Γιατί να ασχοληθεί κανείς με τη φιλοσοφία;

Πραγματικά, πολύ δύσκολα θα βρει κάποιος σοβαρό λόγο για να ασχοληθεί με τη φιλοσοφία εάν βλέπει κάτι πρωταπριλιάτικους φιλοσοφομπίζνεσμεν που κυκλοφορούν, αλλά κυρίως εάν με τον όρο αυτό καταλαβαίνει αυτό που συνήθως καταλαβαίνει ο περισσότερος κόσμος, δηλαδή μια εγκεφαλική περιπλάνηση στους λαβυρίνθους των ασώματων εννοιών. 

 

Ειδικά σε μια εποχή που ζητάει «τεχνικές» ακόμα και στο λεγόμενο πνευματικό πεδίο, «instructions» και «εφαρμοσμένες» γνώσεις, για να μην πω σκέτες «apps», τέτοιου τύπου περιπλανήσεις απορρίπτονται χωρίς δεύτερη κουβέντα. Ωστόσο, αξίζει να υποψιαστεί κανείς μήπως υπάρχει περίπτωση η φιλοσοφία να μην είναι καθόλου, στην ουσιαστική της διάσταση, αυτό που φαντάζονται και ειρωνεύονται οι περισσότεροι σήμερα.

 

Σας μεταφέρουμε λοιπόν εδώ την άποψη του γνωστού μας Άγγλου φιλόσοφου Πήτερ Χάκερ, όπως την εξέθεσε με συντομία στο διαδικτυακό Ινστιτούτο Τεχνών και Ιδεών, διότι φέρνει στο φως αυτήν ακριβώς τη διάσταση, που νομίζουμε ότι κάμποσοι θα βρουν ιδιαίτερα ελκυστική. - Σημ. HS 

*

Με τι ασχολείται η φιλοσοφία

Ένα πρώτο πρόβλημα στην προσέγγιση της φιλοσοφίας, σημειώνει ο Χάκερ, είναι η συνήθης αντίληψη ότι, όπως οι φυσικοί μελετούν την ύλη, την κίνηση και την ενέργεια, και όπως οι χημικοί μελετούν τις ουσίες και τις μορφές συνδυασμού μεταξύ τους και αποσύνθεσής τους, έτσι και οι φιλόσοφοι μελετούν, υποτίθεται, τη «μετα-φυσική», δηλαδή τις «ουσιώδεις αλήθειες» όλων των κόσμων —πράγμα που σημαίνει ότι και αυτές οι «ουσιώδεις αλήθειες» πρέπει να είναι κάπως σαν τα χημικά στοιχεία και τις φυσικές δυνάμεις.

Αυτή η αντίληψη δεν είναι σωστή. Τα «θέματα» με τα οποία ασχολείται η φιλοσοφία δεν έχουν καθόλου την έννοια που έχουν τα «θέματα» των επιστημών. Δεν υπάρχουν στη φιλοσοφία θεωρίες κατά την έννοια με την οποία οι επιστήμες κατασκευάζουν θεωρίες επιβεβαιώνοντας ή διαψεύδοντάς τις με τη βοήθεια πειραμάτων ή παρατηρήσεων. Ούτε η φιλοσοφία κάνει ανακαλύψεις με την έννοια που κάνουν οι επιστήμες. 

Γενικότερα, η φιλοσοφία δεν έχει σκοπό να συμβάλει στην ανθρώπινη γνώση του κόσμου. Σκοπός της είναι να λύνει τα φιλοσοφικά προβλήματα. Ποια είναι αυτά; Είναι για παράδειγμα το αν τα ανθρώπινα όντα είναι υπεύθυνα ή όχι για τις πράξεις τους (αν δηλαδή έχουν το «αυτεξούσιο»)· ή ποιο είναι το νόημα μιας έννοιας· ή τι κάνει αναγκαίες τις «αναγκαίες αλήθειες». Κανένα επιστημονικό πείραμα δεν μπορεί να απαντήσει στο ερώτημα «ο νους είναι ο εγκέφαλος;», διότι αυτό το ερώτημα δεν είναι εμπειρικό αλλά εννοιολογικό.  

Αν μια πρόταση είναι α-νόητη, τότε δεν είναι ούτε αληθής ούτε ψευδής  

Αυτό, τονίζει ο Χάκερ, δεν σημαίνει πως η φιλοσοφία είναι μια επιστήμη των αφηρημένων ιδεών και των εννοιών. Τα φιλοσοφικά ερωτήματα είναι «εννοιολογικά» με την έννοια ότι για να απαντηθούν, να επιλυθούν ή να απορριφθούν, απαιτείται προσεκτική εξέταση των σχετικών εννοιών. Μόνο έτσι μπορούμε να δούμε αν ένα ερώτημα βγάζει νόημα, ή αν είναι κενό νοήματος. 

  

Πολλοί νομίζουν ότι τέτοιας λογής έρευνες είναι ενασχόληση με κάτι το «εντελώς αφηρημένο» και «αποκομμένο από την πραγματική ζωή». Ωστόσο, η αλήθεια είναι διαφορετική: το ξεκαθάρισμα σχετικά με το αν ένα ερώτημα βγάζει νόημα ή όχι είναι καίριο για την «πραγματική ζωή», διότι τα ζητήματα νοήματος προηγούνται των ερωτημάτων που αφορούν την εμπειρική αλήθεια. Κι ο λόγος είναι πολύ απλός: εάν μια πρόταση δεν βγάζει νόημα, αν είναι α-νόητη, αν είναι ασυνάρτητη ή συγκεχυμένη, τότε δεν μπορεί να είναι ούτε αληθής, ούτε ψευδής. Είναι α-νοησία, παραβιάζει τα όρια του λογικού νοήματος.

Ορίστε δυο απλά παραδείγματα. 

α) Σκέφτεται ο εγκέφαλός μας;

Όταν ψυχολόγοι και γνωσιακοί επιστήμονες λένε ότι αυτός που σκέφτεται είναι ο εγκέφαλός μας, τότε —προτείνει ο Χάκερ—, αντί να κουνάμε το κεφάλι μας και να λέμε: «Μα πόσο ενδιαφέρον! Τι σπουδαία ανακάλυψη!», θα πρέπει να αναρωτηθούμε τι σημαίνει αυτό  που λένε. Και στη συνέχεια να τους ρωτήσουμε, ίσως: Εννοείτε ένα νουνεχή ή έναν απερίσκεπτο εγκέφαλο; Μπορεί ο εγκέφαλός μας να συγκεντρωθεί σε αυτό που κάνουμε εμείς, ή απλά συγκεντρώνεται σε αυτό που κάνει ο ίδιος; Έχει ο εγκέφαλός μας πολιτικές απόψεις; Είναι, κομματάκι Συντηρητικός ή μήπως ολίγον τι Φιλελεύθερος; Μπορεί να είναι ξεροκέφαλος; Στενόμυαλος; Τι στο καλό θα μπορούσε να είναι ένας πεισματάρης και στενοκέφαλος εγκέφαλος; Μπορεί να καταλάβει τι του λέμε; Μπορεί να μιλάει αγγλικά;  

Εάν λοιπόν συνεχίσουμε σε αυτή τη γραμμή ερωτήσεων, θα συνειδητοποιήσουμε πως η ίδια η ιδέα ότι «ο εγκέφαλος σκέφτεται», δεν έχει νόημα. Αλλά φυσικά, το να δείξουμε για ποιο λόγο συμβαίνει αυτό, απαιτεί πολύ περισσότερη δουλειά.

