Η οικονομία ως καταλύτης κοινωνικών και πολιτικών εξελίξεων στην νοτιοανατολική μεσόγειο

Η οικονομία ως καταλύτης κοινωνικών και πολιτικών εξελίξεων στην νοτιοανατολική μεσόγειο*

 

Με μια πρώτη ματιά από έναν έμπειρο και κριτικά σκεπτόμενο αναλυτή, στο παρόν άρθρο θα μπορούσε να ασκηθεί έντονη κριτική, από τον τίτλο κιόλας. Ο λόγος, έγκειται σε δυο σημεία. Το πρώτο είναι η θεμελιώδης αντίφαση που προκύπτει από τον φαινομενικό διαχωρισμό οικονομίας από πολιτική, ενώ το δεύτερο είναι η υπεργενίκευση μιας πολύ ιδιαίτερης περιοχής, όπως η νοτιοανατολική μεσόγειος, σε ένα κοινό πλαίσιο ανάλυσης. Συνεπώς, ένα ερώτημα που πρέπει να απαντηθεί είναι, ποιός είναι ο σκοπός και ο στόχος του άρθρου. Σκοπός του παρόντος άρθρου λοιπόν είναι η εξέταση των κοινωνικών και πολιτικών μεταβολών που έχουν διαδραματιστεί τα τελευταία χρόνια στην περιοχή της νοτιοανατολικής μεσογείου, ενώ στόχος είναι η αναζήτηση των αιτιών που έχουν οδηγήσει σε αυτές τις μεταβολές. Ως εκ τούτου, ο τίτλος a priory φανερώνει την οντολογική αντίληψη του συγγραφέα, καταδεικνύοντας ως καταλύτη των εξελίξεων την οικονομία.

Σε αυτό το πλαίσιο, ένα βασικό πρόβλημα που υφίσταται είναι ο χρονικός προσδιορισμός της ανάλυσης, μιας και στην εν λόγω γεωγραφική περιοχή παρουσιάζονται μια σειρά από, συχνές και συνεχής, πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις. Για αυτό το λόγο, η έμφαση θα δοθεί στα σημαντικότερα γεγονότα τα οποία έχουν διαδραματιστεί, σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο, και έχουν επηρεάσει σημαντικά τα κοινωνικά και πολιτικά δεδομένα των λαών της περιοχής. Με βάση αυτό τον συλλογισμό, το σημαντικότερο γεγονός το οποίο έχει επισυμβεί το  τελευταίο χρονικό διάστημα και έχει έμμεσα ή/και άμεσα επιφέρει μεταβολές στην ευρύτερη νοτιοανατολική μεσόγειο είναι η παγκόσμια οικονομική κρίση. Ασφαλώς, αρκετοί μελετητές θα μπορούσαν και πάλι να ασκήσουν έντονη κριτική σε αυτή την προσέγγιση, αντιπαραθέτοντας μια σειρά από εξίσου σημαντικά γεγονότα, όπως οι αραβικές εξεγέρσεις αλλά και η ανακάλυψη νέων κοιτασμάτων υδρογονανθράκων στην περιοχή. Ωστόσο, η κλιμάκωση των γεωπολιτικών, γεωστρατηγικών, και γεωοικονομικών μεταβολών, οι συνεχιζόμενες ενδοκρατικές ή/και διακρατικές αντιπαραθέσεις και  συγκρούσεις, δεν πρέπει να εξετάζονται, ξεκομμένα, από το διεθνές αλλά και το περιφερειακό πλαίσιο εντός του οποίου συντελούνται . Με άλλα λόγια, βασικό αξίωμα του άρθρου είναι ότι, οι διάφορες μεταβολές που παρατηρούνται στην ευρύτερη περιοχή της ν/α μεσογείου, οφείλονται στην παγκόσμια οικονομική κρίση και τις στρατηγικές αντιμετώπισής της από τους διάφορους περιφερειακούς δρώντες που έχουν συμφέροντα, ή που αποβλέπουν  σε κέρδη στην περιοχή.     

Αυτές οι στρατηγικές επιλογές των διαφόρων περιφερειακών και διεθνών δρώντων πρωτευόντως αλλά και των τοπικών ομάδων συμφερόντων δευτερευόντως, έχουν μεταξύ πολλών άλλων επιφέρει, την σταθεροποίηση της αστάθειας, την ραγδαία μείωση του βιοτικού επιπέδου, αλλά και τον κατατεμαχισμό των πολιτικών δικαιωμάτων των λαών της περιοχής.

