Η ΔΥΤΙΚΗ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ΑΠΟ ΤΟΝ 14Ο ΑΙΩΝΑ ΩΣ ΤΟΝ 18Ο ΑΙΩΝΑ

Η  ΔΥΤΙΚΗ  ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ  ΑΠΟ ΤΟΝ  14^Ο ΑΙΩΝΑ ΩΣ ΤΟΝ 18^Ο ΑΙΩΝΑ

(φώτο στο τέλος του κειμένου) 

Ξεκινάμε από την Αναγέννηση στην Ιταλία και την Φλάνδρα από τον 14^ο αιώνα μέχρι το 1520  που ήταν στο απόγειο της. Χαρακτηριστικά της είναι: Η κυριαρχία του θέματος και όχι της μορφής, το μέτρο, η αρμονία, η ισορροπία και η ενότητα του όλου. Ανθεί στις ευρωπαϊκές αυλές και στους μορφωμένους και αργόσχολους κυρίως.

Έπειτα περνάμε στον Μανιερισμό. Ο όρος μανιέρα προέρχεται από το λατινικό manierus (=τρόπος) και η χρήση του επικράτησε κατά την περίοδο του Α Παγκόσμιου  πολέμου Σε όλη σχεδόν την Ευρώπη θριαμβεύει από το 1530 ως και το τέλος του 16^ου αιώνα. Η ύπαρξη του είναι μια αντίδραση στην Αναγέννηση. Έτσι, αντί να υπάρχει μέτρο, στον Μανιερισμό υπάρχει η υπερβολή και η πολυπλοκότητα. Αντί να κυριαρχεί το θέμα, εδώ κυριαρχεί η μορφή. Έτσι ο καλλιτέχνης για να δείξει την δεξιοτεχνία του πχ  στην απεικόνιση του γυμνού σώματος, αδιαφορεί και για το αν οι μορφές που απεικονίζει έχουν αγιότητα ή για τον χώρο που βρίσκονται.  Αντί για αρμονία, ο Μανιερισμός έχει δυσαρμονία, ανισορροπία και διάσπαση του όλου. Δίνει έμφαση σε μέρος του έργου.

Χαρακτηριστικό του ακόμα είναι ότι συνήθως η ενέργεια του σώματος δεν αποδίδει μια δράση της μορφής αλλά λειτουργεί καθαρά στιλιστικά. Επίσης, έχουμε πολλών ειδών προοπτικές με έντονες επιμηκύνσεις ή βραχύνσεις.  Τα χρώματα είναι παγωμένα και δυνατά.

Καθολική Αντιμεταρύθμιση   Στα μισά του 16^ου αιώνα η ζωγραφική έχει πιο έντονο τον θρησκευτικό  της χαρακτήρα σε σχέση πάντα με την Αναγέννηση. Τα θέματα της είναι υπαγορευμένα από την Καθολική Εκκλησία με στόχο μέσα από την μεγαλοπρέπεια τους και την συγκινησιακή τους δύναμη να επιβάλλονται στους πιστούς. Τα έργα της Καθολικής Αντιμεταρύθμισης απευθύνονται στο συναίσθημα, στην καρδιά.

Κλασικισμός Δεν είναι τίποτε άλλο παρά επιστροφή στο Αναγεννησιακό πνεύμα και μορφές. Ξεκινά με τους αδελφούς Carracci περίπου στο 1600. Η Γαλλία είναι αυτή που τον δέχτηκε με θέρμη σχεδόν όλον τον επόμενο αιώνα. Στον κλασικισμό η τάση της καλλιτεχνικής δημιουργίας  και του ανθρωπίνου πνεύματος στρέφεται στην λογική και στην τάξη, αντίθετα με το Μπαρόκ που ακολουθεί που το  χαρακτηρίζει το πάθος, οι έντονες αντιθέσεις του φωτός, οι πολύπλοκες συνθέσεις σε αταξία που απευθύνονται στο συναίσθημα. Ο Caravagio  είναι αυτός που το ξεκίνησε στις αρχές του 17^ου αιώνα και έπειτα απλώθηκε ως και αρχές του επόμενου αιώνα.

Στα τέλη του 18^ου αιώνα ως και τις αρχές του επομένου, επανερχόμαστε στην λογική και στην τάξη με τον Νεοκλασικισμό. Δεν είναι τίποτε άλλο παρά η μίμηση, η αναζήτηση του ιδεατά ωραίου μέσα από την  κλασική αρχαιότητα. Το Μανιφέστο του έγραψε ο Winckelman στο «Σκέψεις πάνω στην μίμηση των ελλήνων στη ζωγραφική και τη γλυπτική». Η ζωγραφική εδώ έχει ως αντικείμενο την ομορφιά. Αυτή ωστόσο η τέχνη λειτούργησε καθαρά προπαγανδιστικά. Πρόβαλε τα ιδανικά του Διαφωτισμού. Στην ουσία πρόβαλε τα ιδανικά της νέας αστικής τάξης που αυτή προκάλεσε δύο από τις μεγαλύτερες επαναστάσεις στην Δύση: Την Γαλλική και την Αμερικανική. Αυτή η τέχνη ήταν η τέχνη της Λογικής, του ορθολογισμού, του πατριωτισμού, της τάξης. Ταίριαζε με την λογική της αστικής τάξης που για να εξασφαλίσουν τον πλούτο που μόλις είχαν αποκτήσει χρειαζόντουσαν την «τάξη». Έτσι και τα πορτρέτα είχαν ανάλογο ρυθμό. Έπρεπε να δείχνουν την κοινωνική τάξη του εικονιζόμενου και τον πλούτο του. Και επειδή εκείνη την εποχή πίστευαν ότι όποιος είναι πλούσιος είναι και άξιος άνθρωπος, ταύτιζαν την αξιοσύνη με την ηθική. Άρα και τον πλούτο με το ήθος. Κάποιοι από τους πιο αναγνωρισμένους καλλιτέχνες αυτού του ρεύματος ήταν ο J. David και οι Gros, Ingres, Girodet, Antonio Canova.

