αφηρημένα..

Στο στοιχείο μου δηλαδή,ουσιαστικά και μεταφορικά..

Είπε κάποτε ο Ντελονέ πως "ο Σεζάν έσπασε τη φρουτιέρα κι εμείς δεν πρέπει να τη συγκολήσουμε όπως κάνουν οι κυβιστές"

Και ναι μεν αυτή η έκκληση για αφαίρεση ήταν σαφέστατη, η εξέλιξή της όμως ήταν πολύπλοκη..

.

(Φ.Κούπκα, discs of Newton)

.

Η κομματιασμένη φρουτιέρα τού Σεζάν και τού Πικάσο επηρέασαν πολλούς ζωγράφους που έκαναν κύκλους γύρω απο τη μη παραστατική τέχνη.Αν και η πατρότητα τής αφαίρεσης δεν γίνεται να διεκδικηθεί απο κανέναν,υπάρχουν κάμποσοι καλλιτέχνες που τη προώθησαν (Ντελονέ, Σόνια Τερκ, Μοντριάν, Καντίσκυ, Μάλεβιτς, Κούπκα, Λεζέ, Μπαλά, Σεβερίνι, Κλέε, Αρπ,..)

Κι αν κι ο Ματίς και ο Πικάσο προετοίμασαν το έδαφος για την αφαίρεση, επένδυσαν υπερβολικά στον κόσμο τών αντικειμένων για να μπορέσουν να μπούν στον κόσμο τής αφαίρεσης (: οπτικό παιχνίδι των μορφών και των σημείων που παρείχε ο κόσμος αυτός. όποιος θελήσει να εμβαθύνει εδώ πρέπει να ψάξει περί σημείου και σημαινόμενου που έχω μόνο ξένη βιβλιογραφία-αλλά θα προσπαθήσω σε κάποιο σχόλιο να την αναφέρω όσο γίνεται πιο σύντομα..)

Όσο περισσότερο απομακρυνόταν η αφαίρεση απο το να μιμείται τον ορατό κόσμο, τόσο περισσότερο φιλοδοξούσε να παρουσιάσει υπερβατικές έννοιες όπως "το αίσθημα", "το πνεύμα", "την αγνότητα", και στην ουσία αντικατέστησε στη πράξη την εξουσία τής εικόνας με την εξουσίαση απο το υπερβατικό..

.

(Φράντισεκ Κούπκα, Φούγκα σε δύο χρώματα,λάδι,1912)
.
Η επιμονή στις υπερβατικές αλήθειες έδειχνε την αγωνία τών καλλιτεχνών μη και η αφάιρεση εξελιχθεί σε αυθαιρεσία.Να μη καταντήσει δηλαδη, διακοσμητική και να μη καταντήσει ασήμαντη, είτε ουτοπική..

Στο λεξικό τού Oxford , το επιθετο "αφηρημένος" (abstract) σημαίνει χωρισμένος απο την ύλη, ιδανικός, θεωρητικός, ενώ το ρήμα αντίστοιχα, σημαίνει εκπίπτω, απομακρύνω, αποδεσμεύω.

Αν και οι έννοιες αυτές ταιριάζουν με το έργο πολλών ζωγράφων, δεν ταίριαζαν σ΄εκείνους που έδιναν ιδιαίτερη έμφαση ή επικέντρωναν στις δυο έννοιες που ακολουθούν : στην υλική φύση τής μπογιάς πάνω στον καμβά και στον κοσμικό χαρακτήρα τών σχεδίων που χρησιμοποιούσαν. Γιατί εξ ορισμού, η "αφαίρεση" προσεγγύζει το μη αντικειμενικό κι όσο κάποιοι καλλιτέχνες στόχευαν κυρίως την αντικειμενικότητα για να παράγουν τέχνη, τόσο πιό "συγκεκριμένη" και "πραγματική" ήταν η τέχνη αυτή σε σύγκριση με ένα αντικείμενο τού κόσμου μας.. Για παράδειγμα, ο Ντελονέ, ο Μοντριάν και άλλοι, δήλωναν πως η αφαίρεση ήταν ο πιό ρεαλιστικός τρόπος ζωγραφικής. Με δεδομένη τη ζωγραφική τους πράξη, η αφαίρεση προβλήθηκε σαν "καθαρή" ύστατη τελειοποίηση τής τέχνης για την ίδια τη τέχνη. Αν πάρουμε υπόψη μας πως όλη αυτή η κουβέντα γινόταν για το "μέσο", δηλαδή τη ποσότητα και τη πυκνότητα τής μπογιάς πάνω στον καμβά, είναι σχετικά δύσκολο να αντιληφθώ- τουλάχιστον εγώ- την ¨καθαρότητα".

.(Μοντριάν,Σύνθεση VII ,Πίνακας Νο 2,ελαιογραφία,1913)

Υπήρχαν οι καλλιτέχνες που καθοδηγούνταν απο πλατωνικές,εγγελιανές ή πνευματιστικές φιλοσοφίες και εκείνοι που ωθούνταν απο υλιστικά ενδιαφέροντα. Οι πρώτοι υποστήριζαν πως ο άνθρωπος εξελίχθηκε απο τη σωματική στη πνευματική κατάσταση με μιά σειρά σχεδίων που αποδίδονται με γεωμετρικές μορφές. Γιά παράδειγμα, ο Μοντριάν απεικόνισε τη γεωμετρική εξαϋλωση μιάς γυναικείας μορφής κι ο Κούπκα τόνισε τη μέσω συμβολισμών αναλογία μεταξύ καθαρής μουσικής και καθαρής ζωγραφικής όπως αυτή επιδράει κατευθείαν στη ψυχή χωρίς τούς περισπασμούς τού θέματος,στον πίνακά του "Αμορφα,Φούγκα σε δύο χρώματα". Αυτός ήταν και ο πρώτος μη-παραστατικός πίνακας που εκτέθηκε δημόσια στο Παρίσι το 1912 (στην ουσία ήταν εμπνευσμένος απο τις κινήσεις μιάς μπάλας και τις κινήσεις τών πλανητών)..

