Ο ΝΟΣΤΟΣ Ο ΓΛΥΚΥΣ
Το σκοτάδι το σπούδαζε
παλεύοντας μαζί του
σώμα με σώμα.
Δεμένος στο πιο βαθύ
της ύπαρξης κατώι
έζησε με το νόστο
του ηλίου τον γλυκύ.
Αυτός φώτιζε το μέσα του
τού 'δινε παράταση
και ξόρκιζε το θάνατο
στη δοκιμασία
τού έσχατου πόνου.
Έζησε με μιαν
εσωτερική κραυγή
«Και μέσα στην αντάρα μου
Εσένα συλλογάμαι
τον Αναμάρτητο!»
Είναι πιθανό, ωστόσο, ότι ο πόλεμος στον ιό, που μοιάζει ένας ιδανικός μηχανισμός [dispositivo] τον οποίο οι κυβερνήσεις μπορούν να υιοθετούν και να δίνουν σε δόσεις ανάλογα με τις απαιτήσεις τους πολύ πιο εύκολα από ό,τι έναν πραγματικό πόλεμο, να καταλήξει, όπως κάθε πόλεμος, να τούς ξεφύγει από τα χέρια.
Και, ίσως σε εκείνο το σημείο, αν δεν θα είναι ήδη πολύ αργά, οι άνθρωποι να αναζητήσουν εκ νέου εκείνη την ειρήνη τής ακυβερνησίας που τόσο απρόσεκτα εγκατέλειψαν. 23 Φλεβάρη 2021
*
Θα λέγαμε ότι το εμβόλιο έχει γίνει ένα θρησκευτικό σύμβολο το οποίο, όπως σε κάθε πίστη, χρησιμεύει ως το διακριτικό σύμβολο φίλων και εχθρών, σωσμένων και καταδικασμένων. Πώς μπορούμε να θεωρήσουμε σαν [ενν. ως] επιστημονική και όχι θρησκευτική μια θέση που αρνείται την εξέταση διαφορετικών θέσεων;
[...] Πώς είναι δυνατόν η αποκλειστική επικέντρωση στις μολύνσεις και στην υγεία να μάς εμποδίζει να αντιληφθούμε τον Μεγάλο Μετασχηματισμό που συμβαίνει στην πολιτική σφαίρα, στην οποία, όπως συνέβη στον φασισμό, μια ριζική αλλαγή μπορεί να επέλθει εκ των πραγμάτων χωρίς να αλλάζει το κείμενο τού Συντάγματος;
Και δεν θα έπρεπε να σκεφτούμε το γεγονός ότι στις προβλέψεις εξαίρεσης και στα μέτρα που από καιρού εις καιρόν παίρνονται, δεν υπάρχει μια καταληκτική ημερομηνία, αλλά πως αυτά ανανεώνονται αδιάκοπα, δηλώνοντας σχεδόν, όπως οι κυβερνήσεις δεν κουράζονται να επαναλαμβάνουν, ότι τίποτα δεν θα είναι πλέον όπως πριν και πως συγκεκριμένες ελευθερίες και συγκεκριμένες βασικές δομές τής κοινωνικής ζωής στις οποίες είχαμε συνηθίσει, καταργούνται επ' αόριστον; 30 Ιούλη 2021
*
Πώς είναι δυνατό οι άνθρωποι, για έναν κίνδυνο που παραμένει χαμηλός ακόμη και στον ορίζοντα ενός ολόκληρου χρόνου, να αποδέχονται την απάρνηση όχι μόνο τής ελευθερίας τους, αλλά και όλων αυτών που καθιστά τη ζωή άξια να τη ζεί κανείς; Την επαφή με τα άλλα ανθρώπινα όντα, το βλέμμα που ρίχνουν στα πρόσωπά τους, τη μνήμη και τις γιορτές που γιόρταζαν χαρούμενα μαζί; 25 Γενάρη 2021
Ο θάνατος γενικά είναι η παρακμή τής ύπαρξης, η πτώση των συστατικών που την συναπαρτίζουν.
Ο διαχωρισμός των φύλων -ο οποίος δεν αναιρείται από την εξωτερική και εφήμερη ένωσή τους στην γενετήσια πράξη- είναι διαχωρισμός ανάμεσα στο αρσενικό και το θηλυκό στοιχείο τής ανθρώπινης ύπαρξης, και είναι από μόνος του μια κατάσταση αποσύνθεσης και η απαρχή τού θανάτου.
Το να βρίσκεται κανείς σε κατάσταση διαχωρισμού των φύλων, σημαίνει ότι βρίσκεται στο δρόμο τού θανάτου, ενώ όποιος δεν θέλει ή δεν μπορεί να βγεί από τον δρόμο αυτό, σημαίνει ότι πρέπει να τον βαδίσει μέχρι το τέλος.
Εκείνος που υποστηρίζει την ρίζα τού θανάτου, εκείνος μοιραία θα γευτεί και τους καρπούς της.
Αθάνατος μπορεί να είναι μόνο ο ολοκληρωμένος άνθρωπος και, αν η φυσική ένωση δεν μπορεί όντως να αποκαταστήσει την πληρότητα τής ανθρώπινης ύπαρξης, τότε αυτό σημαίνει ότι η ψευδής αυτή ένωση θα πρέπει να αντικατασταθεί από μια αληθινή ένωση, και όχι από την εγκράτεια από κάθε ένωση,
δηλαδή όχι από την επιθυμία να διατηρηθεί το status quo τής διασπασμένης, παρακμιακής και, επομένως, θνητής ανθρώπινης φύσης.
[...] Ύστερα από τον Μεγάλο Πέτρο, η πολιτική μας έκανε το πρώτο της βήμα με έναν αυτόνομο τρόπο, κι αυτό το πρώτο βήμα συνίστατο στην ένωσι του σλαυικού κόσμου, κάτω, θα λέγαμε, από την πτέρυγα της Ρωσσίας. Κι αυτή η ένωση δεν ανταποκρινόταν σε κάποιαν αρχή προσάρτησης ή βίας, ούτε είχε σκοπό της την εκμηδένιση των σλαυικών μονάδων μπροστά στο ρωσσικό κολοσσό·
είχε για σκοπό να τίς αναγεννήση, να τίς τοποθετήση σε μια πρέπουσα σειρά μέσα στην Ευρώπη και στην ανθρωπότητα, να τούς δώση επιτέλους τη δυνατότητα να ζήσουν ήσυχες και γαλήνιες ύστερα από τα αναρίθμητα δεινά που υπέστησαν επί τόσους αιώνες, να περισυλλεγούν πνευματικά και, όταν πια θ' αναμετρούσαν τις νεανικές τους δυνάμεις, να συμβάλουν, έστω και μ' έναν οβολό, στον πνευματικό θησαυρό της ανθρωπότητας και να πάρουν μέρος στη συναυλία του πολιτισμού.