Ο Ρομαντισμός, που εμφανίζεται σχεδόν την ίδια περίοδο με τον Κλασικισμό, εκφράζει το συναίσθημα, το πάθος, το όνειρο ή και τον εφιάλτη του καλλιτέχνη αλλά με έναν ποιητικό τρόπο. Η κούραση από την ξερή λογική του Διαφωτισμού οδηγεί στο άλλο άκρο: Στο συναίσθημα, στη φαντασία, το υπερφυσικό, κάποιες φορές το παράλογο. «Μιλά» για ανατροπή, για τον θάνατο, για επανάσταση.  Απορρίπτουν μετά βδελυγμίας τον υλισμό και την αισθητική και βάζουν στην θέση τους την αισθητική του άσχημου αλλά και το υψηλό αίσθημα. Δεν ακούγεται περίεργο αυτό με την αισθητική του άσχημου; Και όμως. Το άσχημο μπορούσες να το πλάσεις και να δημιουργήσεις νέες γραφές, νέες μορφές!! Έτσι ξεφεύγεις από την στασιμότητα και την αγκύλωση του όμορφου. Με αυτό τον τρόπο, η ασχήμια έχει μια δυναμική και γίνεται ένα μέσω υπέρβασης! Το κοινωνικό πλαίσιο που βοήθησε και αυτό σε αυτή την κατεύθυνση ήταν το αίτημα πολλών εθνοτήτων του 19^ου αιώνα για εθνική ανεξαρτησία. Οι ρομαντικοί ήθελαν διακαώς να αγκαλιάσουν το Σύμπαν και να γίνουν ένα με αυτό και η τέχνη τους ήταν ένας δυνατός συνδετικός κρίκος μεταξύ του Θεού και του ανθρώπου.

Εδώ χρειάζεται να πούμε δυο πράγματα. Πρώτον ότι όλα αυτά τα ρεύματα που αναφέραμε δεν διαδέχονταν το ένα μετά το άλλο πάντα. Κάποιες φορές κινούνταν παράλληλα.

Δεύτερον, να τονίσουμε αυτό που αναφέραμε και πιο πάνω: Ότι υπήρχαν 2 τάσεις στους καλλιτέχνες ανά εποχή. Η μία είναι η εκθείαση της Λογικής και η άλλη η εκθείαση  του Συναισθήματος. Λογική και Συναίσθημα δεν λειτουργούσαν ενιαία.

Τελειώνοντας να προσθέσω πως ο Μανιερισμός έχει μια σχέση με τον 20^ο αιώνα.  Έχει επηρεάσει τον Σουρεαλισμό ως προς την ελευθερία της φαντασίωσης. Έχει επηρεάσει και τον Ντανταϊσμό με την έννοια της εφευρετικότητας σαν αξία.

Αναγεννησιακός πίνακας του ιταλού  Σάντρο Μποτιτσέλι με τίτλο "Η γέννηση της Αφροδίτης"

Αναγεννησιακός πίνακας του Τζιάκοπο Ντιντορέτο με τίτλο  "Απόλλωνας και Μούσες" γύρω στο 1560 με διαστάσεις 2,7 Χ 2,36 μ

Αναγγενησιακό πίνακας "Μόνα Λίζα" του Λεονάρντο Ντα Βίντσι

Πίνακας του Ελ Γκρέκο με στοιχεία Μανιερισμού "Laokoon" 1604-1614,λάδι σε μουσαμά,142 × 193 cm

Κλασικισμός. Carracci Triumph of Bacchus and Ariadne 1597 - 1602

Κλασικισμός. "Η επιλογή του Ηρακλή" Carracci  διαστάσεις 167 x 273 του 1596

Caravaggio
"Supper at Emmaus" Oil on canvas, 1601-1602 ,   139 x 195 cm

ΜΠΑΡΟΚ Caravaggio
"Amor Victorious" 1602 - 1603 Oil on canvas, 156 x 113 cm

ΜΠΑΡΟΚ Caravaggio
"St. John the Baptist Alternative title: Youth with Ram". c.1600 Oil on canvas,  129 x 94 cm

Νεοκλασικισμός  Έργο του David "Count Potocki " 1780-81Oil on canvas

Νεοκλασικισμός  Έργο του David ,  "The Sabine Women"  1799; Oil on canvas

Νεοκλασικισμός  Έργο του David "Oath of the Horatii " 1784 Oil on canvas

Νεοκλασικισμός  Ingres  "Portrait of Napoleon on the Imperial Throne." 1806. Oil on canvas.

ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ J.M.W.Turner  "The Shipwreck"1805Oil on canvas

Ρομαντισμός  John Henry Fuseli, "The Nightmare" 1790 - 1791 Oil on canvas 

Ρομαντισμός  Srubbs "Horse Attacked by a Lion"   1762-65  Oil on canvas;

Έργο του Goya "Don Manuel Osorio Manrique de Zunica "1792. Oil on canvas

Έργο του  Goya  "The Nude Maja" (La Maja Desnuda) 1799Oil on canvas

Εργασία απο την  Μαρία  Ουζούνογλου

Σε όσους αρέσει η  δημοσίευση πατήστε απο κάτω το κουμπάκι "Μου αρέσει"

Πολλοί με ρωτάτε τον τρόπο που γίνεται κανείς μέλος εδώ στο μπλοκ. Πηγαίνετε δεξιά κάτω από την φωτο μου που λέει «Γίνετε μέλη» Πατήστε πάνω και γράφεστε. Είναι πολύ εύκολο και πολύ ενισχυτικό για μένα ψυχολογικά και μόνο αφού δεν έχω διαφημίσεις για άλλο κέρδος.

Η ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ Ο ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΗΣ, ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΕ ΝΑ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΘΕΙ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ;

Για  τον  Μεσαίωνα  ξέρουμε όλοι  ότι  υπήρχε   έλλειψη  προσωπικής  έκφρασης  στον κάθε  άνθρωπο.  Κανείς  δεν  αναγνώριζε  τον  ξεχωριστό  τρόπο  που  νοιώθει  και  σκέφτεται ο  ίδιος  και  οι  άλλοι.  Όλα  κινιόταν  σε  καθορισμένα  πλαίσια του  ρόλου  του καθένα  στην  δουλειά,  την  οικογένεια,  την  κοινωνία. Το  ίδιο  γινόταν  και  με  τον  καλλιτέχνη.  Δεν  υπήρχε  λόγος  να  ξεχωρίζει,  όπως  δεν  ξεχώριζε  κανένας  που  έκανε  απλά  την  δουλειά  του.

