Τί σημαίνει ἡ Κυριακὴ ρῆσις «τὸ Πνεῦμα ὅπου θέλει πνεῖ» (Ἰω. 3:8); Πρωτ. Ἰωάννης Φωτόπουλος.

Τί σημαίνει ἡ Κυριακὴ ρῆσις «τὸ Πνεῦμα ὅπου θέλει πνεῖ» (Ἰω. 3:8);

   Ἀφοῦ εἴδαμε τί λέγουν τὸ Εὐαγγέλιο καὶ οἱ Πατέρες περὶ τῆς ἐνεργείας τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, ἂς δοῦμε τί σημαίνουν καὶ τὰ Κυριακὰ λόγια «Τὸ Πνεῦμα ὅπου θέλει πνεῖ». Ἡ ὀρθόδοξη ἑρμηνευτικὴ ἐπιβάλλει κάθε ἁγιογραφικὸ χωρίο νὰ τὸ βλέπουμε καὶ νὰ τὸ κατανοοῦμε στὴ συνάφειά του.

Τὰ λόγια λοιπὸν αὐτὰ λέγονται ἀπὸ τὸν Κύριο πρὸς τὸ Νικόδημο στὴ νυκτερινή τους συνομιλία (Ἰω. 3, 1-21). Κατ' ἀρχὰς ὁ Κύριος χωρὶς περιστροφὲς τὸν διδάσκει περὶ τῆς βασιλείας τοῦ Θεοῦ λέγοντάς του: «Ἀμήν, ἀμὴν λέγω σοί, ἐὰν μὴ τὶς γεννηθῆ ἄνωθεν, οὐ δύναται ἰδεῖν τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ».
 Ὁ Νικόδημος μὲ τὸν κοσμικό του λογισμὸ τὸν ἐρωτά: «πῶς δύναται ἄνθρωπος γεννηθῆναι γέρων ὧν; μὴ δύναται εἰς τὴν κοιλίαν τῆς μητρὸς αὐτοῦ δεύτερον εἰσελθεῖν καὶ γεννηθῆναι; ἀπεκρίθη Ἰησοῦς. ἀμὴν ἀμὴν λέγω σοί, ἐὰν μὴ τὶς γεννηθῆ ἐξ ὕδατος καὶ Πνεύματος, οὐ δύναται εἰσελθεῖν εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ».
Ἀπαντᾶ λοιπὸν ὁ Κύριος στὴν ἀπορία τοῦ Νικόδημου τονίζοντάς του ὅτι χωρὶς τὴν ἐν Χριστῷ ἀναγέννηση «ἐξ ὕδατος καὶ Πνεύματος», δηλ. χωρὶς τὸ ἅγιο Βάπτισμα, δὲν μπορεῖ νὰ εἰσέλθει στὴ βασιλεία τοῦ Θεοῦ.

Ποῦ δρᾶ τὸ Ἅγιο Πνεῦμα; Εἶναι ἀνεπαρκὴς ἐν προκειμένω ἡ Ὀρθόδοξη Θεολογία; Πρωτ. Ἰωάννης Φωτόπουλος.

  Ποῦ δρᾶ τὸ Ἅγιο Πνεῦμα; Εἶναι ἀνεπαρκὴς ἐν προκειμένω ἡ Ὀρθόδοξη Θεολογία;

Ἐπανερχόμεθα ὅμως γιὰ νὰ ἀναλύσουμε τὶς πιὸ πάνω ἰδέες τοῦ Ἁγίου Ἀλβανίας περὶ τῆς δράσεως τοῦ Ἁγίου Πνεύματος. Μᾶς λέγει λοιπὸν ὅτι «τὸ Ἅγιο Πνεῦμα ἐργάζεται γιὰ τὴν ἐπίτευξη ἑνότητος ὅλων τῶν ὄντων, μὲ τρόπους οἱ ὁποῖοι ὑπερβαίνουν τὴν ἀνθρώπινη σκέψη καὶ φαντασία καί, συνεπῶς, δὲν μποροῦν νὰ κλεισθοῦν σὲ θεολογικὰ σχήματα καὶ περιγραφές».