Καταλαβαίνω βέβαια πως μπορεί να γελάσετε μ' όλα αυτά τα «ονειροπολήματα» για τον προορισμό του ρωσσικού λαού, μα πήτε μου, δεν επιθυμούν όλοι οι Ρώσσοι την ανάσταση των Σλαύων, και μάλιστα ακριβώς πάνω σ' αυτές τις βάσεις, για να ανθίση η λευτεριά τους και να γυρίση η ψυχή τους στη ζωή, και όχι για να τούς θέσουν πολιτικά στον τροχό της Ρωσσίας, και να δυναμώσουν μ' αυτούς την πολιτική δύναμη της Ρωσσίας, πράγμα που ουσιαστικά υποπτεύεται η Ευρώπη;
Γιατί, έτσι δεν είναι; Κατά συνέπεια, να που δικαιώνεται ένα μέρος τουλάχιστον από αυτά τα «ονειροπολήματα». Και για να επιτύχωμε αυτόν τον σκοπό εννοείται πως, αργά ή γρήγορα, θα πρέπει να γίνει δική μας η Κωνσταντινούπολη.
*
Ναί, το Χρυσούν Κέρας και η Κωνσταντινούπολη, θα γίνουν δικά μας, μα όχι με βίαιη προσάρτηση· αυτή είναι η απάντησή μου. Και πρώτα-πρώτα, αυτό θα γίνη μόνο του, στην κατάλληλη στιγμή, κι αν δεν έχη φτάση ακόμα αυτή η στιγμή, ωστόσο δεν μπορεί να αργήση: όλα τα σημάδια το δείχνουν. Αυτή είναι η φυσική έκβαση. Κι αν δεν έγινε νωρίτερα αυτό, δεν έγινε ακριβώς γιατί δεν είχε έρθει ακόμα ο καιρός του.
Στην Ευρώπη πιστεύουν πως υπάρχει κάποιο «πρόγραμμα του Μεγάλου Πέτρου». Αυτό είναι ένα πονηρό επινόημα των Πολωνών. Όμως, αν στον Μεγάλο Πέτρο, ερχόταν η ιδέα να κατακτήση την Κωνσταντινούπολη αντί να ιδρύση την Πετρούπολη, μού φαίνεται, σαν το συλλογίζομαι, πως θα παρατούσε αυτό το σχέδιο, κι αν ακόμα τού επιτρέπανε οι δυνάμεις του να ανατρέψη τον σουλτάνο, ακριβώς γιατί τότε θα ήταν πρόωρο το εγχείρημα και θα μπορούσε να προκαλέση την καταστροφή της Ρωσσίας.
Αφού άλλοτε, μέσα σ' αυτήν την φινλανδική Πετρούπολη, δεν μπορέσαμε ν' αποφύγουμε την επιρροή των Γερμανών γειτόνων μας που, παρ' όλη την χρησιμότητά τους, δεν πάψανε να παραλύουν την ανάπτυξη της Ρωσσίας πριν βρή τον πραγματικό της δρόμο, πώς εμείς, στην Κωνσταντινούπολη, μέσα σ' αυτήν την απέραντη και παράξενη πολιτεία όπου υπάρχουν ακόμα τα κατάλοιπα ενός αρχαίου και ισχυρού πολιτισμού, θα μπορούσαμε ν' αποφύγωμε την επίδραση των Ελλήνων, που είναι άνθρωποι ασύγκριτα πιο έξυπνοι από τους βόρειους γείτονες, που έχουν μαζί μας άπειρα περισσότερα σημεία επαφής απ' αυτούς τους Γερμανούς, που δεν μοιάζουν σε τίποτα με μάς, που αποτελούν το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού αυτής της πόλης και που, με τα αυλικά τους ήθη θα εξαπατούσανε τον θρόνο και πρώτα-πρώτα τους Ρώσσους, που με την γνώση και τη μόρφωσή τους θα γοήτευαν ακόμα και κι αυτόν τον Πέτρο (και όχι μονάχα τους άμεσους απογόνους του) θα τού θίγανε την αδύνατη πλευρά του έστω και θαμπώνοντάς τον με τις γνώσεις του για τα ναυτικά ζητήματα;
Με δυό λόγια, θα κατακτούσαν πολιτικά τη Ρωσσία, θα την παρασύρανε αμέσως σε κάποιον καινούργιο ασιατικό δρόμο, θα την φέρνανε σε κάποιο καινούργιο αδιέξοδο και σίγουρα η τοτινή Ρωσσία δεν θ' άντεχε. Θα σταματούσε η ανάπτυξη του ρωσσικού πνεύματος, και του εθνικιστικού πνεύματος.
Η ισχυρή Μεγάλη Ρωσσία θα έμενε εγκλωβισμένη μέσα στον σκοτεινό και χιονισμένο βορρά της, και το πολύ θα μπορούσε να χρησιμεύση ως υλικό για μια ανασύσταση της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, κι ίσως τελικά, να μην το θεωρούσε και απαραίτητο να βαδίση ξοπίσω της. Όλη η νότια Ρωσσία θάπεφτε στα χέρια των Ελλήνων.
Κι ίσως μάλιστα, και η ορθοδοξία να είχε χωριστή σε δυό κόσμους: τον νέο βυζαντινό κόσμο, και τον παληό ρωσσικό...
*
Με λίγα λόγια, το εγχείρημα δεν θα έβγαινε καθόλου σε καλό. Τώρα όμως, τα πράγματα είναι εντελώς διαφορετικά. Σήμερα η Ρωσσία άκουσε τα μαθήματα της Ευρώπης, και μορφώθηκε. Και προπαντός, ξέρει τη δύναμή της, και είναι πραγματικά δυνατή. Ακόμα, ξέρει και πώς να γίνη η δυνατώτερη.
Καταλαβαίνει πως μπορεί να γίνη δικό μας το Βυζάντιο, χωρίς μ' αυτό να γίνη και πρωτεύουσα της Ρωσσίας, ενώ αν κατακτούσε ο Μέγας Πέτρος το Βυζάντιο πριν από δυό αιώνες, δεν θα μπορούσε να μην μεταφέρη εκεί την πρωτεύουσά του, κι αυτό θα ήταν η καταστροφή του, γιατί το Βυζάντιο δεν είτανε στη Ρωσσία και δεν μπορούσε να γίνη ρωσσικό.