Ο  ατομισμός  άρχισε  να  ξεπροβάλει  στο  τέλος  του  Μεσαίωνα.  Όμως  όχι  σαν  προσωπική  έκφραση  ελευθερίας  σε  αυτό  που νοιώθει  και   σκέφτεται ο  άνθρωπος  για  όλο  το  φάσμα  της  ζωής,  για  να κάνει  γνωστές  και  σεβαστές  στον  εαυτό  του  και  στους  άλλους τις  εσωτερικές  εκφάνσεις  της  ψυχής  του.  Θα  ξεχώριζε  από  τους  άλλους  μόνον  οικονομικά  αν  μπορούσε,  εξαγοράζοντας  και  υποτάσσοντας  σε  αυτήν  την  δύναμη  του  την  ελευθερία  των  άλλων. Αντικαταστάθηκε  η  αξία  της  καταγωγής  με  την  αξία  του  πλούτου.  Η   εκμετάλλευση  των  μαζών  συνεχίστηκε  με  αλλαγή  προσώπων.  Αυτός  ο  Ατομισμός  ήταν   ένας  νέος  δεσποτισμός.       

Καθώς  αφήνουμε   τον  Μεσαίωνα  και  προχωράμε  στην  Αναγέννηση,  εμφανίστηκε  ο  Τζιότο,  ο  οποίος   όπως  είπαμε  στην  προηγούμενη  δημοσίευση,  ξεπέρασε  την  ανωνυμία  των  τότε  καλλιτεχνών  που  υπολογιζόταν  μόνο   ως  τεχνίτες.    Η  φήμη  του  απλώθηκε  και  η  τέχνη  του  άρχισε  παρομοιάζεται  ισάξια  με  την  τέχνη  των  αρχαίων  και έτσι  έκανε  να  αναβιώσει  το  μεγαλείο  της  Ρωμαϊκής   αυτοκρατορίας.  Αυτό  έκανε  τους  ηγεμόνες  και  την  πλούσια  τάξη  τους  να  θεωρήσουν  την  τέχνη  άξια  τιμής  και  να  πάρουν  στην  παρέα  τους  καλλιτέχνες  οι  οποίοι  ξεχώρισαν  και  άρχιζαν  να  υπογράφουν  τα  έργα  τους. 

Σε  εκείνη  την  εποχή,  η  τέχνη  μπορούσε  να  ξεχωρίζει,  όχι  για  να  διαπαιδαγωγήσει,  να  στηρίξει και  να  καλλιεργήσει  τον  άνθρωπο   με  την  ευαισθησία  της  και  τον  δυναμισμό  της,    αλλά  μόνον  για  να  προσφέρει  μεγαλείο  και  δόξα  στους  πλούσιους  ηγεμόνες και στους ίδιους τους καλλιτέχνες.  Αυτός  ο  ρόλος  της  αναγνωρίζονταν.  Ο  καλλιτέχνης  λοιπόν,  έπρεπε  να  είναι  εφευρετικός και  να  προσαρμόζεται  σε  αυτήν  την  κατεύθυνση.  Καθώς  τρέχουμε  μέσα  στους  αιώνες  της  ιστορίας  της  τέχνης μέχρι  σήμερα,  έχουμε χρονικά  διαστήματα  και  καλλιτέχνες  έξω  από  τέτοιους  περιορισμούς.  Αυτοί  μπόρεσαν  με  την  τέχνη  τους  να  προσφέρουν  έντονα  ερεθίσματα  στην  προσωπική  ανάπτυξη  του  καθένα,  στηρίζοντας  την δίκαιη   μοναδική  έκφραση  του  προσώπου  των  συνανθρώπων  τους,  μέσα  από  το  δικό  τους  τρόπο  για  παράδειγμα  ελευθερίας  στην  τέχνη  και  την  ζωή.

Στις  μέρες  μας  όμως, πάλι  οι "πλούσιοι  ηγεμόνες"  κρατούν  με  το  χρήμα  που  έχουν  συγκεντρωμένο  στα  χέρια  τους   την  ζωή  και  το  έργο   των  καλλιτεχνών,  αποκλείοντας  όποιους  η  αλήθεια  της  ψυχής  τους  με  την  τέχνη  τους  δεν   τους  δίνει  ύμνους  για  την  δόξα  του  "ηγεμόνα".  Έτσι  γίνεται  πάντα  όταν  το  χρήμα  συγκεντρώνεται   σε  λίγα  χέρια.  Υπάρχει  μόνον  μία  αλήθεια.  Η  αλήθεια  του  ηγεμόνα  του  χρήματος.  Γιατί  ο  υπόλοιπος  κόσμος  δεν  έχει  αγοραστική  δύναμη  να  υποστηρίξει  ότι  τον  εκφράζει. 

Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ 

Μετά από την τελευταία διαπίστωση, μπορούμε να συνεχίσουμε την εξιστόρηση της τέχνης σε σχέση  με την παραπάνω κατάσταση και τις προσπάθειες κάποιων καλλιτεχνών να απελευθερωθούν από αυτή την εξάρτηση. Πληρώνοντας βέβαια το τίμημα.  Αδικούμε την τέχνη όταν την κρίνουμε, όπως συνηθίζουμε, μόνο σαν τεχνική. Η  ΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΕΙΝΑΙ Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΟΥ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΗ ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΟΝ ΕΑΥΤΟ ΤΟΥ ΚΑΙ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ,  ΚΑΙ ΤΙ ΕΧΕΙ ΝΑ ΠΕΙ ΠΑΝΩ ΣΕ ΑΥΤΟ. Τα άλλα όλα έπονται.  

Απο εδώ και πέρα, θα αναφερόμαστε σε έναν  έναν καλλιτέχνη ξεχωριστά σε σχέση με την εποχή του βέβαια.  Σας βεβαιώνω πως στην συνέχεια, οι καλλιτέχνες που θα αναφερθούμε, έχουν πάρα πολύ μεγάλο ενδιαφέρον!!!

Θα ενημερώνεστε σχετικά με κάθε νέα δημοσίευση.  Όσοι θέλετε, μπορείτε να γίνετε μέλη του μπλοκ για ακόμα πιο άμεση ενημέρωση σας.

Αν σας άρεσε το σημερινό κείμενο- δημοσίευση, πατήστε το κουμπάκι «Μου αρέσει». Μπορείτε ακόμα να  κοινοποιήσετε τον σύνδεσμο στο FB  σας. 