Πρὶν προχωρήσουμε, προκύπτει τὸ ἐρώτημα ποιὰ εἶναι τὰ «θεολογικὰ σχήματα» καὶ οἱ «περιγραφές». Οἱ τρόποι, μᾶς ἐξηγεῖ ὁ Ἀρχιεπίσκοπος κ. Ἀναστάσιος, μὲ τοὺς ὁποίους ἐργάζεται τὸ Ἅγιο Πνεῦμα γιὰ νὰ ἑνώσει τὰ ὄντα, ὑπερβαίνουν τὴν ἀνθρώπινη σκέψη καὶ φαντασία.
Καὶ γι' αὐτὸ δὲν μποροῦν νὰ κλεισθοῦν σὲ θεολογικὰ σχήματα καὶ περιγραφές. Συμπεραίνουμε λοιπὸν ἀβίαστα ὅτι τὰ θεολογικὰ σχήματα καὶ οἱ θεολογικὲς περιγραφὲς ἔχουν ὅρια ποὺ τὰ καθορίζει ἡ ἀνθρώπινη σκέψη καὶ φαντασία. Δηλ. ὁ θεολογικὸς λόγος, κατὰ τὸν συγγραφέα, δὲν διαφέρει καὶ πολὺ ἢ μᾶλλον καθόλου ἀπὸ τὸν φιλοσοφικὸ στοχασμό, κατὰ τὸν ὁποῖο ὀργιάζουν ἐναλλασσόμενα ὁ ὀρθὸς λόγος καὶ ἡ φαντασία.

Βεβαίως τὸ Ἅγιο Πνεῦμα δρᾶ ἔξω ἀπὸ τὴ δική μας λογική, ἔξω ἀπὸ ἀνθρώπινα σχήματα. Ἀλλὰ καὶ ὅλη ἡ ὀρθόδοξη θεολογία, ἡ περὶ Ἁγίας Τριάδος, περὶ Ἐνανθρωπήσεως, περὶ ἀκτίστων ἐνεργειῶν διδασκαλία ἀσχολεῖται μὲ τὴν ἄκτιστη πραγματικότητα, ποὺ δὲν χωρεῖ σὲ λόγια καὶ σχήματα.

Ταυτίζεται ἡ πρὸς πάντας ἀγάπη μὲ τὴν ἐν Χριστῷ ἑνότητα, τὴν ἐν τὴ Ἐκκλησία κοινωνία; Πρωτ. Ἰωάννης Φωτόπουλος.

 Ἕνα καίριο ἐρώτημα: Ταυτίζεται ἡ πρὸς πάντας ἀγάπη μὲ τὴν ἐν Χριστῷ ἑνότητα, τὴν ἐν τὴ Ἐκκλησία κοινωνία;

  Γιὰ νὰ ἐπανέλθουμε στὶς ἀπόψεις τοῦ Ἀρχιεπ. κ. Ἀναστασίου, μὲ βάση μία τέτοια «ἐλαστικὴ» Ἐκκλησιολογία ποὺ ὁ συγγραφεὺς προβάλλει, οἱ Χριστιανοὶ μποροῦν νὰ ἑνωθοῦν μὲ κάθε ἄνθρωπο ἀνεξαρτήτως θρησκεύματος καὶ μάλιστα μέσω τῆς Θ. Εὐχαριστίας: «Μετέχοντας στὴ λατρεία —ἰδιαίτερα στὴ Θ. Κοινωνία— ὁ πιστὸς διαστέλλεται ἐν εὐχαριστία, ὑπερβαίνει τὰ ἀτομικά του ὅρια˙ μεταλαμβάνοντας τοῦ "Σώματος τοῦ Χριστοῦ" συσσωματοῦται ἐν Αὐτῶ καὶ γίνεται "παγκόσμιος", ἑνώνεται μὲ ὅλους ἐκείνους τοὺς ὁποίους ὁ Χριστὸς ἔχει περιλάβει στὴν ἄνευ ὁρίων ἀγάπη Του. "Τείνει νὰ φέρει ἐντός του ὁλόκληρη τὴν ἀνθρωπότητα (Ο. Clement)"» (σ. 47).
Αὐτὴ ἡ, τρόπον τινά, διάχυση τῆς Ἐκκλησίας ἔξω ἀπὸ τὰ ὅριά της, ἡ δυνατότητα νὰ εἴμαστε ἑνωμένοι μὲ ὅλους ἀκόμα καὶ μὲ τοὺς ἐχθρούς του Χριστοῦ, ἀκυρώνει τὸ μυστήριο τῆς ἑνότητος τῶν πάντων ἐν τῷ Χριστῷ, τὴ σπουδὴ τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων, Μαρτύρων καὶ Διδασκάλων γιὰ τὴν ἐνσωμάτωση τῶν πάντων ἐν τὴ Ἐκκλησία, ἐν τῷ Χριστῷ.
Ἐπειδὴ ἐπὶ πολλὰ χρόνια καλλιεργεῖται μία ἀγαπολογία καὶ διαρκῶς γίνεται λόγος γιὰ ἑνότητα τῶν πάντων καὶ γιὰ οἰκουμενικότητα, δημιουργεῖται σύγχυση μεταξὺ ἀγάπης πρὸς πάντας καὶ ἀγάπης ὡς ἑνότητος τῶν πιστευόντων ἐν τὴ Ἐκκλησία.