Μα κι αν παραδεχτούμε πως θα απόφευγε αυτό το λάθος ο Πέτρος, οι άμεσοι απόγονοί του δεν μπορούσαν παρά να το διαπράξουν. Όμως, σήμερα, το Βυζάντιο μπορεί να μάς ανήκει αλλοιώτικα παρά ως πρωτεύουσα της Ρωσσίας, μα ούτε ως πρωτεύουσα του πανσλαυισμού, όπως το ονειρεύονται μερικοί.
Αν στερηθή τη Ρωσσία, ο πανσλαυισμός εκεί πέρα θα είναι καταδικασμένος να εξαντληθή σε διαμάχες με τους Έλληνες κι αν ακόμα κατόρθωνε να δημιουργήση ένα πολιτικό σύνολο με τα διάφορα μέρη του. [...]
ΔΕΛΦΙΚΟ ΣΩΜΑ
Τι κρίμα που τής Εύας δεν τής άρεσαν
τα αντρικά κορμιά
Πόσες απόκρυφες φωτογραφίες
τού γυμνού Σικελιανού
δεν θα κυκλοφορούσαν τόσα χρόνια,
από χέρι σε χέρι,
ανάμεσα στους εραστές τής ποίησης
Με τα πυκνά του λιονταρίσια μαλλιά,
τον λεπτό του κορμό, το δασύ στήθος,
τα ριζωμένα στο χώμα πέλματα
Με τη βοή τού πελάγου
να πλημμυρίζει τις φλέβες του
Ίδιος η ποίησή του.
ΔΙΣΗΜΟ
Πότε στα κύματα του πόθου
βυθισμένη βάρκα
Πότε ασήκωτος σταυρός
η σάρκα
ΔΙΑΔΡΟΜΗ
Από του έρωτα το βάλσαμο
στο σπάργανο
από 'κεί στου βίου το βάσανο
κι από του Χάρου το φάσγανο
στο σάβανο
ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΟΥΡΑΝΟΥ ΚΑΙ ΓΗΣ, III.
Έλεγα, τέλειωσε η ιστορία με το σώμα·
θα μείνει μόνο η ιστορία της ύπαρξης.
H ύπαρξη καραδοκεί·
με σώμα ή χωρίς δεν σε λυπάται·
και τί να κάνεις για να την αντέξεις;
Όταν μιλούσα για το σώμα, μ' άρπαζε η
Ιστορία.
Με το πρωτοβρόχι, λες και σημαίνει συναγερμός, ευθύς ανακλαδίζονται στις παραγκαιριές οι ναρκωμένοι από την κάψα του καλοκαιριού χουχουλιοί -χοχλιοί στα κρητικά- μαθές τα σαλιγκάρια της γής, ζούμπερα τού χωμάτου, οπού βγαίνουν όλα μαζί να βοσκήσουν και να πατρολογηθούν κι αυτά σαν όλα τα επιγής πλάσματα.
Τότε βρίσκει την ευκαιρία το άλλο, το πιο πονηρολοημένο πλάσμα τής φύσης, ο άνθρωπος, ίδια αλεπού, που τίποτε δεν τής ξεφεύγει κι όλα τα κυνηγά για τη γούλα και την καλοπέρασή της, να σκύψει να μαζέψει όσο περισσότερους χουχουλιούς μπορεί κι αφού πρώτα κάνει την απαραίτητη προεργασία, να τούς βάλει κι αυτούς μαζί με τ' άλλα ξεχωριστά καλούδια στο αποδοσίδι τού ξενιτεμένου.
Μετά τη συλλογή τους ακολουθεί ο κοπιώδης και σχολαστικός τριήμερος καθαρισμός τους, καθαρμός καλύτερα, από κάθε φυλλαράκι ή σκουπιδάκι, που έχουν καταναλώσει, για να καθαριστούν τα εσωτερικά τους από ούλα τα πάντα μαζί και το χώμα με τη νεα καθαρή θροφή, που είναι αλεύρι κουκκισμένο μέσα σε μια περίκλειστη καλαθούνα όπου τούς φυλακίζουν για να μη δραπετεύσουν και γεμίσουν τοίχους, δάπεδα και ταβάνια -άντε να τούς π'ρεμαζέψεις μετά!
Ύστερα από αυτόν τον «καθαρμό» προβράζονται για λίγην ώρα από νερού, μαθές μπαίνουν για ευνόητο λόγο εξαρχής στο κρύο νερό της κατσαρόλας, διότι αν τούς πετάξεις ξαφνικά σε καυτό νερό θα μαζευτούν βαθιά στο καβούκι τους από τον θερμικό κλονισμό κι άντε ύστερα να τούς ξετρυπώσεις, πάει χαμένος ο κόπος.
Μ' αυτόν τον τρόπο είναι τελειωμένη όλη η κοπιώδης χαμαλοδουλειά κι είναι πανέτοιμοι για το στυφάδο ή το γιαχνί, το ρυζάκι πιλάφι ή με τα χορταρικά, ώς και νερόβραστοι ακόμη, στραγγισμένοι και περιχυμένοι με ντόπιο μοσκοβολιστό ξιδάκι κι αλάτι θαλασσινό, εξαίρετος μεζές και προδόρπιο για τους μερακλήδες τού ούζου ή τής σούμας, εξ ού κι εκείνο το πετυχημένο μάντεμα για τον χουχουλιό, που τόνε βάνουν να μιλά και γαλίφικα να τραουδά στ' αφτί τού ζευγά:
Αν ήξερενε ο ζευγάς του κώλου μου τη γλύκα,
θ' άφηνε το αλέτρι του κι εμένα θ' ανεζήτα!