13ος αιώνας ΤΣΙΜΑΜΠΟΥΕ και ΤΖΙΟΤΟ μέχρι την Αναγέννηση

Εικόνες απο τη ζωή του Χριστού, απο τον Τζιόττο. (φωτο απο Didatticarte)

Εξιστορώντας την ιστορία της τέχνης στα μέχρι τώρα δημοσιευμένα κεφάλαια εδώ, φθάνουμε στον 13^ο αιώνα. Η βασική ασχολία των ζωγράφων τον 13 αιώνα συνέχισε να είναι η εικονογράφηση των χειρογράφων, όχι όμως όπως ήταν πάντα με το επιβλητικό πνεύμα της ρομανικής περιόδου αλλά με ένα εντελώς διαφορετικό πνεύμα. Ο ζωγράφος πια έδινε έκφραση στα συναισθήματα των προσώπων των θρησκευτικών κατά βάση θεμάτων. Κυριαρχούσε η έντονη συγκίνηση αλλά και η σωστή κατανομή των μορφών στο έργο.

Τον 13^ο αιώνα οι καλλιτέχνες είχαν κάποια γνώση του ανθρώπινου σώματος. Ερευνούσαν. Στόχος τους δεν ήταν ακόμα να παρουσιάσουν με την γραφή τους τα πράγματα όπως τα βλέπει το μάτι μας. Η αγωγή του ζωγράφου στον Μεσαίωνα ήταν πολύ διαφορετική από την σημερινή. Στην αρχή σαν μαθητευόμενος σε κάποιον δάσκαλο έκανε χαμαλοδουλειές και ζωγράφιζε ότι ήταν δεύτερης σημασίας στο έργο. Έπειτα, μάθαινε να σχεδιάζει κάποιον άγιο και να αντιγράφει εικόνες από παλιά βιβλία και να τα τροποποιεί σαν διάταξη. Κάθε άλλη τροποποίηση ήταν απαγορευτική.  Ποτέ δεν σχεδίαζε εκ του φυσικού και έτσι ποτέ δεν παρατηρούσε την φύση και την σχέση του ανθρώπου μέσα σε αυτή. Ακόμη και στα πορτρέτα που του έκαναν παραγγελίες οι βασιλιάδες ή οι επίσκοποι, ο ζωγράφος δεν είχε στόχο να μοιάζει στο πρόσωπο το έργο του. Σχεδίαζε μια συμβατική μορφή και πρόσθετε το όνομα και το έμβλημα του παραγγελιοδότη του.  Άρα η πρωτοβουλία των πρώτων καλλιτεχνών που κινήθηκαν διαφορετικά ήταν ριζοσπαστική και οδηγούσε την οπτική του κόσμου σε άλλα μονοπάτια. Ξεκίνησαν να ζωγραφίζουν εκ του φυσικού, αρχικά όταν δεν υπήρχε κάποιο άλλο σχέδιο ώστε να στηριχθούν σε αυτό. Και από εκεί μπορούμε να καταλάβουμε ότι είχαν αίσθηση των αναλογιών.

Τότε, η Γαλλία ήταν η πιο πλούσια και σημαντική πόλη όλης της Ευρώπης. Το πνευματικό κέντρο της Δύσης. Η Ιταλία άργησε να επηρεαστεί από αυτή την αλλαγή οπτικής των καλλιτεχνών μια και είχε πολύ στενή επαφή με το Βυζάντιο. Οι Ιταλοί τεχνίτες ήταν καθοδηγούμενοι από την Κωνσταντινούπολη και όχι από το Παρίσι.  Και όμως, στα τέλη του 13^ου αιώνα, η Ιταλία  με την σταθερή της προσήλωση στην βυζαντινή τέχνη βοηθήθηκε από αυτήν στην γλυπτική (μη ξεχνάμε ότι η βυζαντινή τέχνη επηρεάστηκε από την ελληνιστική περίοδο-βλέπε τα ρούχα των γλυπτών και των αγίων, τα πρόσωπα που πλάθονται με την φωτοσκίαση και η βράχυνση δηλ. η ψευδαίσθηση του βάθους). Έτσι, κατάφερε με άνεση και παρακολούθησε τα επιτεύγματα του Βορρά και στην γλυπτική και στην ζωγραφική. Και μάλιστα είναι αυτή που κατάφερε να φέρει όλες τις επαναστατικές για την εποχή αλλαγές στην τέχνη της ζωγραφικής!

Στην νέα πραγματικότητα έχουμε ρήξη με την συμμετρία, αναζήτηση της έκφρασης αλλά και της κίνησης και ένα ενδιαφέρον που θα εντείνεται για την φυσιογνωμία ως να φθάσει στην ανατομία.

ΤΣΙΜΑΜΠΟΥΕ

ΤΣΙΜΑΜΠΟΥΕ

Ο πρώτος καλλιτέχνης που έρχεται σε ρήξη με την βυζαντινή παράδοση είναι ο Τζιοβάνι Τσιμαμπούε (Cimabue 1267-1337). Γεννήθηκε στην Φλωρεντία. Ξεκίνησε να μιμείται την βυζαντινή τέχνη. Εξελισσόμενος, στα έργα του αναζητά πιο αληθοφανείς και σύνθετες στάσεις στους ανθρώπους που απεικονίζει­­  με πιο ρεαλιστική απόδοση του όγκου στα σώματα. Τον ενδιαφέρει και το βάθος της παράστασης.

Να πούμε όμως για αυτόν ότι έγινε πάρα πολύ γνωστός για ένα μεγάλο έργο που έκανε στην Αγ. Τράπεζα σε ένα παρεκκλήσι στην Φλωρεντία που τελικά, όπως αποδείχθηκε, δεν ήταν δικό του έργο.

ΤΣΙΜΑΜΠΟΥΕ

ΤΖΙΟΤΟ "Η ΠΡΟΣΚΎΝΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΓΩΝ"

Αυτός όμως ο καλλιτέχνης που έκανε την βαθειά ρήξη  με την βυζαντινή τέχνη είναι ο Τζίοτο ( Giotto di Bondone  1267- 1337)
Οι επιρροές του είναι ο Τσιμαμπούε και ο Πιέτρο Καβαλίνι. 

Θεωρείται ο ιδρυτικός πατέρας της Αναγέννησης και θέτει  τα βασικά προβλήματα για την αναπαράσταση που θα απασχολήσουν όλους τους καλλιτέχνες στην Αναγέννηση. 