 

Η οικονομία ως καταλύτης

 

Με τον όρο οικονομία μπορούμε δυνητικά να προσδιορίσουμε μια σειρά, μεταβλητών και αμετάβλητων, καταστάσεων και γεγονότων, τα οποία άμεσα ή/και έμμεσα σχετίζονται με την ενδοσυστημική μίκρο και μακροοικονομική λειτουργία, και εξελίσσονται κατά βάση με αντικειμενικούς όρους.  Με άλλα λόγια, η οικονομία είναι το πεδίο που, μελετά και εξηγά, τις υλικές σχέσεις και αντιθέσεις σε πολιτικό και κοινωνικό επίπεδο, σε τοπικό, περιφερειακό και διεθνές πλαίσιο. Στην διεθνή πολιτική, ο ρόλος της οικονομίας μπορεί να προσεγγισθεί με δύο διαφορετικούς τρόπους. Ο πρώτος είναι η οικονομία ως παράγοντας που καθορίζει τις σχέσεις μεταξύ κρατών, καθώς και η οικονομία ως παράγοντας που καθορίζει τις σχέσεις μεταξύ των κοινωνικών τάξεων εντός του κάθε κράτους. Ο δεύτερος τρόπος είναι η οικονομία ως μέσο για άσκηση πολιτικής, και η οικονομία ως εργαλείο για τον καθορισμό πολιτικής. Στην περίπτωση της ΝΑ Μεσογείου, τόσο ο πρώτος τρόπος όσο και ο δεύτερος συνυπάρχουν και λειτουργούν σε κοινή πορεία. Δηλαδή, οι εξελίξεις και αναπροσαρμογές που παρατηρούνται στην στρατηγική και τακτική εφαρμογή στόχων και επιδιώξεων για έναν δρώντα, έχουν ως πεδίο δράσης τόσο τις εσωτερικές δομές όσο και το εξωτερικό (διεθνές και περιφερειακό) περιβάλλον ενός άλλου δρώντα (ή/και περισσοτέρων).        

Κατά συνέπεια, οι πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις σε μια σειρά από κράτη της ΝΑ Μεσογείου, έχουν άμεση συσχέτιση με τις οικονομικές εξελίξεις που συντελούνται στην ευρύτερη περιοχή.

 

Παγκόσμια οικονομική κρίση και ΝΑ Μεσόγειος

 

Το ξέσπασμα της Παγκόσμιας Οικονομικής Κρίσης το 2007 στο χρηματοπιστωτικό σύστημα των ΗΠΑ, συνοδεύτηκε με την ραγδαία και άμεση διεθνοποίηση της κρίσης, τόσο σε όλους σχεδόν τους κλάδους της οικονομικής βιομηχανίας όσο και γεωγραφικά σε άλλες περιοχές του πλανήτη. Στην περιοχή της ΝΑ Μεσογείου, ανεξαρτήτως του βαθμού της έντασης και της μορφής, οι επιπτώσεις της κρίσης, άρχισαν να γίνονται  αισθητές σε όλα τα κράτη τις περιοχής από τα τέλη του 2008 και έπειτα. Από εκείνη την στιγμή, οι διάφορες κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές αντιφάσεις, που προϋπήρχαν στα κράτη, άρχισαν να εντείνονται.

Παράλληλα, σε συνδυασμό με την κρίση, η ανακάλυψη νέων κοιτασμάτων υποθαλάσσιων πηγών ενέργειας, οι ανταγωνισμοί στην περιοχή άρχισαν να οξύνονται, επανακαθορίζοντας σε νέα βάση τον συσχετισμό ισχύος στην περιοχή. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, στις 18 Δεκεμβρίου του 2010, έμελε να αρχίσει από την Τυνησία, μια νέα εποχή ανακατατάξεων στην περιοχή. Οι αραβικές εξεγέρσεις ή για άλλους αραβική άνοιξη, είναι πλέον γεγονός.  Έτσι, τα τρία αυτά στοιχεία, δηλαδή, παγκόσμια οικονομική κρίση, υδρογονάνθρακες και αραβικές εξεγέρσεις, αποτελούν χρονικά, γεωγραφικά και γεωπολιτικά, αλληλένδετους παράγοντες, η εξέταση των οποίων οφείλει να γίνεται σε ένα κοινό πλαίσιο, έτσι ώστε να κατανοηθούν οι εξελίξεις που προκύπτουν και στα τρία μέτωπα[1].

 

Οικονομική κρίση και Αραβικές Εξεγέρσεις

 

Η αραβικές εξεγέρσεις αποτελούν ένα από τα πλέον πολυσυζητημένα ζητήματα της τελευταίας τριετίας. Πολλοί μελετητές έχουν χαρακτηρίσει το φαινόμενο αυτό ως άνοιξη (παραπέμποντας στην λεγόμενη Άνοιξη της Πράγας του 1968), ενώ άλλοι ως αραβικό χειμώνα, μιας και η μέσοφεουδαρχική μορφή της εξουσίας συνεχίζεται. Σε όλες ωστόσο τις αναλύσεις γίνεται, λιγότερο ή περισσότερο, λόγος για τον κοινωνικό αυτοματισμό που λειτούργησε στις βάσεις των καταπιεσμένων αραβικών κοινωνιών. Όντος, στο σύνολο τους οι λαοί των αραβικών χωρών αποτελούν μια ομάδα καταπιεσμένων πληθυσμών με εντονότατες κοινωνικές και οικονομικές αντιφάσεις.