Πρός μία «νέα» θεολογία. Πρωτ. Ἰωάννης Φωτοπουλος.

Πρός μία «νέα» θεολογία

 1. Μία... «ἐλαστικὴ» Ἐκκλησιολογία.

 Μέσα ἀπὸ τὶς σελίδες τοῦ βιβλίου «Παγκοσμιότητα καὶ Ὀρθοδοξία» ἀναδύεται μία ἄποψη περίεργη γιὰ τὴ φύση καὶ τὰ ὅριά της Ἐκκλησίας. Διαβάζουμε: «...συγκαλεῖται ἐν Χριστῷ ἡ Ἐκκλησία, διὰ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, "εἰς κοινωνίαν ἀγάπης" καταργουμένων ὅλων τῶν συνόρων: φυλῶν γλωσσῶν, φύλων, τάξεων, πολιτιστικῶν προϋποθέσεων.
Ἡ ἀληθινὴ χριστιανικὴ Ἐκκλησία δὲν νοεῖται ἐν τούτοις σὰν μία νέα, κλειστὴ στὸν ἑαυτὸ τῆς κοινότητα, σὰν ἑταιρεία ἡ ὁποία ζητεῖ τὴ δική της αὔξηση πρὸς ἐνίσχυση τῶν δυνάμεών της, ἀλλὰ ὡς σύμβολο, ὡς σημεῖο τῆς ποθητῆς παγκοσμίου ἑνότητος. Ἡ Ἐκκλησία ἐνεργεῖ ὡς "μυστήριον", ὡς ζωτικὸς πυρήνας τῆς βασιλείας τοῦ Θεοῦ, ἡ ὁποία ἐκτείνεται πέραν τῶν αἰσθητῶν ὁρίων τῶν ἐκκλησιαστικῶν κοινοτήτων» (σ. 41).

Μία παράδοξη ὄντως θεολογία50! Μά, ἡ Ἐκκλησία δὲν συγκαλεῖται σὲ κοινωνία ἀγάπης, εἶναι ἡ κοινωνία ἀγάπης καὶ συγκαλεῖ πάντας «μετὰ ὑψηλοῦ κηρύγματος» στὴν κοινωνία μὲ τὸν Χριστὸ ἢ μᾶλλον ὁ ἴδιος ὁ Χριστὸς ἡ ἐνυπόστατος Σοφία τοῦ Θεοῦ συγκαλεῖ ὅλους εἰς τὸν κρατήρα τοῦ Δείπνου τῆς Εὐχαριστίας (Παροιμ. 9,3). Ἡ Ἐκκλησία εἶναι ὁ τόπος συναγωγῆς πάντων «εἰς ἐν».

«Ἐνόραση » καὶ «Διαίσθηση». Πρωτ. Ι. Φωτόπουλου

«Ἐνόραση » καὶ «Διαίσθηση».