Αυτά είναι: 

Το πώς θα γίνεται η αναπαράσταση του ανθρώπου στο φυσικό του χώρο. Έναν χώρο όμως που θα δίνει την ψευδαίσθηση της πραγματικότητας (αληθοφάνεια) . Πώς θα αποδοθεί ο χώρος, οι κινήσεις και οι εκφράσεις των προσώπων;

ΤΖΙΟΤΟ "Η ΓΕΝΝΗΣΗ"

Ο Τζιότο απεικονίζει τις μορφές και με τις 3 διαστάσεις τους. Ήταν ο πρώτος ζωγράφος που έδωσε προοπτική στα έργα του.  Απορρίπτει την διακόσμηση του έργου και στέκεται στην ουσία της σκηνής που δεν είναι άλλο από τα συναισθήματα των ανθρώπων που ζωγραφίζει.  

Έχει φοβερή αφηγηματική ικανότητα και τονίζει την πνευματικότητα, το ήθος των εικονιζόμενων μορφών, όπου τις απεικονίζει σαν γλυπτά, με συνήθως βαριά περιγράμματα που όμως στο σύνολο του έργου βγαίνει μια λιτότητα.

ΤΖΙΟΤΟ
Τα επιτεύγματα του είναι τόσο σημαντικά ώστε σε αυτόν στηρίχθηκαν και ο Μιχαήλ Άγγελός όσο και ο Ραφαήλ που ήταν καλλιτέχνες της ώριμης Αναγέννησης.

ΤΖΙΟΤΟ

ΤΖΙΟΤΟ

Σημαντικό ακόμη για τον Τζιότο είναι ότι, ενώ μέχρι τότε ο καλλιτέχνης αντιμετωπιζόταν σαν καλός τεχνίτης που ήταν άξιος σεβασμού αλλά χωρίς να νοιάζεται και ο ίδιος για την υστεροφημία του, η καινοτομία του Τζιότο , η φήμη του απλώθηκε παντού, πέρα από τις Άλπεις και επηρέασε τον Βορά  και οι Φλωρεντινοί ήταν ιδιαίτερα περήφανοι για αυτόν. Στην εποχή του στην Ιταλία, όταν εγκωμίαζαν έναν καλλιτέχνη για την δουλειά του έλεγαν πως το έργο του ήταν το ίδιο καλό με την τέχνη των αρχαίων.  Έτσι έλεγαν και στον Τζιότο. Οι Ιταλοί αναζητούσαν την αναβίωση της δόξας της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας  που ήταν κέντρο πολιτισμού και δύναμης και που της την στέρησαν οι γερμανικές φυλές (Γότθοι, Βάνδαλοι). Η ιδέα της Αναγέννησης  ήταν η αναβίωση αυτού του χαμένου μεγαλείου της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας.  Από εδώ και πέρα οι καλλιτέχνες υπογράφουν τα έργα τους, τυχαίνουν αναγνώρισης, ανέρχονται κοινωνικά τόσο όσο να είναι η πιο καλή παρέα των ηγεμόνων.

Εντωμεταξύ, και οι καλλιτέχνες του Βορρά επηρέαζαν  με την γοτθική τους παράδοση τους Νότιους καλλιτέχνες. Οι καλλιτέχνες εκείνη την εποχή ταξίδευαν συχνά από το ένα κέντρο πολιτισμού στο άλλο και ήταν όλοι ιδιαίτερα δεκτικοί στις διαφορετικές επιρροές.  Έτσι, προς το  τέλος του 14^ου αιώνα δημιουργήθηκε ένας ρυθμός τέχνης  που ονομάστηκε «Διεθνής ρυθμός».

Το ενδιαφέρον μετατοπίστηκε απο την εξιστόρηση των θρησκευτικών θεμάτων  στο ενδιαφέρον της απόδοσης της φύσης με όσο δυνατόν πιστότερο τρόπο. Άρα χρειαζόσουν άλλου είδους δεξιότητα που για να αποκτηθεί χρειαζόταν οι σπουδές εκ του φυσικού.

Και το κοινό άλλαξε. Έκρινε τον καλλιτέχνη για το πόσο ικανός ήταν να αποδίδει επιδέξια την φύση νατουραλιστικά. Όμως οι αναζητήσεις των καλλιτεχνών επεκτάθηκαν και πια έψαχναν τους νόμους της οπτικής κυρίως και για το ανθρώπινο σώμα. Σε αυτό το σημείο τελείωσε ο Μεσαίωνας και ξεκινά η ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ με συμβολική ημερομηνία το έτος  1401.

Εργασία απο  την  Μαρία Ουζούνογλουου

Δείτε επίσης και βίντεο που αφορούν το θέμα
 http://youtu.be/dpsEXM1JjhE
http://youtu.be/stX4YEywoKk
http://youtu.be/VZJCJz-HAMU
http://youtu.be/2nXBXfyODfc

Σε όσους αρέσει η  δημοσίευση πατήστε απο κάτω το κουμπάκι "Μου αρέσει"

Πολλοί με ρωτάτε τον τρόπο που γίνεται κανείς μέλος εδώ στο μπλοκ. Πηγαίνετε δεξιά κάτω από την φωτο μου που λέει «Γίνετε μέλη» Πατήστε πάνω και γράφεστε. Είναι πολύ εύκολο και πολύ ενισχυτικό για μένα ψυχολογικά και μόνο αφού δεν έχω διαφημίσεις για άλλο κέρδος. 

ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΤΕΧΝΗ

Συνέχεια  της  προηγούμενης  δημοσίευσης  με  τίτλο  " Η εξέλιξη στα πορτρέτα κλασικής περιόδου, ελληνιστικής, ρωμαϊκής, Φαγιούμ και Βυζαντινά".  Για να τη διαβάσετε πατήστε πάνω εδώ 

