στόν κόσμο.

Ὁ Ἅγιος Ἐφραὶμ ὁ Σῦρος (σύγχρονος τοῦ Μεγάλου Βασιλείου, 4^ος αἰῶνας) μᾶς πληροφορεῖ πὼς ἡ ἄσκηση «δὲν ἔγινε μόνο στὶς ἐρήμους καὶ τὰ ὄρη, ἀλλὰ πολὺ περισσότερο στὶς πόλεις, στὰ χωριά, στὰ νησιὰ καὶ τὶς Ἐκκλησίες. Τὰ πλήθη τῶν σωζομένων ἐξέλαμψαν, καθένας, ὅπως τοῦ ὅρισε ὁ Θεὸς, φύλαξε τὶς ἐντολές Του ἀξιοθαύμαστα· Ἐπίσκοποι, πρεσβύτεροι, διάκονοι καὶ τὰ ὑπόλοιπα ἀξιώματα τῆς Ἐκκλησίας, καὶ βασιλεῖς, ἄρχοντες, ἀρχὲς καὶ ἐξουσίες»⁸¹.

Ἡ ἀσκητική καί νηπτική γραμματεία ἦταν τό πλέον διαδεδομένο εἶδος γραπτοῦ λόγου πού μελετοῦσαν ὅλοι. Ἡ Κλῖμαξ τοῦ ἅγιου Ἰωάννη τοῦ Σιναΐτη, «ἦταν τὸ προσφιλέστερο ἀνάγνωσμα τῶν ΄΄Βυζαντινῶν΄΄ μοναχῶν ἀλλὰ καὶ τῶν λαϊκῶν. Λίγα βιβλία διαβάστηκαν περισσότερο ἀπὸ αὐτό. Πλῆθος εἶναι τὰ χειρόγραφα ποὺ μᾶς σώζονται.

Ἡ Ρωμανία-Ρωμηοσύνη. Ἱερομόναχος Σάββας Ἁγιορείτης

Ἡ Ρωμανία-Ρωμηοσύνη

«Μέ τήν Νέα Ρώμη (τήν Κωνσταντινούπολη) καί τήν ἀνανέωση τῆς Αὐτοκρατορίας (330μ.Χ. κ. ἑξῆς), συντελεῖται καί ἡ ὑπέρβαση τῆς πτωτικῆς κατατμήσεως τοῦ κόσμου, λόγῳ τῆς ἁμαρτίας, σέ «ἔθνη». 
Ἡ ὑπέρβαση αὐτή γίνεται μέ τήν ὑπερεθνική ἕνωση ὅλων τῶν λαῶν, μέσα στήν Ὀρθοδοξία, σέ ἕνα οἰκουμενικό «ἔθνος», τό «ἔθνος τό ἅγιον» (Α' Πετρ. 2, 9), στό θεονόμο καί ἀδελφοποιημένο «Γένος τῶν Ρωμαίων», τῶν ὀρθοδόξων πολιτῶν τῆς Αὐτοκρατορίας, μέ ὑπερφυλετικό χαρακτῆρα (πρβλ. Γαλ. 3, 28 - Κολ. 3, 11).

Ἡ ἀπέραντη Ρωμαίϊκη Αὐτοκρατορία μετασχηματίζεται σέ μία πολυεθνική Ὀρθόδοξη Αὐτοκρατορία, τήν Ρωμανία-Ρωμηοσύνη, πού σκοπό ἔχει, νά φέρει τήν Βασιλεία τοῦ Θεοῦ στήν γῆ. Τό οἰκουμενικό αὐτό ἔθνος διαμορφώνεται, μέ τήν πάροδο τοῦ χρόνου, σε μία χριστιανική κοινοπολιτεία, στήν ὁποία ἡ Ὀρθοδοξία συνιστοῦσε τήν ἰθαγένεια ὅλων τῶν πολιτῶν»⁷⁰.

Οἱ ὀρθόδοξες Ἐνορίες καθώς καί τά Μοναστήρια συνεχίζουν νά λειτουργοῦν ὡς ἐργαστήρια θεώσεως τῶν πιστῶν, ὅπως καί κατά τούς τρεῖς πρώτους αἰῶνες τοῦ Χριστιανισμοῦ.

Οἱ πρῶτες ὀργανωμένες Ἐνορίες. Ἱερομόναχος Σάββας Ἁγιορείτης

Οἱ πρῶτες ὀργανωμένες Ἐνορίες

Ὁπωσδήποτε τό σύστημα τῶν «τρισχιλίων» καί τῶν «πεντακισχιλίων» εἶναι οἱ πρῶτες μορφές ἐκκλησιαστικῆς ζωῆς καί Ἐνορίας. Πότε ἐμφανίζονται ὅμως οἱ πρῶτες ὀργανωμένες Ἐνορίες;

Γράφει ὁ π. Γεώργιος Μεταλληνός:

«Οἱ ἀρχές τῆς Ἐνορίας⁵⁶ “ἐμφανίζονται λίαν σκοτειναί”⁵⁷. Ἀρχικά ἡ Ἐνορία ταυτιζόταν ὁριακά μέ τήν ἐπισκοπή, τήν κυρίως ἐν τόπῳ Ἐκκλησία. Ὁ Ἐπίσκοπος, ἢδη ἀπό τόν α΄ αἰῶνα, ἦταν ἡ ὁρατή κεφαλή τοῦ σώματος τῆς τοπικῆς Ἐκκλησίας, “στήν ὁποία βιώνεται ἡ πληρότητα τοῦ μυστηρίου τῆς Ἐκκλησίας ὡς τοῦ ἱστορικοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ”⁵⁸. Κατά μίαν ἐκτίμηση, οἱ πρῶτες ἐνδείξεις γιά τήν ἐμφάνιση τῆς Ἐνορίας τοποθετοῦνται στά μέσα τοῦ γ΄ αἰῶνα⁵⁹. Ἂλλοι ὃμως τήν ἀνάγουν στά μέσα τοῦ β΄αἰῶνα “μέ τήν γένεση τοῦ θεσμοῦ τῶν χωρεπισκόπων ἢ ἐπισκόπων τῶν ἀγρῶν (‘χῶραι’)⁶⁰. 

Τό μυστικό τῆς ἑνότητας τῶν πρώτων Χριστιανῶν. Ἱερομόναχος Σάββας Ἁγιορείτης

Τό μυστικό τῆς ἑνότητας τῶν πρώτων Χριστιανῶν

Ὁ Κύριος, προσευχόμενος καί ἀναφερόμενος στούς μαθητές Του, ἔλεγε πρός τόν ἐν οὐρανοῖς Πατέρα Του: «κἀγὼ τὴν δόξαν ἣν δέδωκάς μοι δέδωκα αὐτοῖς, ἵνα ὦσιν ἓν καθὼς ἡμεῖς ἕν ἐσμὲν»⁵³. Φανέρωσε μ’ αὐτά Του τά λόγια ὅτι τότε εἴμαστε «ἕνα» οἱ μαθητές τοῦ Χριστοῦ: ὅταν μετέχουμε στήν δόξα Του, πού εἶναι ἡ ἄκτιστη θεοποιός Χάρη Του. 
Αὐτή ἡ Χάρις στήν Ἁγία Γραφή ὀνομάζεται καί Ἅγιο Πνεῦμα καί εἶναι κοινή ἐνέργεια τοῦ Πατρός καί τοῦ Υἱοῦ καί τοῦ Ἁγίου Πνεύματος. 
Σ’ αὐτήν μετέχουν ὑπό προϋποθέσεις αὐτοί πού θέλουν. Δέν πρέπει νά συγχέεται μέ τό Πρόσωπο-Ὑπόσταση τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, οὔτε μέ τήν οὐσία Του, στά ὁποῖα βέβαια εἶναι ἀδύνατον στόν ἄνθρωπο νά μετέχει⁵⁴.

Οἱ πρῶτοι Χριστιανοί ἦσαν «ἕνα», διότι πράγματι μετεῖχαν σ’ αὐτήν τήν δόξα, τήν ἄκτιστη θεοποιό Θεία Χάρη. Μετεῖχαν, διότι ζοῦσαν κατά Θεόν, ἐντός τῆς Ἐκκλησίας. Εἶχαν τό Ἅγιο Βάπτισμα, τήν ἀδιάλειπτη προσευχή, τήν ἀληθινή μετάνοια, τήν συνεχῆ καί συνεπῆ μυστηριακή ζωή. 

Ἡ ἀδιάλειπτη λατρεία καί προσευχή. Ἱερομόναχος Σάββας Ἁγιορείτης

Ἡ ἀδιάλειπτη λατρεία καί προσευχή

Οἱ πρῶτοι χριστιανοί, ὅπως ἀποδεικνύεται ἀπό τά κείμενα, ἀσκοῦσαν τήν ἀδιάλειπτη νοερά προσευχή, πού καλεῖται στήν γλῶσσα τοῦ Ἀποστόλου Παύλου «γένη γλωσσῶν»⁴⁰. Λάτρευαν, ἔτσι, ἀδιάλειπτα στήν καρδιά τους τόν Κύριο. Ἐπίσης, παρέμεναν γιά πολλές ὧρες στόν Ναό καί ἔκαναν πολύωρες κοινές προσευχές ὡς λατρευτική κοινότητα.

«Παρατήρησε προσεκτικά», λέγει ὁ Χρυσορρήμων, «ὅτι οἱ Ἰουδαῖοι τίποτε ἄλλο δέν ἔκαναν, οὔτε μικρό, οὔτε μεγάλο, ἀλλά παρέμεναν σταθερά στό ἱερό (στόν ναό τοῦ Σολομῶντος). Τώρα, μάλιστα, ἔγιναν ὄχι μόνον πιό πρόθυμοι στόν πνευματικό ἀγῶνα, ἀλλά καί γιά τόν τόπο (ναό) ἀπέκτησαν περισσότερη εὐλάβεια»⁴¹.

Ἡ ἀδιάλειπτη λατρεία καί νοερά προσευχή –συνδυαζόμενα μέ τήν συνεχῆ μετοχή στήν Θεία Εὐχαριστία καί τήν ὅλη ἀσκητική ζωή– τούς ὁδηγοῦσαν στόν φωτισμό καί τήν θέωση.