β) Ένας θρύλος για τον Μότσαρτ

Ένα άλλο παράδειγμα. Υπάρχει ένα γράμμα, που υποτίθεται ότι το έγραψε ο Μότσαρτ, κι εκεί λέει πως μερικές φορές, όταν βρισκόταν σε δημιουργική κορύφωση, μπορούσε ν’ ακούσει μέσα σε κλάσματα του δευτερολέπτου μια ολόκληρη συμφωνία μέσα στο μυαλό του —και τότε, το μόνο που είχε να κάνει, ήταν να καθίσει και να τη γράψει! Ακούγοντας μια τέτοια δήλωση, μπορεί να κουνήσουμε με θαυμασμό το κεφάλι μας και να πούμε: «Τι εκπληκτική μεγαλοφυία! Πώς μπορούσε να κάνει κάτι τέτοιο!». Μάλιστα ένας διακεκριμένος επιστήμονας και μαθηματικός, ο Roger Penrose, κάθισε και σκέφτηκε πάνω σε αυτή την επιστολή και αποφάνθηκε ότι θα καταφέρουμε να κατανοήσουμε αυτό το εκπληκτικό φαινόμενο μόνο όταν θα αποκτήσουμε μια επαρκή θεωρία της κβαντικής βαρύτητας και μια καλύτερη κατανόηση του χρόνου. Ε, ακούγοντας κάτι τέτοιο μπορεί να πούμε: «Μα ναι, ναι, σωστά! Καταπληκτικό!»

Ωστόσο, συμβουλεύει ο Χάκερ, πολύ καλύτερα θα ήταν να σταθούμε μισό λεπτό και να αναρωτηθούμε κάτι σημαντικό. Όχι αν αυτή η υποτιθέμενη δήλωση του ο Μότσαρτ είναι αληθινή, ούτε πώς μπορούσε να κάνει κάτι τόσο εκπληκτικό, αλλά εάν αυτή η ίδια η φράση («άκουγε μέσα σε κλάσματα του δευτερολέπτου μια ολόκληρη συμφωνία μέσα στο μυαλό του») σημαίνει τίποτα. Ανεξάρτητα αν την είπε ή δεν την είπε ο Μότσαρτ. Σημαίνει κάτι; 

Στην πραγματικότητα, αν ο Μότσαρτ μπορούσε να ακούσει κάτι από μια συμφωνία μέσα στο μυαλό του στο διάστημα ενός κλάσματος του δευτερολέπτου, το μόνο που θα φανταζόταν ότι άκουσε θα ήταν το σπάσιμο μιας χορδής  —όχι μια ολόκληρη συμφωνία! Λοιπόν, η περίφημη επιστολή είναι πραγματικά πλαστή. Αλλά από φιλοσοφική άποψη δεν έχει αυτό, ή κυρίως αυτό, σημασία. Αυτό που έχει σημασία είναι το εξής: ότι η φράση «άκουσε μέσα στο μυαλό του μια ολόκληρη συμφωνία μέσα σε κλάσματα του δευτερολέπτου», δεν μπορεί να σημαίνει τίποτε άλλο παρά ότι, αυτός ο άνθρωπος, συνειδητοποίησε ξαφνικά ότι ήξερε πώς να ολοκληρώσει τη συμφωνία που έγραφε —και όχι ότι την είχε ήδη ολοκληρώσει στη φαντασία του. Η ξαφνική ανάδυση μιας ικανότητας δεν είναι το ίδιο πράγμα με την άσκησή της σε χρόνο μηδέν· και το να έχει κανείς μια εμπειρία του «εύρηκα!», δεν σημαίνει ότι έχει ολόκληρη τη λύση ενός προβλήματος μέσα σε κλάσματα του δευτερολέπτου, αλλά σημαίνει ότι ξέρει πως, εάν του ζητηθεί, μπορεί εκθέσει ολόκληρη τη λύση σε κανονική ταχύτητα.

Τι μαθαίνει λοιπόν κανείς αν ασχοληθεί με τη φιλοσοφία;

Α) Έπειτα από τις παραπάνω διευκρινήσεις, μπορούμε να πούμε σε ένα πολύ γενικό επίπεδο ότι η φιλοσοφία είναι μια μοναδική τεχνική για την αντιμετώπιση εννοιολογικών ζητημάτων, τα οποία συναντούν οι περισσότεροι σκεπτόμενοι άνθρωποι —ερωτήματα σχετικά π.χ. με την ύπαρξη του Θεού, τη ζωή μετά θάνατον και την ελεύθερη βούληση, ερωτήματα σχετικά με την ανθρώπινη φύση, όπως τι είναι ο νους, πώς σχετίζεται ο νους με το σώμα, τι είναι ψυχή κι αν έχουμε ψυχή, κ.λπ. Τέτοιας λογής ερωτήματα, επισημαίνει ο Χάκερ, δεν είναι εμπειρικά αλλά εννοιολογικά ζητήματα, και επομένως δεν μπορούν να απαντηθούν με πειράματα όπως αυτά των φυσικών επιστημών αλλά με εννοιολογική έρευνα. 

Επίσης, η φιλοσοφία μάς δίνει κάποιους τρόπους για το χειρισμό θεμελιωδών μεθοδολογικών προβλημάτων, που έχουν να κάνουν με τις εξηγήσεις της ανθρώπινης συμπεριφοράς —προβλημάτων όπως: ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στο να κάνεις κάτι και να ενεργείς έχοντας κάποιο λόγο; 

Αυτά τα ερωτήματα δεν είναι καθόλου «αφηρημένα»! Απεναντίας, είναι ζωτικής σημασίας για την κατανόηση των δικαιωμάτων και των αδικημάτων στην κατανομή των ευθυνών, δηλαδή για την απάντηση ερωτημάτων σχετικά με το πώς πρέπει να ζούμε, σε τι είδους κοινωνία πρέπει να προσβλέπουμε και ποιο σύστημα νόμων αρμόζει σε λογικά όντα που ζουν υπό το κράτος δικαίου. 

Β) Σε ένα πιο εξειδικευμένο επίπεδο, θα λέγαμε πως η φιλοσοφία είναι μια τεχνική για την εξέταση των συμπερασμάτων συγκεκριμένων επιστημών, για την διερεύνηση της εννοιολογικής συνοχής τους και για την εξέταση των ερμηνευτικών μεθόδων των διαφορετικών επιστημών (φυσικών, κοινωνικών και ανθρώπινων). Ο Χάκερ επιμένει να μας υπενθυμίζει ότι οι επιστήμες είναι τόσο επιρρεπείς στην εννοιολογική σύγχυση όσο και οποιοσδήποτε άλλος κλάδος της ανθρώπινης σκέψης. Μάλιστα, οι ίδιοι οι επιστήμονες είναι ως επί το πλείστον ανεπαρκώς εξοπλισμένοι για να αντιμετωπίσουν τις εννοιολογικές συγχύσεις, πράγμα που ασφαλώς χειροτερεύει τα πράγματα.

Έτσι, ειδικά σήμερα που η επιστήμη θεωρείται λαθεμένα σαν η πρωτοπόρος της έρευνας και η έσχατη εγγυήτρια όλων των αληθειών, ένα  σημαντικότατο καθήκον της φιλοσοφίας είναι να λειτουργήσει ως «κριτής του νοήματος» και να κρίνει τους επιστήμονες όταν παραβιάζουν τα όρια της λογικής. Διότι όταν π.χ. ένας νευροεπιστήμονας λέει ότι «ο νους είναι ο εγκέφαλος» κι ότι «η σκέψη είναι μια νευρωνική διαδικασία», ή πάλι όταν ένας οικονομολόγος λέει πως «ορθολογική δράση είναι να επιδιώκουμε την ικανοποίηση της επιθυμίας μας» ή ότι «ανθρώπινη ευτυχία είναι η μεγιστοποίηση της χρησιμότητας», ή τέλος όταν ένας ψυχολόγος ισχυρίζεται ότι ο αυτισμός είναι «συνέπεια της αποτυχίας των νεογνών να αναπτύξουν μια θεωρία του νου», … τότε χρειαζόμαστε την φιλοσοφία ώστε να μην αφήσουμε την επιστήμη να χάσει κάθε μέτρο και να αποτρελαθεί από το πολύ μεγαλείο.