Οι καλλιτέχνες αρχικά χρησιμοποιούσαν τις αφηγηματικές μεθόδους που υπήρχαν στην ρωμαϊκή εποχή. Με τον καιρό  έγιναν  όλο  και  πιο λιτές  και  εστιάστηκαν στα πολύ αναγκαία.  Στην ελληνιστική εποχή  όπως  είδαμε,  ο ζωγράφος φιλοτεχνούσε ζωηρές και δραματικές σκηνές με πολύ ελεύθερη γραφή, σχεδόν εξπρεσιονιστική. Στην  ανατολική  εκκλησία  που  μας  αφορά  εδώ, ο ζωγράφος είχε επιλέξει κυρίως την μέθοδο του ψηφιδωτού. Οι σκηνές μοιάζουν σαν ιερές τελετές.   Αρχικά  οι  εικόνες  έμοιαζαν  άκαμπτες και αυστηρές,  χωρίς  την ελευθερία της ελληνιστικής τέχνης, αλλά είχαν  κάποια  σημαντικά στοιχεία της : Ο ζωγράφος ήξερε πολύ καλά πώς να συνδυάσει τις ψηφίδες ώστε να έχει ποικιλία αποχρώσεων, ήξερε να χειρίζεται τις πτυχές του ρούχου πολύ επιδέξια και σε κάποια έργα που υπήρχαν στο πάτωμα, πετύχαινε την βράχυνση με τις σκιές.   …… Στους  πρώτους  χριστιανικούς  χρόνους  η  εκκλησία  του  Χριστού  ήταν   ενιαία.  Μετά  ήρθαν  τα σχίσματα  αρχίζοντας  από  αυτό  της  ανατολικής  ορθόδοξης και  δυτικής  καθολικής.  Όλοι  λοιπόν   οι πρώτοι χριστιανοί ήθελαν   να  μην  υπάρχουν αγάλματα στην οικία του Θεού γιατί αυτό παρέπεμπε στην  παλιά  θρησκεία  την   ειδωλολατρία. Τις  ζωγραφικές παραστάσεις όμως  που  ήταν αφηγηματικές  των  ιστοριών  της  αγίας  γραφής τις έβλεπαν σαν ένα τρόπο διδαχής του απλού κόσμου. Ιδιαίτερα του αγράμματου. Η  ζωγραφική υποστηρίχτηκε από την εξουσία  και  αυτό έχει μεγάλη αξία για αυτή την τέχνη.

Το ζητούμενο  ήταν  η απλότητα, η σαφήνεια. Θυμίζουν τις αντιλήψεις της αιγυπτιακής τέχνης. Η διαφορά εδώ  είναι ότι δεν υπάρχει η απλότητα των μορφών όπως τότε, αλλά μια μορφή εξελιγμένη μέσα από τον επηρεασμό της ελληνιστικής τέχνης.  Όσον αφορά την φύση, παραμερίστηκε μετά το 5^ο αιώνα. 

Η τέχνη στην Εκκλησία έπαιξε τον  ρόλο  της  στην ιστορία της Ευρώπης.  Αυτή  σηματοδότησε  τον  χωρισμό  των  δύο  εκκλησιών,  όταν  το  ελληνόφωνο ανατολικό Βυζάντιο (Κωνσταντινούπολη)      αρνήθηκε να αναγνωρίσει το πρωτείο του πάπα  όπου  υποστήριζε  τα  αγάλματα  τα  οποία  όμως  παρέπεμπαν  στον  ειδωλολατρισμό.

Έπειτα έχουμε την περίοδο της Εικονομαχίας, όπου για έναν αιώνα επικράτησαν οι Εικονομάχοι και κατάστρεψαν πολλές εικόνες πιστεύοντας ότι αποτελούσαν  ειδωλολατρικά κατασκευάσματα. Τα θέματα πια είναι διακοσμητικά (απεικόνιση ζώων, πτηνών, γεωμετρικών μορφών και σταυρών).   Όταν αυτό άλλαξε και επέστρεψαν οι εικόνες, με την νίκη των εικονολατρών, άλλαξε και η αντιμετώπιση τους. Οι εικόνες δεν χρησιμεύουν απλά για διδαχτικούς σκοπούς. Τις έβλεπαν σαν μια μυστηριώδη αντανάκλαση του μεταφυσικού- πνευματικού κόσμου. Έτσι ο ζωγράφος περιορίστηκε στην τήρηση της παράδοσης σχεδόν σαν τους αρχαίους Αιγύπτιους καλλιτέχνες.  Με αυτό τον τρόπο όμως η Βυζαντινή εκκλησία διέσωσε την ελληνιστική τέχνη ως προς τα πρόσωπα, τις χειρονομίες τους και τις πτυχές των ρούχων!

Στην υστεροβυζαντινή περίοδο οι εικόνες εμπλουτίζονται σιγά -σιγά με θέματα από την παιδική ηλικία και τα πάθη του Χριστού και τη ζωή της Παναγίας. Εμφανίζονται πιο έντονα φυσιοκρατικά στοιχεία και πολλοί καλλιτέχνες επιδιώκουν με τον καιρό μία πιο υποκειμενική απόδοση των παραδοσιακών θεμάτων. Αποτέλεσμα: τονίζουν τις εκφράσεις των προσώπων και οι κινήσεις των μορφών. Η φορητή εικόνα φτάνει στο απόγειο της. Από την Δυναστεία των Παλαιολόγων (ξεκινά το 1259)  η αλληλεπίδραση μεταξύ βυζαντινών και Ιταλών καλλιτεχνών είναι σε έξαρση.

 Βυζάντιο: χρονικά ξεκινά από τα εγκαίνια της Κωνσταντινούπολης στις  11-5-330 ως την άλωση από τους Οθωμανούς Τούρκους, στις 29-5-1453. Τα όριά της άλλαξαν πολλές φορές.

Η βυζαντινή τεχνοτροπία χαρακτηρίζεται από την  αρμονία, την εσωτερικότητα, τον συμβολισμό, την υποβολή της θρησκευτικής συγκίνησης.

Στο Βυζάντιο η τέχνη χωρίζεται σε  περιόδους.

1) Παλαιοχριστιανική εποχή (330-630)

2) Πρωτοβυζαντινή εποχή (630-843) όπου σηματοδότησε το τέλος της υστερορωμαϊκής παράδοσης. Από το 610-726 συνύπαρχουν συχνά η κλασικιστική έκφραση της τέχνης με την όλο και πιο έντονη εμφάνισης μιας αφαιρετικής τεχνοτροπίας, που αποδίδει υπερβατικό χαρακτήρα στην βυζαντινής τέχνη. Ένα καλό παράδειγμα είναι ο ναός του Αγίου Δημητρίου στην Θεσσαλονίκη με ψηφιδωτές αναθηματικές παραστάσεις.