   Εἴπαμε σὲ προηγούμενη παράγραφο ὅτι ἡ θρησκευτικὴ ἐμπειρία εἶναι ἕνα ἐνδοκοσμικό, ψυχολογικῆς τάξεως μέγεθος. Γιὰ νὰ ἐπιβεβαιωθεῖ αὐτὴ ἡ ἐνδοκοσμικὴ-ψυχολογικὴ ὑφὴ τῆς θρησκευτικῆς ἐμπειρίας θὰ ἦταν καλὸ νὰ δοῦμε καὶ τὶς μεθόδους ποὺ χρησιμοποιοῦνται γιὰ τὴν ἀπόκτησή της. Μεγάλη σημασία δίνεται ἀπὸ τοὺς θρησκειολόγους, σὲ σχέση μὲ τὴ θρησκευτικὴ ἐμπειρία, στὴν «ἐνόραση» ἢ τὴ «διαίσθηση».
Εἶναι ἕνας ὅρος φιλοσοφικο-θρησκευτικὸς ποὺ δηλώνει τὴ γνωστικὴ δύναμη τοῦ ἀνθρώπου, ἡ ὁποία προσπαθεῖ νὰ ὑπερβεῖ τὶς αἰσθήσεις καὶ τὸ λογικὸ γιὰ νὰ γνωρίσει τὴν ἀλήθεια. Ὁ ὅρος «ἐνόραση» (Intuitio, Intuition) ἀπὸ τὴν Ἀναγέννηση καὶ μετὰ χρησιμοποιεῖται ἀπὸ πολλοὺς φιλοσόφους ποὺ διψασμένοι γιὰ ἀλήθεια καὶ γνώση, τὴν ὁποία στέρησε ὁ παπισμὸς μὲ τὴν ψευδοθεολογία του, πότε κλίνουν πρὸς τὸν ὀρθολογισμό, δηλ. πιστεύουν στὴ γνώση ποὺ παρέχει τὸ λογικό, πότε στὸν ἐμπειρισμό, δηλ. στὴ γνώση ποὺ παρέχουν οἱ αἰσθήσεις καὶ πότε στὸ μυστικισμό, δηλ. ἐμπιστεύονται αὐτὴ τὴν περίεργη δύναμη τῆς «ἐνοράσεως» ἢ «διαισθήσεως».
 Αὐτὴ τὴν ἐνόραση, ὡς μέθοδο γνώσεως καὶ ἐμπειρία τὴν χρησιμοποιοῦν ἰδιαίτερα οἱ πανθεϊστὲς (π.χ. Σπινόζα) καὶ οἱ ἀποκρυφιστὲς (π.χ. Παράκελσος, R. Steiner) καὶ φθάνει στὴ μόδα πάλι μὲ τὸν Μπερξὸν (1859-1941). Στὰ ἀρχαῖα χρόνια, ὁ Πλάτωνας, ὁ Πλωτίνος καὶ γενικώτερα οἱ νεοπλατωνικοὶ χρησιμοποιοῦσαν μὲ τὸ ἴδιο πανθεϊστικὸ περιεχόμενο τοὺς ὅρους «θεωρία», «θέα», «ἔκστασις», «ἐποπτεία» γιὰ νὰ δηλώσουν τὴ γνώση τῆς ἀλήθειας ἢ καὶ τὴ μέθοδο γνώσεως (τῶν «ἰδεῶν» ἢ τοῦ «Ἑνός»).

Ὑπάγονται οἱ μουσουλμάνοι στὰ «ἔθνη»; Εἶναι μέτοχοι της Διαθήκης τοῦ Ἀβραάμ; Πρωτ. Ι. Φωτόπουλου

Ὑπάγονται οἱ μουσουλμάνοι στὰ «ἔθνη»; Εἶναι μέτοχοι της Διαθήκης τοῦ Ἀβραάμ;

6. Καὶ ἄλλα ἀμείλικτα ἐρωτήματα, εἰδικώτερα γιὰ τὸ Ἰσλάμ. Ὑπάγονται οἱ μουσουλμάνοι στὰ «ἔθνη»; Ἡ ἐπικαιρότητα τῆς μαρτυρίας τῶν Νεομαρτύρων.

