Robin Hammond, φωτογραφία ομοφυλόφιλου άντρα από την Μοζαμβίκη τον Ιανουάριο του 2018, για το έργο του «Where Love Is Illegal». Στην Μοζαμβίκη έχουν καταργηθεί οι νόμοι που ποινικοποιούσαν την ομοφυλοφιλία, αλλά τα ομοφυλόφιλα άτομα συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν διακρίσεις και βία.

Ani Kayode Somtochukwu

Οι μη αφρικανικοί μηχανισμοί καταστολής των κουήρ

Στις αρχές Μαρτίου, οι βουλευτές της Γκάνας επανέφεραν ένα νομοσχέδιο κατά των ομοφυλοφίλων με τίτλο «Προώθηση των σωστών ανθρώπινων σεξουαλικών δικαιωμάτων και των οικογενειακών αξιών της Γκάνας»^[1]. Το κοινοβούλιο της Γκάνας είχε ψηφίσει το νομοσχέδιο πέρυσι, αλλά δεν είχε υπογραφεί σε νόμο από τον πρώην πρόεδρο Νάνα Ακούφο Άντο, το κόμμα του οποίου έφυγε αργότερα από την εξουσία στις γενικές εκλογές που διεξήχθησαν τον περασμένο Δεκέμβριο. Οι σχέσεις μεταξύ ατόμων του ιδίου φύλου είναι ήδη ποινικοποιημένες στη Γκάνα, αλλά το νομοσχέδιο επιδιώκει να επιβάλει αυστηρότερες ποινές για τα κουήρ άτομα της Γκάνας και για οποιονδήποτε άλλον συμμετέχει στην «εκούσια προώθηση, χρηματοδότηση ή υποστήριξη» δραστηριοτήτων ΛΟΑΤΚΙ+.

Το νομοσχέδιο είναι ένα από τα πολλά που έχουν εισαχθεί σε όλη την Αφρική τα τελευταία χρόνια. Στην Κένυα, τη Νιγηρία και την Ουγκάντα^[2] έχουν προταθεί παρόμοια νομοσχέδια στα εθνικά τους κοινοβούλια τα τελευταία χρόνια, με το νομοσχέδιο της Ουγκάντας να υπογράφεται σε νόμο το 2023. Όπως και στην Γκάνα, η ομοφυλοφιλία είναι ήδη ποινικοποιημένη σε αυτές τις χώρες, υπογραμμίζοντας ότι αυτά τα νομοσχέδια εξυπηρετούν έναν πολιτικό σκοπό που υπερβαίνει απλώς το νομοθετικό. Στις αρχές Μαρτίου, οι νομοθέτες της Γκάνας επανέφεραν ένα νομοσχέδιο κατά των ομοφυλοφίλων με τίτλο «Προώθηση των σωστών ανθρώπινων σεξουαλικών δικαιωμάτων και των οικογενειακών αξιών της Γκάνας».

Η πανδημία COVID-19 διεύρυνε τις ταξικές ανισότητες σε ολόκληρο τον κόσμο. Στη Δυτική Αφρική, ο αριθμός των ανθρώπων που δεν μπορούν να καλύψουν τις βασικές τους ανάγκες σε τρόφιμα αυξήθηκε σε 25 εκατομμύρια το 2021, δηλαδή 34% αύξηση σε ετήσια βάση^[3]. Παρόλα αυτά, οι αφρικανικές κυβερνήσεις συνέχισαν να θέτουν σε εφαρμογή νεοφιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις κατ’ εντολή των πολιτικών του ΔΝΤ και της Παγκόσμιας Τράπεζας, ενώ παράλληλα κατέστειλαν τις διαφωνίες. Ιδιαίτερα, κινήματα διαμαρτυρίας με επικεφαλής τη νεολαία έχουν κινητοποιηθεί για να επιβάλουν την αλλαγή των κυβερνητικών πολιτικών, ή ακόμα και την αλλαγή των ίδιων των κυβερνήσεων^[4].

Στο πλαίσιο αυτών των κρίσεων πολιτικής νομιμοποίησης, αυτά τα αντι-κουήρ νομοσχέδια χρησιμοποιούνται για να δημιουργήσουν έναν ηθικό πανικό ικανό να επανατοποθετήσει τις αφρικανικές μάζες πίσω από κυβερνήσεις που γνωρίζουν ότι δεν εκπροσωπούν τα συμφέροντά τους. Με το να παρουσιάζουν την ομοφυλοφιλία [queerness] ως ηθική απειλή για την ευημερία της αφρικανικής κοινωνίας στο σύνολό της, οι κυρίαρχες ελίτ της Αφρικής συσπειρώνουν τις συντηρητικές πολιτικές, θρησκευτικές και πολιτιστικές οργανώσεις πίσω από το κράτος και μέσω αυτών αντλούν πολιτική νομιμοποίηση για τα αντιλαϊκά καθεστώτα, ακόμη και όταν συνεχίζουν να εφαρμόζουν ευρέως αντιλαϊκές οικονομικές πολιτικές.

