Κάθε σοβαρή θεολογική προσέγγιση για την Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως οφείλει να αρχίζει από μία διάκριση απολύτως κρίσιμη, επειδή η απουσία της οδηγεί σχεδόν αναπόφευκτα είτε σε μια εκκλησιαστική ιδιοποίηση του συμβόλου είτε σε μια συρρίκνωση του μυστηρίου του Σταυρού σε σήμα ομολογιακής ταυτότητας.
Ο σταυρός δεν εμφανίζεται πρωτίστως ως αποκλειστικό γνώρισμα των βαπτισμένων, αλλά ως μορφή της ανθρώπινης κατάστασης μέσα στην ιστορία της φθοράς, της έλλειψης και της θνητότητας. Πριν γίνει αντικείμενο προσκύνησης, είναι ήδη εμπειρία βάρους.
Είναι η ασθένεια, το πένθος, η αδικία, η εγκατάλειψη, η σιωπή του σώματος, η διάψευση της επιθυμίας, η ενοχή, η αδυναμία του ανθρώπου να συμφιλιωθεί με το πεπερασμένο της ύπαρξής του.
Υπό αυτή την έννοια, κάθε άνθρωπος σηκώνει κάποιον σταυρό, ανεξάρτητα από το αν έχει βαπτισθεί, ανεξάρτητα από το αν γνωρίζει ρητά το όνομα του Χριστού, ανεξάρτητα από το αν μετέχει ή όχι στη μυστηριακή ζωή της Εκκλησίας.
Και ακριβώς εδώ πρέπει να διατυπωθεί με απόλυτη σαφήνεια η πρώτη μεγάλη θεολογική αντίσταση απέναντι σε κάθε ηθικιστική ανάγνωση του πάθους: ο πόνος δεν σώζει από μόνος του, η οδύνη δεν αγιάζει αυτομάτως, το τραύμα δεν μετατρέπεται μηχανικά σε γεγονός αλήθειας. Ο άνθρωπος μπορεί να υποφέρει και ταυτόχρονα να συντρίβεται και συγχρόνως να εγκλείεται ακόμη περισσότερο στη ναρκισσιστική αυτοαναφορικότητά του, να σηκώνει μεγάλο βάρος χωρίς να μετακινείται ούτε κατ’ ελάχιστον το βαθύτερο κέντρο της ύπαρξής του.
Ο καθολικός, λοιπόν, χαρακτήρας του σταυρού ως ανθρωπολογικής εμπειρίας δεν ταυτίζεται με τη σωτηριολογική αλήθεια του Σταυρού ως χριστολογικής αποκάλυψης.
Ακριβώς σε αυτό το σημείο εγγράφεται η ριζική τομή του χριστιανικού γεγονότος. Ο Χριστός δεν έρχεται για να ερμηνεύσει αφηρημένα τον ανθρώπινο πόνο, ούτε για να του αποδώσει ένα βολικό μεταφυσικό νόημα, ούτε για να τον νομιμοποιήσει ως παιδαγωγικό εργαλείο ηθικής βελτίωσης. Η είσοδός Του στο δράμα του ανθρώπου μετατοπίζει ριζικά το ερώτημα: το αποφασιστικό δεν είναι απλώς ότι ο άνθρωπος πάσχει, αλλά ο τρόπος με τον οποίο κατοικεί το πάθος του, το πώς επεξεργάζεται την έλλειψή του, το προς ποια αλήθεια παραδίδει το τραύμα του.
Ο Σταυρός του Χριστού δεν είναι απλώς η ακραία μορφή μιας αδικίας. Είναι η ελεύθερη μεταμόρφωση της αδικίας σε συγχωρητική δύναμη, της εγκατάλειψης σε κοινωνία, της απογύμνωσης σε απόλυτη πιστότητα, της εκμηδένισης σε άρνηση του μηδενός.
Το σκάνδαλο του Σταυρού βρίσκεται ακριβώς στο γεγονός ότι ο Θεός δεν σώζει τον κόσμο μένοντας απρόσβλητος από την πληγή, αλλά εισερχόμενος σε αυτήν μέχρι τέλους, χωρίς να αποσύρει την αγάπη Του.
Δεν προσφέρει μια παντοδυναμία που θριαμβεύει με τους όρους της κυριαρχίας, αλλά μια αγάπη που επιμένει ακόμη και εκεί όπου όλα φαίνονται διαρρηγμένα.