Η ιστορία της φιλοσοφίας είναι ένα κύριο μέρος της ιστορίας των ιδεών. Η μελέτη της ιστορίας της φιλοσοφίας είναι ταυτόχρονα μελέτη μιας πλευράς της πνευματικής ζωής των κοινωνιών του παρελθόντος και του παρελθόντος της δικής μας κοινωνίας. Αλλά και για να κατανοήσουμε τις σύγχρονες μορφές σκέψης μας, τους τρόπους με τους οποίους εξετάζουμε σήμερα τα πράγματα, η μελέτη της ιστορίας της φιλοσοφίας είναι απαραίτητη. Διότι δεν μπορούμε να καταλάβουμε πού είμαστε, αν δεν καταλάβουμε πώς φτάσαμε εδώ.

Με δυο λόγια, η μελέτη της φιλοσοφίας μάς διδάσκει τροπους για να ανιχνεύουμε «ανώτερες μορφές ανοησίας», να καταλαβαίνουμε τους άκυρους συλλογισμούς και να εντοπίζουμε τους παραπλανητικούς ισχυρισμούς που σήμερα αφθονούν στον πλανήτη των e-μμε και των social media. Παράλληλα, μας διδάσκει να μην βιαζόμαστε να επιβεβαιώνουμε ή να απορρίπτουμε ισχυρισμούς, αλλά να θέτουμε ερωτήματα γι’ αυτούς. Και τέλος, καθώς μας μαθαίνει να αναζητούμε τους «υπόρρητους» ισχυρισμούς και να τους εξετάζουμε όταν χρειάζεται, μας βοηθάει να μην παθιαζόμαστε ανόητα, παρασυρμένοι από τις εντυπώσεις.

 

Η συλλογική δημιουργία

Η κίνηση του ίππου

«Το ζήτημα της συλλογικής δημιουργίας ξανάρθε στην επιφάνεια μέσα στο περίλαμπρο πεδίο της σύγχρονης συνείδησης. Απ’ ό,τι φαίνεται ωστόσο, πολλοί άνθρωποι έχουν μια πολύ απλοϊκή αντίληψη της συλλογικής δημιουργίας.

Για παράδειγμα, διαβάσαμε αυτή τη βδομάδα σε μια εφημερίδα ένα αρθράκι, που μας πληροφορούσε ότι κάποιοι σχεδιάζουν ν’ ανεβάσουν ένα θεατρικό έργο τεσσάρων συγγραφέων, που ο καθένας τους θα γράψει από μια πράξη. Ασφαλώς είναι δυνατό να δημιουργεί κανείς μ’ αυτό τον τρόπο. Ξέρουμε λ.χ. τα μυθιστορήματα που έγραψαν με συλλογικό ψευδώνυμο οι Ερκμάν-Σατριάν. Γνωρίζουμε επίσης πως ο Αλέξανδρος Δουμάς πατήρ είχε εγκαταστήσει στο σπίτι του ένα κανονικό εργοστάσιο μυθιστοριογραφίας και πως ο Σαρντού παράγγελνε σε ανώνυμους συγγραφείς ολόκληρες πράξεις, τις οποίες απλώς συνέδεε και ξαναδούλευε για να σκαρώσει τα θεατρικά έργα του.

Όμως σε καμιά απ’ όλες αυτές τις περιπτώσεις δεν έχουμε να κάνουμε με συλλογική δημιουργία. Πρόκειται απλώς για δημιουργία από πολλούς. Άλλο η συλλογική δημιουργία και άλλο η δημιουργία από πολλούς. Η γνήσια συλλογική δημιουργία τοποθετείται σ’ ένα βαθύτερο και συνάμα πλατύτερο επίπεδο.

Όταν δίνουν σε κάποιον ένα πιστοποιητικό ευρεσιτεχνίας, αναγράφουν εκεί όχι μόνο την ημερομηνία αλλά ακόμα και την ώρα και τα λεπτά κατά τα οποία κατέθεσε την αίτησή του. Διότι η εμπειρία έχει δείξει πως μπορεί κάλλιστα να βρεθεί κι άλλος που να έχει προτείνει την ίδια εφεύρεση. Αυτό έγινε λ.χ. με το τηλέφωνο. Πάντως είναι πολύ δύσκολο να διαπιστωθεί πότε ακριβώς έγινε για πρώτη φορά μια εφεύρεση, ή μια ανακάλυψη. Το έδαφός της το προετοίμασε ο χρόνος και πολλά άτομα, που τίποτα δεν τα συνδέει μεταξύ τους, θεωρούν το καθένα ότι ήταν δικό του έργο. Σε μια τέτοια περίπτωση, ο άνθρωπος και ο εγκέφαλος του ανθρώπου δεν είναι τίποτε άλλο από το γεωμετρικό τόπο των σημείων τομής μεταξύ των γραμμών μιας συλλογικής δημιουργίας.

Εξηγούμαι με τη βοήθεια μιας παρομοίωσης. Αν ρίξουμε μια πολύ λεπτή σκόνη σ’ ένα ποτήρι νερό και μετά το ανακατέψουμε, θα παρατηρήσουμε ότι, όταν η επιφάνεια του νερού ξαναέλθει στην ηρεμία, τα μικροσκοπικά σωματίδια της σκόνης θα συνεχίσουν να κινούνται σαν ένα σμάρι σκνίπες κάτω απ’ τον ήλιο, αν και σαφώς πιο αργά. Αυτή την κίνηση την ονομάζουμε “κίνηση Μπράουν”, από το όνομα του επιστήμονα που την ανακάλυψε και μας εξήγησε ότι τα σωματίδια που αιωρούνται μέσα σ’ ένα υγρό, ακριβώς επειδή έχουν αμελητέα μάζα, εξομοιώνονται με την κίνηση των μορίων του και πάλλονται μαζί τους.

Ο ρόλος του δημιουργού –είτε είναι ποιητής, ή εφευρέτης της μηχανής εσωτερικής καύσης– μοιάζει ακριβώς με το ρόλο αυτών των σωματιδίων: κάνει ορατή μια κίνηση που είναι αόρατη δια γυμνού οφθαλμού.

Ίσως γνωρίζετε με ποιο τρόπο φτιαχνόταν η ιταλική κωμωδία αυτοσχεδιασμού, που είναι γνωστή με τ’ όνομα comedia dell’ arte. Έπαιρναν ένα σενάριο και πάνω σε αυτό όριζαν στην τύχη ένα ‘‘θέμα’’. Τα ‘‘θέματα’’ αυτά δεν είναι προϊόντα ατομικής δημιουργίας. Περνούν ή μάλλον παραδίδονται από το ένα στρώμα δημιουργών στο επόμενο και σ’ αυτή την πορεία τροποποιούνται, ώστε ν’ ανταποκρίνονται σε κάποιο ζωντανό υλικό της εποχής –και πάνω σ’ αυτό το έδαφος οι ερμηνευτές των ρόλων της comedia dell’ arte ξεδίπλωναν τα χωρατά τους ζωντανεύοντας και στολίζοντας τα παραδοσιακά λόγια.

Αλλά μην πάμε τόσο μακριά. Όλοι όσοι έχουμε ακούσει ή διηγηθεί ανέκδοτα, γνωρίζουμε πολύ καλά ότι τ’ ανέκδοτα αποτελούν ένα είδος ενεχυροδανειστηρίου: ο καθένας παίρνει το υλικό από ένα ένα παραδοσιακό πλαίσιο (με την ευρεία έννοια του όρου), και πάνω σε αυτό αυτοσχεδιάζει εισάγοντας ένα νέο παραδοσιακό συμπλήρωμα. Πάνω σε αυτό το πρότυπο άλλωστε δημιουργήθηκε και η τέχνη της επικής ποίησης. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο εθνογράφος και φιλόλογος Πάβελ Ρύμπνικωφ (1831-1885) περιέγραφε με αυτούς ακριβώς τους όρους τη δημιουργία των προφορικών αφηγήσεων μιλώντας για ένα ‘‘κοινό ταμείο’’ όλων των αφηγητών.