«Τού κώλου του η γλύκα» -μετά συγχωρήσεως δηλαδή- δεν είναι άλλη, κι ας μην πάει αλλού η σκέψη τού κάθε πονηρολοημένου, διότι αδίκως θα πάει και θα παρεξηγηθεί πως έχει τη μυία και γι' αυτό μυιάζεται: Ο κακομοίρης ο χουχουλιός στο παραπάνω κύκνειο δίστιχο τής αυτοθυσίας του που τρα'ουδεί για να πείσει τον ζευγά για τα λεγόμενά του -αυτό κι αν είναι προσφορά!- δεν εννοεί άλλο από το νόστιμο λίπος το αποθηκευμένο στην ουρίτσα του,
αυτό που δε λέγεται η νοστιμιά του μόλις το βάλεις στο πιάτο μαγειρεμένο, έτοιμο. Θρυλείται μάλιστα πως ούτε οι αγγέλοι στην παράδεισο μπορούν ν' αντισταθούν σ' αυτόν τον γευστικό πειρασμό, όσοι το έχουν δοκιμάσει -υπάρχουν και κάποιοι που δεν το τολμούν- βεβαιώνουν πως είναι σκέτος αγγελοπαραδωμός η γέψη του [...].
Από ηθική άποψη η μετενσάρκωση προσέφερε μια πιο ικανοποιητική λύση στο υστερο-αρχαϊκό πρόβλημα της θείας δικαιοσύνης από όσο η κληρονομική ενοχή ή η μεταθανάτια τιμωρία στον άλλο κόσμο. Με την προϊούσα χειραφέτηση του ανθρώπου από την παλαιά οικογενειακή αλληλεγγύη, όπως αυξάνονταν τα δικαιώματα που είχε ως αυτόνομο «άτομο», η ιδέα πως κάποιος πρέπει να πληρώσει για τα σφάλματα ενός άλλου άρχισε να φαίνεται απαράδεκτη. Όταν μια φορά ο ανθρώπινος νόμος αναγνωρίζει πως κάποιος είναι υπεύθυνος μόνο για τις δικές του πράξεις, ο θείος νόμος πρέπει, αργά ή γρήγορα, να κάνει το ίδιο.
Όσο για τη μεταθανάτια τιμωρία, αυτή εξηγούσε πολύ καλά για ποιο λόγο οι θεοί εμφανίζονταν να ανέχονται την κοσμική επιτυχία των φαύλων, και οι νέες διδασκαλίες στην πραγματικότητα την εκμεταλλεύονταν εντελώς, καθώς χρησιμοποιούσαν το επινόημα του «ταξιδιού στον κάτω κόσμο» για να κάμουν τη φρίκη της κόλασης πραγματική και ζωντανή στην φαντασία.
Αλλά η μεταθανάτια τιμωρία δεν εξηγούσε για ποιο λόγο οι θεοί ανέχονταν τόσο πολύ τα ανθρώπινα βάσανα, και συγκεκριμένα τα αδικαιολόγητα βάσανα των αθώων. Η μετενσάρκωση το εξηγούσε αυτό. Σύμφωνα λοιπόν με τούτη τη θεωρία, καμιά ανθρώπινη ψυχή δεν είναι αθώα: όλοι πληρώνουν, σε διαφορετικό βαθμό, για τα εγκλήματα και τις πολλές αγριότητες που διαπράχθηκαν σε προηγούμενες ζωές.
Όλη αυτή η αφθονία βασάνων, σε τούτον ή σε έναν άλλο κόσμο, δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένα μέρος της μακράς εκπαίδευσης της ψυχής – μιας εκπαίδευσης που θα καταλήξει τελικά στην απελευθέρωση της ψυχής από τον κύκλο της γέννησης και στην επιστροφή στην θεϊκή της αρχή. Μόνο με τούτο τον τρόπο, και σύμφωνα με την κοσμική κλίμακα του χρόνου, μπορούσε η δικαιοσύνη στην πλήρη αρχαϊκή της έννοια -η δικαιοσύνη του νόμου πως ο «φταίχτης θα υποφέρει»- να εκπληρωθεί εντελώς για κάθε ψυχή.
Η σχέση ανθρώπου και σκύλου στην ομηρική ποίηση είναι βαθιά αλλά γεμάτη αμφισημίες, συχνά μετωνυμική, καθώς ο σκύλος είναι μέλος της ανυπότακτης φύσης κοντά ή μέσα στον άνθρωπο, αλλά και μεταφορική, αφού κάποιος μπορεί να χαρακτηριστεί σκύλος ή μπορεί να απευθυνθούν σε κάποιον όπως σε σκύλο.
Με σκύλο παρομοιάζει ο Οδυσσέας τόσο την καρδιά του όσο και την κοιλιά του (κύντερον), καθώς δεν μπορεί εύκολα να τίς θέσει υπό έλεγχο [Ομ. υ 10-18, η 216-221]. Σκύλο αποκαλούν προσβλητικά ο Διομήδης και ο Αχιλλέας τον Έκτορα που με τη βοήθεια του Απόλλωνα γλυτώνει στη μάχη [Ομ. Λ 362-367, Υ 449-454], κυνώπιδα τη μάνα του ο Ήφαιστος που προσπάθησε να τόν κρύψει επειδή ήταν χωλός [Ομ. Σ 398, Ομηρ. Ύμν. 3 στον Πύθιο Απόλλωνα 317-318].
Και αδιάντροπες σκύλες χαρακτηρίζονται γενικώς και οι θεές που δεν αναγνωρίζουν την εξουσία των ανωτέρων τους (η Ήρα του Δία, η Άρτεμις της Ήρας [Ομ. Θ 483, Φ 481, κύον αδεές]). Η μοιχαλίδα Ελένη αυτοχαρακτηρίζεται ως κυνώπις [Ομ. Γ 180, Ζ 344, κυνός κακομηχάνου, 356 Ομ. δ 145], αλλά ομοίως αποκαλούνται η Κλυταιμνήστρα [Ομ. λ 424, 427], η Αφροδίτη [Ομ. θ 319], και οι άπιστες θεραπαινίδες της Πηνελόπης [Ομ. τ 154].
Ο Οδυσσέας, τέλος, αποκαλεί τους μνηστήρες σκύλους πριν τούς θανατώσει [Ομ. χ 35]. Όπως εύστοχα παρατηρεί ο Redfield, για τον ομηρικό κόσμο ο σκύλος αποτελεί το έμβλημα τού ατελώς κοινωνικοποιημένου, συμβολίζει την ανθρώπινη αντίσταση στον εκπολιτισμό και υποδηλώνει κυρίως την έλλειψη της κοινωνικής αιδούς.
*
η διαφορά των «βαρβάρων»
Οι μαζικές σφαγές του άμαχου πληθυσμού τουλάχιστον κατά τα ελληνικά ήθη φαίνεται να περιορίζονται στους ηβώντες, σε όσους δηλ. ήταν σε θέση να πάρουν όπλα, αντίθετα η παρουσία «βαρβάρων» στις τάξεις των επιτιθέμενων νικητών (Θράκες, Καρχηδόνιοι και Ίβηρες) φαίνεται να καταστρατηγεί κάθε ηθικό κανόνα συμπεριλαμβάνοντας στους βιαιοθάνατους πρεσβυτέρους και γυναικόπαιδα, ακόμη και ακρωτηριασμούς πτωμάτων.