Ας το πούμε με μεγαλύτερη εννοιολογική αυστηρότητα… στον Σταυρό αποκαλύπτεται η αλήθεια ενός υποκειμένου μη ναρκισσιστικού, ενός τρόπου ύπαρξης που δεν συγκροτείται μέσω κατοχής, ελέγχου και αυτοασφάλισης, αλλά μέσω δωρεάς, έκθεσης και ελεύθερης συγκατάθεσης στην τρωτότητα. Εδώ ακριβώς η χριστιανική θεολογία υπερβαίνει κάθε ηρωοποίηση του πόνου: δεν δοξάζει την οδύνη, αλλά φανερώνει ότι η αγάπη γίνεται αληθινή όταν δεν παύει να είναι αγάπη μέσα στο πάθος.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η ερχόμενη Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως δεν μπορεί να αναγνωσθεί ως απλή λειτουργική ανάπαυλα στη μέση της ασκητικής διαδρομής της Αγίας Τεσσαρακοστής, ούτε ως ευσεβιστική παρηγορία για την κόπωση των πιστών. Αντίθετα, συνιστά βίαιη επαναφορά στο κέντρο, επανεισαγωγή του εκκλησιαστικού υποκειμένου στη μόνη αλήθεια που διαρκώς επιχειρεί να εξουδετερώσει.
Στο μέσον της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, όταν ο αγώνας κινδυνεύει να μεταβληθεί σε επίδοση, η εγκράτεια σε ηθική αυτοεπιβεβαίωση, η προσευχή σε εκλεπτυσμένη μορφή πνευματικού ναρκισσισμού και η θρησκευτική συνέπεια σε καθρέφτη αυταρέσκειας, η Εκκλησία προβάλλει τον Σταυρό ως αμείλικτη κριτική κάθε θρησκευτικής αυταπάτης.
Δεν παρουσιάζει ένα λάβαρο ταυτοτικής υπερηφάνειας· εκθέτει ενώπιόν μας το σημείο της απογύμνωσης.
Δεν επικυρώνει την ευλάβειά μας.
Την κρίνει.
Δεν μας επιτρέπει να αναπαυθούμε στην ψευδαίσθηση ότι η σωτηρία είναι αποτέλεσμα θρησκευτικής επιμέλειας, ηθικής συνέπειας ή ασκητικής επίδοσης. Ο Σταυρός διακόπτει βίαια αυτή τη φαντασίωση, επειδή αποκαλύπτει ότι η αλήθεια της χριστιανικής ζωής δεν ταυτίζεται με τη βελτιωμένη εικόνα του εαυτού, αλλά με τη σταύρωση του εγωκεντρισμού.
Γι’ αυτό και η προσκύνηση του Σταυρού δεν είναι ποτέ μια απλή τελετουργική κίνηση. Γίνεται αληθινή μόνο όταν το υποκείμενο δέχεται να κριθεί από αυτό που προσκυνά. Διαφορετικά, ακόμη και η πιο επιμελημένη μετάνοια του σώματος μπορεί να λειτουργήσει ως άμυνα απέναντι στη μεταστροφή της καρδιάς.
Κι εδώ αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα το ευαγγελικό «ἀπαρνησάσθω ἑαυτόν». Η φράση αυτή έχει συχνά παραμορφωθεί είτε προς μια ψυχολογική αυτοϋποτίμηση είτε προς μια ηθικιστική θεώρηση της χριστιανικής ζωής ως διαρκούς αυτοκαταστολής. Όμως εδώ δεν ζητείται από τον άνθρωπο να μισήσει το πρόσωπό του.
Ζητείται να αποδομήσει το ψευδές οικοδόμημα μέσα στο οποίο έχει φυλακίσει το πρόσωπο.
Ο εαυτός που καλείται να αρνηθεί δεν είναι το μοναδικό και ανεπανάληπτο πρόσωπο που δημιουργήθηκε κατ’ εικόνα Θεού, αλλά η ειδωλοποιημένη κατασκευή του, το σύστημα αυτοδικαιώσεων, άμυνων, φόβων και φαντασιώσεων παντοδυναμίας μέσω του οποίου προσπαθεί να αποφύγει τη σχέση.
Είναι εκείνο το κλειστό σχήμα όπου ο άνθρωπος θέλει να αγαπά χωρίς να εκτίθεται, να υπάρχει χωρίς να εξαρτάται, να επιθυμεί χωρίς να στερείται, να προσφέρει χωρίς να πληγώνεται, να σώζεται χωρίς να πεθαίνει ως κέντρο του εαυτού του.
Εδώ ο λόγος του Χριστού προσλαμβάνει μιαν αληθινά ανατρεπτική δύναμη, επειδή δεν ζητεί μια ήπια ηθική αναβάθμιση ούτε μια απλή βελτίωση της συμπεριφοράς, αλλά τη ρήξη με την εσωτερική ηγεμονία του εγώ. Ζητεί από τον άνθρωπο να δεχθεί ότι η ζωή δεν σώζεται όταν θωρακίζεται, αλλά όταν παραδίδεται, ότι η αλήθεια δεν γεννιέται από την αυτάρκεια, αλλά από την έκθεση, ότι η καρδιά δεν θεραπεύεται μέσω άμυνας, αλλά μέσω σχέσης.