Έχουμε την εντύπωση πως η ‘‘ατομική’’ δημιουργία μας δεν υπακούει σε αυτούς τους νόμους, αλλά αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι μας είναι αδύνατο, ή μάλλον πολύ δύσκολο, να έχουμε μια σφαιρική άποψη της στιγμής στην οποία ζούμε.

Καταλαβαίνουμε πολύ καλά πως η μεσαιωνική ποίηση δουλεύει πάνω σε μια παράδοση σχολής και ότι π.χ. το ιπποτικό μυθιστόρημα δεν είναι παρά μια αδιάκοπη υπέρθεση των ίδιων καλλωπιστικών στερεότυπων. Ξέρουμε το ίδιο καλά πως ακόμα και τα μετεπαναστατικά αφηγήματα της ρώσικης λογοτεχνίας είναι εξίσου παραδοσιακά μ’ εκείνα που θίγουν το ‘‘πρόβλημα του σεξ’’. Κι όμως αδυνατούμε να καταλάβουμε, ότι ακόμα και σήμερα εξακολουθούμε ν’ αναφερόμαστε σε μια κατά παράδοση συλλογική δημιουργία –και όταν λέω συλλογική, δεν εννοώ το σύνολο του πληθυσμού αλλά την κοινότητα των ποιητών-συγγραφέων είτε μιλάμε για τη λεγόμενη ‘‘λαϊκή’’ τέχνη, είτε για την ‘‘έντεχνη’’ δημιουργία.

Ο Πούσκιν κι ο Γκόγκολ, όπως και οποιοσδήποτε άλλος δημιουργός, ενσαρκώνουν εκδηλώσεις της σχολής στην οποία ανήκουν. Αν τους ξεχωρίζουμε από την ανώνυμη μάζα, αυτό συμβαίνει μεταξύ άλλων επειδή δεν ξέρουμε να σκεφτόμαστε με όρους ολότητας και χρειαζόμαστε τις ‘‘περικοπές’’ και τ' ‘‘αποσπάσματα’’ .

Η δημιουργία, ακόμα και η καλλιτεχνική-επαναστατική δημιουργία, είναι παραδοσιακή. Για να παραβούμε τον κανόνα, θα πρέπει πρώτα-πρώτα ο κανόνας να υπάρχει. Η βλασφημία προϋποθέτει μια θρησκεία, που παραμένει ζωντανή.

Υπάρχει μια ‘‘εκκλησία’’ της τέχνης. Είναι η ιερατική σύναξη όλων εκείνων που την αισθάνονται. Αυτή η εκκλησία έχει τους Κανόνες της, που δημιουργήθηκαν από τη διαστρωμάτωση των αιρέσεων.

Το να κατατρυχόμαστε με τη δημιουργία μιας συλλογικής τέχνης είναι σαν να πασχίζουμε να ρίξουμε το Βόλγα μέσα στην Κασπία θάλασσα.»

Βίκτορ Σκλόφσκι, Η συλλογική δημιουργία (1923)

Σημ. HS. Από το Η κίνηση του αλόγου. Εξηγούσε ο θαυμάσιος εκείνος Βίκτορας (1893-1984): «Είναι πολλοί οι λόγοι της παράξενης κίνησης του αλόγου [στο σκάκι]. Πρώτος απ’ όλους, η σύμβαση της τέχνης. Γι’ αυτήν γράφω. Δεύτερος, ότι το άλογο δεν είναι ελεύθερο: κινείται διαγώνια επειδή απαγορεύεται να κινηθεί ευθεία». 

Ο φίλος, διεθνής Μετρ στο σκάκι, Ηλίας Κουρκουνάκης επισήμανε κάτι το εξαιρετικά ενδιαφέρον. Αντιγράφω το μήνυμά του:

«Ο καλύτερος ορισμός της κίνησης του Ίππου που γνωρίζω προέρχεται από τον παγκόσμιο πρωταθλητή 1894-1921 Emanuel Lasker, ο οποίος ήταν μαθηματικός και φιλόσοφος, καθώς και προσωπικός φίλος του Einstein: ‘‘η κίνηση του Ίππου από ένα τετράγωνο σε άλλο συνίσταται στην κάλυψη της μικρότερης δυνατής απόστασης που δεν βρίσκεται σε ευθεία (οριζόντια, κάθετη ή διαγώνια)’’, εννοείται αναφορικά με τις ευθείες που σχηματίζουν τα τετράγωνα. Με άλλα λόγια, η κίνηση του Ίππου είναι η μικρότερη δυνατή μη ευθεία στην σκακιέρα. Έτσι ο Ίππος εισάγει σε ένα τεχνητό σύμπαν ευθειών την έννοια του κύκλου».

Αξίζει να ρίξετε μια ματιά και στα άλλα γραπτά του Σκλόφκι, που έχουμε ανεβάσει.  

Για την καίρια διαφορά αναμεσα στο συλλογικό και το από πολλούς, βλ. εδώ. Στη σχέση μεταξύ δημιουργικότητα και παράδοσης έχουμε αναφερθεί, δια του Ντέιβιντ Μπομ, και εδώ.

Τι μου [ξε]μαθε ο Άσγκερ Γιόρν

*

Ένα κείμενο 11 θέσεων σχετικά με τις κινήσεις και τους τρόπους του δρώντος υποκειμένου της τέχνης στον συμμετροποιημένο κόσμο της οικονομίας. [eng]

Κείμενο από την συμμετοχή μου στο   hildegoesasger.org, που παρουσιάστηκε στις 08.01.2016 στην ΑΣΚΤ.

1.

Η σύγχρονη επιστήμη μας κάνει να κατανοήσουμε τον γνήσιο χαρακτήρα της μηχανής, του εξορθολογισμού και της τυποποίησης. Όλα αυτά οδηγούν σε ένα μόνο πράγμα: την οικονομία. Η οικονομία επιχειρεί (είναι) την συμμετροποίηση των δυνάμεων.

Η τέχνη είναι δημιουργία ανισοτήτων.

Είναι ο τρόπος ρήξης με το κοινό γούστο αλλά και διαμέσου αυτής της ρήξης ανανοηματοδότησης του, είναι και μια στρατηγική αναπεριγραφής και αναπαράστασης, μια διαδικασία μεταστροφής. Κριτική και κατάφαση συνυπάρχουν.

Φαντασία, παιχνίδι, συναίσθηση, τυχαιότητα, υπονόμευση του υπάρχοντος.
Κάθε συνειδητή δημιουργική πράξη σχετίζεται με το όριο της ιδιοτέλειας και σκοπεύει στην διάρρηξη και τον περιορισμό του.

2.

Παραμένω κάθε στιγμή απρόβλεπτος, δημιουργώ προϋποθέσεις εκπλήξεων και αναταραχής, ελίσσομαι ανάμεσα στο πλήθος.

Ο καλλιτέχνης είναι ένας χαμαιλέοντας. Ζει ως υπηρέτης του τυχαίου και του άπειρου. Θεμελιώνει την υποθέσή του στο τίποτα. Κινείται στην επιφάνεια, στα όρια, ή ακόμη και εκτός του χώρου που ορίζει η σφαίρα της συναίνεσης, της ιδεολογίας, της κοινής αντίληψης για τα πράγματα.

Η τέχνη δεν είναι κανόνας συμπεριφοράς αλλά πεδίο εμπειρίας.

3.

Είναι δυνατή και επείγουσα η ανασύνταξη του καλλιτεχνικού υποκειμένου.
Πρόκειται για μια αναμέτρηση.

Η ζώσα τέχνη σημαίνει μια πράξη, συνδέεται άμεσα με την απόφαση, διαπραγματεύεται την άρνηση, δημιουργεί παραδείγματα και εξετάζει την πληθυντικότητα. Η τέχνη του δημιουργού βρίσκεται στον αντίποδα της τέχνης του θεατή, του αναγνώστη κτλ.