 Η παγκόσμια οικονομική κρίση σε συνδυασμό με μια σειρά από άλλα γεγονότα αλλά και κυρίως άλλα ζητούμενα επέφεραν της περεταίρω όξυνση αυτής της καταπίεσης, με αποτέλεσμα την έκρηξη των εξεγέρσεων. Δηλαδή, το ξέσπασμα του τυνησιακού λαού, δεν είχε ούτε θρησκευτικά, ούτε πρόσκαιρα αντικυβερνητικά κίνητρα και αίτια. Η έκρηξη προήλθε κυρίως από την ραγδαία υποχώρηση του ήδη χαμηλού βιοτικού του επιπέδου. Αν και οι αφορμές και τα αιτήματα παρουσίαζαν διαφοροποιήσεις, τα αίτια των εξεγέρσεων σε όλα τα κράτη της περιοχής, ήταν πανομοιότυπα[2]. Επομένως το ερώτημα που εγείρεται είναι γιατί σε αυτή την χρονική στιγμή. Η απάντηση βρίσκεται στο ευρύτερο γεωπολιτικό, γεωστρατηγικό και γεωοικονομικό πεδίο[3]. Δηλαδή, η όξυνση των ανταγωνισμών που επέφερε η οικονομική κρίση, ανάγκασε τους κυριότερους διεθνής και περιφερειακούς παίκτες που δρουν παραδοσιακά στην περιοχή, να προβούν σε κινήσεις (οι να ευνοήσουν κινήσεις), ώστε διασφαλίσουν τα συμφέροντα τους (είτε σε νέους, ανερχόμενους δρώντες, να εξασφαλίσουν μερίδιο). Δηλαδή, όλα όσα συντελούνται (κατά κύριο λόγο) στα κράτη της βορείου Αφρικής, συνδέονται άμεσα και με τις ενεργειακές διεργασίες στην ευρύτερη περιοχή της ΝΑ Μεσογείου. Συνεπώς, οι αποκαλύψεις για νέες σημαντικές πηγές ενεργειακού πλούτου την υποθαλάσσια περιοχή της ΝΑ Μεσογείου, οδήγησαν στην περεταίρω κλιμάκωση των εξελίξεων με την άμεση ή/και την έμμεση συμμετοχή ή/και εμπλοκή τρίτων (όπως πχ Γαλλία, ΕΕ, Τουρκία, ΗΠΑ, Ρωσία κτλ), στα υπό εξέλιξη μέτωπα[4][5].

 

Οικονομική κρίση και δανειακές συμβάσεις σε Ελλάδα και Κύπρο

 

Η αντιμετώπιση της οικονομικής κρίσης και των συνεπειών της σε Ελλάδα και Κύπρο, μπορούν να συνεισφέρουν καταλυτικά στο βασικό επιχείρημα του άρθρου, περί καθορισμού των πολιτικών και κοινωνικών εξελίξεων στην περιοχή, οι οποίες οφείλονται στην οικονομία. Τόσο στην περίπτωση της Ελλάδας όσο και στην περίπτωση της Κύπρου, τα σκληρά και συνεχιζόμενα μετρά λιτότητας, δεν είναι άσχετα με τα γεωπολιτικά παιχνίδια της περιοχής. Τουναντίον, οι βαθιές και συνεχόμενες οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές αλλαγές που συντελούνται στα δύο κράτη, είναι συνυφασμένες με τις γεωστρατηγικές εξελίξεις στην περιοχή. Παρά τις όποιες διαφορές μεταξύ των δύο περιπτώσεων, είναι ξεκάθαρο ότι μέσω της οικονομικής οδού τα δύο κράτη έχουν απολέσει σε μεγάλο βαθμό την δυνατότητα για χάραξη, αυτόνομων οικονομικών, πολιτικών, και στρατηγικών επιλογών, ακυρώνοντας επί της ουσίας, εθνική τους κυριαρχία[6].