3) Μεσοβυζαντινή εποχή (843-1204)

4) Τελευταία εποχή (1204-1453)

5) Μεταβυζαντινή εποχή (1453-1800)

Η διάσπαση της βυζαντινής αυτοκρατορίας μετά την 4η Σταυροφορία το 1204 είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία νέων κέντρων για να  αναπτυχθούν οι τέχνες. Η Κωνσταντινούπολη που ήταν το  καλλιτεχνικό  κέντρο της αυτοκρατορίας, κατακτιέται από τους Λατίνους και χάνεται  η ενότητα στη ζωγραφική. Τα κύρια χαρακτηριστικά της ζωγραφικής   είναι η  αρμονία, η μνημειακή κλίμακα των μορφών, περισσότερη απόδοση του περιβάλλοντος  χώρου και  ψυχογραφική διάθεση. Έτσι εξελίσσονται νέες τάσεις στο  τέλος του 12ου αιώνα. Το 1261 Η Κωσταντινούπολη ανακαταλαμβάνεται και χαρακτηρίζεται από την αναβίωση κλασικών προτύπων. Αυτό θα φτάσει στο απόγειο της δίνοντας  έμφαση στην απόδοση του όγκου, της μορφής και των ενδυμάτων. Αυτή είναι και η απήχηση της στις επαρχιακές και στις λατινοκρατούμενες περιοχές της βυζαντινής αυτοκρατορίας.

                                                        

                                                                  ΠΡΟΒΥΖΑΝΤΙΝΗ   ΠΕΡΙΟΔΟ

"Οι 3 παίδες στην κάμινο" 3ος αιών.  Βρίσκεται στην κατακόμβη της Ρώμης

"Το θαύμα των άρτων και ιχθύων" ψηφιδωτό 520 μΧ

"Η Παναγία και το βρέφος" 1280 μ. Χ.

Βυζαντινός εικονομάχος ασβεστώνει εικόνα του Χριστού  900 μ.Χ.

Ιουστινιανός με αξιωματούχο λεπτομέρεια ψηφιδωτού στη Ραβένα  547 μ.Χ

διακόσμηση με άμπελο

Ψηφιδωτό με τον Αγ. Δημήτριο και άγγελο (πρωτοβυζαντινή) στον Αγ. Δημήτριο Θεσσαλονίκης

παγόνι λεπτομέρεια ψηφιδωτό θόλου στον Αγ. Γεώργιο Θεσσαλονίκης

"Παναγία Νικοποιός" 7ος αιών. στη Μονή της Παναγίας  Δροσιανής στην Νάξο

"Αγ. Βασιλίσκος" ψηφιδωτό Αγ. Γεωργίου Θεσσαλονίκης



----------------------------------------------------------

ΦΩΤΟ ΜΕ  ΜΕΣΟΒΥΖΑΝΤΙΝΗ  ΠΕΡΙΟΔΟ

"Οι  3  Ιεράρχες"  μικρογραφία σε χειρόγραφο 11 αιων. Μονή Αγ. Διονυσίου Αγ. Όρους

"Νιπτήρας" λεπτομέρεια ψηφιδωτού στην Νέα μονή Χίου.
 Ένα από τα λαμπρότερα δείγματα της εποχής!

"Ευαγγελιστής  Ιωάννης" μικρογραφία χειρόγραφου 10 αιων.
Αγ. Όρος  στην μονή Σταυρονικήτα

------------------------------------------------------------------------------------------------------------
                                                        ΦΩΤΟ  ΥΣΤΕΡΟΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ  ΠΕΡΙΟΔΟΥ

"Παναγία ένθρονη"  Τοιχογραφία του Εμ. Πανσέληνου στο Αγ. Όρος  1290

"Προδοσία" τμήμα τοιχογραφίας  στον Αγ. Νικόλαο Θεσσαλονίκης

"Εισόδια  Θεοτόκου"  Μονή της Χώρας  

"Το ταξίδι των μάγων" Επεισόδιο από την γέννηση του Χριστού

Η  Παναγία μικρή με τους γονείς της
Μονή της Χώρας

"Χριστός Παντοκράτορας"  στον τρούλο της εκκλησίας
Μονή Παμμακάριστου 

Δείτε επίσης τα βίντεο:  ΔΕΙΤΕ ΤΟ ΒΙΝΤΕΟ
<iframe src="http://player.vimeo.com/video/31681795?title=0&amp;byline=0&amp;color=AAC880" width="400" height="300" frameborder="0" webkitAllowFullScreen mozallowfullscreen allowFullScreen></iframe>
και  ΔΕΙΤΕ ΤΟ ΒΙΝΤΕΟ
και  ΔΕΙΤΕ ΤΟ ΒΙΝΤΕΟ




Μαρία  Ζωγράφου Ουζούνογλου

.

Σε όσους αρέσει η  δημοσίευση πατήστε απο κάτω το κουμπάκι "Μου αρέσει"

Πολλοί με ρωτάτε τον τρόπο που γίνεται κανείς μέλος εδώ στο μπλοκ. Πηγαίνετε δεξιά κάτω από την φωτο μου που λέει «Γίνετε μέλη» Πατήστε πάνω και γράφεστε. Είναι πολύ εύκολο και πολύ ενισχυτικό για μένα ψυχολογικά και μόνο αφού δεν έχω διαφημίσεις για άλλο κέρδος.

Η εξέλιξη στα πορτρέτα κλασικής περιόδου, ελληνιστικής, ρωμαικής,ΦΑΓΙΟΥΜ και Βυζαντινά

"Λαοκόων"

Τα πορτρέτα της κλασικής περιόδου του 5^ου αιώνα π.Χ.  ήταν γλυπτά και τόνιζαν την δημόσια πλευρά του εικονιζόμενου.  Παρουσίαζαν την ιδανική ενσάρκωση του ποιητή, του φιλοσόφου, του πολιτικού, του γενναίου ανθρώπους που  ήταν σεβαστοί και αποτελούσαν παράδειγμα προς μίμηση(Περικλής, Θεμιστοκλής..).   

Προτομή Θεμιστοκλή

Προτομή Περικλή

 

 Μέχρι την ελληνιστική περίοδο  τα πορτρέτα ήταν ρεαλιστικά (είχαν ξεχωριστά χαρακτηριστικά), άλλα πάλι ξέφευγαν από αυτό προς το ιδανικό   και  πολλά από αυτά  ήταν ολόσωμα και εστίαζαν στην  ψυχολογική σύνθεση του χαρακτήρα του εικονιζόμενου.

