ΤΟ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟ ΙΕΡΟΣΟΛΥΜΩΝ ΚΑΙ Ο ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΣΜΟΣ

(ΑΠΟ ΤΑ ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΤΟΥ ΔΙΟΡΘΟΔΟΞΟΥ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΥ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ ΣΤΙΣ 20-24 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2004 ΣΤΗΝ ΑΙΘΟΥΣΑ ΤΕΛΕΤΩΝ ΤΟΥ Α.Π.Θ.)

Αρχιμανδρίτης Δημήτριος Βασιλειάδης
Γραμματεύς της Αγίας και  Ιεράς Συνόδου του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων

ΤΟ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟ ΙΕΡΟΣΟΛΥΜΩΝ ΚΑΙ Η ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΗ ΚΙΝΗΣΗ

       Πολύ λίγος ο χρόνος, ο οποίος διατίθεται δια την ανάπτυξη ενός τόσο μεγάλου και σημαντικού θέματος, το οποίο απασχολεί στο σύνο λό τους όλες τις Ορθόδοξες Εκκλησίες, χωρίς βεβαίως να υπάρχη μία κοινή πορεία από πλευράς της Ορθοδοξίας και τούτο, διότι κάθε μία ξεχωριστά Αυτοκέφαλη Ορθόδοξη Εκκλησία γεύεται με διαφό ρους τρόπους τα αποτελέσματα της Οικουμενικής Κινήσεως, ανάλογα με τον βαθμό των ενδιαφερόντων των ετεροδόξων στις γεωγραφικές περιοχές του πλανήτη μας, στις οποίες εκτείνεται η δικαιοδοσία τους.
       Δια τούτο θα περιορισθώ αναγκαστικά μόνο στη γενική θεώρηση του θέματος, όπως το προσλαμβάνει το μαρτυρικό Πατριαρχείο των Ιεροσολύμων, και θα παραθέσω μόνον ενδεικτικά γεγονότα, χαρα κτηριστικά της όλης καταστάσεως, περί του «Ελληνορθόδοξου Πα τριαρχείου των Ιεροσολύμων και της Οικουμενικής Κινήσεως».
       Πρώτα από όλα πιστεύω ότι πρέπει να αντιδιαστείλουμε τον όρο «Οικουμενικός» και «Οικουμενικότητα» από αυτά τα οποία δυστυχώς συμβαίνουν και με την πάροδο του χρόνου κορυφώνονται. Η Ορθόδο ξη Εκκλησία, ως η μόνη Εκκλησία η οποία τηρεί στους κόλπους της ανόθευτη την πίστη στον «εν Τριάδι Ένα Θεό», ακολουθεί πιστά και την εντολή του Θείου Ιδρυτού της να μαθητεύση πάντα τα Έθνη, χαρακτηριστικό της Οικουμενικότητος της Εκκλησίας. Ιδιότητα η οποία δεν μπορεί να της αφαιρεθή από κανένα. Η Ορθόδοξη Εκκλη σία, η οποία άλλωστε είναι και η μόνη αλάνθαστη Χριστιανική Εκκλησία, έχει ως βασικό συστατικό της την καθολικότητα, όπως ομολογούμε στο Σύμβολο της Πίστεως, δηλαδή την Οικουμενικότητα. Δεν μπορεί όμως και ούτε επιτρέπεται να συγχέεται αυτή η έννοια της Οικουμενικότητος με την προσπάθεια επιβολής του συγκρητιστικού Οικουμενι σμού, ο οποίος εκτός των άλλων προσβάλλει και καταπατεί κυριαρχικά δικαιώματα του ανθρώπου, όπως αυτό της ελευθερίας της συνειδήσεως.
       Το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων, ως Αυτόνομη και Αυτοκέφαλη Εκκλησία, δραστηριοποιείται στην περιοχή των Αγίων Τόπων, την ευρύτερη Μέση Ανατολή, έως του Περσικού Κόλπου και των Αραβι κών Εμιράτων. Το από την Αγία Ελένη Ιδρυθέν Τάγμα των Σπουδαί ων, εξέλιξη του οποίου υπάρχει ως σήμερα η Αγιοταφιτική Αδελφότη τα, έχει επωμισθή την προστασία, την συντήρηση και την διακονία των Παναγίων Προσκυνημάτων, των τόπων δηλαδή, οι οποίοι σχετίζον ται με την επί γης παρουσία και ζωή του Ιδρυτού της Πίστεώς μας, Κυρίου Ιησού Χριστού.
       Αυτή η ιδιαιτερότητα το ξεχωρίζει από τις υπόλοιπες Εκκλησίες. Διότι αποστολή του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων είναι όχι μόνο η ποι μαντική μέριμνα και φροντίδα του λογικού ποιμνίου, μέσω της θρησκευ τικής, κοινωνικής, μορφωτικής και φιλανθρωπικής δραστηριότητος, αλλά και η διατήρηση της μοναδικής αυτής κληρονομίας και παρακαταθήκης, της διακονίας των Παναγίων Προσκυνημάτων, τα οποία ι δρύθηκαν αλλά και διατηρήθηκαν δια μέσου των αιώνων από το ευσε βές Γένος των Ρωμαίων. Στα Ιεροσόλυμα και στην Αγία Γη το μεγαλείο της Ρωμηοσύνης μπορεί να συρρικνώθηκε αλλά δεν έσβησε ποτέ.
       Το παράπονό μας όμως παραμένει, διότι η καταστροφική πολεμι κή εναντίον της Εκκλησίας Ιεροσολύμων δεν ήλθε από αλλοπίστους, αλλά από τους ετεροδόξους και μερικές φορές ακόμη και από τους ομοδόξους. Η φθονερή πολεμική των ετεροδόξων δραστηριοποιείται σε δύο σκέλη: 1) την αφαίμαξη του Πατριαρχείου από το ποίμνιό του και 2) την απόκτηση δικαιωμάτων επί των Παναγίων Προσκυνημά των, με την υιοθέτηση όλων των αθεμίτων μέσων, τα οποία βεβαίως χαρακτηρίζουν ανθρώπους, οι οποίοι αν μη τι άλλο δεν μπορούν να ονομασθούν αδελφοί. Αναφορικά με το πρώτο μέρος, το Βατικανό έπαιξε αλλά και συ νεχίζει να παίζη σκοτεινό ρόλο. Και παρακαλώ να μη θεωρηθή ο χα ρακτηρισμός ως υπερβολικός.
       Οι Λατίνοι δεν έχουν στην παράδοσή τους τον όρο «Πατριαρχείο» ή «Πατριάρχης», αλλά τον όρο «Καρδινάλιος». Όμως όταν κατέκτη σαν τα Ιεροσόλυμα, ίδρυσαν το «Πατριαρχείο των Ιεροσολύμων», με φανερούς τους σκοπούς της προκλήσεως συγχύσεως στους πιστούς και σταδιακά της επικρατήσεώς τους.
       Άρχισαν να ανεγείρουν σχολεία σε διάφορες πόλεις και χωριά και δημιούργησαν ευκτηρίους οίκους, παρά το γεγονός ότι όλοι οι κά τοικοι ήταν Ορθόδοξοι. Στην προπαγάνδα τους οι εγκατασταθέντες Φραγκισκανοί χρησιμοποίησαν αλλά και συνεχίζουν να χρησιμοποι ούν τις ειδικά εκπαιδευμένες στον τομέα αυτό Λατίνες μοναχές και, εκμεταλλευόμενοι τον διάλογο μεταξύ των Ορθοδόξων και των Ρω μαιοκαθολικών, τα διάφορα κοινά Συνέδρια και τις άτυπες και επίση μες συναντήσεις, ενέσπειραν στον απλό κόσμο το σύνθημα «κούλου ουάχατ», δηλαδή ότι «όλοι είμεθα ένα» και δεν υπάρχει καμμία διαφο ρά μεταξύ των Χριστιανικών Εκκλησιών, μιας και όλοι πιστεύουμε στον αυτό Χριστό.
       Η προσηλυτιστική αυτή δραστηριότητα εντάθηκε ακόμη περισσό τερο με την ανάπτυξη και προώθηση της Ουνίας, η οποία χρησιμοποι είται, ως φανερός πλέον «Δούρειος Ίππος», κατά της Ορθοδοξίας.
       Στα λατινικά σχολεία οι μοναχές αναγκάζουν τα Ορθόδοξα παι διά να κάνουν το σημείο του Σταύρου με τον λατινικό τρόπο και επι βάλλουν να εκκλησιάζονται στους Λατίνους με την απειλή της απο βολής ή και της διαγραφής τους από το σχολείο.
       Περιοδεύουν από σπίτι σε σπίτι και προσκαλούν τα μικρά ιδίως παιδιά να τους διδάξουν μουσική και μουσικά όργανα, θέμα πολύ δε λεαστικό δια την τρυφερή αυτή ηλικία, όταν δε πάνε τα παιδιά στις αίθουσες αυτές, τους ζητούν να σχηματίσουν πρώτα το σημείο του Σταύρου και όσα παιδιά κάνουν τον Σταυρό τους ορθόδοξα, τους κτυπούν τα χέρια και τους υποδεικνύουν, ως σωστό δήθεν, τον λατινικό τρόπο.
       Προτρέπουν τα παιδιά των Λατίνων να εκκλησιάζονται μαζί με τους φίλους τους Ορθοδόξους στην Ορθόδοξη Εκκλησία και να πηγαί νουν να μεταλαμβάνουν από τους Ορθοδόξους ιερείς, μόνον και μόνον δια να προωθήσουν στα μάτια του κόσμου την συγκρητιστική δήθεν ενότητα, αλλά και να σχολιάσουν την άρνηση των ιερέων να μεταλά βουν τους Λατίνους, κατηγορώντας παράλληλα τους Ορθοδόξους για έλλειψη αγάπης και καλλιέργειας διχόνοιας μεταξύ των ανθρώπων.
       Η ένδυση δε των Ουνιτών με την αυτή αμφίεση με τους Ορθοδό ξους και ο σφετερισμός του τελετουργικού και της Λειτουργίας, σε συνδυασμό με την προβολή της συλλειτουργίας των Ουνιτών με τους Λατίνους και τη μνημόνευση του ονόματος του Πάπα, έχει προωθήσει σε μεγάλο βαθμό το καταστροφικό έργο του προσηλυτισμού.
       Βλέποντας όλα αυτά το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων και αποσκο πώντας στην προστασία του ποιμνίου, απεφάσισε το έτος 1989 να αποσυρθή από το Παγκόσμιο Συμβούλιο των Εκκλησιών και να διακόψη κάθε μορφή διαλόγου γενικά με τους ετεροδόξους. Αυτή η από φαση έγινε σημείο τριβής σε Διορθόδοξο επίπεδο, διότι με την στά ση αυτή του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων καταδικάστηκε σε στασιμό τητα ο θεολογικός διάλογος μεταξύ της Ορθοδοξίας και των ετεροδόξων, αλλά και σε αποτυχία οι οποίες συμφωνίες υπογράφονταν από τις υπόλοιπες Ορθόδοξες Εκκλησίες, διότι δεν θα είχαν οι συμφωνίες αυτές Πανορθόδοξη ισχύ, μη υπαρχούσης της αποδοχής του τετάρ του, ως προς την τάξη, Πρεσβυγενούς Πατριαρχείου των Ιεροσολύμων.