*
Στον κόσμο της Ιλιάδας βρίθουν οι αναφορές για κολόβωση, ακρωτηριασμό λειψάνων και αποκεφαλισμό πολεμιστών με κίνητρο ενίοτε μόνο την εκδίκηση, καθώς ο αντίπαλος είναι ήδη νεκρός ή έχει πεθάνει από διαφορετικό χτύπημα [Ομ. Λ 145-147, Ν 202-204, Ξ 496-498].
Ξεχωρίζει για την αγριότητά της η περίπτωση της αποδειροτόμησης του Ίμβριου από τον Αίαντα, τον γιο του Οϊλέα, που δεν αρκέστηκε στην αποκοπή της κεφαλής, αλλά θυμωμένος καθώς ήταν για τον θάνατο του Αμφιμάχου, αφού τη στριφογύρισε, την πέταξε σφαιρηδόν μέσα σε αυτούς που πολεμούσαν [Ομ. Ν 202-204].
Στην αγγειογραφία από τις αρχές του 6ου αι. π.Χ. δεν απουσιάζουν οι σκηνές, όπου πολεμιστές κραδαίνουν στα χέρια τους τις κεφαλές του εχθρού.
605a-c: [...] Είπα: Λοιπόν με το δίκιο μας πια θα πιάναμε τον ποιητή και θα τον βάζαμε δίπλα στο ζωγράφο σαν κάτι ανάλογο μ' αυτόν· διότι φαίνεται ότι τού μοιάζει και στο ότι κάνει ασήμαντα πράγματα σε σχέση με την αλήθεια και στο ότι απευθύνεται σ' ένα άλλο τέτοιο ασήμαντο σε αξία τμήμα της ψυχής και όχι στο πιο καλό τμήμα της, και έτσι τού μοιάζει.
Κι έτσι εμείς δε θα τον δεχτούμε στην πόλη που θα κυβερνηθεί σωστά, επειδή ερεθίζει και τρέφει αυτό το τμήμα της ψυχής και δυναμώνοντάς το αφανίζει το «λογιστικόν», όπως γίνεται σε μια πόλη, όταν κάποιος δυναμώνει τα κακά στοιχεία και τούς παραδίνει την πόλη, ενώ εξοντώνει τους καλύτερους.
Το ίδιο θα πούμε και για τον μιμητικό ποιητή, ότι βάζει μέσα στην ψυχή τού καθενός ένα κακό πολίτευμα κάνοντας χάρη στο ανόητο τμήμα της, που δεν μπορεί να ξεχωρίσει ούτε τα μεγαλύτερα ούτε τα μικρότερα, αλλά τα ίδια πράγματα τα θεωρεί άλλοτε μεγάλα και άλλοτε μικρά, και κατασκευάζει είδωλα ειδώλων [: είδωλα ειδωλοποιούντα], που βρίσκονται πολύ μακριά από την αλήθεια [: τού δε αληθούς πόρρω πάνυ αφεστώτα].
«Βέβαια» είπε.
Θνητοί πρόγονοι και θεϊκοί απόγονοι ζούν για λίγον καιρό μαζί, σε μιαν αμφίβολη σχέση οικειότητας. Αρκετοί μύθοι μάς πληροφορούν πώς ξεκαθαρίζει τελικά η κατάσταση: Μεταξύ του θνητού και του αθανάτου ανοίγεται μια απόσταση, κι από κεί κι ύστερα ο καθένας εκπληρώνει το ρόλο του, στον δικό του χωριστό δρόμο.
Σε μιαν ενδιάμεση περίοδο, κι ενώ η απόσταση αυτή μεγαλώνει, θνητοί και αθάνατοι συνάπτουν πολλές ακόμα ενώσεις μεταξύ τους. Άλλες από αυτές τις ενώσεις είναι θεογονικές. Ξέρουμε πώς ενώθηκε ο Δίας με τη Σεμέλη και γέννησε το Διόνυσο. Ο Διόνυσος είναι θεός, μόνο που γεννήθηκε τελευταίος απ' όλους τους θεούς. Πεθαίνει λοιπόν, κι έπειτα γεννιέται και πάλι, αυτή τη φορά για μια ζωή χωρίς τέλος.
Επίσης, ο Δίας γοητεύει την Αλκμήνη κι από την ένωσή τους γεννιέται ο Ηρακλής. Αυτός είναι θνητός αλλά, μετά το θάνατό του, θα αποθεωθεί στον Όλυμπο. Από άλλες πάλι τέτοιες ενώσεις γεννιούνται άτομα με υποδειγματικό πεπρωμένο: εδώ είναι η ρίζα της δημιουργίας, ανάδειξης ή ενδυνάμωσης οικογενειών που θα διαδραματίσουν καθοριστικούς ρόλους στην ιστορία του ελληνικού κόσμου.
Άλλες, τέλος, ενώσεις μεταξύ θνητών και αθανάτων φαίνονται λίγο-πολύ τυχαίες. Όλες πάντως είναι εμπνευσμένες από την Αφροδίτη. Όποια κι αν είναι η έκβασή τους, τέτοιες ενώσεις δεν παύουν να είναι ετεροβαρείς. Ο θεός δεν μπορεί να παρουσιαστεί με τη θεϊκή του όψη στην ποθητή του θνητή γυναίκα: πρέπει να «μεταμφιεστεί».
Ο Δίας, ας πούμε, μεταμορφώνεται σε χρυσή βροχή για να σμίξει με τη Δανάη, σε ταύρο για να απαγάγει την Ευρώπη, σε κύκνο για να ξελογιάσει την Λήδα. Αυτές οι μεταμορφώσεις δεν είναι απλώς απατηλά τεχνάσματα: ο άνθρωπος δεν αντέχει ν' αντικρίσει το θεό σ' όλη του τη θεϊκή λαμπρότητα. Όταν η Σεμέλη [ξεγελαγμένη από την άγρυπνη κι ανελέητη νόμιμη σύζυγο, την Ήρα] ζητάει από το Δία να τής εμφανιστεί με το αληθινό του πρόσωπο, κι εκείνος δέχεται να εκπληρώσει την επιθυμία της, η Σεμέλη πεθαίνει την ίδια στιγμή, κεραυνοβολημένη από το θέαμα της θεϊκής λαμπρότητας.