Ακριβώς γι’ αυτό ο Σταυρός γίνεται τόσο ανυπόφορος για τη σύγχρονη συνείδηση. Όχι επειδή ο νεωτερικός άνθρωπος φοβάται απλώς τον πόνο, αλλά επειδή δυσκολεύεται να αποδεχθεί την απώλεια κυριαρχίας πάνω στο νόημα του πόνου του.
Θέλει να διαχειρίζεται τα πάντα, ακόμη και την πληγή του.
Θέλει μια ζωή χαμηλού υπαρξιακού ρίσκου, σχέσεις με δυνατότητα ανάκλησης, αγάπη χωρίς έκθεση, πίστη χωρίς παράδοση, κοινότητα χωρίς θυσία, επιθυμία χωρίς τραυματισμό.
Και ακριβώς εδώ ο Σταυρός καθίσταται σκανδαλώδης.
Όχι επειδή ζητεί από τον άνθρωπο να αγαπήσει την οδύνη ως οδύνη, αλλά επειδή του αφαιρεί το δικαίωμα να οργανώσει ολόκληρη την ύπαρξή του γύρω από την αποφυγή της προσφοράς. Ο Χριστός δεν θεοποιεί τον πόνο, ούτε αισθητικοποιεί τη συντριβή, ούτε μετατρέπει το τραύμα σε πνευματικό φετίχ. Αποκαλύπτει όμως ότι όποιος καθιστά την αυτοπροστασία του ύψιστη αρχή, οδηγείται τελικά σε μια μορφή ερημίας βαθύτερη και από τον ίδιο τον πόνο. Γιατί το υποκείμενο πεθαίνει πολύ πριν από τον βιολογικό του τέλος, όταν αδυνατεί πλέον να δοθεί, όταν μετατρέπει την πληγή σε ταυτότητα, όταν λατρεύει την άμυνά του ως σοφία, όταν αποσύρει την καρδιά του από το ρίσκο της αγάπης.
Ο Σταυρός είναι η ριζική άρνηση αυτής της ψευδούς σωτηρίας μέσω θωράκισης. Είναι το σημείο όπου η ανθρώπινη επιθυμία καλείται να εξέλθει από την οικονομία της αυτάρκειας και να εισέλθει στην οικονομία της σχέσης.
Έτσι, η Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως δεν καλεί απλώς στη τιμή ενός ιερού συμβόλου, αλλά σε έκθεση ενώπιον της πιο απαιτητικής αλήθειας της χριστιανικής ύπαρξης. Ότι ο δρόμος προς την Ανάσταση δεν ανοίγεται από τη θρησκευτική επιτέλεση, ούτε από τη συναισθηματική ευσέβεια, ούτε από την απλή αντοχή στο βάρος της ζωής, αλλά από τη συγκατάθεση να μετασχηματισθεί το βάρος σε αγάπη, η έλλειψη σε σχέση, η οδύνη σε προσφορά, η προσωπική ιστορία σε τόπο κοινωνίας με τον Εσταυρωμένο.
Ο σταυρός που σηκώνουν όλοι οι άνθρωποι γίνεται αληθινά Σταυρός σωτηρίας μόνο όταν παύει να είναι κλειστό κύκλωμα οδύνης και γίνεται ελεύθερη πορεία πίσω από τον Χριστό.
Και αυτό είναι το πιο απαιτητικό μήνυμα αυτής της Κυριακής: ότι ο Χριστός δεν ήρθε απλώς να αφαιρέσει το ανθρώπινο βάρος, αλλά να το διεκδικήσει ως τόπο συνάντησης μαζί Του.
Να εισέλθει εκεί όπου ο άνθρωπος πονά περισσότερο, όχι για να ακυρώσει μαγικά την πληγή, αλλά για να την καταστήσει πέρασμα.
Γι’ αυτό ο Σταυρός δεν είναι σχήμα, ούτε πολιτισμικό έμβλημα, ούτε ψυχολογικό παυσίπονο. Είναι η μορφή μιας ζωής που έχει παύσει να ανήκει αποκλειστικά στον εαυτό της. Είναι το σημείο όπου η ανθρώπινη ύπαρξη παύει να ζητεί σωτηρία ως αυτοσυντήρηση και αρχίζει να τη δέχεται ως δωρεά.
Και μόνο τότε η προσκύνηση παύει να είναι τελετουργική χειρονομία και γίνεται γεγονός αλήθειας. Μόνο τότε ο άνθρωπος δεν στέκεται απέναντι στον Σταυρό ως θεατής ενός ιερού θεάματος, αλλά αφήνει τον Σταυρό να τον κρίνει, να τον απογυμνώσει, να τον διαρρήξει και να τον αναγεννήσει.
Μάνος Λαμπράκης