       Χαρακτηριστικά αναφέρω την υπογραφή συμφωνίας στο Μπαλαμάντ του Λιβάνου, το έτος 1992, μεταξύ των Ορθοδόξων Εκκλησιών, πλην του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων, και τωνΜονοφυσιτών, η οποία κοινοποιήθηκε και στην Εκκλησία Ιεροσολύμων, συμφωνία την οποία κατήγγειλε το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων προς όλους τους Προκαθη μένους των κατά τόπους Αυτοκέφαλων και Αυτονόμων Ορθοδόξων Εκκλησιών, προς το Αγιώνυμον Όρος, τις Θεολογικές Σχολές της Ελλάδος και όλους τους Ορθοδόξους λαούς, και διεκήρυξε ως άκυρη, με αποτέλεσμα την δημιουργία αρνητικού κλίματος και την μη εφαρμο γή της, όσο και αν Ορθόδοξοι Προκαθήμενοι πρότειναν την υλοποίηση των συμφωνηθέντων και την παράλληλη καταδίκη σε απομόνωση της αντιδρώσης Εκκλησίας Ιεροσολύμων.
       Το μέτρο όμως αυτό του 1989 δυστυχώς προκάλεσε μεγάλη ζη μιά στο Πατριαρχείο μας, διότι μη έχοντας εκπρόσωπο στα διάφορα Διαχριστιανικά Συνέδρια ή και συναντήσεις, οι πολλοί και ποικίλοι εχθροί του Πατριαρχείου διέδιδαν πλείστα όσα ψεύδη κατ' αυτού, διότι δεν υπήρχε αντίλογος, με αποτέλεσμα να σχηματισθή σε διεθνές επίπεδο κλίμα καχυποψίας και προσπαθείας περιθωριοποιήσεως του Πατριαρχείου, με απώτερο σκοπό την βλάβη αυτού και αμφισβήτηση της ικανότητος της διακονίας και προστασίας των Παναγίων Προσκυ νημάτων.
       Έτσι, η Αγία και Ιερά Σύνοδος του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων απεφάσισε πρόσφατα να συμμετέχη στις διάφορες Παγχριστιανικές Συνεδριάσεις και συναντήσεις δι' εκπροσώπου, δια να υπερασπίζεται το Πατριαρχείο και να αντιλέγη στα διάφορα υποβολιμαία κατ' αυτού ψεύδη.
       Όσον άφορα στο δεύτερο μέρος, το οποίο σχετίζεται με τα Πανά για Προσκυνήματα, χωρίς καμμία υπερβολή, δια να δοθή μόνον στίγμα της όλης καταστάσεως θα έπρεπε να έχουμε στη διάθεσή μας ημέρες ή και μήνες. Θα προσπαθήσω όμως να σκιαγραφήσω μία καθαρή εικό να, δια την όσο το δυνατό καλύτερη και πληρέστερη ενημέρωση υμών, των αγαπητών συνέδρων.
       Αρχικά ο Πάπας Ρώμης Ουρβανός ο Β', έχοντας ως λάβαρο προπα γάνδας το ψεύδος, υποκινεί την πρώτη Σταυροφορία, όχι δια να ελευ θερώση, αλλά να κατακτήση και εκμεταλλευθή τα Πανάγια Προσ κυνήματα και γενικά τους Αγίους Τόπους, εμπνεόμενος από την άμετρη φιλοδοξία του να υποτάξη την Ορθόδοξη Ανατολή, διακηρύσσοντας προς τους μέλλοντας να συμμετάσχουν Σταυροφόρους, ότι θα λάβουν πλήρη άφεση αμαρτιών δι' όλα τους τα εγκλήματα.
       Οι Σταυροφόροι, καταπατώντας κάθε συμφωνία με τον Αυτοκρά τορα Αλέξιο, καταλαμβάνουν τα Ιεροσόλυμα, προβαίνουν στην καθ' όλα δι' αυτούς «Χριστιανική» πράξη της σφαγής 60.000 εμπολέμων αλλά και αμάχων και ιδρύουν το Λατινικό Πατριαρχείο στα Ιεροσόλυμα. Όταν ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Συμεών πηγαίνει στον Ναό της Αναστάσεως να τελέση την Θεία Λειτουργία, οι Λατίνοι δεν του επιτρέπουν την πρόσβαση, με αποτέλεσμα ο κύριος κάτοχος όλων των Ιερών Προσκυνημάτων να αναγκασθή να εγκαταλείψη την Ιερου σαλήμ, να πάη στην Βηθλεέμ και από εκεί στην Κύπρο, όπου και εκοιμήθη το 1106.
       Από τότε αρχίζουν τα μεγάλα δεινά δια το Ελληνορθόδοξο Πα τριαρχείο Ιεροσολύμων και τους Πατριάρχες, διότι έπρεπε να αντιμετω πιστούν οι διεκδικήσεις των Λατίνων κυρίως, αλλά και των Αρμενίων και των άλλων Μονοφυσιτών, της αποκτήσεως, δηλαδή, και κατοχυρώ σεως δικαιωμάτων τους στον Πανίερο Ναό της Αναστάσεως, αλλά και στη Βασιλική της Γεννήσεως στην Βηθλεέμ.
       Μετά την άλωση της Κωνσταντινουπόλεως και την πτώση της Ρωμηοσύνης, οι ετερόδοξοι διαθέτουν πληθώρα χρυσού, δια να εξαγο ράσουν δικαιώματα από τους Τούρκους κατακτητές. Οι Λατίνοι στην προσπάθειά τους αυτή ενισχύονται από την Δύση και ιδίως από την Κυβέρνηση και τους πρέσβεις της Γαλλίας.
       Το Πατριαρχείο μη έχοντας υποστήριξη από πουθενά, παρά μό νο από το υπόδουλο Γένος, με την συνδρομή του Πατριαρχείου Κων σταντινουπόλεως, συνεχίζει τον τιτάνιο αγώνα της διατηρήσεως και διασφαλίσεως των απαραγράπτων δικαιωμάτων του ευσεβούς Γένους των Ρωμηών επί των Παναγίων Προσκυνημάτων της αμωμήτου ημών Πίστεως.
       Οι αγώνες αυτοί συνεχίζονται έως σήμερα. Ο σκοπός παραμένει ο ίδιος, αλλάζει μόνο η μέθοδος. Ίσως θα περίμενε κανείς, η αναπτυ ξιακή πρόοδος του συγχρόνου πολιτισμού να επηρεάση γενικά τις ζω ές των ανθρώπων και να αμβλύνη τα διαχωριστικά όρια, καλλιεργώντας πνεύμα συγκλίσεως και ενότητος. Το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων προσβλέπει στον άνθρωπο, σέβεται το δικαίωμα της ελευθερίας της γνώμης και της πίστεως, συνεργάζεται σε κοινωνικούς τομείς με κάθε καλοπρο αίρετο άνθρωπο, επιδιώκοντας την βελτίωση του βιωτικού επιπέδου του ανθρώπου και κατ' επέκταση των λαών.
       Αλλά οι επιδιώξεις, ιδίως των Λατίνων, στο νευραλγικό τομέα του προσκυνηματικού καθεστώτος, μας προσγειώνει σε μία διαφορε τική πραγματικότητα, τον χαρακτηρισμό της οποίας δεν θα ήθελα να τον κάνω εγώ, αλλά τον αφήνω στην κρίση του καθενός, από τα εξής γεγονότα.
       Είναι γνωστά σε όλους από τα Μέσα Μαζικής Ενημερώσεως τα περιστατικά, τα οποία έλαβαν χώρα στη Βασιλική της Γεννήσεως στη Βηθλεέμ. Η ενημέρωση όμως ήταν επιλεκτική και κανείς δεν τόλ μησε να αναφερθή δημόσια και στα παράπλευρα γεγονότα, τα οποία πιστεύω ότι η παρούσα Σύναξη πρέπει να γνωρίζη.
       Στην περιοχή της Αγίας Γης η κατάσταση είναι έκρυθμη, εξ αιτίας της διαμάχης μεταξύ των Ισραηλινών και των Παλαιστινίων. Σε μία σύγκρουση πριν από δύο χρόνια περίπου μία ομάδα ενόπλων Πα λαιστινίων μπήκε σε λατινικό ίδρυμα, δια να αποφύγη την κατά μέτωπον σύγκρουση και ίσως την σύλληψη. Οι Φραγκισκανοί τους είπαν πως ό,τι και να γίνη στο μέρος εκείνο, κανείς από την Διεθνή Κοινό τητα δεν θα έδινε σημασία, αν όμως κατελάμβαναν τον Ναό της Γεν νήσεως, τότε θα αποσπούσαν το ενδιαφέρον όλου του κόσμου.
       Σημειωτέον ότι η Βασιλική της Γεννήσεως ανήκει στο Ελληνορθό δοξο Πατριαρχείο Ιεροσολύμων και οι Λατίνοι έχουν δίπλα στο Ναό το Μοναστήρι της Αγίας Αικατερίνης, το οποίο επικοινωνεί με το εσωτερικό του Ναού με μία μικρή πόρτα στο τέλος του βορείου τοί χου. Δια την προστασία του Ναού είχε κλείσει η κεντρική πόρτα και οι προσβάσεις προς τον Ναό, πλην της πόρτας των Λατίνων, η οποία σφραγίζει από την δική τους πλευρά.
       Πράγματι λοιπόν οι ένοπλοι ήλθαν στον Ναό, τους άνοιξε κάποιος μοναχός Φραγκισκανός, τους προσκάλεσε στο Μοναστήρι τους και από εκεί άνοιξαν την ενδιάμεση πόρτα και τους εισήγαγαν στο εσω τερικό του Ναού και έκλεισαν πίσω τους την πόρτα, την οποία σφρά γισαν με ενισχυτικά ξύλα, δια να εξασφαλίσουν το Μοναστήρι τους.
       Η ελπίδα των Φραγκισκανών ήταν ότι θα εφορμούσαν οι Ισραη λινοί δια να συλλάβουν τους ενόπλους και αυτοί θα ανετίναζαν τον Ναό της Γεννήσεως με τα εκρηκτικά, με τα οποία τον είχαν παγι δεύσει. Ο «Χριστιανικός» σχεδιασμός τους όμως απέτυχε, χάρη στην σοφή και έγκαιρη διαχείριση του θέματος από το Πατριαρχείο και την επιτυχία της αποσπάσεως της υποσχέσεως από τον Ισραηλινό στρατό, ότι θα κάνη υπομονή και δεν θα εισβάλη στον Ναό.
       Ο αποτροπιασμός γίνεται ακόμη μεγαλύτερος από τις λεπτομέ ρειες του σχεδιασμού αυτού, οι οποίες δεν μπορούν να αναφερθούν στο πλαίσιο του διατιθεμένου χρόνου.
       Το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων όμως αντιπαλαίει καθημερινώς και με τις ανιστόρητες και εντελώς αβάσιμες διεκδικήσεις και α) των Αρμενίων, οι οποίοι μεταξύ των άλλων θέλουν να αποκτήσουν δι καίωμα συμμετοχής στην τελετή του Αγίου Φωτός, η οποία είναι απο κλειστικά και μόνο τελετή του Ελληνορθοδόξου Πατριαρχείου Ιε ροσολύμων, β) των Συριανών, οι οποίοι καταπατώντας το καθεστώς προσπαθούν να αυξήσουν τις επίσημες λιτανείες τους στον Ναό της Αναστάσεως, και γ) των Κοπτών, οι οποίοι επιδιώκουν να επεκτεί νουν τις αξιώσεις τους, έστω και μερικά εκατοστά, στη Ροτόντα του Κουβουκλίου του Παναγίου Τάφου.
      