Στο άρθρο της «Μετααποικιοκρατικοί λόγοι του κουήρ ακτιβισμού και της τάξης στην Αφρική», η Κενυάτισσα φεμινίστρια και πολιτική θεωρητικός Lyn Ossome περιγράφει πώς οι κυρίαρχες ελίτ της Αφρικής χρησιμοποιούν την κρατική εξουσία για να «απομονώσουν μια μειονοτική ελίτ τάξη, που ταυτοποιείται με βάση τον σεξουαλικό προσανατολισμό, την οποία ψευδώς ταυτίζουν με τις παγκόσμιες δυνάμεις καταπίεσης». Για να επιτευχθεί αυτός ο σκοπός, η έμφυλη και σεξουαλική ποικιλομορφία παρουσιάζεται ως εισαγόμενη από το εξωτερικό στις αφρικανικές κοινωνίες μέσω της δυτικής πολιτικής και πολιτιστικής επιρροής. Η ομοφυλοφιλία, υποστηρίζουν, είναι ξένη προς τον αφρικανικό τρόπο ζωής μας, και οι προσπάθειες για τη διασφάλιση των δικαιωμάτων και της ευημερίας των ομοφυλόφιλων Αφρικανών δεν είναι ποτέ αποτέλεσμα της αφρικανικής ομοφυλοφιλικής δράσης, αλλά μάλλον, απόδειξη της «σεξουαλικής αποικιοποίησης» από τη Δύση.

Το επιχείρημα αυτό ενισχύεται από διάφορους παράγοντες, και όχι μόνο από τον εκβιαστικό χαρακτήρα της δυτικής εξωτερικής πολιτικής. Η κλιμάκωση της αναπτυξιακής βοήθειας για την επιβολή νομικών αλλαγών, μαζί με την απειλή δυτικών κυρώσεων, παραγκωνίζει την τοπική κουήρ αντίσταση και αναδεικνύει τη Δύση ως κριτή των δικαιωμάτων των αφρικανικών λαών. Επιπλέον, λόγω της αποικιοκρατικής μας ιστορίας και των επιπτώσεων της παγκοσμιοποίησης στις κουήρ πολιτικές στην ήπειρο, ο λόγος για την αφρικανική ομοφυλοφιλία περιορίζεται από τη χρήση δυτικών όρων που δεν μεταφράζονται εύκολα στις γηγενείς αντιλήψεις της ομοφυλοφιλίας που υπήρχαν πριν από την αποικιοκρατία. Είναι ευκολότερο να αποανθρωποποιήσουμε και να ποινικοποιήσουμε τους κουήρ Αφρικανούς, όταν αυτοί οι ξένοι όροι καταλαμβάνουν όλο το οξυγόνο στη δημόσια συζήτηση για την ομοφυλοφιλία. Αυτό δεν σημαίνει ότι η γλώσσα που χρησιμοποιείται για τη διεκδίκηση των δικαιωμάτων των κουήρ είναι το κύριο πρόβλημα, αλλά μάλλον ότι ενισχύει την ετερότητα των κουήρ Αφρικανών στην αφρικανική δημόσια φαντασία. Για παράδειγμα, όροι όπως «γκέι» και «κουήρ» δεν είναι μόνο ξένοι σε κάθε τοπική γλώσσα της Νιγηρίας, αλλά και μη εναλλάξιμοι με τοπικούς όρους που περιγράφουν την έμφυλη και σεξουαλική ποικιλομορφία, όπως ο όρος γιαν νταούντα.

Η σεξουαλική και έμφυλη ποικιλομορφία ήταν διαχρονικά γνωστό χαρακτηριστικό των αφρικανικών κοινωνιών. Ακριβώς όπως είναι καλά τεκμηριωμένες και οι προσπάθειες για την εξάλειψή της κατά τη διάρκεια του αποικισμού. Αλλά αυτό το γεγονός αγνοείται σε μεγάλο βαθμό από τις φονταμενταλιστικές δυνάμεις εδώ, οι οποίες λαμβάνουν οικονομική υποστήριξη από ευαγγελικές ομάδες των ΗΠΑ που έχουν διαθέσει εκατοντάδες εκατομμύρια δολάρια για την προώθηση αντι-κουήρ συμπεριφορών και νόμων στην Αφρική^[5]. Κατά ειρωνικό τρόπο, είναι επίσης οι κατασταλτικές κρατικές δομές που δημιουργήθηκαν κατά τη διάρκεια της αποικιοκρατίας για να συντρίψουν την αφρικανική αντίσταση στην αποικιοκρατία, οι οποίες τώρα εργαλειοποιούνται για την καταπίεση των κουήρ Αφρικανών.

