Hoofddenken
In 1930 kwam er in Rusland een verbod op blindschaken. De vreemde sport, om puur op grond van vocaal meegedeelde zetten (e2-e4, etc.) wedstrijden in schaken te houden, werd gezien als te gevaarlijk. Intussen zijn er veel grootmeesters geweest die simultaan tientallen schaakpartijen speelden (en wonnen) zonder dood neer te vallen. Maar, wordt toegegeven door dergelijke giganten: blindschaken is inderdaad vermoeiender dan gewoon schaken.
Voor mij is alleen al het idee van diverse partijen tegelijk schaken zonder enig visueel houvast adembenemend. Het is uitermate indrukwekkend wat de menselijke geest voor elkaar krijgt.
De titel van dit stuk — hoofddenken — lijkt een pleonasme: is denken niet altijd iets dat we met of in ons hoofd uitvoeren? Maar er is veel voor te zeggen dat denken primair een vaardigheid is van hardop spreken. Intelligent praten is wat we kinderen leren en dit is wat zij kunnen voordat zij kunnen schrijven en vermoedelijk ook voordat ze ‘innerlijk’, zonder geluid, spreken. Al is dit laatste moeilijk te testen.
Get René van Delft’s stories in your inbox
Join Medium for free to get updates from this writer.
Blindschaken, zeker als je er mee begint, is moeilijker dan gewoon schaken. En dit, is mijn ervaring, gaat ook op voor in stilte denken. Hardop sprekend tegen een ander kun je gedachten ontvouwen, een lijn vasthouden, uitweiden, samenvatten, onderverdelen, vragen één voor één uitwerken, etc. Dit kan grote samenhang en helderheid bevatten. Hetzelfde geldt, in nog grotere mate, voor schrijven. In stilte nadenken is zeker mogelijk, en vaak nuttig. Maar — zoals ik bij mezelf merk — het niveau is lager dan met spreken of schrijven. Er zijn wel degelijk flitsen van inzicht en geïnspireerde momenten dat je je iets realiseert wat je in een bepaald gesprek had kunnen zeggen. Maar over het algemeen bemerk ik dat ik zonder stem of toetsenbord snel in cirkels terecht kom. Er komen wel veel trefwoorden, beelden en associaties bij me op, maar conclusies die ik al hoofd-denkend trek, zijn meestal van veel lager niveau dan wanneer ik mogelijkheden uitschrijf en concreet — met pixels, inkt of geluid — afweeg.
Wat ervaar je eigenlijk als je in stilte denkt? Misschien is dat voor anderen anders, maar voor mij is dit vooral dat ik me voorstel dat ik dingen zeg en hoor in gesprek met een denkbeeldige gespreks-partner. En soms stel ik me een plaatje voor, een mentaal ‘whiteboard’, met kreten die zich dan in het platte vlak tot elkaar verhouden. Net als met blindschaken, gaat een deel van de energie op in het fantaseren van zo’n innerlijke dialoog of tekening, en logisch dat het niveau dan lager is.
Tijdens het denken in stilte zul je ook allerlei nuances, voorbeelden, tegenwerpingen e.d. vergeten, dingen waarvan je meestal niet eens weet of je ze vergeten bent, omdat je zelden in staat zult zijn dit te controleren.
Als filosoof juich ik natuurlijk elke vorm van denken toe, maar het lijkt me logisch dat waar hoofd-denken alleen maar goed is, dat spreken, zeker met een intelligente partner, beter is, en schrijven, zeker met intelligent publiek, het allerbeste.