Ασφαλώς, κόντρα σε αυτή την προσέγγιση υπάρχουν και άλλες απόψεις οι οποίες υποστηρίζουν ότι, τα γεωπολιτικά παιχνίδια δεν συνδέονται με τα διαρθρωτικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι οικονομίες των δύο, ενώ η εξέλιξη των προβλημάτων που αφορούν τα δύο κράτη, εξαρτάτε από τους χειρισμούς των κρατών αυτών καθ αυτών. Ωστόσο, οι πολιτικές σκληρής λιτότητας και τα διάφορα μέτρα που κινούνται σε αυτή την κατεύθυνση, εφαρμόζονται σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ ανεξαρτήτως εάν είναι μέλη ή όχι της ευρωζώνης, και εάν έχουν ή όχι μνημόνια και δανειακές συμβάσεις. Άλλωστε, στην περίπτωση της Κύπρου, το πρόβλημα που έχει δημιουργηθεί δεν προέρχεται από το δημόσιο της χρέος, το οποίο είναι κάτω από τον μέσο όρο της ευρωζώνης, αλλά από το τραπεζικό της σύστημα[7]. Μάλιστα, η ομολογουμένως πρωτοφανής επίθεση το χρηματοπιστωτικό σύστημα της Κύπρου, δεν μπορεί να αιτιολογηθεί ούτε με όρους οικονομικής εξυγίανσης, τόσο λόγο του μεγέθους της οικονομίας όσο και λόγο του γεγονότος ότι το χρηματοπιστωτικό σύστημα της Κύπρου ήταν ακόμη και αναλογικά, πολύ μικρότερο από το αντίστοιχο άλλων κρατών μελών όπως της Γερμανίας, του Βελγίου, του Λουξεμβούργου κτλ[8]. Χαρακτηριστική είναι και η πρόσφατη δήλωση του κ. Daniel Cohn-Bendit προέδρου της πολιτικής ομάδας Verts/ALE σε τοποθέτηση του στην ολομέλεια του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου ότι, η λύση στο πρόβλημα της κυπριακής οικονομίας βρίσκεται στην επίλυση του κυπριακού, με στρατηγικό επενδυτή την Τουρκία, ενώ συμπλήρωσε ότι και η Ελλάδα θα πρέπει να αναζητήσει διεξόδους σε ισχυρούς γείτονες της, εννοώντας της Τουρκία[9].

 

Συμπεράσματα

 

Συνοψίζοντας τα πιο πάνω γίνεται αντιληπτό το γεγονός ότι, οι εξελίξεις που έλαβαν χώρα την τελευταία τετραετία στην ευρύτερη περιοχή της ΝΑ Μεσογείου και της Βορείου Αφρικής, δεν είναι ούτε τυχαίες ούτε χρήζουν μονοδιάστατου περιεχομένου προσέγγισης. Η γενικευμένη οικονομική, πολιτική και κοινωνική αστάθεια που παρατηρείτε στην περιοχή είναι άμεσα συνδεδεμένη με το ευρύτερο γεωπολιτικό, γεωστρατηγικό και γεωοικονομικό παιχνίδι το οποίο έχει οξυνθεί λόγο της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης. Σε αυτό το πλαίσιο, οι πολιτικές και κοινωνικές μεταβολές τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό επίπεδο των κρατών της περιοχής έχουν αλλάξει δραματικά προς το χειρότερο.

Στην περίπτωση των αραβικών κρατών, σε όλες ανεξαρτήτως τις περιπτώσεις, τα βαθύτερα αίτια των εξεγέρσεων, από την πλευρά των λαών, ήταν το ολοένα και χαμηλότερο βιοτικό επίπεδο διαβίωσης. Αυτό το γεγονός, σε συνδυασμό με άλλους καθοριστικής αξίας εξωτερικούς παράγοντες όπως τα νέα ενεργειακά κοιτάσματα στην ΝΑ Μεσόγειο, αλλά και την αναζήτηση νέων πεδίων κερδοφορίας από διεθνής και περιφερειακές δυνάμεις που δρουν, ή φιλοδοξούν να αποκομίσουν οφέλη στην περιοχή, έδωσαν την επιπλέον ώθηση στην κλιμάκωση αλλά και την κατάληξη των εξεγέρσεων. Στην περίπτωση της Ελλάδας και της Κύπρου, αν και τα δεδομένα είναι διαφορετικά ως έναν βαθμό, η οικονομία χρησιμοποιήθηκε ως μέσω για την επιβολή των πολιτικών και στρατηγικών επιλογών ισχυρών περιφερειακών δρώντων, με σκοπό την γεωοικονομική τους ισχυροποίηση, καταρρακώνοντας και σε αυτές τις περιπτώσεις, ένα σύνολο κοινωνικών κατακτήσεων και πολιτικών δικαιωμάτων για τους λαούς.