Έτσι, σε τέτοιες ενώσεις θνητού και αθάνατου, το ανθρώπινο ον διατρέχει κίνδυνο· και το θεϊκό χάνει μέρος της αξιοπρέπειάς του. Πράγματι, εμπνέοντας στους θεούς ερωτικό πόθο για θνητές και επιβάλλοντας στις θεές τον έρωτα για θνητούς, η Αφροδίτη κάνει κατάχρηση της δύναμής της και ταπεινώνει τα θεϊκά πρόσωπα.
Για να βάλει τέλος σ' αυτή της την αλαζονεία, ο Δίας θέτει κι αυτός με τη σειρά του την Αφροδίτη υπό την εξουσία του και τής εμπνέει έρωτα για τον Αγχίση. Η θεά σμίγει λοιπόν με το θνητό άρχοντα της Τροίας και γεννάει κι αυτή έναν κοινό θνητό [ενν. τον Αινεία]. Η Αφροδίτη νιώθει βέβαια ικανοποίηση, αλλά υφίσταται αυτό της το πάθος με μια αίσθηση ήττας. Τότε ξαναβρίσκει την αίσθηση του μέτρου.
Από κεί και ύστερα δεν θα αναπτυχθούν ξανά πια τέτοιοι, τόσο άνισοι δεσμοί. Ο Ύμνος εις Αφροδίτην, όπου και διαβάζουμε την ερωτική αυτή περιπέτεια του Αγχίση, ανήκει στην ομάδα των ομηρικών ύμνων που, όπως ο ύμνος για τη Δήμητρα, εξιστορούν τις τελευταίες φάσεις της διανομής των τιμών, τις τελευταίες διευθετήσεις της θρησκευτική τάξης των πραγμάτων.
Εικονίζετο κυνήγιον λέοντος εντός ουδετέρου τοπίου επί εδάφους στικτού διά πολυχρώμων βοτσάλων, λευκών, ερυθρών, καστανών κλπ. Εις το μέσον της εικόνος άγριος λέων ορμά επί γυμνού νεανίου, αιφνιδίως ίσταται και μετά βρυχηθμού στρέφει την κεφαλήν προς έτερον θηρευτήν επερχόμενον. Η ουρά αυτού, ως όφις φαρμακερός μαστιγώνει τον αέρα.
Ο έμπροσθεν του λέοντος ευρισκόμενος γυμνός νεανίας αμύνεται διστακτικώς υψώνων το δόρυ και προτάσσων τον κολεόν αντί του γυμνού ξίφους. Φέρει πίλον μακεδονικόν εις την κεφαλήν και χλαμύδα πορπουμένη επί του ώμου, ήτις ως φύλλον μαραμένον πίπτει επί της προβαλλομένης χειρός. Ελκύει την συμπάθειαν ο έφηβος διά την παθητικήν αυτού στάσιν.
Το όμορφον αυτού πρόσωπον επί παλλεύκου λαιμού πλαισιούται υπό κόμης. Οφρύες καμπύλαι και μεγάλαι πλαισιούσιν οφθαλμούς υγρούς και ρεμβώδεις. Χείλη ερυθρά και σαρκώδη θελκτικόν υπόσχονται φίλημα! Μυώνες ελαφρώς σχηματιζόμενοι. Του ομφαλού και της μαλακής κοιλίας έντονος υποδήλωσις. Πέος σμικρόν, της βαλάνου συρρικνουμένης παρθενικώς και όρχεις ωσαύτως μικροί.
Ο έτερος θηρευτής παρουσιάζει όλως αντίθετα χαρακτηριστικά, πείθων διά την ενεργητικήν αυτού στάσιν κατά την στιγμήν του γεγονότος. Ανήρ ούτος επιπίπτει τω λέοντι, υψώνων το ξίφος διά της δεξιάς και επιθυμών να καταφέρη τω θηρίω πλήγμα χαριστικόν μετά τοιαύτης δυνάμεως και θελήσεως […]. Η χλαμύς αυτού αναδιπλούται και ανεμίζεται όπισθεν εκ της ορμητικής κινήσεως. Μύες έντονοι και θηλαί στήθους κατέρυθροι, υποδηλούσαι ρώμην. Πόδες δυνατοί και επί του εδάφους ως στύλοι ερειδόμενοι. Τοιαύτη, ως φαίνεται, ήτο η ορμή του ανδρός, ώστε ο θηριώδης λέων, έτοιμος να σπαράξη τον αμυνόμενον έφηβον, στρέφει την κεφαλήν προς αυτόν, εκβάλλων φοβερόν βρυχηθμόν.
Αφήνω τελευταίον εις την επιγραφήν το πέος του ανδρός μετά της ευγλώττου εξόδου της βαλάνου, ούτως ώστε εις συνδυασμόν μετά των λοιπών χαρακτηριστικών, τα οποία σοί περιέγραψα, να γίνη αντιληπτή η διαφορά ως και η ταυτότης των δύο ανδρών, και διά ποίου τρόπου ο είς συνέχεται του άλλου, διά της αμίλλης και της κοινής απειλής του επερχομένου θανάτου.
Η έμπροσθεν των οφθαλμών μου απεικόνισης του αρχαίου τούτου ηρωικού γεγονότος μοί έφερεν εις την μνήμην τα υπό του Φαίδρου λεγόμενα εις το Συμπόσιον του Πλάτωνος: «Και μην εγκαταλιπείν γε τα παιδικά ή μη βοηθήσαι κινδυνεύοντι -ουδείς ούτω κακός όντινα ουκ αν αυτός ο Έρως ένθεσιν ποιήσειεν προς αρετήν, ώστε όμοιον είναι τω αρίστω φύσει. Και ατεχνώς, ό έφη Όμηρος, μένος εμπνεύσαι ενίοις των ηρώων τον θεόν, τούτο ο Έρως τοις ερώσι παρέχει γιγνόμενον παρ' αυτού».
Ασπάλαθος· κρητική ονομασία του ράμνου
Rhamnus Graeca· μαυραγκαθιά, μαύρη ασπαλάθρα
Rhamnus cathartica· λευκαγκάθα
Rhamnus alaternus· κιτρινόξυλο
Calycotome villosa Vahl.· Ασπάλαθος, ασπαλαθιά
Βγάλε μια βόλτα το ζώο
και τάισέ το
α παρντόν ξἐχασα
εσύ θρώσκεις άνω
έλα σπίτι μου τότε
να μείνουμε όλη νύχτα ξύπνιοι
και νηστικοί
και να μην αγγιχτούμε
[...]