Η μοναδικότητα, η έμπνευση, η έκλαμψη είναι πλέον τα κενά σημαίνοντα της κυρίαρχης θεαματικής αντίληψης για την τέχνη. Είναι οι αφηγήσεις που στηρίζουν την ιδεολογία του θεάματος.

Η τέχνη εκτιμά την πραγματικότητα, είναι μια αξιοδότηση που φτάνει μέχρι τη διαιώνιση της στιγμής. Κάνει την πραγματικότητα πολύτιμη στον αντίποδα της τεχνικής που την απαξιώνει. Σκοπός της τέχνης είναι να κάνει πολύτιμες τις ανθρώπινες δράσεις, χρησιμοποιώντας τα μέσα που επιτρέπει η ανάπτυξη της εποχής της.

4.

Απεχθάνομαι τις κλασσικές αξίες της βιομηχανίας: την “πρωτοτυπία”, την καινοτομία, το νέο και μαζί τις κεντρικές τους εκφράσεις στον 20ο αιώνα, τα στρατόπεδα συγκέντρωσης και εργασίας και την ατομική βόμβα.
Καλλιτεχνικά πειράματα εξακολουθούν να υπάρχουν δεν υπάρχει πλέον πειραματικό πεδίο. Αυτό συνθλίβεται αέναα μεταξύ της μικροψυχίας του εμπορίου, της μνησίκακης αμφισβήτησης και της ακαδημαϊκής υποκρισίας.

Όλο και περισσότερο καλλιτέχνες βρισκόμενοι σε ένα ανεπανάληπτο αδιέξοδο, αναγκάζονται να ζητιανεύουν από το κράτος διπλώματα, γίνονται «καλοί μαθητές» και αναζητούν διακρίσεις από τους κερδοσκόπους ανά τον κόσμο, παρουσιάζοντας την πραμάτεια τους σε συλλέκτες, ιδρύματα, “residencies” και φουάρ.

Αναγκασμένοι να ανταποκριθούν στο αίτημα μιας συνεχούς αυτοπροβολής γελοιοποιούνται και βυθίζονται στην νεύρωση της αποδοχής από τον οποιονδήποτε. Χαρίζουμε έτσι ό,τι πιο πολύτιμο, τον χρόνο μας.

5.

Δεν υπάρχει δημιουργική-ποιητική δραστηριοποίηση παρά μόνον απέναντι στην κοινωνία. Πειστικότερη εκδοχή του ανθρώπου παραμένει ο άνθρωπος της κοινωνίας. Παρά ταύτα η γενικότητα μιας κοινωνικής ζωής δεν μπορεί να ξεπερνά την τραγικότητα μιας ζωής ιδιωτικής. Η κοινωνική σημασία δεν καλύπτει ποτέ την ατομική. Η περιπλοκή του ατόμου μέσα στις αντιφατικές καταστάσεις του πραγματικού, και το ξεπέρασμά της, επανέρχεται ως ένας από τους κεντρικούς προβληματισμούς των ελεύθερων καλλιτεχνών. Κατακερματισμένο εγώ και κατακερματισμένος κόσμος μπορούν να συναντηθούν και να διασταυρωθούν μόνο κατά τρόπο εξαιρετικά αντιφατικό και αστάθμητο. Δεν μπορεί να υπάρξει καμία πρόοδος δίχως τραγικές συνέπειες.

6.

Η καλλιτεχνική οργάνωση είναι ένας αδύνατος παραλογισμός. Η τέχνη είναι αναρχία. Είναι πράξη βαθιά αντικοινωνική και αντιοργανωσιακή.

 

Ο καλλιτέχνης είναι αντί-πολιτικός, Η δράση του αρνείται την κοινωνική οργάνωση.

Συνίσταται στην εκδήλωση και την ανανέωση των αξιακών διαφορών, και ως εκ τούτου έρχεται σε οξεία αντίθεση με την αρχή της ισότητας. Επιχειρεί βήματα προόδου πειραματιζόμενη με την απαξίωση του υπάρχοντος, χωρίς ηθικές προκαταλήψεις και δίχως ακριβείς σκοπούς.

Αυτό που μοιράζεται με τους ομοίους του ο καλλιτέχνης είναι ένα αίσθημα εξέγερσης, που όμως, όταν [ή καθώς] αυτό οδηγεί στον εξτρεμισμό μετατρέπεται σε κενή στάση. (δίχως νόημα)

Κάθε πρωτοποριακή διακήρυξη είναι εν τέλει μια εσχατολογία από την οποία οφείλουμε να απομακρυνόμαστε το συντομότερο.

Οι ρηξικέλευθες δράσεις παρατράβηξαν.

Το υποκείμενο αναζητά τους δεσμούς που συνέχουν τον κόσμο. Ως προς αυτό βρίσκεται εγκαταλελειμμένο σε έναν κατά τα φαινόμενα άχρηστο και αδύνατο αγώνα. Χρειάζεται επιμονή για να θεμελιωθεί μια υπόθεση στο τίποτα στο καθαρά τυχαίο, στο παράλογο καθώς οι εγκόσμιες εξουσίες απαιτούν μια πνευματική δικαίωση της δύναμης τους. Το ιδεώδες του Κράτους.

Η δράση του υποκειμένου σε σχέση με αυτόν τον εξαναγκασμό είναι η δράση του καλού διαρρήκτη-σαμποτέρ. Εποπτεύει το χώρο, εκτιμά το ρίσκο, εξασφαλίζει τη διαφυγή, δουλεύει γρήγορα, ελαχιστοποιεί την παραμονή, τινάζει τα πάντα στον αέρα.

7.

Η τέχνη είναι το ασυνεχές μέσα στην συνέχεια της αφήγησης του κόσμου. Είναι ένα σύστημα εγκοπών και τρόπων που έχουν ως ορίζοντα την αυτονομία και την ελευθερία του ατόμου και πεδίο ανάπτυξής τους το κοινωνικό γίγνεσθαι.
Είναι η απόδειξη της ελεύθερης δράσης του ατόμου και ταυτόχρονα το κυριότερο μέσο αύξησης της δημόσιας νευρικότητας και απελευθέρωσης των διαθέσιμων ενεργειακών εντάσεων του ανθρώπου. Η ανοχή είναι το μόνο πράγμα που δεν γίνεται ανεκτό στο καλλιτεχνικό πεδίο.

Η κατασκευή και η προβολή μιας θεωρίας περιορισμών, κανόνων, αρχών, ή των αιτίων για τους οποίους δημιουργώ, με λίγα λόγια ένα αφήγημα της διαδικασίας του καλλιτεχνικού έργου, έχει ηρεμιστική επίδραση και σε κάθε περίπτωση ξεπέφτει σε μια διδασκαλική υπεκφυγή, ένα εκπαιδευτικό εμπόδιο στο δρόμο προς την αυτονομία, προς την κατανόηση των κοινωνικών απαιτήσεων και των δυνατοτήτων της εποχής. Κάθε προβολή της διαδικασίας έχει ως κατάληξη αξιοθρήνητους προλόγους και επίμετρα.

8.

Η διαθεσιμότητα είναι η προϋπόθεση της αυτεξούσιας δημιουργικής δραστηριότητας Αυτοί που συνεχίζουν να έχουν τα πάντα να κερδίσουν και τίποτε να χάσουν, είναι οι καλλιτέχνες, οι οποίοι αποτελούν σήμερα τη μόνη πληθυσμιακή ομάδα που διατηρεί απαράλλακτη την ολική διαθεσιμότητά της. Έχουν επιστρατευθεί διάφορα κόλπα για την κατάργηση και αυτής της διαθεσιμότητας. [η οποία αποτελεί προϋπόθεση της δημιουργικής δράσης] Το αποτέλεσμα είναι ότι, ακόμη και αν συνεχίζει να υφίσταται η «καλλιτεχνική παραγωγή», η τέχνη στερείται αξίας.