    Αὐτὰ ποὺ εἴπαμε προηγουμένως ἰσχύουν ἄραγε καὶ γιὰ τὸ Ἰσλάμ; Μήπως πρέπει κι ἐμεῖς, ὅπως ὁ Ἅγιος Ἀλβανίας, νὰ ἐντρυφήσουμε στὸ Ἰσλὰμ γιὰ νὰ κατανοήσουμε τὸ βάθος καὶ τὴν ἀξία του, νὰ μελετήσουμε τὶς «μυστικὲς ἐμπειρίες» τῶν δερβίσηδων «σούφι», γιὰ νὰ ἀνακαλύψουμε τὴ συγγένεια τῶν ἐμπειριῶν μας; (Αὐτὸ τάχα δὲν ὑποδηλώνει ἡ θέση τοῦ Ἀρχιεπ. κ. Ἀναστασίου ὅτι κατηγοροῦμε ὡς δαιμονικὲς τὶς ποικίλες θρησκεῖες, ἐπειδὴ ἔχουμε «ἀόριστες γνώσεις» γι’ αὐτὲς καὶ γιὰ τὶς δῆθεν μεγαλειώδεις ἐμπνεύσεις τους;
 Λοιπόν, δὲν μᾶς ἀρκεῖ ἡ εἰκόνα τοῦ Μωάμεθ ποῦ ἐπιβάλλει ἐξ ἀρχῆς μὲ τὸ σπαθὶ τὴ μυσαρή του πίστη, ἡ αἰσχρότητα τοῦ βίου του, ἡ ἀλληλεξόντωση τῶν διαδόχων του, τὰ πάθη τοῦ λαοῦ μας, οἱ στρατιὲς τῶν Νεομαρτύρων γιὰ νὰ πειστοῦμε περὶ τῆς δαιμονικῆς συνεργείας στὴν κατασκευὴ αὐτοῦ του θρησκεύματος27;
 Εἰδικὰ περὶ τῶν Νεομαρτύρων δὲν μᾶς ἀρκεῖ ἡ ὁμολογία τους καὶ ὁ ἔλεγχός τους στὴν ἄθεη διδασκαλία καὶ τὸ βίο τοῦ ψευτοπροφήτη; Οἱ Νεομάρτυρες, πολλοὶ ἀπὸ τοὺς ὁποίους στὸν καιρὸ τῆς ἀγνοίας τοὺς εἶχαν ἐξισλαμιστεῖ κι εἶχαν μαθητεύσει στοὺς «μεντρεσέδες» μαθαίνοντας ἀπὸ πρῶτο χέρι τί σημαίνει Ἰσλάμ, μήπως εἶχαν «ἀόριστες γνώσεις», μήπως παρανοοῦσαν τὸ «βάθος» τῆς μουσουλμανικῆς πίστεως, μήπως δὲν κατανοοῦσαν τὶς «ὑψηλὲς διαισθήσεις» καὶ «ἐμπειρίες» τῶν δερβίσηδων;

Ἡ θρησκευτικὴ ἐμπειρία. Πρωτ. Ἰωάννης Φωτοπουλος.

Α. Ἡ θρησκευτικὴ ἐμπειρία.

1. «Κοινὴ θρησκευτικὴ ἐμπειρία» -Εἰσαγωγικὲς παρατηρήσεις.

   Ὑψίστης σημασίας καὶ ἀξίας γιὰ τὴν ἀλήθεια, κατὰ τὴν ἄποψη τοῦ Ἁγίου Ἀλβανίας, εἶναι ὁ ρόλος τῆς θρησκευτικῆς ἐμπειρίας. Ὅλα τὰ θρησκεύματα, συμπεριλαμβανόμενης καὶ τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας ἔχουν τὶς θρησκευτικές τους ἐμπειρίες. «Οἱ θρησκευτικὲς ... ἐμπειρίες», γράφει ὁ συγγραφεύς, «ἐκπροσωποῦν ὄχι μόνο ἐπίμονη φορὰ τοῦ ἀνθρώπου πρὸς τὴν ὑψίστη πραγματικότητα ἀλλ' ἀκόμη καὶ τὴν ἀπορρόφηση ἀκτινῶν τῆς θείας ἀκτινοβολίας τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ στὸν κόσμο» (σ. 166).
Μὲ ἀφετηρία λοιπὸν αὐτὸ τὸ συλλογισμὸ μποροῦμε ἐμεῖς οἱ ὀρθόδοξοι νὰ κρατοῦμε τὶς δογματικὲς-θεολογικὲς διαφορὲς ἀπὸ τὶς ἄλλες θρησκεῖες, μπορεῖ ἀκόμη νὰ ὑπάρχουν διαφορὲς στὴ θρησκευτικὴ ἐμπειρία, ἀλλὰ τὸ γεγονὸς ὅτι ὅλες οἱ θρησκεῖες ἔχουν θρησκευτικὲς ἐμπειρίες ποὺ «ἀπορροφοῦν ἀκτίνες τῆς θείας ἀκτινοβολίας» βάζει δίπλα-δίπλα τὴν ἐν Χριστῷ ἀποκαλυφθεῖσα ἀλήθεια μὲ τὴν πλάνη καὶ ἀπάτη τῶν θρησκειῶν.
Ἐξ ἄλλου κατὰ τὸν Ἀρχιεπίσκοπο Ἀλβανίας Ὀρθοδοξίας καὶ Ἰσλὰμ εἶναι «θρησκευτικὰ μορφώματα» μὲ «θρησκευτικὲς ἐμπειρίες». Γράφει λοιπὸν ὅτι κατὰ τὸ διάλογο Ὀρθοδοξίας-Ἰσλὰμ «ἔγινε προσπάθεια νὰ καθορισθοῦν οἱ διαφορὲς καὶ οἱ θέσεις τῶν δύο θρησκευτικῶν μορφωμάτων καὶ ἐμπειριῶν» (σ. 139).