Με την επιγραμματική εισήγηση αυτή προσπάθησα να δώσω αν τιπροσωπευτική εικόνα της δράσεως της Οικουμενικής Κινήσεως μέ σα στους κόλπους της Εκκλησίας Ιεροσολύμων.
       Κατακλείοντας θα ήθελα να διαβεβαιώσω όλους σας, διερμηνεύον τας τα αισθήματα πάντων των μελών της Αγιοταφιτικής Αδελφότητος,  ότι το Ελληνορθό δοξο Πατριαρχείο των Ιεροσολύμων με υψηλό αίσθημα αυτοθυσίας θα συνεχίση μέσα στις όποιες αντίξοες συνθήκες τον υπεράνθρωπο αγώνα του και δεν θα επιτρέψη ποτέ και σε κανένα να του αφαιρέ ση έστω και σπιθαμή από τα απαράγραπτα προνόμια και δικαιώ ματα στα Πανάγια Προσκυνήματα, των οποίων είναι ο Ιδρυτής και ο Κτήτωρ, και θα κρατά ανοικτές τις πύλες τους δι' όλους τους προσ κυνητές, τους οποίους με πολλή αγάπη θα φιλοξενή στα κανονικά όρια της δικαιοδοσίας του, τα οποία καθώρισε η Εκκλησία με τις αποφάσεις των Αγίων και Οικουμενικών Συνόδων.

ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΣΜΟΣ
Γένεση - Προσδοκίες - Διαψεύσεις
ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΔΙΟΡΘΟΔΟΞΟΥ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΥ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ
ΑΙΘΟΥΣΑ ΤΕΛΕΤΩΝ Α.Π.Θ. 20-24 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2004
Εκδόσεις ΘΕΟΔΡΟΜΙΑ
ΠΗΓΗ: http://www.impantokratoros.gr/1F5E8889.el.aspx

ΕΛΛΗΝΟΡΘΟΔΟΞΟ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟ ΙΕΡΟΣΟΛΥΜΩΝ. ΑΓΙΑ ΠΟΛΗ ΙΕΡΟΥΣΑΛΗΜ.ΑΓΙΟΙ ΤΟΠΟΙ. ΟΔΗΓΟΣ ΠΡΟΣΚΥΝΗΤΟΥ.

ΕΛΛΗΝΟΡΘΟΔΟΞΟ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟ ΙΕΡΟΣΟΛΥΜΩΝ. ΑΓΙΑ ΠΟΛΗ ΙΕΡΟΥΣΑΛΗΜ.ΑΓΙΟΙ ΤΟΠΟΙ. ΟΔΗΓΟΣ ΠΡΟΣΚΥΝΗΤΟΥ. 

Συνοπτική Ἱστορία τοῦ Πατριαρχείου τῶν Ιεροσολύμων 

Ἐκ τοῦ ἐπισήμου ἰστοχώρου τοῦ Πατριαρχείου Ἱεροσολύμων

       Ἡ Ἱστορία τοῦ Ἑλληνορθοδόξου Πατριαρχείου Ἱεροσολύμων, ἤ ἄλλως τοῦ «Ρωμαϊκοῦ Πατριαρχείου» (Deir Rum), εἶναι ἱστορία ἁγιότητος, μαρτυρίου καί διαρκῶν ἀγώνων ὑπέρ τῆς Ἐκκλησίας τοῦ Χριστοῦ καί τοῦ χριστεπωνύμου αὐτῆς ποιμνίου.

Α'. Η Ἵδρυσις τῆς Ἐκκλησίας Ἱεροσολύμων ἀνάγεται εἰς αὐτήν τήν ἡμέραν τῆς Πεντηκοστῆς καί τῆς καθόδου τοῦ Ἁγίου Πνεύματος ἐπί τήν Ἱερουσαλήμ, ἀπό τῆς ὁποίας οἱ Ἅγιοι Ἀπόστολοι, δι' ἐντολῆς τοῦ Ἀναστάντος Κυρίου ἠμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, διέσπειραν τό κήρυγμα τοῦ Εὐαγγελίου εἰς ἅπασαν τήν οἰκουμένην. Πρῶτος Ἐπίσκοπος τῆς Ἐκκλησίας Ἱεροσολύμων ἀνεδείχθη ὁ ἱερομάρτυς Ἀπόστολος Ἅγιος Ἰάκωβος ὁ Ἀδελφόθεος (†62 μ.Χ.).

 Μετά τούς πρώτους κατά τῶν Χριστιανῶν διωγμούς ὑπό τοῦ ραββινικοῦ Ἰουδαϊσμοῦ καί τήν καταστροφήν τῶν Ἱεροσολύμων ὑπό τῶν Ρωμαίων τοῦ στρατηγοῦ Τίτου (70 μ.Χ.), ἕδρα τῆς Ἐκκλησίας τῶν Ἱεροσολύμων ἀνεδείχθη ἡ πόλις Πέλλα, ἐπί τῆς ἀνατολικῆς πλευρᾶς τοῦ ποταμοῦ Ἰορδάνου: Τότε καί ἡ Ἐκκλησία τῆς Ἁγίας Γῆς προσέλαβε πλείστους Ἕλληνας, τούς ἀπογόνους τῶν κατακτήσεων τοῦ Μεγάλου Ἀλεξάνδρου, καί καθώς ὁ ἀριθμός τῶν Ἰουδαίων Χριστιανῶν ἐμειοῦτο, ἡ Ἐκκλησία αὕτη καθίστατο ὁλονέν περισσότερον ἑλληνική, ἐξηπλώθη δέ εἰς ἅπασαν τήν Παλαιστίνην. Μέρος αὐτῆς ἐπέστρεψε καί κατώκησεν εἰς Ἱεροσόλυμα. 

 Τά τελευταῖα μέλη τῆς ἐν Πέλλῃ ἑλληνικῆς Ἐκκλησίας ἐπέστρεψαν καί ἐγκατεστάθησαν μετά τήν ἐπανάστασιν τοῦ Βάρκοχβα (135μ.Χ.) εἰς Ἱερουσαλήμ, ἡ ὁποία τότε μετετράπη εἰς ἀπηγορευμένην διά τούς Ἰουδαίους ρωμαϊκήν ἀποικίαν, τήν Αἰλίαν Καπιτωλίναν, τά δέ ἱερά Προσκυνήματα εὑρίσκοντο κεχωσμένα ὑπό τήν γῆν, καί εἰδωλολατρικοί ναοί εἶχον κτισθῆ ἐπ' αὐτῶν.

 Τήν ἐποχήν αὐτήν πρωτεύουσαν θέσιν εἰς τήν ὀργάνωσιν τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἁγίας Γῆς εἶχεν ἡ πόλις Καισάρεια, ὡς Μητρόπολις εἰς τήν ὁποίαν ὑπήγετο ἡ Ἐπισκοπή Αἰλίας, δηλ. Ἱεροσολύμων. Οἱ Χριστιανοί τῆς Ἁγίας Γῆς ὑπέστησαν σκλη ρούς διωγμούς ὑπό τῶν Ρωμαίων Αὐτοκρατόρων Ἀδριανοῦ, Δεκίου, Διοκλητιανοῦ καί Μαξιμίνου, κατά τούς ὁποίους ἀνεδείχθησαν πολλοί Μάρτυρες.

Β'. Περίοδον ἀκμῆς ἐγνώρισαν τά Ἱεροσόλυμα ἀπό τῆς ἐπικρατήσεως τοῦ Ἁγίου Βασιλέως καί Ἰσαποστόλου Κωνσταντίνου τοῦ Μεγάλου (324 μ.Χ.), ἕως καί τῶν ἀρχῶν τοῦ 7ου αἰ. Τῇ βοηθείᾳ τοῦ Ἁγίου Κωνσταντίνου ἡ Βασιλομήτωρ Ἁγία Ἑλένη, εὑροῦσα τόν Τίμιον Σταυρόν καί τό κενόν Μνῆμα τῆς τοῦ Χριστοῦ Ἀναστάσεως, ἀνέδειξε καί ἐκόσμησε καί ἅπαντα τά λοιπά Πάνσεπτα Προσκυνήματα τῆς ἐπί γῆς οἰκονομίας τοῦ Θεοῦ Λόγου, τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ, οἰκοδομήσασα περί τούς εἰκοσιπέντε πανευμόρφους ἱερούς Ναούς, ἐπί τοῦ Παναγίου Τάφου, τοῦ Φρικτοῦ Γολγοθά, τῆς Εὑρέσεως τοῦ Τιμίου Σταυροῦ, τοῦ Θεοδέγμονος Σπηλαίου τῆς Γεννήσεως, τοῦ τόπου τῆς τοῦ Κυρίου Ἀναλήψεως κ.ἅ. Ἁγίων Τόπων (326-335 μ.Χ.). Οἱ Ἐπίσκοποι Ἱεροσολύμων διεδραμάτισαν σπουδαῖον πρόσωπον εἰς τήν καταπολέμησιν τῶν αἱρέσεων, ὡς λ.χ. ὁ Ἅγιος Κύριλλος ὁ «Κατηχητής» κατά τῆς αἱρέσεως τοῦ Ἀρειανισμοῦ. Ὁ Μοναχισμός ἀνεπτύσσετο συνεχῶς, ἔλαβε δέ περισσότερον ὠργανωμένην μορφήν ὑπό τά λαυρεωτικά συστήματα τῶν Ἁγίων Ἰλαρίωνος καί Χαρίτωνος εἰς τάς ἀρχάς τοῦ 4ου αἰ., τό ἔτος 407 μ.Χ.       

Σταδιακῶς ἡ Ἐπισκοπή τῶν Ἱεροσολύμων, τά ὁποῖα κατέστησαν παγχριστιανικόν προσκύνημα, ἀνήχθη εἰς Μητρόπολιν τῶν τριῶν Παλαιστινῶν (ἀρχάς 5ου αἰ.), ἡ δέ λατρευτική αὐτῆς τάξις, τό Τυπικόν, συνεχῶς ἀνεπτύσσετο ὑποδειγματικῶς, μέ γλώσσαν λατρείας, σχεδόν ἀποκλειστικῶς, τήν ἑλληνικήν.

