Συνέδριο για την κρίση του Τύπου στο Πάντειο αύριο και μεθαύριο

Η πρώτη ανάρτηση στο ιστολόγιο αυτό ύστερα από δύο ολόκληρα χρόνια νομίζω πως πραγματικά αξίζει τον κόπο, χάρις στο θέμα της, ενώ συνδέεται άμεσα και με την τελευταία προ διετίας ανάρτηση. Ποιο είναι, λοιπόν, το θέμα; Ενα ιδιαίτερα επίκαιρο συνέδριο με θέμα «Η κρίση του Τύπου – Η δύσκολη μετάβαση στη νέα ψηφιακή εποχή», το οποίο οργανώνεται αύριο, Τετάρτη 25/5 και μεθαύριο, Πέμπτη 26/5 από το Τμήμα Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού του Παντείου Πανεπιστημίου.

Διακεκριμένοι πανεπιστημιακοί, επιχειρηματικά στελέχη και επαγγελματίες από τους χώρους της δημοσιογραφίας και της εφαρμοσμένης επικοινωνίας θα θέσουν επί τάπητος τις αιτίες της κρίσης και θα επιχειρήσουν να σκιαγραφήσουν τις προοπτικές που δημιουργούνται.

Το συνέδριο, που γίνεται ακόμα πιο επίκαιρο καθώς συμπίπτει με τις εκλογές στην ΕΣΗΕΑ, θα πραγματοποιηθεί στο αμφιθέατρο «Σάκης Καράγιωργας 2» του Παντείου Πανεπιστημίου και θα είναι ανοικτό στο κοινό. Το αναλυτικό πρόγραμμα έχει αναρτηθεί στην ιστοσελίδα http://krisitoutypou.wordpress.com/.

Αξίζει να σημειωθεί ότι αύριο στις 20.00, λίγο μετά τη λήξη των εργασιών της πρώτης ημέρας, θα πραγματοποιηθεί στην αίθουσα τελετών του Παντείου Πανεπιστημίου η αναγόρευση του διάσημου Γάλλου φιλόσοφου-κοινωνιολόγου Εντγκάρ Μορέν σε επίτιμο διδάκτορα του Τμήματος Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού. Στο πλαίσιο της τελετής ο Γάλλος διανοητής θα δώσει ομιλία με θέμα «Η κρίση του πολιτισμού στην εποχή των επιστημών και των μέσων μαζικής ενημέρωσης».

Το προφίλ του ελληνόφωνου blogger

Την περασμένη Τρίτη ο μεταπτυχιακός φοιτητής του Παντείου Πανεπιστημίου Ζαφείρης Καραμπάσης παρουσίασε με επιτυχία (βλ. άριστα 10) τα ευρήματα της πολυαναμενόμενης έρευνάς του για τους ελληνόφωνους bloggers. Από τον Μάρτιο του 2007 -οπότε διαδόθηκε η είδηση για την έναρξη της έρευνας και περισσότεροι από 1.300 bloggers ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμά του, συμπληρώνοντας το online ερωτηματολόγιο- μέχρι σήμερα, η ελληνόφωνη μπλογκόσφαιρα έχει πάρει μπόι, έχει γίνει επανειλημμένα σημείο αναφοράς για τα «παραδοσιακά» media και έχει δώσει ευάριθμες αφορμές να διερωτώνται πολλοί: «Μα τι σόι τύποι είναι τέλος πάντων αυτοί οι bloggers;».

Η έρευνα του Ζαφείρη δίνει αρκετές διαφωτιστικές απαντήσεις στο ερώτημα αυτό και «φωτογραφίζει» τάσεις που εξακολουθούν να είναι ορατές στα εγχώρια ιστολόγια. Επιπλέον, είναι η πρώτη στο είδος της, γεγονός που της προσδίδει ακόμα μεγαλύτερο ενδιαφέρον, παρά τον ένα χρόνο που έχει μεσολαβήσει από τη στιγμή που συνελέγησαν οι απαντήσεις.

Τα βασικά συμπεράσματα της έρευνας παρουσιάζονται στο παρακάτω ρεπορτάζ μου, το οποίο δημοσιεύθηκε την περασμένη Τετάρτη στον «Ελεύθερο Τύπο»:



Ανδρας γύρω στα 30, ο οποίος μένει στην Αθήνα, είναι απόφοιτος πανεπιστημίου και γράφει στο διαδικτυακό ημερολόγιό του από χόμπι, χωρίς να θεωρεί τον εαυτό του δημοσιογράφο.