Για τους καλλιτέχνες που έχουν διασώσει την ελεύθερη διαθεσιμότητά τους και τη δημιουργική τους ικανότητα, η ζωή γίνεται όλο και πιο δραματική. Θα μπορούσε κανείς να πει ανέστια. Όποιος σήμερα επιλέγει να δημιουργεί ελεύθερα, ή ακολουθεί το κάλεσμα για μία ελεύθερη δημιουργία, πρέπει να προετοιμαστεί εκ των προτέρων για έναν διωγμό μέχρι τέλους, για ύβρεις, πιέσεις, και σε περίπτωση που αυτές δεν πιάνουν, και για καταδίκες.

9.

Δεν διαλέγουμε την εποχή μας όσο κι αν την μεταμορφώνουμε.

Η πολιτιστική παραγωγή της Ευρώπης είναι απόλυτα διαχωρισμένη από την κοινωνία της και λειτουργεί ως μια κεντρική προπαγανδιστική μηχανή αντιστροφής της πραγματικότητας. Είναι ένας σκοταδισμός που επαγγέλλεται την διαφώτιση.

Ο ακαδημαϊσμός ως κίνημα παραμένει ρωμαλέος εχθρός της τέχνης και του υποκειμένου της. Δεν είμαστε αντίθετοι στις σχολές χειροτεχνικής παραγωγής, ούτε στις ακαδημίες Καλών Τεχνών. Δεν μας αφορούν. Ο ελεύθερος καλλιτέχνης είναι ένας επαγγελματίας ερασιτέχνης. Το πνεύμα του ερασιτεχνισμού δεν συνεπάγεται πλήρη αυτοδιδακτισμό, αλλά είναι η ικανότητα εκείνου που μπορεί να υπερβαίνει τις γνώσεις του και να κατακτά μια νέα αθωότητα, ένα νέο σημείο μηδέν ή ένα αίσθημα πλήρους άγνοιας .

Η τέχνη δεν παρέχει ποτέ αξίες, συνίσταται στη δύναμη που χρειάζεται για να επιδράσει και να απελευθερώσει τις υπάρχουσες. Είναι δηλαδή ένας καταστροφέας της ανθρώπινης ποιότητας και ακεραιότητας, και είναι η καταστροφή αυτή της απόλυτης ακεραιότητας που βιώνεται ως κάλλος. Το μυστικό της τέχνης έγκειται στο απλό γεγονός ότι, είναι περισσότερο ευτυχές να δίνει κανείς παρά να παίρνει, η μακαριότητα όμως αυτή εξαρτάται από μία εθελοντική προσφορά, έχοντας την αίσθηση κανείς ότι αυτό που προσφέρεται θεωρείται πλεόνασμα, πλούτος, και δεν γίνεται από καθήκον. Η τέχνη καταστρέφει, υπονομεύει, απελευθερώνει.

Η λήθη παραμένει το κυρίαρχο πάθος μας.

10.

Μόνο οι αλλαγές ελκύουν την προσοχή των ανθρώπων. Η δημιουργία αλλαγών είναι αυτό που ονομάζεται παιχνίδι ή παραλλαγή. Η εγκαθίδρυση ενός πεδίου στη βάση της αρχής της αναγκαιότητας, ισοδυναμεί με την κατάργηση της δυνατότητας παιχνιδιού, ή παραλλαγών εντός αυτού.

Το παιχνίδι μπορεί να θεωρηθεί ως το θεμέλιο αυτού που ονομάζουμε καλές τέχνες κι αυτό οφείλεται στην έλξη που προκύπτει από τους κινδύνους στους οποίους είμαστε εκτεθειμένοι κατά τη διάρκεια του παιχνιδιού, έλξη που απαιτεί τη μέγιστη συγκέντρωση όλων των ικανοτήτων για να επιτευχθεί το μέγιστο δυνατό της επίδοσης. Μόνο κατά τη διακύβευση μπορούν να προκύψουν οι υψηλότερες επιδόσεις.

11.

Η μοναξιά παραμονεύει τον καλλιτέχνη.

Κατά το παιχνίδι , κατά την συγκέντρωση των ατομικών ικανοτήτων υπάρχουν πολλοί κίνδυνοι. Το «παιχνίδι» είναι μια κλειστή αφήγηση.

Σε αντίθεση με την απεραντοσύνη του πραγματικού, αρχίζει, τελειώνει, έχει κανόνες.
Η ζωή συνεχίζεται.

--------

* 15 Ιανουαρίου 1964, ο Άσκγερ Γιόρν, προς τον Χάρυ Γκουγκενχάιμ τηλεγραφικά:

"Στο διάολο εσύ και τα λεφτά σου μπάσταρδε. ΣΤΟΠ. Αρνούμαι το βραβείο. ΣΤΟΠ. Δεν το ζήτησα ποτέ. ΣΤΟΠ.Με ποταπότητα ανακατεύεις τον καλλιτέχνη, παρά τη θέλησή του, με τη διαφήμισή σου. ΣΤΟΠ. Απαιτώ δημόσια διαβεβαίωση ότι δεν έχω συμμετάσχει στο γελοίο παιχνίδι σου".

Βαθιές ανάσες στον Κήπο!

Για δραστικό ψυχοεγκεφαλικό καθαρισμό από τους εκβιασμούς του επίκαιρου και από τις τοξικές επιδράσεις της ακατάπαυστης κυρίαρχης προπαγάνδας, παρακαλώ προχωρήστε στην ανάγνωση των παρακάτω δυο αποσπασμάτων σε συνάρθρωση με την ιστορία που αφηγείται το μεταξύ τους βίντεο. - H.S.

 

 

1

 

«Τα συναισθήματά μας δεν περιορίζονται στη δουλειά μας, στις γνώμες μας ή στην αγάπη της οικογένειάς μας, αλλά απλώνονται σε ένα ανεξερεύνητο σύμπαν, το οποίο μπορεί να είναι χαρμόσυνο ή θλιβερό, εξωτικό σαν τις αναμνήσεις από την Αφρική ή τη Βρετάνη, να πηγάζουν από πραγματικές αναμνήσεις ανακατεμένες με όνειρα, κάνοντάς μας να διακρίνουμε μια διάσταση της ύπαρξης που θα την θέλαμε πραγματική.

Το αίσθημα αυτό δεν είναι μόνο μια ενθύμηση εντυπώσεων.  Είναι η εύθραυστη εκδήλωση μιας διάστασης της ζωής, στην οποία συνήθως αρνούμαστε να εισέλθουμε.  Πέρα από την ορθολογική σκέψη, υπάρχει ένας κόσμος, που δεν εκφράζει ούτε την ιδέα μιας αρχής ούτε την ιδέα ενός τέλους, αλλά αντίθετα μαρτυρά ότι είμαστε οντολογικά ατελείς, το γεγονός ότι μπορούμε να μετέχουμε σε αυτό που δεν έχει ούτε αρχή ούτε τέλος. (...)

Είτε ξυπνά από συγκινήσεις που βιώσαμε εμείς οι ίδιοι, από συγκινήσεις που βίωσαν άλλοι άνθρωποι και μας τις μετέφεραν ή από συγκινήσεις που απλώς φανταζόμαστε, η νοσταλγία μάς παραπέμπει πάντοτε σε βαθιές συγκινήσεις.  Διότι μόνον οι βαθιές συγκινήσεις μπορούν να παράγουν τόσο λεπτά και σύνθετα συναισθήματα.  Θα ήθελα όλες οι στιγμές της ζωής μου, της ζωής των φίλων μου ή της ζωής ανθρώπων που δεν γνωρίζω, να προκαλούν τέτοιες συγκινήσεις.  Πόσο πλούσια θα ήταν τότε η ζωή μας!»  

