Άμεσα συνδεδεμένος με την παράδοση της Κωνσταντινούπολης, μολονότι δρα στο Άγιον Όρος (στη μονή των Ιβήρων), είναι ο Κοσμάς ο Μακεδών (ακμή περ. 1665-1700), μαθητής του Γερμανού Νέων Πατρών και «συμφοιτητής», στον ίδιο, του Μπαλασίου. Πρόκειται επίσης για μουσικό αξιόλογο της περιόδου, χωρίς ωστόσο την επιβολή και την αίγλη των προηγούμενων, και που ενδιαφέρει τόσο ως συνθέτης, όσο προπάντων ως δάσκαλος και ως συστηματικός και επιδέξιος αντιγραφέας.
Καταρχήν φέρεται ότι μελοποίησε το Στιχηράριο του ενιαυτού και πλήρες το Ειρμολόγιο, βιβλία όμως τα οποία δεν φαίνεται να είχαν καμιά διάδοση. Επίσης, συνέθεσε πολλά μέλη της Παπαδικής, όπως πασαπνοάρια του Όρθρου, τιμιωτέρες, δοξολογίες, ασματικά τροπάρια, φήμες και πολυχρονισμούς, χερουβικά, κοινωνικά, θεοτοκία, μαθήματα, στίχους καλοφωνικούς, ένα κράτημα υπό την ένδειξη «ατζέμικον ερωτικόν», και ορισμένα άλλα, πολλά από τα οποία επισημαίνονται στα δικά του αυτόγραφα, αλλά και σε μεταγενέστερες Ανθολογίες του 18ου αιώνα.
Ωστόσο, ο Κοσμάς ο Μακεδών φαίνεται ότι ευδοκίμησε περισσότερο ως δάσκαλος της μουσικής (από τους πιο γνωστούς μαθητές του παραμένουν ο Δαμιανός ο Βατοπαιδινός, ο Παύλος ιερέας από τη Σκόπελο και, ίσως, ο Παναγιώτης ο Χαλάτζογλου) και, πάνω απ᾽ όλα, ως μουσικός βιβλιογράφος.
Ουσιαστικά πρόκειται για τον σημαντικότερο αντιγραφέα μουσικών χειρογράφων της εποχής. Η αντιγραφική του δραστηριότητα καλύπτει μέχρι στιγμής 28 μουσικά χειρόγραφα, χρονολογημένα (από το 1672 έως το 1692) και αχρονολόγητα, καθώς επίσης και ένα μη μουσικό. Αλλά εκείνο που εξαίρει ιδιαίτερα την περίπτωση του Κοσμά δεν είναι μόνο το πλήθος, όσο η κομψότητα και η φιλοκαλία της γραφής του. Τα αυτόγραφά του παραμένουν από τα ωραιότερα δείγματα μουσικών χειρογράφων της Τουρκοκρατίας.
Με όλα αυτά, τη σύνθεση, τη διδασκαλία και την αντιγραφή, ο Κοσμάς ο Μακεδών προβάλλεται αναμφισβήτητα ως ένας από τους πιο σημαντικούς εκπροσώπους της μεγάλης αυτής περιόδου, και οπωσδήποτε ως ο σημαντικότερος της περιοχής του Αγίου Όρους.
Καταρχήν φέρεται ότι μελοποίησε το Στιχηράριο του ενιαυτού και πλήρες το Ειρμολόγιο, βιβλία όμως τα οποία δεν φαίνεται να είχαν καμιά διάδοση. Επίσης, συνέθεσε πολλά μέλη της Παπαδικής, όπως πασαπνοάρια του Όρθρου, τιμιωτέρες, δοξολογίες, ασματικά τροπάρια, φήμες και πολυχρονισμούς, χερουβικά, κοινωνικά, θεοτοκία, μαθήματα, στίχους καλοφωνικούς, ένα κράτημα υπό την ένδειξη «ατζέμικον ερωτικόν», και ορισμένα άλλα, πολλά από τα οποία επισημαίνονται στα δικά του αυτόγραφα, αλλά και σε μεταγενέστερες Ανθολογίες του 18ου αιώνα.
Ωστόσο, ο Κοσμάς ο Μακεδών φαίνεται ότι ευδοκίμησε περισσότερο ως δάσκαλος της μουσικής (από τους πιο γνωστούς μαθητές του παραμένουν ο Δαμιανός ο Βατοπαιδινός, ο Παύλος ιερέας από τη Σκόπελο και, ίσως, ο Παναγιώτης ο Χαλάτζογλου) και, πάνω απ᾽ όλα, ως μουσικός βιβλιογράφος.
Ουσιαστικά πρόκειται για τον σημαντικότερο αντιγραφέα μουσικών χειρογράφων της εποχής. Η αντιγραφική του δραστηριότητα καλύπτει μέχρι στιγμής 28 μουσικά χειρόγραφα, χρονολογημένα (από το 1672 έως το 1692) και αχρονολόγητα, καθώς επίσης και ένα μη μουσικό. Αλλά εκείνο που εξαίρει ιδιαίτερα την περίπτωση του Κοσμά δεν είναι μόνο το πλήθος, όσο η κομψότητα και η φιλοκαλία της γραφής του. Τα αυτόγραφά του παραμένουν από τα ωραιότερα δείγματα μουσικών χειρογράφων της Τουρκοκρατίας.
Με όλα αυτά, τη σύνθεση, τη διδασκαλία και την αντιγραφή, ο Κοσμάς ο Μακεδών προβάλλεται αναμφισβήτητα ως ένας από τους πιο σημαντικούς εκπροσώπους της μεγάλης αυτής περιόδου, και οπωσδήποτε ως ο σημαντικότερος της περιοχής του Αγίου Όρους.
Μανόλης Κ. Χατζηγιακουμής
(Από το βιβλίο: Χατηζγιακουμής Μανόλης Κ., Η εκκλησιαστική μουσική του Ελληνισμού μετά την Άλωση (1453-1830), σ. 52-53. Αθήνα 1999)