Τελικῶς ἡ Δ' Οἰκουμενική ἐν Χαλκηδόνι Σύνοδος (451 μ.Χ.) ἀνύψωσε τήν Ἐκκλησίαν τῶν Ἱεροσολύμων εἰς Πατριαρχεῖον, ἕν ἐκ τῶν πέντε μεγίστων ἐκκλησιαστικῶν κέντρων τοῦ τότε κόσμου (τῆς «Πενταρχίας τῶν Πατριαρχῶν»), λόγῳ τῆς θέσεως τήν ὁποίαν εἶχεν εἰς τήν συνείδησιν τῶν Χριστιανῶν διά τήν ἐξαίρετον λατρείαν, θεολογίαν καί μοναχικήν ζωήν, διά τούς ὑπέρ τῆς Ὀρθοδοξίας ἀγώνας καί τήν μνημειώδη αὐτῆς ἐκκλησιαστικήν ἀρχιτεκτονικήν.

       Ὁ Μοναχισμός τῆς Ἱεροσολυμιτικῆς Ἐκκλησίας ἔδωκε κατά τούς 5ον καί 6ον αἰώνας εἰς τήν Ἐκκλησίαν μερικάς ἀπό τάς πλέον λαμπράς ἀσκητικάς μορφάς: τούς Ἁγίους Εὐθύμιον τόν Μέγαν, Γεράσιμον τόν Ἰορδανίτην, Σάββαν τόν Ἠγιασμένον καί Κυριακόν τόν Ἀναχωρητήν, τόν ὀργανωτήν τοῦ Κοινοβιακοῦ Μοναχισμοῦ Ἅγιον Θεοδόσιον τόν Κοινοβιάρχην καί ἄλλους πολλούς, οἱ ὁποῖοι μετέτρεψαν τάς ἀνύδρους ἐρήμους τῆς Ἰουδαίας καί Παλαιστίνης εἰς πόλεις ἀγγελικῆς διαγωγῆς. Τό Τάγμα τῶν «Σπουδαίων» τοῦ Ναοῦ τῆς Ἀναστάσεως, δηλ. ἡ πρώιμος μορφή τῆς Ἁγιοταφιτικῆς Ἀδελφότητος, ἱδρυθέν εἴτε ὑπό τοῦ Ἐπισκόπου Ἀλεξάνδρου τόν 3ο αἰ., εἴτε μετά τήν ἀνοικοδόμησιν τοῦ Ναοῦ τῆς Ἀναστάσεως, ἐγκατεστάθη τήν περίοδον αὐτήν, τέλη τοῦ 5ου μ.Χ. αἰ., ὑπό τοῦ Πατριάρχου Ἠλία Ἀ' ὁριστικῶς εἰς τόν περί τόν Πανάγιον Τάφον χῶρον. Οἱ Πατριάρχαι Ἱεροσολύμων καί οἱ προαναφερθέντες Μοναστικοί Ἠγέται, πέραν τῆς ποιμαντικῆς ἤ καί ἀσκητικῆς αὐτῶν μερίμνης, ἐπεδόθησαν ἀποτελεσματικῶς καί εἰς τήν κατεπολέμησιν τῶν αἱρέσεων τοῦ Μονοφυσιτισμοῦ καί τοῦ Ὠριγενισμοῦ. Τά Ἱεροσόλυμα καθίσταντο κέντρον τῆς χριστιανικῆς λατρείας καί τῶν ἐκκλησιαστικῶν γραμμάτων, αἱ δέ εὐεργεσίαι τοῦ Αὐτοκράτορος Ἰουστινιανοῦ, συμπληροῦσαι αὐτάς τῆς πρό ἐνός αἰῶνος δρασάσης Αὐτοκρατείρας Εὐδοκίας τῆς Ἀθηναίας, εὐεργέτιδος τῶν Ἁγίων Τόπων (εἰς τά μέσα τοῦ 5ου αἰ.), ἐνίσχυσαν τήν πρόοδον ταύτην ἔτι περισσότερον. Ὀλίγον πρίν ἡ Ἱερουσαλήμ πέση εἰς τάς χείρας τῶν Περσῶν τοῦ Χοσρόου τήν 19ην Μαΐου τοῦ 614 μ.Χ., ἡ Ἐκκλησία αὐτῆς εὐρίσκετο εἰς ἀκμήν, ὑπῆρχον δέ τέσσαρες μεγάλαι ἐκκλησιαστικαί Μητροπόλεις, Καισαρείας, Σκυθουπόλεως, Πέτρας καί Βόστρων, καί περί τάς 365 ἱεραί Μοναί.

Ἡ ὑπό τῶν Περσῶν καταστροφή, θλιβερόν ὀρόσημον εἰς τήν ἱστορίαν τῆς Σιωνίτιδος Ἐκκλησίας, κατέλιπεν εἰς τά Ἱεροσόλυμα 65 χιλιάδας νεκρῶν καί ἰσοπεπεδωμένα τά ἱερά Προσκυνήματα καί τάς Μονάς, τόν δέ Τίμιον Σταυρόν, τόν Πατριάρχην Ζαχαρίαν καί τούς προύχοντας τῶν Ἱεροσολύμων, ἐν αἰχμαλωσίᾳ εἰς τήν Περσίαν. Ὁ τοποτηρητής τοῦ Θρόνου, καί ἀργότερον Πατριάρχης Ἱεροσολύμων, ἅγιος Μόδεστος, ἐπανέφερε τά Προσκυνήματα εἰς τό πλεῖστον τῆς παλαιᾶς των αἴγλης, ὁ δέ Αὐτοκράτωρ Ἡράκλειος, μετά πολυετεῖς πολέμους, κατατροπώσας τούς Πέρσας τό 627 μ.Χ., ἀνέκτησε τόν Τίμιον Σταυρόν, τόν Ὁποῖον ἐπανέφερε θριαμβευτικῶς εἰς Ἱεροσόλυμα, ὁμού μετά τῶν αἰχμαλώτων, τό 630 μ.Χ. Ὡστόσον, ὀλίγα ἔτη ἀργότερον, ὁ Ἡράκλειος δέν ἠδυνήθη νά σταματήση τόν κατακλυσμόν τῆς ἀραβικῆς προελάσεως, καί τό ἔτος 638 μ.Χ. τά Ἱεροσόλυμα διεχωρίσθησαν ὁριστικῶς ἀπό τήν χριστιανικήν ἑλληνορωμαϊκήν Αὐτοκρατορίαν, πεσόντα εἰς τάς ἀραβικάς χείρας.

Γ'. Ἡ περίοδος τῶν μεγάλων δεινῶν διά τό Πατριαρχεῖον τῶν Ἱεροσολύμων, διήρκεσε ὑπέρ τήν χιλιετίαν, παρά τήν εὔνοιαν διά τῆς ὁποίας ὁ πορθητής τῶν Ἱεροσολύμων, Ὀμάρ ἴμπν Ἄλ-Χαττάπ, ἀντεμετώπισε τούς Χριστιανούς καί τόν Πα τριάρχην των, ἅγιον Σωφρόνιον: Ὁ Χαλίφης Ὀμάρ δι΄ εἰδικοῦ διατάγματος (ἀχτιναμέ) ἀνεγνώριζεν εἰς τόν Πατριάρχην τοῦ «βασιλικοῦ ἔθνους» (δηλ. τῶν Ρωμηῶν) τήν ἰδιότητα ἐθνάρχου καί πνευματικοῦ ἡγέτου πάντων τῶν Χριστιανῶν τῆς Παλαιστίνης, ἀκόμη καί τῶν ἑτεροδόξων, ὡς ἐπίσης καί πρεσβεῖα τιμῆς μεταξύ πάντων τῶν Χριστιανῶν ἀρχηγῶν, προσέφερε δέ εἰς αὐτόν ἐγγυήσεις εὐνοίας, ἀσφαλείας καί φορολογικῆς ἀσυδοσίας ἀπό μέρους τῶν μελλόντων Μουσουλμάνων ἡγεμόνων.

Ὅμως, οἱ διάδοχοί του, αὐθαίρετοι Ἄραβες ἡγεμόνες, ὑπῆρξαν σκληρότατοι: ἡ χριστιανική κοινότης ἤρχισε νά πλήττεται ὑπό συντόνων προσπαθειῶν ἐξισλαμισμοῦ καί ἀφελληνισμοῦ αὐτῆς.

Παρά τάς ἀντιξόους ἐξωτερικάς συνθήκας, ἡ πνευματική ζωή ἐξηκολούθει νά καλλιεργῆται ὑπό τῶν διωκομένων Χριστιανῶν, καί ἡ Ἐκκλησία Ἱεροσολύμων διεδραμάτισε σημαίνοντα ρόλον εἰς τήν κατανίκησιν τῶν αἱρέσεων τοῦ Μονοθελητισμοῦ καί τῆς Εἰκονομαχίας, ὡς καί τῆς ἐμφανισθείσης διά πρώτην τότε (808 μ.Χ.) φοράν εἰς Ἱεροσόλυμα φραγκοπαπικῆς αἱρέσεως τοῦ filioque: μεταξύ τῶν πολλῶν ἀναδειχθέντων θεολόγων, ἄξιοι μνείας εἶναι ὁ Πατριάρχης ἅγιος Σωφρόνιος (†638) καί ὁ Σαββαΐτης Ἱερομόναχος ἅγιος Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνός († ca 784), μία τῶν κορυφαίων καί ἀνεπαναλήπτων εἰς τήν ἐκκλησιαστικήν ἱστορίαν μορφῶν τῆς θεολογίας καί τῆς ὑμνογραφίας.