---

[1] Patrick Nopens, (Φεβρουάριος 2013), "Geopolitical Shifts in the Eastern Mediterranean", Security Policy Brief, No. 43, available at http://www.egmontinstitute.be/papers/13/sec-gov/SPB43.pdf

[2] Martin Beck and Simone Hüser, "Political Change in the Middle East:

An Attempt to Analyse the “Arab Spring”", GIGA Research Unit: Institute of Middle East Studies, No. 203, August 2012. availble at

http://www.giga-hamburg.de/dl/download.php?d=/content/publikationen/pdf/wp203_beck-hueser.pdf

[3] Hamze Abbas Jamoul, "The Arab Spring: The Root Causes? " at Almanar,

 http://www.almanar.com.lb/english/adetails.php?eid=45439&cid=31&fromval=1

[4] Mohammad Sayed Rassas, 04/10/2012, "How the Arab Spring Altered the Region and the World", at Almonitor,

http://www.al-monitor.com/pulse/politics/2012/10/geopolitical-changes-caused-by-the-arab-spring.html#ixzz2TvXOOzEn

[5]Kemal Kirisci, 16/05/2013, "Erdogan's Obama Agenda", at The national Interest, http://nationalinterest.org/commentary/erdogans-obama-agenda-8475

[6] Mats Persson, 24/03/2013

,"Cyprus: an island pawn in a game of geopolitical chess", at The Telegraph, http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/cyprus/9949860/Cyprus-an-island-pawn-in-a-game-of-geopolitical-chess.html

[7] Peter Apps and Henning Gloystein, 20/05/2013, "Insight: Desperate for bailout, Cyprus plays risky geopolitical game", at Reuters, http://www.reuters.com/article/2013/03/20/us-eurozone-cyprus-geopolitics-insight-idUSBRE92J11N20130320

[8] Νίκος Μπογιόπουλος, 21/03/2013, Ριζοσπάστης,

http://www.rizospastis.gr/columnPage.do?publDate=21/3/2013&columnId=1821

[9] Daniel Cohn-Bendit, 17/04/2013, on the "Current situation in Cyprus (debate)", http://www.europarl.europa.eu/ep-live/en/plenary/video?intervention=1366187963378

* Η πιο πάνω ομιλία έγινε στα πλαίσια του Mare Nostrum IV τον Περασμένο Μάιο του 2013, στην Ρόδο.

 Για το προτότυπο πατήστε: http://kemmep.gr/images/Author_PDF/Mare_Nostrum_IV/%CE%97_%CE%BF%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CE%BD%CE%BF%CE%BC%CE%B9%CE%B1_%CF%89%CF%82_%CE%BA%CE%B1%CF%84%CE%B1%CE%BB%CF%85%CF%84.pdf

Για το ΚΕΜΜΕΠ πατήστε: http://kemmep.gr

Για το Τμήμα Μεσογειακών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αιγαίου, πατήστε: http://www.rhodes.aegean.gr/tms/

Όταν η Πολιτική συναντά την Οικονομία: Οικονομική κρίση, Φυσικό Αέριο, Κυπριακό (ΜΕΡΟΣ Α)

Πέντε επιλογές για την αντιμετώπιση της κρίσης...

Αντί προλόγου

Τον τελευταίο καιρό, έχουν ακουστεί πολλά για την στάση που θα πρέπει η Κυπριακή Δημοκρατία (ΚΔ), να κρατήσει απέναντι σε τρόικα και μνημόνιο. Στο φως της δημοσιότητας έχουν ξεπροβάλει διάφορες , διαφορετικές, αλλά και εικονικά/επίπλαστα  διαφοροποιημένες  προσεγγίσεις.  Δημοσιονομική εξυγίανση, ανάπτυξη, λιτότητα, σπάταλο κράτος, υψηλόμισθοι, παράνομοι εργάτες, κτλ, είναι μερικές μόνο από τις πιο πολυχρησιμοποιημένες έννοιες που πολιτικοί, δημοσιογράφοι, μέχρι  και ιερείς χρησιμοποιούνε επί καθημερινής βάσεως στις αναλύσεις τους.  Μεγάλη δε εντύπωση έκανε (σε αρκετούς) και η πρόσφατη δήλωση του Αρχιεπισκόπου για πιθανή έξοδο από την ευρωζώνη σε περίπτωση που τα μέτρα της τρόικα δεν είναι "ανεκτά". Ποία λοιπόν είναι τα πιθανά σενάρια, και ποιές οι εναλλακτικές? Τι συνεπάγεται έξοδος από την ευρωζώνη? Επιστροφή στην λίρα? Είναι πραγματικό το ερώτημα λιτότητα ή ανάπτυξη, ή αποτελεί μια τεχνίτη επικοινωνιακή ρητορική? Το πρόβλημα είναι όντος το χρέος?

Σενάρια και επιλογές

Σενάριο 1: Παραμονή σε ΕΕ και ευρωζώνη, εφαρμογή όλων των μέτρων (που ήρθαν και θα έρθουν).