Ρωμαϊκά πορτρέτα: Μέσα του 4^ου αιώνα π.Χ. ξεκινούν οι πρώτες προσωπογραφίες   στην Ρώμη όπου συνδέονται με την λατρεία των προγόνων.  Η αξία τους δεν ήταν τόσο καλλιτεχνική όσο κοινωνική και πολιτική μια και επιτρεπόταν  αρχικά μόνο σε ανώτερη τάξη.

 Τα πρόσωπα που έφτιαχναν δεν ήταν ζωγραφισμένα. 

Συνήθως  ήταν κέρινα ή γύψινα και το καλούπι έβγαινε από το πρόσωπο του νεκρού.

Πορτρέτα Φαγιουμ:  Το όνομα Φαγιούμ προέρχεται από την περιοχή που βρέθηκαν. 

Νότια από το Κάιρο.  

Η ταρίχευση των νεκρών γινόταν μέχρι τον 3^ο αιώνα μ.Χ και οι πρώτοι χριστιανοί συμμετείχαν σε αυτό με το να προσθέτουν την προσωπογραφία του νεκρού  πάνω στο πρόσωπο του.

 Ήταν ζωγραφισμένες πάνω σε ξύλο ή σε πανί. 

 Επηρεασμένα από την ελληνιστική τέχνη ήταν ρεαλιστικά και το χρώμα αλλά και ο τρόπος χρήσης του ήταν κυρίαρχα στην σύνθεση δίνοντας μια ψευδαίσθηση του βάθους. 

Χρησίμευαν  για να παρηγορήσουν  τους συγγενείς των νεκρών. 

Δεν είναι κοινωνικές προσωπογραφίες όπως των Ρωμαίων. 

Τα Φαγιούμ είχαν πολύ έντονη την πνευματική διάσταση, ήταν τοποθετημένα πάνω στο σώμα του νεκρού και  η απεικόνιση των νεκρών προσώπων τους εξασφάλιζε  ένα είδους αθανασία  (κατάλοιπο της πεποίθησης των Αιγυπτίων).

Οι  πρώτοι  χριστιανοί, γύρω από την περιοχή του Φαγιούμ, θεωρούσαν αντικείμενα λατρείας τις ζωγραφισμένες μορφές των θεών και των βασιλιάδων όπως είχαν συνηθίσει μέσα από την παράδοση τους να λατρεύουν, και έτσι, εύκολα πέρασαν στην λατρεία των προσώπων  του Χριστού, της Παναγίας και των Αγίων. Ταρίχευαν τους νεκρούς μάρτυρες της πίστης,  και σε περιόδους διωγμών έπαιρναν μαζί τους το πορτρέτο του νεκρού  που ήταν πιο εύκολο για μεταφορά. 

ΜΕΤΑΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΟΡΤΡΕΤΩΝ ΦΑΓΙΟΥΜ ΣΕ ΒΥΖΑΝΤΙΝΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ

Τα πορτρέτα συνεχίζουν να είναι ρεαλιστικά μέχρι την εποχή  της εικονομαχίας στο Βυζάντιο πια. Το 843μΧ τελείωσε η εικονομαχία. Τότε σταματούν την ως τότε ρεαλιστική απόδοση των προσώπων  μια και θεωρήθηκε βλαστήμια (!!)

 Η χαρακτηριστική κίνηση σε πολλά Φαγιούμ με  το χέρι να κρατά ένα άνκχ  και το άλλο χέρι σηκωμένο να αποτρέπει το κακό μετατράπηκε και  αντι για άνκγ  κρατά  τον σταυρό και αντι για αποτροπή ο άγιος ευλογεί.  

Σταθερή μένει και A) η μετωπική στάση του εικονιζόμενου  Β) η τετραχρωμία στην σάρκα Γ) Ο δυναμισμός στο βλέμμα με τα μάτια πάντα μεγάλα που κοιτούν κατάματα τον θεατή μεταδίδοντας  την πνευματικότητα του προσώπου που εικονίζουν.

Παντοκράτωρ

Οι παλιότερες εικόνες καταστράφηκαν την περίοδο τη Εικονομαχίας.

 Όσες διασώστηκαν  βρίσκονται στη Μονή της Αγ. Αικατερίνης στο Σινά, στην Ακαδημία του Κιέβου και στη Ρώμη.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα εικόνας της εποχής είναι του Χριστού Παντοκράτορα από τη Μονή της Αγ. Αικατερίνης του Σινά. Ζωγραφισμένη με την εγκαυστική μέθοδο. Η μορφή είναι μετωπική, με ασύμμετρα χαρακτηριστικά. Πίσω του βρίσκεται ένα οικοδόμημα σε γαλάζιο. Πολύ μετά θα χρησιμοποιηθεί το χρυσό για βάθος. Το πρόσωπο, ζωγραφισμένο με ανοικτά χρώματα. Τα μεγάλα μάτια θυμίζουν τα πορτραίτα Φαγιούμ και η έλλειψη του βάθους θέλει να δείξει μια  υπερβατικότητα στην Χριστιανική τέχνη. 

Παναγία ένθρονη 6ος αιώνας μ.Χ.

Ενα πολύ ωραίο μάθημα βίντεο για το θέμα απο τον καθηγητή Μάνο Στεφανίδη http://youtu.be/kKre50FxI4g 

Δείτε επίσης  σχετικα βιντεο 
http://smarthistory.khanacademy.org

ΜΑΡΙΑ  ΟΥΖΟΥΝΟΓΛΟΥ

Πολλοί με ρωτάτε τον τρόπο που γίνεται κανείς μέλος εδώ στο μπλοκ. Πηγαίνετε δεξιά κάτω από την φωτο μου που λέει «Γίνετε μέλη» Πατήστε πάνω και γράφεστε. Είναι πολύ εύκολο και πολύ ενισχυτικό για μένα ψυχολογικά και μόνο αφού δεν έχω διαφημίσεις για άλλο κέρδος. 

Βιβλιογραφία

Αλμπάνη Τζ., Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή Τέχνη, στο Τέχνες Ι:Ελληνικές Εικαστικές Τέχνες, Επισκόπηση Ελληνικής Αρχιτεκτονικής και Πολεοδομίας, Πάτρα 1999, εκδόσεις Ε.Α.Π

Βοκοτόπουλος Παναγιώτης Λ.,  Βυζαντινές εικόνες στο Βυζαντινή Τέχνη, Αθήνα, Εκδόσεις Εκδοτικής Αθηνών 1995