       Ο 9ος αἰών, ὅπως καί ὁ 8ος, ἐχαρακτηρίσθη ὑπό τῶν διωγμῶν κατά τῶν Χριστιανῶν καί τῶν λεηλασιῶν εἰς βάρος τῶν Προσκυνημάτων, τῶν Ναῶν, τῶν Μονῶν καί τῶν ἁπλῶν πιστῶν, ἐνῶ προσετέθησαν ὁ ἐμφύλιος πόλεμος μεταξύ τῶν Ἀραβικῶν μερίδων καί μέτρα καταπιέσεως, μεταξύ τῶν ὁποίων καί ἡ ἀπαγόρευσις τῶν λιτανειῶν καί τῆς διδασκαλίας τῶν ἑλληνικῶν, ὥστε διά τό ποίμνιον ἡ χρῆσις τῆς ἑλληνικῆς γλώσσης περιωρίσθη εἰς τήν λατρείαν ἐν τοῖς Ναοῖς: Ἐπίσης, ἡ ἐπανειλημμένη βεβήλωσις καί καταστροφή τοῦ Ναοῦ τῆς Ἀναστάσεως καί τῶν λοιπῶν ἱερῶν Χώρων, αἱ ἐξορίαι καί δολοφονίαι Πατριαρχῶν κ.ἅ. Ἡ ἀποκορύφωσις τῶν κακῶν συνετελέσθη ἐπί τοῦ χαλίφου Ἀλ-Χακήμ, ὁ ὁποῖος ἐξαπέλυσε (1007 μ.Χ.) διωγμόν, τόν χείριστον πάντων τῶν μέχρι τότε. Πέραν τοῦ εὐτελισμοῦ τῶν Χριστιανῶν καί τῆς δημεύσεως ἱερῶν περιουσιῶν, ὁ Ναός τῆς Ἀναστάσεως καί τά πέριξ Μοναστήρια ἠρειπώθησαν, ὡς καί τό Προσκύνημα τοῦ Ἁγίου Γεωργίου ἐν Λύδδῃ, ἐνῶ τήν κορύφωσιν τῶν διωγμῶν ἐσήμανε ἡ λεηλασία τοῦ Σκευοφυλακίου τῆς Ἀναστάσεως καί ἡ ἐπιβολή ἐξισλαμισμοῦ διά φρικτῶν μαρτυρίων. Μικρά βελ τίωσις ἐπῆλθεν ἐπί τοῦ διαδόχου του Χακήμ, Ἀλ Ζαχήρ, ὅτε καί ὁ Αὐτοκράτωρ τῆς Κωνσταντινουπόλεως Κωνσταντῖνος ὁ Μονομάχος (1042-1055) συνεισέφερε σημαντικῶς εἰς τήν ἀνοικοδόμησιν τοῦ Ναοῦ τῆς Ἀναστάσεως καί τῶν λοιπῶν ἱερῶν Τόπων, πάντως ἡ Ἐκκλησία ἐδοκιμάσθη καί πάλιν ὑπό τῆς σφοδρᾶς ἀντιπαραθέσεως τῶν Ἀράβων καί τῆς ἀνερχομένης δυνάμεως τῶν Σελτζούκων Τούρκων. Ἀλλαγήν τινά εἰς αὐτήν τήν κατάστασιν ἐπήνεγκεν ἡ ἔλευσις τῶν Σταυροφόρων ἐν ἔτει 1099.

Δ'. Οἱ σταυροφόροι ἐπέδειξαν ἔναντι τῶν ἡττηθέντων Μουσουλμάνων ἄκρως ἀντίθετον συμπεριφοράν αὐτῆς τήν ὁποίαν εἶχε δείξει ὁ Ὀμάρ Χαττάπ εἰς τούς ἡττηθέντας Ρωμηούς τῶν Ἱεροσολύμων, καί προέβησαν εἰς φρικτάς σφαγάς: Ἀλλά καί ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία ὑπέστη τά συμπαρομαρτούντα τῇ φραγκολατινικῇ παρουσίᾳ δεινά. Οἱ Πατριάρχαι Ἱεροσολύμων εὐρίσκοντο ἐν ἐξορίᾳ ἐπί 88 ἔτη εἰς Κωνσταντινούπολιν, τήν δέ θέσιν αὐτῶν εἰς Ἱεροσόλυμα ἀνεπλήρου, τῇ ἀδείᾳ τῶν σταυροφόρων, ὁ Ἡγούμενος τῆς Λαύρας τοῦ Ἁγίου Σάββα. Ἡ ἐπιβολή τῆς λατινικῆς ἐκκλησίας ἐπί τοῦ Ὀρθοδόξου κλήρου ὑπῆρξε βιαία, καί τά Πάνσεπτα Προσκυνήματα παρεχωρήθησαν εἰς τόν λατινικόν, μεταφερθέντα ἐκ τῆς Δύσεως, κλῆρον, ἐνῶ οἱ Ἁγιοταφίται διετήρησαν τό δικαίωμα νά διαχειρίζωνται τόν Ναόν τῆς Εὑρέσεως τοῦ Τιμίου Σταυροῦ καί νά λειτουργοῦν ἑλληνιστί εἰς τόν Πανάγιον Τάφον καί εἰς Βηθλεέμ, ἐπίσης διετήρησαν καί πολλάς Μονάς ἐκτός Ἱεροσολύμων, ἐντός δέ τῆς Ἁγίας Πόλεως τό παρά τήν πύλην Δαυίδ μετόχιον τῆς Λαύρας τοῦ Ἁγίου Σάββα, τό ὁποῖον ὑπῆρξε καί τό κέντρον των, καί τήν Μονήν τῆς Μεγάλης Παναγίας. Οἱ σταυροφόροι, θέλοντες νά προσεταιρισθοῦν τούς Ἀρμενίους καί Ἰακωβίτας, παρεχώρησαν εἰς αὐτούς Ναούς καί Μονάς. Σημαντικόν γεγονός τῆς περιόδου αὐτῆς ὑπῆρξεν ἡ ἀνοικοδόμησις πολλῶν Ὀρθοδόξων Προσκυνημάτων ὑπό τοῦ Ρωμηοῦ Αὐτοκράτορος Μανουήλ Κομνηνοῦ (1143 -1180), ἐνῶ καί οἱ σταυροφόροι, ἀφοῦ ἐπανέφεραν τόν Πάνσεπτον Ναόν τῆς Ἀναστάσεως εἰς σχεδόν τήν ἀρχικήν, πρό τοῦ 614 μ.Χ., μορφήν, ἑνοποίησαν καί πάλιν τούς τέσσαρας Ναούς, τούς ὑπό τοῦ ἁγίου Μοδέστου ἱδρυθέντας (Ἀναστάσεως, Γολγοθά, Ἀποκαθηλώσεως καί Εὑρέσεως), προσδώσαντες εἰς τό συγκρότημα τοῦ Ναοῦ τῆς Ἀναστάσεως τήν ἑνιαίαν μορφήν τήν ὁποίαν καί σήμερον διατηρεῖ.

Ε'. Ἡ ἧττα τῶν σταυροφόρων ὑπό τῶν Μαμελούκων τοῦ Σαλάχ εδ Δίν ἐν ἔτει 1187, ἐπί τῶν ὑψωμάτων Χαττίν πλησίον τῆς Τιβεριάδος, ἔδωκε καί πάλιν τά Ἱεροσόλυμα εἰς τάς χείρας τοῦ Ἰσλάμ, μολονότι ἡ τελική ἀπομάκρυνσις τῶν σταυροφόρων ἀπό τῆς Ἁγίας Γῆς ἦλθε μετά τήν ἧτταν αὐτῶν ἐν Πτολεμαΐδι τό 1291 μ.Χ.  Ὁ Σαλάχ εδ Δίν, τηρῶν ἐκ σεβασμοῦ τό διάταγμα τοῦ Ὀμάρ Χαττάπ, ἐπέστρεψε πάντα τά Προσκυνήματα εἰς τούς Ἕλληνας, ὅμως μερικοί ἀνώτατοι διοικητικοί αὐτοῦ ὑπάλληλοι παρεχώρησαν μερικούς προσκυνηματικούς χώρους εἰς τούς μονοφυσίτας Κόπτας καί Ἀβησσυνούς (Αἰθίοπας). Ἡ στάσις τῶν Μαμελούκων ἔναντι τοῦ Ἑλληνικοῦ, Ρωμέηκου, Πατριαρχείου ἤλλαξεν εἰς τᾶς ἀρχάς τοῦ 14ου αἰ., καί ἤρξαντο μακρόχρονοι διωγμοί κατά τῶν Χριστιανῶν, εἰς τό πλαίσιον τῶν ὁποίων καί ὁ Ναός τῆς Ἀναστάσεως, ἀργότερον, ἐπί Πατριάρχου Ἰωακείμ (1431-), παρ' ὀλίγον θά ἐγίνετο ἰσλαμικόν τέμενος. Περί τό ἔτος 1334 ἐνεφανίσθησαν εἰς Ἱεροσόλυμα καί ἐγκατεστάθησαν ἐπί τοῦ λόφου τῆς Σιών οἱ Φραγκισκανοί, ἐνῶ παραλλήλως ἐνισχύθη ἡ παρουσία τῶν Ἰακωβιτῶν καί Ἀρμενίων. Ἀντιστάθμισμα αὐτῆς ὑπῆρξεν ἡ ἔλευσις πολλῶν Γεωργιανῶν καί Σέρβων Ὀρθοδόξων Μοναχῶν, ἡ ὁποία ἐνίσχυσε τήν ἑλληνορθόδοξον ἁγιοταφιτικήν παρουσίαν, ἄν καί ὄχι πάντοτε ἄνευ περιπλοκῶν. Εἰς τούς Γεωργιανούς πάρεχωρήθη ὑπό τῶν Ἑλλήνων ἡ Μονή τοῦ Τιμίου Σταυροῦ, εἰς δέ τούς Σέρβους ἡ Ἱερά Μονή τῶν Ἀρχαγγέλων, μετόχιον τῆς Λαύρας τοῦ Ἁγίου Σάββα.

Ἡ πτῶσις τῆς Κωνσταντινουπόλεως εἰς τούς Τούρκους (1453 μ.Χ.) καί ἡ συνακόλουθος τελεία ἀπώλεια τῆς ἐπισήμου πολιτικῆς προστασίας ἐσήμανε τήν ἔναρξιν καί νέων διωγμῶν. Ὁ Πατριάρχης Ἀθανάσιος Δ΄, ταξιδεύσας εἰς τήν Πόλιν καί ἐπιτυχῶν τήν ἔκδοσιν σουλτανικοῦ διατάγματος (χάτι σερίφ) ὑπό τοῦ Μωάμεθ Β' τοῦ Πορθητοῦ (τό 1458), ἀπεσόβησε τόν κίνδυνον τῆς καταστροφῆς τῶν Προσκυνημάτων καί τῆς ἀπωλείας τῶν ἐπ' αὐτῶν δικαιωμάτων τῶν Ὀρθοδόξων, ὡς ἔπραξεν ἀργότερον καί ὁ Πατριάρχης Γρηγόριος Γ΄ (1468-1493), ἐπιτυχῶν τήν ἔκδοσιν νέου διατάγματος ὑπό τοῦ Πορθητοῦ. Οἱ Ἕλληνες κληρικοί ἐμαστίζοντο ὑπό δεινῆς πτωχείας, ἡ δέ στροφή των πρός τόν Πορθητήν ἐπεδείνωσε τᾶς σχέσεις των μετά τῶν Μαμελούκων καί, βεβαίως, μετά τῶν Λατίνων.

ΣΤ'. Η νέα περίοδος, ἡ ἀρξαμένη ἀπό τῆς ἐπικρατήσεως τῶν Ὀθωμανῶν Τούρκων εἰς τήν Ἁγίαν Γῆν (1517 μ.Χ.), εἰς ἀντικατάστασιν τῶν μέχρι τότε ἐπικρατούντων Μαμελούκων τῆς Αἰγύπτου, ὑπῆρξε μάρτυς τῶν θρυλικῶν, τῇ βοηθείᾳ τοῦ Θεοῦ, ἀγώνων τῆς Ἁγιοταφιτικῆς Ἀδελφότητος πρός διαφύλαξιν τῶν πανιέρων Προσκυνημάτων, ἐναντίον τῶν σχεδίων τῶν ἄλλων χριστιανικῶν δογμάτων. Εἶναι ἡ περίοδος διαμορφώσεως καί παγιώσεως τοῦ Προσκυνηματικοῦ Καθεστῶτος (status quo).