Με βάση τα μέχρι στιγμής δεδομένα, αυτή η επιλογή αποτελεί την πλέον πιθανή. Η ΚΔ έχει, εδώ και αρκετούς μήνες, αποφασίσει ότι η κρίση πρέπει να αντιμετωπιστεί εντός του πλαισίου της ΕΕ, δηλαδή, μέσω της ίδιας πολιτική που έχει εφαρμοστεί σε κράτη μέλη όπως η Ελλάδα, η Πορτογαλία, η Ιρλανδία κτλ. Πολύ επιγραμματικά αυτή η επιλογή μεταφράζεται σε μείωση του κόστους της εργατικής δύναμης και σε οικονομική φαλαινοποίηση (υπερσυσσώρευση κεφαλαίου) τμημάτων της κοινωνίας. Δηλαδή, (μεταξύ πολλών άλλων), αυτό που γίνεται είναι,  εισαγωγή επενδυτικής δραστηριότητας σε νέα πεδία κερδοφορίας, μειώσεις μισθών, αύξηση φορολογίας σε προϊόντα πλατιάς λαϊκής κατανάλωσης, κτλ. Συνεπώς, η παραμονή σε ΕΕ και ευρωζώνη, σημαίνει καταβαράθρωση κάθε κεκτημένου από τους εργαζομένους, τεράστια επίπεδα ανεργίας, χαμηλούς μισθούς, υποαπασχόληση, ιδιωτικοποιημένη (που σημαίνει όχι δωρεάν), παιδεία, υγεία, πρόνοια, όξυνση συντηρητικοποίησης και ούτω καθεξής.

Σενάριο 2: Έξοδος από την ευρωζώνη με μονομερή απόφαση της ΕΕ

Αυτή η περίπτωση προς το παρόν αν μοιάζει να είναι απομακρυσμένη δεν μπορεί επ' ουδενί να προαποκλειστεί. Το μικρό εύρος της κυπριακής οικονομίας σε συνδυασμό με τον σχετικά ελεγχόμενο χαρακτήρα των μικροοικονομικών προβληματικών δεν δημιουργούν σοβαρές επιπτώσεις στην πορεία του ευρώ, ή/και στην ευρύτερη χρηματοπιστωτική λειτουργία της ένωσης. Ωστόσο, η όξυνση των περιφερειακών και τοπικών ανταγωνισμών (γεωπολιτικά και γεωοικονομικά) διαφόρων κρατών μελών (κυρίως Γερμανίας, Γαλλίας και Αγγλίας), αλλά και τρίτων δρώντων (όπως η Ρωσία, η Τουρκία και το Ισραήλ), θα μπορούσαν να προκαλέσουν μεσοπρόθεσμα μια τέτοια εξέλιξη. Προάγγελος αυτού του σεναρίου θα μπορούσε να θεωρηθεί τόσο η συζήτηση για το ξέπλυμα χρήματος όσο και η (πολυμερής) προσπάθεια εμπλοκής της Ρωσίας με την δανειοδότηση της ΚΔ. Σε τέτοια περίπτωση, αν και δεν μπορούμε να προβλέψουμε με απόλυτα ορθολογικούς όρους το αποτέλεσμα, η ΚΔ θα βρεθεί αντιμέτωπη με πολύ μεγάλα διλήμματα.

Σενάριο 3: Έξοδος από την ευρωζώνη με μονομερή απόφαση της ΚΔ

Αυτή η προοπτική αποτελεί το πιο "πολυσυζητημένο" σενάριο των τελευταίων εβδομάδων. Τα εισαγωγικά ("...") στην λέξη πολυσυζητημένο, προκύπτει από το γεγονός ότι, παρόλο που αρκετοί (επώνυμα και μη), εισηγούνται ή/και αφήνουν ανοικτό αυτό το σενάριο, ΚΑΝΕΙΣ δεν έχει εξηγήσει  πως μια τέτοια εξέλιξη μεταφράζεται. Έξοδος από την ζώνη του ευρώ δεν είναι απλώς επιστροφή σε λίρα. Αυτό θα ήταν μια εύκολη, γρήγορη και άμεση λύση, εάν το πρόβλημα ήταν απλώς το όνομα του νομίσματος. Καλώς ή κακώς το πρόβλημα δεν είναι αυτό. Κατά συνέπεια, όσοι καλούν (επί της ουσίας) σε αλλαγή του νομίσματος, είτε αδυνατούν να κατανοήσουν βασικότατες πτυχές του προβλήματος, είτε συνειδητά κάνουν αυτή την επιλογή για άλλους (ιδιοτελής) λόγους. Έξοδος από την ζώνη του ευρώ με παραμονή στην ΕΕ δεν αποτελεί διέξοδο από το πρόβλημα, τουναντίον πιθανότατα θα μπορούσε να οδηγήσει και σε περεταίρω όξυνση. Οι ίδιες (κεντρικές) πολιτικές αποφασίσεις που οδήγησαν στην κρίση θα συνεχίζουν να εφαρμόζονται είτε με λίρα, είτε με ευρώ, είτε με οποιοδήποτε άλλο νόμισμα.