Πριν από την αποικιοκρατική επαφή, οι αφρικανικές στάσεις απέναντι στη σεξουαλική και έμφυλη ποικιλομορφία κυμαίνονταν από την αποδοκιμασία έως τη θεοποίηση, αλλά πολύ λίγες κοινωνίες, αν υπήρχαν, διέθεταν τη σωφρονιστική υποδομή που το κράτος χρησιμοποιεί σήμερα ως εργαλείο πολιτιστικής διαφύλαξης. Θεσμοί όπως η αστυνομία και το σωφρονιστικό σύστημα που διευκολύνουν τη βία του κράτους κατά των κουήρ Αφρικανών είναι οι ίδιοι που χρησιμοποιούνται για τη συντριβή της πολιτικής διαφωνίας. Αν και δεν είναι δυνατόν να κατανοήσουμε τις αφρικανικές κοινωνίες με ουσιοκρατικούς όρους όπως «αφρικανική» εναντίον «μη αφρικανικής», μπορούμε ωστόσο να εξετάσουμε τη φύση της καταπίεσης των κουήρ στην ήπειρο και να αναρωτηθούμε: «Θα ήταν εφικτή η μειονοτικοποίηση, η αλλοτρίωση και η καταπίεση των κουήρ Αφρικανών χωρίς τη χρήση των ίδιων εργαλείων που διευκόλυναν και διευκολύνουν την υποταγή του αφρικανικού λαού;». Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα είναι όχι.

Μετάφραση: elaliberta.gr

Ani Kayode Somtochukwu, “The un-African mechanisms of queer repression”, Africa Is a Country, 23 Απριλίου 2025, https://africasacountry.com/2025/04/the-un-african-mechanisms-of-queer-repression.

Ο Ani Kayode Somtochukwu είναι ένας βραβευμένος Νιγηριανός συγγραφέας και ακτιβιστής της απελευθέρωσης των ομοφυλοφίλων. Το έργο του διερευνά θέματα κουήρ ταυτότητας, αντίστασης και απελευθέρωσης. Τα κείμενά του έχουν δημοσιευτεί σε λογοτεχνικά περιοδικά στην Αφρική, την Ευρώπη, την Ασία και τη Βόρεια Αμερική.

Σημειώσεις

^[1] Maxwell Akalaare Adombila, “Ghana lawmakers reintroduce anti-LGBTQ legislation”, Reuters, 3 Μαρτίου 2025, https://www.reuters.com/world/africa/ghana-lawmakers-reintroduce-anti-lgbtq-legislation-2025-03-03/.

^[2] Rédaction Africanews, “Kenya’s anti-gay bill proposes 50-year jail term”, Africanews, 13 Αυγούστου 2024, https://www.africanews.com/amp/2023/09/20/kenyas-anti-gay-bill-proposes-50-year-jail-term/. Timothy Obiezu, “Nigeria’s LGBTQ Community Fights Restrictive Cross-Dressing Bill”, VOA, 19 Μαΐου 2022, https://www.voanews.com/a/nigeria-s-lgbtq-community-fights-restrictive-cross-dressing-bill-/6580426.html. “Uganda passes a law making it a crime to identify as LGBTQ”, Reuters, 22 Μαρτίου 2023, https://www.reuters.com/world/africa/uganda-passes-bill-banning-identifying-lgbtq-2023-03-21/.

^[3] “Extreme poverty rises in West Africa due to COVID-19 pandemic”, World Food Programme, 20 Ιανουαρίου 2022, https://www.wfp.org/news/extreme-poverty-rises-west-africa-due-covid-19-pandemic.

^[4] Okeri Ngutjinazo, “Africa is seeing more youth-led protests”, DW, 31 Ιουλίου 2024, https://amp.dw.com/en/africa-is-seeing-more-youth-led-protests/a-69818203.

^[5] Tom Perkins, “US religious right at center of anti-LGBTQ+ message pushed around the world”, The Guardian, 9 Ιουλίου 2023, https://www.theguardian.com/world/2023/jul/09/us-religious-right-lgbtq-global-culture-fronts.