Ἡ περίοδος αὕτη τῆς ἱστορίας τῶν Ἱεροσολύμων χαρακτηρίζεται ἀπό τάς προσπαθείας κυρίως τῶν Λατίνων καί τῶν Ἀρμενίων, βασιζομένων τῶν μέν εἰς τήν διπλωματίαν τῶν εὐρωπαϊκῶν δυνάμεων, τῶν δέ εἰς τήν οἰκονομικήν ἤ ἄλλου εἴδους πρόσβασίν των εἰς τήν Ὑψηλήν σουλτανικήν Πύλην τῆς Κωνσταντινουπόλεως, ὅπως ἀνατρέψωσι τό εὐνοϊκόν διά τήν γηγενῆ (ἑλληνικήν) Ἐκκλησίαν τῶν Ἁγίων Τόπων καθεστώς καί ἀποκτήσωσι τά πρωτεῖα ἤ καί τήν ἀποκλειστικότητα εἰς τά πανίερα Προσκυνήματα. Ἰδού ὀλίγοι ἐκ τῶν ἀγώνων τούτων. Ἅμα τῇ ἐπικρατήσει τῶν Τούρκων εἰς Παλαιστίνην ὑπό τον διάδοχόν τοῦ Μωάμεθ Πορθητοῦ, τόν Σελήμ (1517), τά δικαιώματα τῆς Ἐκκλησίας τῶν Ἱεροσολύμων ἀναγνωρίζονται ἐκ νέου ὑπό τῆς τουρκικῆς Ἀρχῆς, ἡ φραγκισκανική παρουσία καθίσταται ἀντικείμενον δυσμενείας καί ἡ Μονή των καταστρέφεται (1523 μ.Χ.): σταδιακῶς ὅμως ἐνδυναμοῦνται αἱ προσπάθειαι ἀναμείξεως αὐτῶν καί τῶν λοιπῶν ὁμολογιῶν εἰς τό προσκυνηματικόν καθεστώς. 

Ὁ 16ος αἰών σφραγίζεται ὑπό τῶν καρποφόρων προσπαθειῶν τοῦ Πατριάρχου Γερμανοῦ τοῦ Σαββαΐτου (1537-1579) πρός ἀναδιοργάνωσιν τῆς Ἁγιοταφιτικῆς Ἀδελφότητος: ὁ Πατριάρχης Γερμανός ἐμερίμνησε δι' ἐπισκευᾶς εἰς τά Προ σκυνήματα, ἐπέτυχε τήν ἔκδοσιν φιρμανίου (1538) ὑπό τοῦ Σουλτάνου Σουλεϊμάν ὑπέρ τῶν Ρωμηῶν καί ἀπεδήμησε πρός λογίαν (ἔρανον) εἰς Ρωσίαν, θέσας οὕτω τήν ἀρχήν τοῦ ἐπικρατήσαντος ἔθους τῶν «ἱερῶν ἀποδημιῶν» τῶν Ἁγιοταφιτῶν εἰς τάς ὁμοδόξους χώρας, κυρίως τάς Παραδουναβίους Ἡγεμονίας καί τήν Ρωσίαν, πρός οἰκονομικήν ἐνίσχυσιν τῶν πανσέπτων Προσκυνημάτων: Ἐπίσης, διωργάνωσε τήν Ἁγιοταφιτικήν Ἀδελφότητα εἰς σύνδεσμον στενότερον μετά τοῦ αὐτῆς Πατριάρχου καί Ἡγουμένου. Τάς προσπαθείας αὐτοῦ ἐσυνέχισεν ὁ ἐπάξιος διάδοχος αὐτοῦ Πατριάρχης Σωφρόνιος Δ΄(1579-1608).

       Ἐν ἔτει 1604, ὑπεγράφη ὑπό τῆς Γαλλίας καί τῆς Τουρκίας ἡ πρώτη συνθήκη, ἡ ὁποία ἀνεγνώριζεν ἐπίσημα δικαιώματα τῶν Λατίνων εἰς τούς Ἁγίους Τόπους, καί οὕτω, τό ἑπόμενον ἔτος, οἱ Λατίνοι εἰσεχώρησαν εἰς τόν Γολγοθᾶν καί εἰς τόν ἐν Βηθλεέμ Ναόν, ἐνῶ εἰς τήν Ἁγίαν Γῆν ἐμφανίζονται -ὡς ἀνταγωνισταί τῶν Φραγκισκανῶν - οἱ Ἰησουίται. Παραλλήλως, οἱ Ἀρμένιοι προσπαθοῦν νά οἰκειωθοῦν τήν τελετήν τοῦ Ἁγίου Φωτός, ἀλλ' ἀποκρούονται ὑπό σουλτανικοῦ διατάγματος τοῦ 1611: ὁ πρέσβυς τῆς Γαλλίας ἐν Κωνσταντίνουπόλει διεξάγει ἀγώνα ἐναντίον τοῦ Πατριάρχου Θεοφάνους Γ΄, ὁ ὁποῖος ὅμως ἐπιτυγχάνει τήν ἔκδοσιν σειρᾶς φιρμανίων (1631-1634) ὑπό τοῦ Σουλτάνου Μουράτ, ἰσοδυνάμων καί συμφώνων πρός τά διατάγματα τοῦ Μωάμεθ τοῦ Πορθητοῦ καί τοῦ Σελήμ.

Πρό τούτου ὁ Πατριάρχης Θεοφάνης εἶχεν ἀναγκασθῆ νά ἐκποιήση μεγάλης ἀξίας ἱερά κειμήλια, διά νά ἀποτρέψη τήν παραχώρησιν τῆς Λαύρας καί τοῦ Μετοχίου αὐτῆς τῶν Ἀρχαγγέλων εἰς τούς σπεύσαντας νά ἀποπληρώσωσι τό χρέος αὐτῆς, Λατίνους καί Ἀρμενίους, χρέος τό ὁποῖον εἶχε δημιουργήσει ἡ ἀπρόσεκτος οἰκονομική διαχείρισις τῶν κατοικούντων τήν Λαύραν τοῦ Ἁγίου Σάββα Σέρβων.

Ὁ Πατριάρχης Παΐσιος (1645-1660) ἀποκρούει τάς πρόσπαθείας τῶν Ἀρμενίων, νά κληρονομήσουν τά τῶν Ἀβησσυνῶν (Αἰθιόπων) κτήματα, ὅμως ἀποτυγχάνει εἰς τήν ἀναχαίτισιν τῶν περί τῆς Μονῆς τοῦ Ἁγίου Ἰακώβου προσπαθειῶν τῶν Ἀρμενίων, καί οὕτω τό 1658 ἡ Μονή αὕτη καθίσταται ὁριστικῶς ἀρμενική, ἕδρα δέ τοῦ Ἀρμενικοῦ ἐν Ἱεροσολύμοις Πατριαρχείου.

Ἡ ἔνδοξος πατριαρχία Δοσιθέου Β΄(1669-1707) ἐφώτισε τούς σκοτεινούς τούτους χρόνους καί ἀπετέλεσε κυματοθραύστην κατά συντονισμένων ἐνεργειῶν τῶν ἑτεροδόξων, οἱ ὁποῖοι, εὐνοηθέντες ὑπό τῶν ἱστορικῶν περιστάσεων, παρ' ὀλίγον θά ἐπετύγχανον νά ἐκδιώξουν τήν Ἁγιοταφιτικήν Ἀδελφότητα ἀπό τῶν Πανσέπτων αὐτῆς Προσκυνημάτων. Ἀποτρέψας ὁ Δοσίθεος σοβαράν προσπάθειαν τῆς Γαλλίας πρός παραχώρησιν τῶν Προσκυνημάτων εἰς τούς Λατίνους Μοναχούς, καί ἀποφυγῶν μετά ταῦτα καί δυό δολοφονικάς κάτ΄ αὐτοῦ ἀποπείρας, ἐν Ἱεροσολύμοις καί κατά τήν μετάβασίν του εἰς Κωνσταντινούπολιν, ἠκύρωσε ἐπίσης τάς ἐν ἔτει 1677 συνδεδυασμένας ἐνεργείας τῶν πρέσβεων τῶν χωρῶν Αὐστρίας, Γαλλίας, Πολωνίας καί Βενετίας, ὅπως παραχωρηθοῦν νέα, μή ἱστορικά, προνόμια εἰς τούς Λατίνους. Ἐν ὀλίγῳ χρόνῳ, διέσωσε (1680) τήν Μονήν τοῦ Τιμίου Σταυροῦ ἐκ τῶν χρεῶν τῶν Ὀρθοδόξων Γεωργιανῶν Μοναχῶν καί τῶν,  ὡς πάντοτε, σπευσάντων πρός ἐξόφλησιν τοῦ χρέους Λατίνων καί Ἀρμενίων. Παρά τήν ἔκδοσιν φιρμανίου τοῦ Σουλεϊμᾶν ὑπέρ τῶν Ὀρθοδόξων ἐν ἔτει 1688, ἡ ἥττα τῆς Τουρκίας ὑπό τῆς Αὐστρίας τό αὐτό ἔτος ὠδήγησεν εἰς ἔκδοσιν φιρμανίου ὑπέρ τῶν Λατίνων τό 1689, τό ὁποῖον ἀφήρει τά Πρόσκυνήματα ἀπό τῶν Ρωμηῶν καί ἐνεθάρρυνε τούς Λατίνους τόσον, ὥστε προέβησαν εἰς ἔξωσιν τῶν Ἁγιοταφιτῶν ἐκ τῶν Ἱεροσολύμων, ὅμως ὁ Δοσίθεος ὠρκίσθη νά μή ἐπιστρέψη εἰς Ἱεροσόλυμα, πρίν ἤ ἐκβάλη τούς Λατίνους ἐκ τῶν παρανόμως ἀποκτηθέντων ὑπ' αὐτῶν Προσκυνημάτων, δι΄ ὅ καί ἐπέτυχε τήν ἔκδοσιν πολλῶν ὠφελίμων, ἀλλ' ἐλάσσονος σημασίας διά τό Πατριαρχεῖον, φιρμανίων. Τελικῶς, μή προλαβῶν ἐν ζωῇ τήν ἐπιτυχίαν τῶν αὐτοῦ ἀγώνων, κατέλιπεν ἀποθανῶν τό 1707 τήν σκυτάλην τῆς Πατριαρχίας και τῶν ὑπέρ Πιστεως ἀγώνων εἰς τόν Πατριάρχην Χρύσανθον, ὁ ὁποῖος ἐπέτυχε κατ' ἀρχήν ἴνα ἐπικυρωθῆ ὅτι προέχει τῶν Ἀρμενίων εἰς τήν τελετήν τοῦ Ἁγίου Φωτός ὁ Ὀρθόδοξος Πατριάρχης ἤ ὁ Ἐπίτροπός του. Κατά τά ἔτη δέ 1719 καί 1720 ἀνέκτησε μέρος καί ἄλλων δικαιωμάτων τῶν Ὀρθοδόξων. Το 1737 ἱδρύθη ἡ πρώτη Ὀρθόδοξος ἐν Ἱεροσολύμοις Σχολή, ἐπί Πατριάρχου Παρθενίου. Μία νέα συνθήκη μεταξύ Γαλλίας καί Τουρκίας το 1740 ἔπληξεν ἐκ νέου τούς ἀγώνες των Ἁγιοταφιτῶν, ἀλλά δυό διατάγματα τῶν Σουλτάνων Ὀσμᾶν (1757) καί Ὀσμᾶν Μουσταφά Γ' (1768), ἐκδοθέντα δι' ἐνεργειῶν τοῦ Παρθενίου ἀποκατέστησαν τούς  Ἁγιοταφίτας εἰς τά νόμιμα δικαιώματα τά ὁποῖα εἶχον ἀδίκως στερηθῆ ἀπό τοῦ ἔτους 1689. Ὁ Πατριάρχης Παρθένιος ἐξεπόνησε καί Κανονισμόν τῆς Ἁγιοταφικῆς Ἀδελφότητος, ἀργότερον επεξεργασθεντα ἐπί τό βέλτιον.