Η έλλειψις καταλόγου της τε Βιβλιοθήκης και του Μουσείου [Δημητσάνης], ιδίως δε της νομισματικής αυτού συλλογής, ου μόνον καθιστά δυσχερή την επιστημονικήν αυτού επίσκεψιν και εκτίμησιν, αλλά και επισφαλή την ύπαρξιν αυτού, διότι πας τις δύναται ν' αφαιρέση ό,τι βούλεται εκ των μικρών και πολυτίμων εκείνων αντικειμένων, χωρίς να νοηθή, ένεκεν της πλήρους εμπιστοσύνης, μεθ' ης προσφέρεται ο ελλόγιμος και ακάματος της τε Βιβλιοθήκης και του Μουσείου διευθυντής κ. Ιερώνυμος Βογιατζής, αρχιμανδρίτης, προς πάντα ξένον επισκεπτόμενον τα ιδρύματα ταύτα.
Καλόν νομίζω να παύση εις το μέλλον η εμπιστοσύνη αυτή, διότι δεν είνε σπάνια τα παραδείγματα καθ' α άνδρες εντιμότατοι και λογιώτατοι μεν, πλην εμμανείς της αρχαιότητος λάτραι, ουδέ προ αυτού του αισχρού της κλοπής πάθους υποχωρούσι, προκειμένου περί αρχαίου νομίσματος ή ειδωλίου κτλ., δι' ού δύνανται να πλουτίσωσι τας συλλογάς αυτών.
Πιθανόν πολλών των αντικειμένων εκείνων ν' αγνοήται η ποιότης και αξία υπό του διευθυντού του Μουσείου, διότι μόνον ίσως ειδικοί νομισματογνώμονες δύνανται να εκτιμήσωσι και ταξινομήσωσι ταύτα κατ' επιστήμην, αλλά τούτο δεν κωλύει όπως καταγραφώσιν άπαντα εν διπλώ ή τριπλώ καταλόγω, έστω και υπ' αύξοντα μόνον αριθμόν, αφιεμένου προ αυτών χώρου κενού, ίνα, εν πάση ευκαιρία επισκέψεως του Μουσείου υπό εντριβούς περί τας τοιούτου είδους μελέτας ανδρός, συμπληρωθή το κενόν, δια της αναγραφής της ορθής ερμηνείας του αντικειμένου.
Καλόν δ' επίσης νομίζω, προ εκάστου τούτων να γράφηται και το όνομα του δωρησαμένου ή πωλήσαντος αυτό εις το Μουσείον, ίνα ούτως υπεκκαίηται ο ζήλος και των λοιπών κατόχων ομοίων αντικειμένων αρχαίας τέχνης και ιστορίας και δωρώνται ή πωλώσι ταύτα τω Μουσείω.
Τοιουτοτρόπως δύνανται, κατ' εμήν γνώμην, συν τω χρόνω προϊόντι, να πλουτισθή και να καταρτισθή επί το τελειότερον και επιστημονικώτερον το πολύτιμον της Δημητσάνης Μουσείον, να συνταχθή δε και ο παντί τω επισκεπτομένω τούτο χρησιμώτατος και απαραίτητος αυτού κατάλογος. Τα νυν, την έλλειψιν του καταλόγου, αναπληροί εν πολλοίς η ισχυρά μνήμη του διευθυντού αυτού, αλλά τίς εγγυάται ημίν την αθανασίαν αυτού;
Ο κατάλογος δύναται να καταρτισθή ταχέως και ευχερώς, πρώτον μεν καθ' ύλην, κατόπιν δε, όταν γνωσθή η αξία και σημασία εκάστου των αντικειμένων, να γείνη εκ τούτου ο οριστικός κατ' επιστήμην και χρονολογικήν σειράν και η συνωδά τούτω των αντικειμένων κατάταξις.
Προς καταρτισμόν δε του πρώτου στοιχειώδους καταλόγου δύναται ο κ. διευθυντής να εκλέξη 3-4 εκ των καλλιγραφωτέρων μαθητών των ανωτάτων του Γυμνασίου τάξεων και να υπαγορεύη αυτοίς, ό,τι περί εκάστου των εν τω Μουσείω εμπεριεχομένων γνωρίζη από μνήμης, αριθμών αυτά και προσκολλών επ’ αυτών (ή παρατιθέμενος τοις μικροτέροις) τον οικείον αριθμόν∙ περί όσων δε ουδέν γνωρίζει, ας αφήνη προ αυτών χώρον κενόν, ον να συμπληροί, διδομένης ευκαιρίας, ως εν τοις πρόσθεν είρηται.
Δια του πολλαπλού τούτου καταλόγου και το Μουσείον ασφαλίζεται από πάσης καταχρήσεως, φυλασσομένων εν τω μέλλοντι επιμελέστερον (έστω και μέχρις αγροικίας) των πολυτίμων αυτού αντικειμένων, και η εν αυτώ σπουδή καθίσταται ευχερεστέρα και μάλλον καρποφόρος.
*
Τας παρατηρήσεις ταύτας υποβάλλω τω σεβαστώ και λογιωτάτω του Μουσείου διευθυντή και τοις λοιποίς της Δημητσάνης λογίοις, εξ αγνού προς την επιστήμην και την κλασσικήν αρχαιότητα έρωτος και σεβασμού, ουδαμώς προτιθέμενος να καταμεμφθώ ουδενός επί ολιγωρία. 'Εχω δε δι' ελπίδος ότι ταχέως η εμή πρότασις (ή ετέρα πρακτικωτέρα) τεθήσεται εις έργον, εν δε μελλούση επισκέψει μου (Θεού θέλοντος) ευρήσω το Μουσείον κατηρτισμένον, ως επιθυμεί πας ο τοιαύτα ιδρύματα επισκεπτόμενος, ουχί περιεργείας, αλλά σπουδής χάριν.
1) Υποσημαινόμενη διάταση του ινώδους δακτυλίου του Ο5-Ι1 μεσοσπονδυλίου δίσκου.
2) Μικρού βαθμού διάταση ελέγχεται επίσης κατά τον ινώδη δακτύλιο του Ο2-Ο3 και Ο3-Ο4 μεσοσπονδυλίων δίσκων, μετ' ελαχίστων επίσης πιεστικών εντυπωμάτων επί της προσθίας περιφερείας του μηνιγγικού σάκκου.