Υβ Λε Μανάκ, Ο Κήπος | Η δικαιοσύνη, τα κορίτσια και η αιωνιότητα

2

«Καθώς δεν γνωρίζει από την ίδια του την πείρα περί τίνος πρόκειται  −ιδίως όταν κρίνεται η τύχη του, όποτε οι αντικειμενικοί λόγοι παραποιούν τα γεγονότα−, ο τεχνικός άνθρωπος εξαρτάται ολοένα και περισσότερο από αόρατες δυνάμεις λυτρωτικής φύσεως, που υποτίθεται ότι του αποκαλύπτουν τι κρύβεται πίσω από την όψη των γεγονότων. Κατ’ αυτό τον τρόπο, το υποκατάστατο της εμπειρίας, δηλαδή η πληροφορία “εκ μέρους όσων γνωρίζουν τα πράγματα”, σημαίνει για τον τεχνικό άνθρωπο μετάληψη της ουσίας του κόσμου. (...)

Η τήρηση και η επανάληψη αυτής της τεχνικής παράδοσης έρχονται να συγκαλύπτουν την πνευματική γυμνότητα του σύγχρονου ανθρώπου −συνήθως σαν μια ενδυμασία “από δεύτερο χέρι” φτιαγμένη για την αντιμετώπιση ενός ξένου καιρού, κάποτε όμως και σαν μια ιδεολογική στολή εκστρατείας εναντίον όσων αντιλαμβάνονται τον κόσμο στη βάση άλλων συμφερόντων. (...)

Για να πείσει τον άνθρωπο ότι έχει δίκιο, η πληροφορία στηρίζεται στον αριθμό. Εφόσον δεν υπάρχει εσωτερική σχέση μεταξύ ανθρώπου και θέματος, μόνη αξία ενός συλλογισμού είναι το ότι εκπροσωπεί πολλούς∙μόνη αξία μιας απαίτησης το ότι προβάλλεται από πολλούς∙ και μόνη αξία ενός πράγματος το ότι το αγοράζουν πολλοί.

Έτσι τα ποσά αντικαθιστούν τον αυθεντικό λόγο και τα κοινωνικά περιγράμματα την προσωπική εγγύηση της έκφρασης. Για να εκπληρώσει λοιπόν τα αιτήματα του κοινού βίου, ο σύγχρονος άνθρωπος δεν χρειάζεται να υπερνικήσει την εσωτερική του αντίσταση και να δημιουργήσει το ηθικό του μέγεθος. Αρκεί, είτε να εισχωρήσει σε διάφορους απρόσωπους χώρους αριθμητικής τάξης (όμιλοι, κ.τ.τ.), είτε να συμμεριστεί την απροσωπία των πραγμάτων (ποσοστά, κ.τ.τ.).»

Σπ. Κυριαζόπουλος, Ενώπιον της Τεχνικής (1967) 

Προϋποθέσεις διεξόδου: το δικό μας παιχνίδι

Ντόναλντ Γουίνικοτ
(1896-1971)

Η κεντρική ιδέα που μας στοιχειώνει, είναι ότι δεν μπορεί να υπάρξει ουσιαστική κοινωνική αλλαγή αν δεν υπάρξει ριζική αναδιατύπωση της ιδέας μας για τον κόσμο και τον άνθρωπο. Γι’ αυτό, άλλωστε, θεωρούμε πως το πιο καθοριστικό στοιχείο της αποτυχίας των μέχρι σήμερα κινημάτων που οραματίστηκαν μια καλύτερη κοινωνία, πρέπει να αναζητηθεί στο γεγονός ότι στηρίχτηκαν στις ίδιες κεντρικές ιδέες και αξίες της κατεστημένης κοινωνίας. Για παράδειγμα, την (δεξιόστροφη ή αριστερόστροφη) ωφελιμιστική-τεχνικιστική αντίληψη ότι η ποιότητα του κοινωνικού δεσμού εξαρτάται ευθέως ανάλογα από την ποσότητα των παραγόμενων και κυκλοφορούντων προϊόντων, δηλαδή την ιδέα ότι εκείνο που σε τελική ανάλυση καθορίζει τις κοινωνίες είναι η λεγόμενη «φυσική σπάνη» και η αντιμετώπισή της. Εκείνο που πρέπει να γίνει πια κατανοητό, είναι ότι ο κόσμος που συγκροτήθηκε πάνω σε τούτες τις ιδέες, δεν είναι άλλος από τον κόσμο που σήμερα μας πνίγει και κανένας άλλος, έστω δικαιότερος σε επίπεδο διανομής των προϊόντων ας πούμε, δεν μπορεί να προκύψει μέσα από αυτές! 

Τα σημερινά αδιέξοδα ελπίζουμε ότι έχουν σε σημαντικό βαθμό κλονίσει αυτές τις αντιλήψεις. Ωστόσο, αυτά καθαυτά δεν υποδεικνύουν προς τα πού μπορεί να υπάρξει διέξοδος. Έτσι, ο αστικός πολιτισμός εξακολουθεί να κυριαρχεί θα λέγαμε από κεκτημένη ταχύτητα και γι’ αυτό ακριβώς ολοένα και πιο ανεξέλεγκτα, ανισόρροπα, παραισθητικά, νομίζοντας για θρίαμβο του ανθρώπου τον επερχόμενο εφιάλτη του νεκροζώντανου βιορομπότ μέσα στην ψυχρή νύχτα που ενορχηστρώνει ο κυνισμός της σύγχρονης τεχνοκρατικής ελίτ.

Γι’ αυτό το λόγο θεωρούμε επιτακτικό να ανασύρουμε, αναστοχαστούμε, αναδιατυπώσουμε και αξιοποιήσουμε όλες εκείνες τις ιδέες, που νομίζουμε ότι μπορούν να συνδράμουν στην έξοδο από τη μαγεία του κυρίαρχου τεχνολογικού μεσσιανισμού, θεμελιώνοντας σε άλλες βάσεις την ποιότητα του κοινωνικού δεσμού. Εννοείται, ασφαλώς, ότι αυτό δεν αρκεί για να υπάρξει πράγματι διέξοδος! Όπως επίσης, πρέπει να εννοείται ότι διέξοδος δεν μπορεί να υπάρξει με την επιστράτευση πυροτεχνημάτων και με τις ευκολίες στις οποίες έχει εθιστεί ο σύγχρονος λάτρης των αυτοματισμών και των ταχύρρυθμων ικανοποιήσεων. Σε κάθε περίπτωση πάντως, αυτά για τα οποία μιλούμε και προσπαθούμε μέσ’ από αυτό το ιστολόγιο, μπορούν να βοηθήσουν σημαντικά στη λογική στερέωση των αντιρρήσεων και της δυσφορίας μας έναντι του κυρίαρχου πολιτισμού, και συνάμα στην πύκνωση του αμυδρού φωτός που βλέπουμε να αχνοφέγγει μες από τις ρωγμές του. Κι αυτό, ίσως δεν είναι τόσο λίγο όσο φαίνεται με μια πρόχειρη ματιά.

Μια από τις ιδέες στις οποίες ελπίζουμε λοιπόν, παραμένει για εμάς η ιδέα του παιχνιδιού: το παιχνίδι όχι σαν μέσο εκτόνωσης των πιέσεων κατά το λεγόμενο «ελεύθερο χρόνο», αλλά ως η δραστηριότητα εκείνη που θεμελιώνει τον πολιτισμό. 

 

Σε αυτό τον αγώνα, ο Γουίνικοτ, που παρουσιάζουμε εδώ, είναι από τους πιο πολύτιμους συμμάχους μας! - Σημ. HS.

 

*

«Η σημασία του παιχνιδιού πήρε καινούργια χροιά από τότε που άρχισα να εξετάζω το θέμα των μεταβατικών φαινομένων, ανιχνεύοντάς τα σε όλες τις λεπτές εξελίξεις τους, από την πρώιμη χρήση ενός μεταβατικού αντικειμένου ή τεχνικής έως τα έσχατα στάδια της ικανότητας του ανθρώπινου πλάσματος για πολιτισμική εμπειρία. (...)