Ζ'. Τό τέλος τοῦ 18ου αἰ. ἔφερε στροφήν εἰς τήν περί τό προσκυνηματικόν καθεστώς ἐξέλιξιν τῶν διπλωματικῶν πραγμάτων, πρός τήν παγίωσιν τοῦ καθεστῶτος, ὡς σήμερον γνωρίζομεν τοῦτο, ἤρχισε δέ καί τήν διαδικασίαν ἐσωτερικῆς ὀργανώσεως καί οἰκονομικῆς ἀνορθώσεως τοῦ Πατριαρχείου. 

Ἡ Συνθήκη τοῦ Κιουτσούκ Καϊναρτζῆ (1774) ὑπεχρέωνε τήν Τουρκίαν νά δεσμευθῆ περί τῆς βελτιώσεως τοῦ βίου τῶν Χριστιανῶν ὑπηκόων της καί νά ἀναγνωρίση εἰς τήν Ρωσίαν πρόσωπον προστάτου τῶν Χριστιανῶν τῶν Ἁγίων Τόπων. 

Oἱ Λατίνοι καί οἱ Ἀρμένιοι κατέβαλον προσπαθείας ἐπεμβάσεως εἰς τόν Φρικτόν Γολγοθᾶν, εἰς Γεθσημανήν καί Βήθλεέμ, ἀλλ' ἀπέτυχον. Οἱ Ἀρμένιοι, προσπαθοῦντες, κατά πάσαν πιθανότητα, νά ἀποκτήσωσι περισσότερα δικαιώματα εἰς τόν Πανάγιον Τάφον μέσῳ συμμετοχῆς των εἰς τήν ἀνοικοδόμησιν αὐτοῦ μετ' ἐνδεχομένην καταστροφήν, ἔθηκαν πῦρ εἰς τόν Ναόν τῆς Ἀναστάσεως, ἀποτελούμενον τότε κατά μέγα μέρος ἀπό ξυλίνων μερῶν, ἐν ἔτει 1808. Τό ὑπό τοῦ Σουλτάνου Μαχμούτ Β' ἐκδοθέν διάταγμα (1809) περί ἀνοικοδομήσεως τοῦ Πανσέπτου Ναοῦ τοῦ Παναγίου Τάφου ὑπό μόνων τῶν Ἑλλήνων, ὡδήγησεν εἰς ἔντονον ἀντίδρασιν τῶν Λατίνων καί τῶν Ἀρμενίων, προσπαθούντων παντί τρόπῳ, ἀκόμη καί διά βιαιοπραγιῶν εἰς βάρος τῶν Ἑλλήνων ἐργατῶν, νά παρακωλύσουν τήν ἐπισκευήν τοῦ Ναοῦ, ἄχρις ὅτου ἐπιτύχουν τήν ἔκδοσιν εὐνοϊκωτέρου πρός αὐτούς φιρμανίου περί ἀνακατασκευῆς τοῦ Ναοῦ. Τελικῶς, ὁ Πάνσεπτος Ναός τῆς Ἀναστάσεως, οἰκοδομηθείς δι' ἱδρῶτος, αἵματος καί χρημάτων τοῦ ὑστερήματος τοῦ ὑποδούλου «Γένους τῶν Ρωμαίων», ἐνεκαινιάσθη τήν 13ην Σεπτεμβρίου τοῦ 1810, ἡμέραν μνήμης τῶν Ἐγκαινίων τοῦ Ναοῦ τῆς Ἀναστάσεως, χαρακτήρισθεῖς ὡς «τό θαῦμα τῆς Πίστεως τῶν Ἑλλήνων» .

Η Ἐπανάστασις τοῦ 1821, θέσασα τούς Ἁγιοταφίτας, μετά τῶν λοιπῶν Ἑλλήνων, ὑπό τήν δυσμενῆ κατηγορίαν τῆς κατά τῆς Ὑψηλῆς Πύλης προδοσίας, ἤνοιξε τό πεδίον εἰς τούς ἑτεροδόξους διά τήν πολυπόθητον αὐτοῖς ἔξωσιν τῶν Ἑλλήνων ἐκ τῶν Ἁγίων Τόπων, ἐνῶ οἱ Ἁγιοταφίται ὑφίσταντο τά πάνδεινα ὑπό τῶν Τούρκων. Οἱ Ἀρμένιοι τό 1824 κατέλαβον μέρος τῆς Σιών καί προσεπάθησαν νά καταλάβουν καί τόν Γολγοθᾶν, ἀπέκτησαν δέ τά αὐτά τοῖς Λατίνοις δικαιώματα εἰς τόν Πανάγιον Τάφον. Το 1834, ὅτε ἡ Παλαιστίνη εὑρίσκετο εἰς τάς χείρας τοῦ Ἰμπραήμ Πασᾶ τῆς Αἰγύπτου, καί ἐπ' εὐκαιρίᾳ τῶν εἰς τά Προσκυνήματα ἐργασιῶν ἀνοικοδομήσεως, ἀπαραιτήτων μετά τόν σεισμόν τοῦ 1834, Λατίνοι καί Ἀρμένιοι ὁμού προσεπάθησαν νά ἀποκτήσουν πλήρη κυριαρχίαν ἐπί τῶν ἱερῶν Προσκυνημά των. Ἡ πίεσις τῶν εὐρωπαϊκῶν δυνάμεων ἐπί τῆς Τουρκίας ὡδήγησεν εἰς τήν ἐπανίδρυσιν τοῦ καταργηθέντος, μετά τᾶς σταυροφορίας, Λατινικοῦ Πατριαρχείου ἐν ἔτει 1847, ἐνῶ οἱ συνεργαζόμενοι Ἄγγλοι (Ἀγγλικανοί) καί Γερμανοί (Λουθη ρανοί) Προτεστάνται, ὡς καί οἱ Ουνίται, εἶχον ἐμφανισθῆ ἤδη εἰς τήν Ἁγίαν Γῆν κατά τό ἔτος 1840. Παρά ταῦτα, οἱ Ἅγιοι Τόποι εὕρισκον ἰδιαιτέρως τήν περίοδον αὐτήν, ὡς καί παλαιότερον, ἰσχυρᾶν ὀρθόδοξον βοήθειαν ὑπό τῆς Αὐτοκρατορίας τῆς Ρωσίας, τῆς ὁποίας ἡ ἀνάμειξις, δυστυχῶς, δέν ἦτο παρά ταῦτα καί παντελῶς ἀνιδιοτελής. 

Ἡ ἔλευσις εἰς Ἱεροσόλυμα τοῦ Ρώσου Ἀρχιμανδρίτου Πορφυρίου Οὐσπένσκι ἐν ἔτει 1843 καί ἡ ἵδρυσις τῆς Ὀρθοδόξου Ρωσικῆς Ἀποστολῆς ἐν ἔτει 1848 ἐνεδυνάμωσαν τήν Ὀρθόδοξον παρουσίαν, ταυτοχρόνως ὅμως ἐκαλλιεργήθη ὑπό τῆς Ρωσικῆς Ἀποστολῆς κλίμα τεχνητῆς ἀντιπαραθέσεως μεταξύ τῆς ἑλληνοφώνου Ἁγιοταφιτικῆς Ἀδελφότητος καί τοῦ ἀραβοφώνου αὐτῆς ποιμνίου, ὥστε νά εἶναι εὔκολος ἡ ἀνάμειξις τῶν ρωσικῶν συμφερόντων εἰς τά ἐκκλησιαστικά τῶν Ἱεροσολύμων πράγματα καί ἡ πρόσδεσις τοῦ ποιμνίου εἰς τό ἅρμα τῆς Ρωσίας, ἡ πολιτική αὕτη, ἡ ὁποία ἐκ τῶν ὑστέρων ἔτυχε δυσμενοῦς κριτικῆς καί ἐν αὐτῇ τῇ Ρωσίᾳ, εἶχεν ὡς ἀποκορύφωμα τά γεγονότα τοῦ τέλους τῆς πατριαρχίας τοῦ ἐπιφανεστάτου Πατριάρχου Ἱεροσολύμων Κυρίλλου Β΄, ὁ ὁποῖος, παρασυρθείς ὑπό τῶν Ρώσων διπλωματῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει, ἀπέφυγε τήν συμμετοχήν εἰς τήν ἐν ἔτει 1872 ἐν τῇ Βασιλευούσῃ συνοδικήν καταδίκην τοῦ Βουλγαρικοῦ σχίσματος καί τοῦ ὑποκρυπτομένου ὄπισθεν αὐτοῦ ἐθνοφυλετισμοῦ καί πανσλαβισμοῦ. Τοῦτο, βεβαίως, ὡδήγησε τόν Κύριλλον Β' εἰς σύγκρουσιν μετά τῆς Ἁγιοταφιτικῆς Ἀδελφότητος, ἡ ὁποία, πρῶτον μέν μετά ἀπό Σύναξιν αὐτῆς (1872) ἀπεφάσισε καί ἐν τέλει ἔφερεν εἰς πέρας τήν ἐκθρόνισιν τοῦ Πατριάρχου Κυρίλλου, παρά τούς γενομένους ὑπ' αὐτοῦ καί τῆς τουρκικῆς ἀστυνομίας διωγμούς τῶν ἀδελφῶν, ἔπειτα δέ καί ἐξέλεξεν (1873) ὡς διάδοχον αὐτοῦ τόν Πατριάρχην Προκόπιον Β'. Ἡ Ρωσία, ἀντιδράσασα εἰς τοῦτο, κατέσχε τά κτήματα τοῦ Παναγίου Τάφου ἐν Βεσσαραβίᾳ καί Καυκάσῳ, τά ὁποία ἀνεκτήθησαν καί πάλιν το 1875. Τό αὐτό ἔτος ἡ Ὑψηλή Πύλη ἐπεκύρωσε τόν νέον ἐσωτερικόν «Κανονισμόν τοῦ Ρωμαϊκοῦ Πατριαρχείου Ἱεροσολύμων».