Αυτός είναι ο «τυπικός» ελληνόφωνος blogger, όπως σκιαγραφείται στην πρώτη σχετική έρευνα που πραγματοποιήθηκε στη χώρα μας από το μεταπτυχιακό φοιτητή του Παντείου Πανεπιστημίου Ζαφείρη Καραμπάση, υπό την επίβλεψη του καθηγητή Αλέξανδρου Ξενάκη και την εποπτεία του καθηγητή Κωνσταντίνου Κοσκινά και του δρα Γιώργου Βαρδάγγαλου.

Η έρευνα διενεργήθηκε με τη βοήθεια online ερωτηματολογίων, τα οποία συμπλήρωσαν αυτοβούλως 1.367 διαδικτυακοί γραφιάδες την περίοδο Μαρτίου-Απριλίου 2007 και αποτελεί «ακτινογραφία» της ελληνόφωνης μπλογκόσφαιρας των αρχών του περασμένου χρόνου. Μολονότι το τοπίο έχει αλλάξει σημαντικά από τότε -συνεπεία και του τριπλασιασμού των εγχώριων blogs- πολλά από τα συμπεράσματα της μεταπτυχιακής διατριβής παραμένουν επίκαιρα και παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς είναι η πρώτη φορά που οι Ελληνες ιστολόγοι αποτυπώνουν τάσεις και πρακτικές τους και καταθέτουν στοιχεία σχετικά με το προφίλ τους.

Ο πολυθεματικός χαρακτήρας των εγχώριων blogs είναι ένα από τα βασικά ευρήματα που εξακολουθούν να έχουν ισχύ. Παρά την αύξηση των ιστολογίων που είναι αφιερωμένα σε συγκεκριμένη θεματολογία (π.χ. τεχνολογία, τέχνη), η πλειοψηφία των ψηφιακών σχολιαστών καταγράφει online τις σκέψεις της για ποικίλα ζητήματα που διαφέρουν από μέρα σε μέρα.

Οσον αφορά στο προφίλ των ελληνόφωνων ιστολόγων, τα βασικά χαρακτηριστικά εκτιμάται ότι δεν άλλαξαν σημαντικά τον τελευταίο χρόνο: 4 στους 10 ανήκουν, σύμφωνα με την έρευνα, στην ηλικιακή ομάδα 25-34 ετών, το 64% είναι άνδρες, 3 στους 10 είναι ιδιωτικοί υπάλληλοι και περίπου οι μισοί κατοικούν στην πρωτεύουσα. Παράλληλα, η συντριπτική πλειοψηφία έχει στο ενεργητικό της πάνω από πέντε χρόνια διαδικτυακού σερφαρίσματος και δαπανά online πάνω από 30 ώρες σε εβδομαδιαία βάση, ενώ παρακολουθεί τηλεόραση για λιγότερο από 5 ώρες την εβδομάδα και αφιερώνει σε εφημερίδες και περιοδικά το πολύ 10 ώρες την εβδομάδα.

Σύμφωνα με όσους συμμετείχαν στην έρευνα, το blogging είναι ιδιαίτερα απαιτητική δραστηριότητα -τουλάχιστον από πλευράς χρόνου. Περίπου οι μισοί δηλώνουν ότι αφιερώνουν τουλάχιστον 5 ώρες κάθε εβδομάδα για την ενημέρωση του ιστολογίου τους και άλλο τόσο χρόνο για την ανάγνωση άλλων blogs.

Οι ελληνόφωνοι ιστολόγοι δεν θεωρούν, ως επί το πλείστον, τους εαυτούς τους δημοσιογράφους: το 51% απαντά πως δεν βλέπει το ιστολόγιό του ως δημοσιογραφική δουλειά, έναντι 38% που θεωρεί ότι δημοσιογραφεί. Και αυτό παρά το γεγονός ότι 7 στους 10 υποστηρίζουν ότι συχνά ή πολύ συχνά φροντίζουν να επαληθεύουν όσα γράφουν. Εντούτοις, εντύπωση προκαλεί το γεγονός ότι μεγάλη μερίδα διαδικτυακών σχολιαστών αναφέρει την άσκηση επιρροής ως κίνητρο δημιουργίας του blog της.

Κομβικής σημασίας είναι στην μπλογκόσφαιρα τα ζητήματα της ταυτότητας και του ελέγχου των online σχολίων. Το 57,7% όσων απάντησαν στο ερωτηματολόγιο δηλώνει ότι χρησιμοποιεί ψευδώνυμο, έναντι 24,5% που γράφει με το πραγματικό του όνομα και 17,8% που έχει επιστρατεύσει ένα «ελαφρώς παραποιημένο». Παράλληλα, το 67,4% λέει ότι επιτρέπει την άμεση ανάρτηση των σχολίων των επισκεπτών του ιστολογίου του χωρίς έλεγχο.