3) Διάταση του ινώδους δακτυλίου του Ο4-Ο5 μεσοσπονδυλίου δίσκου, μετά εστιακής επιτάσεως της προβολής αυτού οπισθίως πλαγίως δεξιά, κατά το σύστοιχο μεσοσπονδύλιο τρήμα όπου και σημειούται η σύνοδος παρουσία οστεοφυτικής αλλοιώσεως, μετά βαθμού μειώσεως του εύρους του εν λόγω μεσοσπονδυλίου τρήματος και πιθανών ήπιων πιεστικών φαινομένων επί της συστοίχως εξερχομένης δεξιάς Ο4 νωτιαίας ρίζας.
4) Υπερτροφικού τύπου εκφυλιστικές αλλοιώσεις κατά τις αποφυσιακές αρθρώσεις.
Ο Χριστός περικυκλώθηκε από νέους, ενδιαφέροντες ανθρώπους, όμως πολύ περισσότερο αγαπούσε τα παιδιά. «Αφήστε τα παιδιά να έρθουν σε μένα», έλεγε, «αυτών είναι το βασίλειο των ουρανών».
Ο Ινδός μοναχός Βούδας μάζευε γύρω του γέρους, στους οποίους μπορούσε πιο εύκολα να εγχέει το μίσος προς τη ζωή. Ο Χριστός, αντίθετα, χαιρόταν με τα παιδιά, αυτούς τους εκπροσώπους και πρωτοπόρους της μέλλουσας ζωής. Επάνω στα παιδιά θα μπορούσε ιδανικά να εφαρμοστεί η επαναστατική του παιδαγωγική.
Το γρηγοριανό, όπως και το σήμερα λεγόμενο βυζαντινό λειτουργικό μέλος, είναι τέχνη μουσική που αποβλέπει σε ό,τι θα ονομάζαμε ελευθερία από το εγώ: έξοδο από την ατομική τέρψη-συγκίνηση-έξαρση, προκειμένου να κατορθωθεί η μετοχή σε κοινωνία τρόπου κοινής (εκκλησιαστικής) αναφοράς-δέησης-ευχαριστίας.
Αντίθετα, η πολυφωνική μουσική (τέχνη αναμφισβήτητα θαυμαστή σε επιτεύγματα) ανταποκρίνεται κυρίως στη θρησκευτική ανάγκη και απαίτηση: Απευθύνεται στο άτομο για να υπηρετήσει το άτομο, την αισθηματική-ψυχολογική ευαισθησία του ατόμου, τις θρησκευτικές ικανοποιήσεις που ζητάει να καταναλώσει το άτομο – την υποβλητική μεγαλοπρέπεια, τη μυστικιστική ευπιστία, τη μεταρσίωση και συναισθηματική αγαλλίαση.
[…] συμβαίνει μερικές φορές, σε περιόδους όπου κινδυνεύει η ύπαρξη (προσωπική ή συλλογική), να ξυπνάει ένας ιδιάζων «υπαρξισμός» της ενδεχομενικότητας του μηδενός.
Δεν ζούσαν το μηδέν οι Βυζαντινοί με τον ίδιο τρόπο στους αιώνες της ακμής της αυτοκρατορίας. Τώρα [ενν. πριν την πτώση] στον Μυστρά οι άρχοντες θα ένιωθαν κάπως σαν ελεύθεροι φυλακισμένοι. 'Η σαν ετοιμοθάνατοι με αναστολή. Αυτή η αβεβαιότητα ίσως τους ελευθέρωνε από λογικές βεβαιότητες που επικάλυπταν τη θνητότητα και τη ρευστότητα της ύπαρξης σε προηγούμενες εποχές. 'Οπως ο φόβος του επικείμενου θανάτου γεννάει στον ετοιμοθάνατο κάποια μυστηριώδη μεταφυσική αίσθηση ή διαίσθησεις ή κάποια άλλα σύνδρομα που διαφέρουν από τις λογικοκρατούμενες συμπεριφορές που τον χαρακτήριζαν σε περιόδους της ζωής του, όπου παρασυρόταν από την καθημερινή ψευδαίσθηση αθανασίας που τού έδινε απατηλά η προσωρινή του υγεία.
'Ισως γι' αυτό σε περιόδους αβεβαιότητας, φτώχειας ή ανελευθερίας το πνεύμα μεγαλουργεί. Οι 'Ελληνες το απέδειξαν αυτό σε πολλές φάσεις παρακμής.
[...]
Είναι λοιπόν πολύ σημαντικό να εγκύψουμε στον φτωχό κι ανέλπιδο πολιτικά Μυστρά και να δούμε πώς τρεφόταν η ψυχούλα του πνευματικά από τη γλύκα της Αναστάσεως, που τώρα [ενν. πάλι λίγο πριν από την πτώση] αποτελούσε τη μόνη ελπίδα, ενώ στο ακμάζον Βυζάντιο ήταν καθημερινή βεβαιότητα λόγω ψευδαισθήσεων που προκαλούσε η οικονομική ακμή και ευρωστία.
[...] όπως τα αρώματα φανερώνουν την ευωδία τους όχι με την ποσότητά τους αλλά με τη φύση τους, έτσι και οι θείες Γραφές μάς παρέχουν την ωφέλειά τους όχι με πολλά λόγια, αλλά με το περιεχόμενό τους.
'Ετσι είναι και η φύση του θυμιαμάτος, που από μόνη της είναι ευωδιαστή, όταν όμως τη ρίξεις στη φωτιά, τότε φανερώνει όλη την ευχαρίστηση που προσφέρει.
'Ετσι είναι και η θεία Γραφή, που από μόνη της είναι γλυκύτατη, όταν όμως γεμίζει την ψυχή σας, σαν να έπεσε σε θυμιατήριο, γεμίζει με την ευωδία της όλον τον οίκο.
- Εργάζεστε πολλές ώρες καθημερινά;
Δεν μπορώ να γράψω παραπάνω από τρεις ώρες. Μόνο ο Μπαλζάκ έγραφε συνεχώς! (γελάει) Πέθανε όμως στα πενήντα του, και άλλωστε τότε οι ρυθμοί της ζωής ήταν διαφορετικοί. Αλλά τρεις ώρες, εννοείται, ψαχνό γραφής. Τα υπόλοιπα –διαβάσματα, σημειώσεις, προετοιμασία- είναι επιπλέον και μού είναι απαραίτητα για να γράψω.