       Παρά ταῦτα ἡ μακρά πατριαρχία τοῦ Κυρίλλου Β' (1845 - 1872) ὑπῆρξε καθοριστική, καί ἐν τοῖς πλείοσιν ὠφέλιμος διά τό Πατριαρχεῖον Ἱεροσολύμων, ἐπί τῶν ἡμερῶν του, μεταξύ ἄλλων, ἱδρύθη (1853) τό Πατριαρχικόν Τυπογραφεῖον, τό παλαιότερον ἐν Παλαιστίνῃ, καί ἡ Θεολογική Σχολή τοῦ Τιμίου Σταυροῦ (1855), θεολογικόν φυτώριον μεγάλων ἐπιστημόνων τῆς καθόλου Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, ἐγκατελείφθη δέ καί τό ἔθος τῆς ἐκλογῆς Πατριάρχου Ἱεροσολύμων ἐν Κωνσταντι νουπόλει, τό ὁποῖον εἶχεν ἐπικρατήσει κατά τούς δυό τελευταίους αἰώνας, ὥστε νά ἐνισχύεται ἡ Σιωνίτις Ἐκκλησία ὑπό τοῦ κέντρου τῆς Ρωμηοσύνης, τοῦ Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως. 

       Αἱ διεθνεῖς πολιτικαί σχέσεις καί ἡ σφοδρά διπλωματική διαμάχη Γαλλίας καί Ρωσίας το 1851 διά τήν προώθησιν τῶν συμφερόντων τῶν Λατίνων ἤ τῶν Ὀρθοδόξων ἀντιστοίχως, ὡδήγησαν εἰς νίκην τῶν τελευταίων, ὅτε τό 1852 ἐξεδόθη εὐνοϊκόν ὑπέρ τῶν Ρωμηῶν διάταγμα, (χάτι σερίφ), καί τό 1853 ἕν διάταγμα ἀκόμη, διασαφητικόν τοῦ προτέρου, τά ὁποία, ὡς καθορίζοντα τήν λειτουργίαν τῶν Προσκυνημάτων καί τά ἐπ' αὐτῶν δικαιώματα τοῦ Ἑλληνικοῦ Πατριαρχείου καί τῶν χριστιανικῶν ὁμολογιῶν, συνιστοῦν οὐσιαστικῶς τό σημερινόν Προσκυνηματικόν Καθεστώς. Ἡ γενομένη το 1856 Συνθήκη τῶν Παρισίων, ἐπεβεβαίωσε τό τότε ἰσχῦον Πρόσκυνηματικόν Καθεστώς, τό ὁποῖον κατωχυρώθη καί ὑπό τοῦ Συνεδρίου τοῦ Βερολίνου το 1878. Τό Καθεστώς τοῦτο, δικαίως εὐνοοῦν τήν ἀρχαιοτάτην ἐν τῇ Ἁγίᾳ Γῇ Ἐκκλησίαν, τήν Ὀρθόδοξον, ἐπικυρωθέν ἐκ νέου ὑπό τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν καί, ἀργότερον, ὑπό τοῦ Ὀργανισμοῦ Ἡνωμένων Ἐθνῶν (1947-1950), εὑρίσκεται καί σήμερον ἐν ἰσχύϊ, φυλαττόμενον ἐπιμελῶς ὑπό πασῶν τῶν χριστιανικῶν Κοινοτήτων, ὡς κλεῖς ἀσφαλείας τῶν λειτουργικῶν αὐτῶν δικαιωμάτων καί προσκυνηματικῶν συμφερόντων, ἐφ' ὅσον «ὁ φυλάσσων τήν τάξιν, καί φυλάσσεται ὑπ' αὐτῆς». 

Ἀξιόλογον δράσιν ἐπέδειξε κατά τό τέλος τοῦ 19ου αἰ. ὁ Σκευοφύλαξ τοῦ Πανιέρου Ναοῦ τῆς Ἀναστάσεως Εὐθύμιος, ἀρξάμενος τῆς ἀνακαινίσεως τοῦ κτιριακοῦ συγκροτήματος τοῦ Πατριαρχείου καί περατώσας τήν ἀνοικοδόμησιν πλείστων χώρων τοῦ χριστιανικοῦ τομέως τῆς παλαιᾶς Πόλεως τῶν Ἱεροσολύμων, ἀπό τῆς πύλης τῆς Ἰόππης (Πύλης Δαυίδ) πρός τόν Ναόν τῆς Ἀναστάσεως, ἕνεκα τοῦ ὁποίου καί ὁ τομεύς οὗτος φέρεται εἰσέτι ὑπό τό ὄνομά του ("Aftimos"): ἡ Σχολή τοῦ Τιμίου Σταυροῦ, ἡ ὁποία μετά μικράν διακοπήν (1873) ἐπανέλαβε τάς ἐργασίας αὐτῆς ἐπί Πατριάρχου Γερασίμου (1891-1897), ἀργότερον διέκοψε καί πάλιν τάς ἐργασίας της, ὅμως λαμβάνεται πάλιν μέριμνα ὑπέρ τῆς ἐπαναλειτουργίας αὐτῆς: Ὑπό τοῦ Ἱεροῦ Κοινοῦ του Παναγίου Τάφου, δηλαδή τῆς Ἀδελφότητος, ἐλήφθη μέριμνα καί ὑπέρ τῆς διασφαλίσεως τῶν χειρογράφων καί λοιπῶν θησαυρῶν τοῦ Πατριαρχείου, καθώς καί τῆς κτηματικῆς αὐτοῦ περί οὐσίας, ἡ ὁποία, ἕνεκα τῶν ἐν Παλαιστίνῃ ἐξελίξεων ἐν τῷ 20ώ αἰώνι, περιεπλάκη εἰς πολλάς δυσκολίας: Ταυτοχρόνως, τό Ὀρθόδοξον Ποίμνιον, ἀλλά καί τό ἐξ αὐτοῦ προελθόν διά τῆς τῶν ἑτεροδόξων προπαγάνδας χριστιανικόν ποίμνιον τῶν λοιπῶν χριστιανικῶν κοινοτήτων, τό ὁποῖον ἀποτελεῖ τό ἀντικείμενον τῆς ποιμαντικῆς φροντίδος τοῦ Πατριαρχείου Ἱεροσολύμων καί τόν κορμόν τῆς χριστιανικῆς μαρτυ ρίας αὐτοῦ ἐν τῇ Ἁγίᾳ Γῇ, ἀντιμετωπίζει τάς προκλήσεις τῆς αὐξανομένης θρησκευτικοπολιτικῆς κρίσεως καί, δυστυχῶς, ἀπομακρύνεται τῆς πατρογονικῆς χριστιανικῆς αὐτοῦ ἑστίας πρός ἐξεύρεσιν τοῦ εὖ ζῆν, μεταναστεῦον μακράν τῆς Ἁγίας Γῆς.

Ἐπίλογος

       Ἡ Ἐκκλησία τῶν Ἱεροσολύμων εἶναι ἡ μόνη αὐτοφυής καί γηγενής εἰς τήν Ἁγίαν Γῆν Ἐκκλησία, διατηρήσασα, καθότι Ὀρθόδοξος, τήν διά πολλῶν αἰώνων τηρηθεῖσαν ἀναλλοίωτον Ὀρθόδοξον Πίστιν τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων καί Πατέρων. Αἱ λοιπαί χριστιανικαί ὁμολογίαι καί κοινότητες, ἔχουσαι τήν ἀπωτάτην αὐτῶν ἀναφοράν εἰς τάς ἐθνικάς ἤ σύγκεντρωτικάς, ἔξωθεν τῆς Ἁγίας Γῆς, ἐκκλησιαστικάς αὐτῶν διοικήσεις, τάς ὁποίας ἐν τῇ Ἁγίᾳ Γῇ ἀντιπροσωπεύουν, σαφῶς ὑπολείπονται τοῦ σπουδαίου προσώπου τό ὁποῖον διαδραματίζει ἡ Σιωνίτις Ἐκκλησία ὑπό τήν καθοδήγησιν τοῦ Τάγματος τῶν Σπουδαίων, τῆς Ἁγιοταφιτικῆς Ἀδελφότητος. Ὁ ἑλληνικός χαρακτήρ τῆς Σιωνίτιδος Ἐκκλησίας, πέραν τῆς ἀμέσου ἱστορικῆς ἀναφορᾶς αὐτοῦ εἰς τήν καταγωγήν τῶν πρώτων ἐν Παλαιστίνῃ Χριστιανῶν, ἐπειδή ἐμπνέει τό Πατριαρχεῖον τῆς Ἁγίας Σιών διά τῆς οἰκουμενικότητος τοῦ Ὀρθοδόξου Ρωμέηκου, πνευματικοῦ καί χριστοκεντρικοῦ πολιτισμοῦ τῶν Ἁγίων Πατέρων, ὑπεραιρόμενος στενῶν ἐθνικῶν δεσμεύσεων, ἐξασφαλίζει κατά τοῦτο καί τήν οἰκουμενικότητα καί τό εἰς ἅπαντας προσβατόν τῶν Πανσέπτων Προσκυνημάτων.

       Αἱ κατά τά τελευταῖα ἔτη πολεμικαί συρράξεις εἰς τήν περιοχήν τῆς Μέσης Ἀνατολῆς καί τά παρεπόμενα προβλήματα ὡδήγησαν εἰς τήν, εἰσέτι συνεχιζομένην, ἀποψίλωσιν τοῦ χριστιανικοῦ πληθυσμοῦ ἐν τῇ Ἁγίᾳ Γῇ. Ἡ Σιωνίτις Ἐκκλησία ἔχεται, παρά ταῦτα, τῆς ἀποστολῆς αὐτῆς ἐπί τῆς καθοδηγήσεως τοῦ ποιμνίου αὐτῆς εἰς νομάς σωτηρίους καί τῆς διατηρήσεως τοῦ λειτουργικοῦ χαρακτῆρος τῶν Προσκυνημάτων, παρά τοῖς ὁποίοις αἱ τήν Ἀλήθειαν ἀναζητοῦσαι ψυχαί, ἐντοπίων καί προσκυνητῶν, εὑρίσκουσι τόν Καλόν αὐτῶν Ποιμένα, ἐκεῖ ὅπου Οὗτος διά τοῦ Σταυροῦ καί τῆς Ἀναστάσεως «σωτηρίαν εἰργάσατο ἐν  μέσῳ τῆς γῆς» (Ψαλμ. 73, 12).