Ο Μοντριάν λάτρευε τη τζαζ. Θεωρούσε τον συγκοπτόμενο ρυθμό της ανάλογο με την ασύμμετρη ισορροπία τών χρωματικών επιπέδων ενός πίνακα.Την δε αντίσταση τής τζαζ στις μελωδίες τού συρμού την έβλεπε παράλληλη με τη δική του αντίσταση στα εφήμερα τής εικαστικής τέχνης..

(Μοντριάν,Σύνθεση σε μπλε και κιτρινο,λάδι,1912)
.
Κάποιοι αφηρημένοι καλλιτέχνες που έδειχναν να κινούνται απο πιό υλιστικά ενδιαφέροντα
θεωρούσαν την αφαίρεση σαν τον πιό κατάλληλο τρόπο έκφρασης τής αφαίρεσης που συντελούνταν στον κόσμο τον μεταμορφωμένο απο νέους τρόπους παραγωγής αλλά και τής εποχής τής αναπαραγωγής τών εικόνων με νέα μέσα πλέον. Η κινητικότητα τής παραγωγής, οι νέοι τρόποι εμπορευματοποίησης, εν τέλει η αυξημένη κινητικότητα ανθρώπων και εικόνων στη σύγχρονη πόλη ώθησε ζωγράφους όπως ο Λεζέ σ ένα παράδοξο τύπο ρεαλιστικής αφαίρεσης (συνύπαρξη ανθρώπων και μηχανών στο έργο του,αφηρημένων σχεδόν στα γεωμετρικά χαρακτηριστικά τού καμβά του).

" Ο κυβισμός ήταν το πρώτο στιλ που πραγμάτωσε αυτή τη παράδοξη τέχνη που φαίνεται τόσο αφηρημένη όσο και ρεαλιστική..και παρέμεινε χωνευτήρι για τους περισσότερους αφηρημένους καλλιτέχνες" αν και δεν εξελίχθηκε προς τη κατεύθυνση τών στόχων τής καθαρής πλαστικής. Γι αυτό και καλλιτέχνες όπως ο Μοντριάν προώθησαν την "αναλυτική" μορφή τού κυβισμού με απωτερο στόχο να ΔΙΑΛΥΣΕΙ τελείως ΤΟ ΜΟΤΙΒΟ (βλ.σύνθεση VII)

(Ρομπέρ Ντελονέ,Πρώτος ταυτόχρονος δίσκος ,λάδι 1913-14)

. Ο Ντελονέ επιτέθηκε σ΄αυτή τη μονοχρωμία, δηλώνοντας "το χρώμα δίνει βάθος και μορφή και κίνηση" κι ανέπτυξε το νόμο τών ταυτόχρονων αντιθέσεων (βλ.πρώτος ταυτόχρονος δίσκος - πίνακας σε ευθεία αναλογία προς τον αμφιβληστροειδή )

Ο Μαλέβιτς πήρε άλλη πορεία..σκοπός του δεν ήταν να εξαγνίσει τη ζωγραφική αλλά να την απαλείψει.. Η πρώτη πλήρης αφαίρεσή του ήταν το "μαυρο τετράγωνο" (1915),σκίτσο για σκηνικό βάθους (δεν υπάρχει πουθενά στο web) για τη φουτουριστική όπερα "νίκη επι τού ήλιου"

(Ρομπερ Ντελονέ, Ταυτόχρονα παράθυρα στη πόλη,λάδι σε ξύλο,1911-12)

.
"Και ενώ οι δυό τους δείχνουν να είναι σε αντίπαλα στρατόπεδα, ο πρώτος φωνάζει τη διαφάνεια τών παραθύρων για να χρωματίζει σαν φως, ο δεύτερος δηλώνει τη νίκη τού ήλιου στο θρίαμβο τού μαύρου τετραγώνου.. ¨ομως κι οι δυό, φανατικοί οπαδοί τής καθαρής όρασης- κι αυτό τούς ενώνει στη διαφορά τους.

Τελικά η αφαίρεση είναι ένας αισιόδοξος τρόπος που διακόπτει τις αντιθέσεις μεταξύ πνευματικού εφέ και διακοσμητικού σχεδιασμού, μεταξύ υλικής επιφάνειας και ιδεατού παραθύρου, μεταξύ μεμονομένου έργου και σειριακής επανάληψης.

Η υλιστική/ιδεαλιστική αντίφαση είναι αυτή που είναι βαθύτερη όλων..

η ζωγραφική σαν ένα επίπεδο καλυμμένο με μπογιά, το μέσο φανερωμένο στην εμπειρική υλικότητά του, σε αντίθεση με τη ζωγραφική σαν χάρτη μιάς υπερβατικής τάξης, ένα παράθυρο στον κόσμο τής πνευματικότητας.."