Εκτός από τα blogs αυτά καθαυτά, στη διάρκεια του ενός χρόνου που μεσολάβησε από την έναρξη της έρευνας άλλαξε και η στάση των «παραδοσιακών» μέσων απέναντι στα ιστολόγια. Την αρχική απαξίωση διαδέχθηκε η ενσωμάτωση των blogs στους δικτυακούς τόπους «συμβατικών» media και ακολούθησε καταιγισμός αναφορών στην μπλογκόσφαιρα, «επίλεκτα» μέλη της οποίας έγιναν αρθρογράφοι εντύπων. Ετσι, επιβεβαιώθηκαν οι παρατηρήσεις ξένων ειδικών, τις οποίες μεταφέρει η μελέτη του Παντείου, σχετικά με τα τρία στάδια αντιμετώπισης των «παραδοσιακών» μέσων απέναντι στα blogs.

Τα αναλυτικά αποτελέσματα της έρευνας είναι προσβάσιμα στην ηλεκτρονική διεύθυνση http://ereuna.wordpress.com/.

Πολλά και αξιοπρόσεκτα είναι τα στατιστικά στοιχεία που συγκέντρωσε ο Ζαφείρης. Στο blog του έχει ανεβάσει μπόλικα διαγράμματα. Ξεχώρισα μερικά από αυτά στο πλαίσιο του ρεπορτάζ μου, έτσι μπορείτε να τα δείτε επίσης εδώ και εδώ, μαζί με ένα εμπεριστατωμένο σχόλιο του διαχειριστή του http://www.metablogging.gr/, Νίκου Αναγνώστου.

Τελικά το blogging είναι δημοσιογραφία;

Τα ιστολόγια δεν υπακούουν σε ένα ενιαίο είδος γραφής. Ως προσωπικές δημιουργίες (ή σπανιότερα δημιουργίες μικρών ομάδων που τις δένουν κοινά χαρακτηριστικά), άλλοτε αγγίζουν τα όρια του μυθιστορήματος και άλλοτε είναι «στεγνά», κοντά στα πρότυπα του ρεπορτάζ. Το ίδιο μπλογκ μπορεί να φιλοξενεί κείμενα και των δύο κατηγοριών, αφού πολλοί μπλόγκερ αρέσκονται να πηδάνε από το ένα χωράφι στο άλλο και να εναλλάσσουν το «καπέλο» του συγγραφέα με αυτό του δημοσιογράφου.

Μπορούν, όμως, να θεωρηθούν δημοσιογράφοι όταν μεταφέρουν ειδήσεις τις οποίες πληροφορήθηκαν άμεσα ή έμμεσα; Πολλοί ιστολόγοι σπεύδουν να διευκρινίσουν ότι δεν νιώθουν ρεπόρτερ. Η τελευταία έρευνα του «Pew Internet & American Life Project» τον περασμένο Ιούλιο σε αντιπροσωπευτικό δείγμα μπλόγκερ από όλη την Αμερική έδειξε ότι το 65% των ερωτηθέντων δεν θεωρεί το blogging δημοσιογραφία, έναντι 34% που το θεωρεί.

Ένα από τα βασικά επιχειρήματα που προβάλλουν πολλοί για να υποστηρίξουν ότι blogging και δημοσιογραφία δεν συναντιούνται απαραίτητα, είναι ότι όσοι γράφουν στα ιστολόγια δεν διασταυρώνουν τις πληροφορίες τους και δεν ακολουθούν πάντα τους κανόνες της δημοσιογραφικής δεοντολογίας. Άραγε είναι όντως έτσι; Στην ίδια έρευνα του Pew Project το 56% των μπλόγκερ υποστήριξε ότι δαπανά επιπλέον χρόνο για να διασταυρώσει τις πληροφορίες που θέλει να συμπεριλάβει στα online άρθρα του. Μπορεί, όμως, κανείς να είναι σίγουρος γι’ αυτό από τη στιγμή που το 84% των ερωτηθέντων θεωρεί το «ιστολογείν» χόμπι;
Όποιες αμφιβολίες και ενστάσεις κι αν έχει κανείς, το σίγουρο είναι ότι οι γραφιάδες της μπλογκόσφαιρας και μπορούν να λειτουργήσουν σαν δημοσιογράφοι, καταγράφοντας ειδήσεις που δεν θα περνούσαν το φίλτρο των «παραδοσιακών» μέσων και θα χάνονταν, και πολλές φορές το κάνουν. Ο Νταν Γκίλμορ, συγγραφέας του βιβλίου «Εμείς είμαστε το μέσο» (κυκλοφορεί και στα ελληνικά από τις εκδόσεις «Οξύ»), παραθέτει περιπτώσεις πληροφοριών οι οποίες είχαν καταπνιγεί από τα παραδοσιακά media και μέσα από τα μπλογκ κατάφεραν να ανατρέψουν πολιτικές και οικονομικές ισορροπίες. Και παρατηρεί ότι οι «λαϊκοί δημοσιογράφοι», με τα laptops, τα κινητά τηλέφωνα, τις ψηφιακές φωτογραφικές μηχανές τους, «μετατρέπουν τη δημοσιογραφία από διάλεξη σε διάλογο».