Σενάριο 4: Έξοδος από την ευρωζώνη μετά από συμφωνία μεταξύ ΕΕ και ΚΔ 

Αυτό το ενδεχόμενο προσομοιάζει σε μεγάλο βαθμό με το δεύτερο σενάριο. Η ίδια η ιστορική εξέλιξη της πολιτική και οικονομική δραστηριότητας αποδεικνύει ότι όταν ο ισχυρός έχει την δυνατότητα να ισχυροποιηθεί ακόμη περισσότερο δεν θα διστάσει μπροστά σε τίποτα. Στην παρούσα συγκυρία μεταξύ ΚΔ και ΕΕ, ΕΕ είναι ο ισχυρός και η ΚΔ αποτελεί ένα εξάρτημα το οποίο, αν κριθεί ως "ευνοϊκό", με συνοπτικές διαδικασίες μπορεί να αφαιρεθεί από την μηχανή. Επιπλέον, όταν αναφερόμαστε σε ΕΕ δεν μπορούμε να τετραγωνίζουμε τον κύκλο. Η ΕΕ δεν είναι ούτε ένας θεωρητικός σχηματισμός, ούτε κάτι το οποίο μεταβάλλεται με υποκειμενικούς όρους. Είναι μια πολιτική ένωση, που αντανακλά, προασπίζεται, και υπηρετεί τα οικονομική συμφέροντα αυτών οι οποίοι κατέχουν τα μέσα παραγωγής (κυρίως )τοπικά, περιφερειακά, αλλά και διεθνώς (σε μικρότερο βαθμό) .

Σενάριο 5: Έξοδος από την ΕΕ και δημιουργία μιας έμμεσης (ειδικής) σχέσης μεταξύ ΕΕ

και ΚΔ

Μια μετεξέλιξη της σχέση μεταξύ ΚΔ και ΕΕ θα μπορούσε μεσοπρόθεσμα να αποτελέσει ιδανική επιλογή για κάποια κράτη μέλη της ΕΕ, θα μπορούσε να λειτουργήσει ευεργετικά για ένα κομμάτι της σημερινής αστικής τάξης της ΚΔ, και υπό προϋποθέσεις θα μπορούσε να βοηθήσει στην περαιτέρω "εξομάλυνση" των ελληνοτουρκικών (γεωοικονομικών) σχέσεων. Η έννοια της ειδικής σχέσης έχει ξαναπαρουσιαστεί τόσο στον διάλογο ΕΕ - Τουρκίας, όσο και στην περίπτωση της αντιμετώπισης του ελληνικού χρέους. Ωστόσο, αν και στο παρόν στάδιο μια τέτοιου είδους εξέλιξη δεν φαίνεται να έχει πολλές πιθανότητες, η σύνδεση στοιχείων όπως η οικονομική κρίση (τόσο τοπικά στην Κύπρο, όσο και περιφερειακά σε ολόκληρη την ΕΕ), το άλυτο Κυπριακό, και η γενικευμένη αστάθεια στην ευρύτερη νοτιοανατολική μεσόγειο, δεν αφήνει περιθώρια για να αποκλειστεί κανένα σενάριο όσο ακραίο και αν φαίνεται. Το ακραίο σε αυτή την περίπτωση, δεν είναι ούτε η εμπλοκή πολλών περιφερειακών δρώντων, αλλά ούτε και τυχόν νομικής φύσης δυσκολίες. Το ακραίο έγκειται στο γεγονός ότι, με τα μέχρι στιγμής δεδομένα το ευρωπαϊκό κεφάλαιο (είτε γερμανικό είτε Αγγλικό, ούτε Γαλλικό και ούτω καθεξής), ευνοείτε (κυρίως λόγο γεωπολιτικής αξίας της Κύπρου, αλλά και λόγο του φυσικού πλούτου) από την παραμονή της ΚΔ τόσο στην ΕΕ όσο και στην ευρωζώνη.  