Το παιχνίδι είναι εκείνο που είναι καθολικό και που ανήκει στην υγεία. Είναι φοβερά συναρπαστικό και διεγερτικό, όχι (ας το κατανοήσουμε!) κυρίως επειδή συμμετέχουν σε αυτό τα ένστικτα. Το ιδιαίτερο στοιχείο του παιχνιδιού είναι πάντοτε η αβεβαιότητα, που έχει να κάνει με την αλληλενέργεια της ατομικής-υποκειμενικής ψυχικής πραγματικότητας και της εμπειρίας της αντίληψης και του ελέγχου πραγματικών αντικειμένων (της υπάρχουσας ή κοινής πραγματικότητας). Αυτή είναι η αβεβαιότητα της ίδιας της μαγείας, της μαγείας που εμφανίζεται στην οικειότητα μιας σχέσης η οποία διαπιστώνεται πως είναι αξιόπιστη. (…)

Για να συλλάβουμε την ιδέα του παίζειν, είναι χρήσιμο να σκεφτούμε την απασχόληση που χαρακτηρίζει το παίξιμο ενός μικρού παιδιού. Το περιεχόμενο δεν ενδιαφέρει. Αυτό που ενδιαφέρει, είναι η κατάσταση της σχεδόν απόσυρσης, που συγγενεύει με τη συγκέντρωση των μεγαλύτερων παιδιών και των ενηλίκων. Το παιδί που παίζει κατέχει ένα χώρο, τον οποίο δεν μπορεί εύκολα να εγκαταλείψει, ούτε και μπορεί εύκολα να δεχτεί εισβολές σε αυτόν. Αυτή η περιοχή του παιχνιδιού δεν είναι εσωτερική ψυχική πραγματικότητα, αλλά ούτε και εξωτερικός κόσμος. (…)

Εδώ είναι χτισμένο το σύνολο της βιωματικής ύπαρξης του ανθρώπου: δεν είμαστε πλέον ούτε εσωστρεφείς, ούτε εξωστρεφείς. Βιώνουμε τη ζωή στην περιοχή των μεταβατικών φαινομένων, στη συναρπαστική πρόσμιξη υποκειμενικότητας και αντικειμενικής παρατήρησης, και στην ενδιάμεση περιοχή ανάμεσα στην εσωτερική πραγματικότητα του ατόμου και την κοινή πραγματικότητα του κόσμου, που για το άτομο είναι εξωτερική. (…)

Το σπουδαίο στοιχείο του παιχνιδιού είναι ότι στο παίξιμο, και ίσως μόνο σε αυτό, το παιδί ή ο ενήλικος είναι ελεύθερος να είναι δημιουργικός και να χρησιμοποιεί όλη του την προσωπικότητα∙ και το άτομο ανακαλύπτει τον εαυτό του, μόνον όταν είναι δημιουργικό. Άμεσα συνδεδεμένο με αυτό, είναι και το γεγονός ότι μόνο στο παίξιμο είναι δυνατή η επικοινωνία. (…)

Αυτό σημαίνει ότι έχουμε ακόμα να εξετάσουμε το ερώτημα, τι είναι η ζωή. Οι ψυχωσικοί ασθενείς μας μάς πιέζουν να προσέξουμε αυτό το βασικό πρόβλημα. Βλέπουμε λοιπόν, ότι αυτό που κάνει ένα βρέφος ν’ αρχίζει να είναι, να νιώθει ότι η ζωή είναι πραγματική, να βρίσκει ότι η ζωή είναι άξια να τη ζήσει, δεν είναι η ικανοποίηση των ενστίκτων του. (…) 

Ο εαυτός πρέπει να προηγηθεί της χρήσης του εαυτού από το ένστικτο. Ο καβαλάρης πρέπει να οδηγήσει το άλογο και όχι εκείνο να τον πάει όπου θέλει. Όταν κάποιος μιλάει για έναν άνθρωπο, μιλάει γι’ αυτόν μαζί με το σύνολο των πολιτισμικών εμπειριών του. Το σύνολο σχηματίζει τη μονάδα. (…)

Ο χώρος όπου τοποθετείται η πολιτισμική εμπειρία βρίσκεται στο δυνητικό διάστημα ανάμεσα στο άτομο και το περιβάλλον (αρχικά, το αντικείμενο). Το ίδιο μπορεί να ειπωθεί για το παίξιμο. Η πολιτισμική εμπειρία αρχίσει με τη δημιουργική ζωή, η οποία πρωτοεκδηλώνεται στο παιχνίδι.  (…)

Έχουμε χρησιμοποιήσεις τις έννοιες εσωτερικό και εξωτερικό, και χρειαζόμαστε μια τρίτη. Πού είμαστε όταν κάνουμε ό,τι πραγματικά κάνουμε όταν απολαμβάνουμε; Μπορεί να μας βοηθήσει θετικά εδώ η εξέταση της πιθανής ύπαρξης τόπου ζωής, που δεν περιγράφεται ακριβώς ούτε από τον όρο ‘εσωτερικό’, ούτε από τον όρο ‘εξωτερικό’; (…)

Κοιτάζοντας πρώτα την εξωτερική πραγματικότητα και την επαφή του ατόμου με αυτήν από την άποψη της σχέσης του με αντικείμενα και της χρήσης αντικειμένων, βλέπουμε πως η εξωτερική πραγματικότητα είναι καθεαυτή σταθερή. Επιπλέον, ο ενστικτικός εφοδιασμός, που παρέχει το στήριγμα για τη σχέση με αντικείμενα και τη χρήση τους, είναι και αυτός σταθερός για το άτομο, αν και ποικίλλει ανάλογα με τη φάση, την ηλικία και την ελευθερία του να χρησιμοποιεί τις ενστικτικές ορμές. Εδώ είμαστε πολύ λίγο ελεύθεροι. (…)

Αν πάλι κοιτάξουμε την εσωτερική ψυχική πραγματικότητα κάθε ατόμου στο μέτρο που έχει αποκτηθεί ένας βαθμός ωριμότητας, ο οποίος συνεπάγεται την εδραίωση ενός ενιαίου εαυτού, βλέπουμε και πάλι μια σταθερότητα, που ανάγεται στην κληρονομιά, την οργάνωση της προσωπικότητας, τους περιβαλλοντικούς παράγοντες που έχουν ενδοβληθεί και στους προσωπικούς παράγοντες που έχουν προβληθεί.

Σε αντίθεση με αυτές, θεωρώ ότι η περιοχή που είναι διαθέσιμη για χειρισμό από την άποψη ενός τρίτου τόπου/τρόπου ζωής −όπου υπάρχει πολιτισμική εμπειρία ή δημιουργικό παίξιμο−, είναι η εξαιρετικά μεταβλητή περιοχή μεταξύ των ατόμων∙ κι αυτό επειδή αυτή η τρίτη περιοχή είναι προϊόν της εμπειρίας του ατόμου στο περιβάλλον που του έχει παρασχεθεί. Εδώ, υπάρχει ένα είδος μεταβλητότητας, η οποία είναι ποιοτικά διαφορετική από τις μεταβλητότητες που ανάγονται στο φαινόμενο της εσωτερικής ψυχικής πραγματικότητας και της εξωτερικής ή κοινής πραγματικότητας. 

Η έκταση αυτής της τρίτης περιοχής μπορεί να είναι ελάχιστη ή μέγιστη, ανάλογα με το άθροισμα των πραγματικών εμπειριών, καθώς το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό αυτού του τόπου, στον οποίον έχουν θέση το παιχνίδι και η πολιτισμική εμπειρία, είναι το ότι στηρίζει την ύπαρξή του σε εμπειρίες ζωής και όχι σε κληρονομημένες τάσεις.»

Donald Winnicott, Playing and Reality (1971)

στα ελληνικά, Το παιδί, το παιχνίδι και η πραγματικότητα

(εκδ. Καστανιώτης, 1979)