Οι ειδήσεις των μπλογκ δεν περιορίζονται απαραίτητα στον στενό περίγυρο των ιστολόγων. Άλλωστε, δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις που μπλόγκερ υπήρξαν αυτόπτες μάρτυρες σημαντικών γεγονότων, τα οποία κατέγραψαν και «ανέβασαν» στο Ιντερνετ, τροφοδοτώντας εν συνεχεία τον Τύπο και την τηλεόραση. Αντιπροσωπευτικό παράδειγμα είναι οι καταστροφές που προκάλεσε το τσουνάμι πριν από δύο χρόνια στην Ινδονησία. Σημαντική παράμετρος είναι και η μετα-δημοσιογραφική δραστηριότητα των ιστολογίων, δηλαδή τα σχόλια που κάνουν για όσα μεταδίδουν ο Τύπος, το ραδιόφωνο και η τηλεόραση. Η αξία αυτής της λειτουργίας αναδεικνύεται ιδιαίτερα όταν μπλογκ διορθώνουν τα παραδοσιακά μέσα –ή ακόμα και ξεσκεπάζουν ανακριβείς ειδήσεις:

• Το μπλογκ του Τσαρλς Τζόνσον αποκάλυψε και απέδειξε ότι τα έγγραφα τα οποία είχε παρουσιάσει ο δημοσιογράφος Νταν Ράδερ στο αμερικανικό τηλεοπτικό δίκτυο CBS σχετικά με τη στρατιωτική θητεία του Προέδρου Μπους, ήταν πλαστά.
• Το μπλογκ της Εύης Αναστασοπούλου εντόπισε και κατέγραψε την γκάφα του CNN, το οποίο βιάστηκε, πριν τελειώσει ο αγώνας Γαλλίας-Ελλάδας στο Euro του 2004, να γράψει ότι η Ελλάδα έχασε.

Η «δημοσιογραφία των πολιτών» ή «λαϊκή δημοσιογραφία» είναι εδώ και με άλλες μορφές, όπως των Indymedia και του OhmyNews, ενός νοτιοκορεατικού ειδησεογραφικού site που φιλοξενεί ειδήσεις στα κορεατικά και τα αγγλικά, γραμμένες από απλούς πολίτες και όχι δημοσιογράφους. Στα επτά χρόνια της λειτουργίας του, οι 40 δημοσιογράφοι που το στελεχώνουν έγραψαν μόλις το 20% των ειδήσεων. Το υπόλοιπο 80% ήταν ειδήσεις που επιμελήθηκαν μεν οι δημοσιογράφοι αυτοί, αλλά προέρχονταν από απλούς πολίτες-συνεργάτες της ιστοσελίδας.

Οι εξελίξεις αυτές έκαναν τον δημοσιογράφο και συγγραφέα Αλβάρο Βάργκας Γιόσα να παρατηρήσει σε άρθρο του στην εφημερίδα «Washington Post»: «Έχει αποκεντρωθεί η ισχύς. Ο “καθένας” μπορεί να γίνει εκδότης. Οι φραγμοί για την είσοδο στην αγορά των πληροφοριών έχουν πέσει και τώρα οι πολίτες δεν εξαρτώνται από τους δημοσιογράφους για να δημοσιεύσουν τις απόψεις ή τα ρεπορτάζ τους… Οι πληροφορίες που έρεαν από πάνω προς τα κάτω, αρχίζουν τώρα να ρέουν από κάτω προς τα πάνω».

(Δημοσιεύθηκε στο ένθετο «Ξενάγηση στη σφαίρα των blogs», το οποίο πρόσφερε η εφημερίδα «Ελεύθερος Τύπος» την Κυριακή 4 Φεβρουαρίου 2007)