Σενάριο 6: Μονομερής απόφαση της ΚΔ για έξοδο από ΕΕ και ευρωζώνη

Η τελευταία ( και όχι απαραιτήτως έσχατη) είναι η επιλογή, για άμεση έξοδο τόσο από ΕΕ όσο και από την ευρωζώνη, μονομερώς από την ΚΔ. Όσο απομακρυσμένη και αν είναι αυτή η περίπτωση, δεν παύει να υφίσταται η αναγκαιότητα για να την εξετάσουμε. Σε αυτή την περίπτωση, υπάρχουν και θετικά και αρνητικά. Πολύ επιγραμματικά, μερικά από τα θετικά είναι: Η δυνατότητα χάραξης πολιτική στην βάση των τοπικών αναγκών και όχι η ευλαβική υποταγή στις ταγές της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, ο επανακαθορισμός προτεραιοτήτων, ζητουμένων, και λύσεων σε μια σειρά από ζητήματα που άπτονται οικονομικών, πολιτικών και κοινωνικών πτυχών, κτλ. Από την άλλη, μεταξύ των αρνητικών θα μπορούσε να ειπωθεί η (όποια) απόλυα πολιτικής ισχύς, που προκύπτει από την παρουσία της ΚΔ στην ΕΕ. Συνεπώς, ο προβληματισμός, η διεξοδική ανάλυση, η επεξεργασία για τις δυνατότητες υλοποίησης αυτής της πρότασης (η οποία φαντάζει ως η λιγότερο πιθανή και παράλληλα η πλέον ακραία), είναι πιο αναγκαία από ποτέ.

Συμπεράσματα

1. Η έξοδος από το ευρώ και η επιστροφή στη λίρα ή/και σε κάτι άλλο, δεν διαφοροποιεί την κατάσταση. Το πρόβλημα δεν είναι το όνομα του νομίσματος.

2. Λιτότητα και ανάπτυξη συνυπάρχουν. Λιτότητα υπάρχει και συναντάτε κυρίως στον μέσο, μικρομεσαίο, και χαμηλά αμειβόμενο εργαζόμενο, τον άνεργο, στον φοιτητή, στις γυναίκες, τα παιδιά και τους συνταξιούχους. Αυτή η  εκτεταμένη φτωχοποίηση είναι αποτέλεσμα όχι της κρίση γενικά, αλλά της βίαιης προλεταριοποίησης αυτών που παράγουν τον πλούτο. Από την άλλη, η ανάπτυξη, είναι ένα ζητούμενο που αφορά τους λίγους (λίγοι είναι αυτοί που κατέχουν τα μέσα παραγωγής). Όταν γίνεται αναφορά στην λεγόμενη ανάπτυξη, εννοούν, δύο κυρίως πράγματα. Την αναζήτηση νέων πεδίων κερδοφορίας (για να μπορέσει το συσσωρευμένο κεφάλαιο να παράξει νέο ικανοποιητικό ποσοστό κέρδους), και την δραστική μείωση του κόστους της εργατική δύναμης.

3. Η κρίση στην Κύπρο δεν είναι ανεξάρτητη από την κρίση στην Ευρώπη αλλά και διεθνώς, (τουλάχιστον)συνδέεται άμεσα. Αν αποδεχτούμε αυτό το αναντίλεκτο αξίωμα, τότε, πρέπει να αποδεχτούμε ότι και η φύση της κρίσης δεν μπορεί να είναι διαφορετική. Η κρίση δεν είναι ούτε του νεοφιλελευθερισμού ούτε της σοσιαλδημοκρατίας. Είναι η βαθύτερη κρίση που παρουσιάστηκε ποτέ στο καπιταλιστικό σύστημα, και πιο συγκεκριμένα στο στάδιο του μονοπωλιακού καπιταλισμού. Η κρίση που περνάει το σύστημα δεν είναι κρίση χρέους, αλλά κρίση υπερσυσσώρευσης κεφαλαίου. Πιο απλά, το χρέος δεν δημιούργησε την κρίση. Το χρέος αν και έχει αναπτυχθεί ραγδαία κατά την διάρκεια της κρίσης, προϋπήρξε, συνεπώς δεν αποτελεί αιτία αλλά αποτέλεσμα.

4. Η ΕΕ δεν είναι κάτι το αόριστο το οποίο μεταβάλλεται από πρόσκαιρες πολιτικές θέσεις κανενός. Είναι η εμπνευσμένη, συνειδητή, και καλοδουλεμένη πολιτική έκφραση των "λίγων", άρα σκοπό ύπαρξης έχει την εξυπηρέτηση των συμφερόντων τους και μόνον. Αυτή είναι η φύση της ΕΕ και δεν μπορεί να μεταβληθεί.

5. Η έξοδος από ένα πολιτικό υβρίδιο όπως είναι η ΕΕ, για να αποκτήσει θετικό πρόσημο για αυτούς που πλήττονται από την παρουσία της ΚΔ σε αυτήν, θα πρέπει να συνοδευτεί απαραιτήτως και από άλλα τρία στοιχεία. Την κοινωνικοποίηση των βασικών συγκετροποιημένων μέσων παραγωγής (δηλαδή, Λιμάνια, Αεροδρόμια, Ξενοδοχειακές Μονάδες, Φυσικός Πλούτος, Τράπεζες κτλ.), τον επιστημονικά, κεντρικά σχεδιασμό της οικονομίας στην βάση των λαϊκών αναγκών, και την οργάνωση/έλεγχο των πιο πάνω πολιτικών από τα "κάτω".

 Ανδρέας Θεμιστοκλέους