Μήπως ἡ θέση ὅτι οἱ θρησκεῖες εἶναι δαιμονικὲς εἶναι μία «ἀφελὴς διατύπωση». Πρωτ. Ἰωάννης Φωτοπουλος

Θεανθρώπινη καθολικότητα ἤ πανθρησκειακή παγκοσμιότητα 

Πρωτ. Ἰωάννης Φωτόπουλος

Κριτικές τοποθετήσεις στό βιβλίο

«Παγκοσμιότητα καί Ὀρθοδοξία»

Ἀρχιεπ. Ἀλβανίας κ. Ἀναστασίου

Κεφάλαιο πρώτο

5. Μήπως ἡ θέση ὅτι οἱ θρησκεῖες εἶναι δαιμονικὲς εἶναι μία «ἀφελὴς διατύπωση καὶ ἀκρότητα.... μία ἀρνητικὴ ψευδαίσθηση» ποῦ προέρχεται ἀπὸ «παλαιὲς ἀόριστες γνώσεις»;
   Ἡ θέση ὅτι «οἱ θρησκεῖες εἶναι ἔργο τοῦ διαβόλου», «ὅτι δὲν περιέχουν καμιὰ ἀλήθεια ἡ ἀξία», «ὅτι κανένα στοιχεῖο τους δὲν ἔχει θέση στὴν καινὴ πραγματικότητα τῆς Ἐκκλησίας, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ τὴ μόνη ὁδὸ πρὸς τὸν Θεὸ» σύμφωνα μὲ τὸν Ἀρχιεπ. κ. Ἀναστάσιο, εἶναι μία «ἄποψη» ποὺ «υἱοθέτησαν ἀρκετοὶ Χριστιανοὶ τῶν πρώτων αἰώνων, οἱ ὁποῖοι ἔβλεπαν τοὺς ἐθνικοὺς θεοὺς σὰν «δαίμονες ποὺ ἀνταγωνίζονται τὸν ἀληθινὸ Θεὸ» (σ.178), εἶναι μία «ἀφελὴς διατύπωση καὶ ἀκρότητα» ποὺ προέρχεται ἀπὸ «παλαιὲς ἀόριστες γνώσεις» (σ. 185-186).

Συναντώντας στὸ βιβλίο τέτοιους ἰσχυρισμοὺς νομίζει κανεὶς ὅτι ὁ συγγραφεὺς ἀπευθύνεται σὲ ἀλλόθρησκους ἡ ἀνθρώπους ποὺ ποτὲ τοὺς δὲν ἄνοιξαν τὴν Ἁγία Γραφὴ νὰ διαβάσουν. Ἀλλοιῶς πῶς νὰ ἐξηγήσεις τὴν ἀπόκρυψη τοῦ λόγου τῶν Ἁγίων Γραφῶν;
Στὸ Δευτερονόμιο διαβάζουμε τί λέγει ὁ Θεὸς σχετικὰ μὲ τὴ λατρεία τῶν ψευδοθεῶν ὑπὸ τῶν Ἑβραίων: «παρώξυναν μὲ ἐπ' ἀλλοτρίοις, ἐν βδελύγμασιν αὐτῶν ἐξεπίκραναν με˙ ἔθυσαν δαιμονίοις καὶ οὐ Θεῶ» (Δεύτ. 32,16-17). Μετάφραση: «Μὲ θύμωσαν καὶ μὲ πίκραναν (οἱ Ἑβραῖοι) μὲ τοὺς ξένους καὶ συχαμεροὺς θεούς τους. Στὰ  δ α ι μ ό ν ι α  θυσίασαν κι ὄχι στὸν Θεό».