Περιεχόμενα Γ΄ τόμου της Φιλοκαλίας των Ιερών Νηπτικών

Γ΄ Τόμος

Όσιος Φιλόθεος ο Σιναΐτης: Σύντομη βιογραφία και εισαγωγικά σχόλια

Όσιος Φιλόθεος ο Σιναΐτης: Νηπτικά κεφάλαια

Όσιος Ηλίας ο Πρεσβύτερος και Έκδικος: Σύντομη βιογραφία και εισαγωγικά σχόλια

Όσιος Ηλίας ο Πρεσβύτερος και Έκδικος: Γνωμικό ανθολόγιο σπουδαίων φιλοσόφων

Όσιος Ηλίας ο Πρεσβύτερος και Έκδικος: Γνωστικά κεφάλαια

Όσιος Ηλίας ο Πρεσβύτερος και Έκδικος: Πρακτικά και Θεωρητικά κεφάλαια

Μοναχός Θεοφάνης: Εισαγωγικά σχόλια

Μοναχός Θεοφάνης: Κλίμακα θείων χαρίτων 

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Σύντομη βιογραφία και εισαγωγικά σχόλια

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Προοίμιο 

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Περί των επτά σωματικών πράξεων 

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Περί του θείου φόβου ως πρώτης εντολής
 
Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Περί του πένθους ως δεύτερης εντολής
 
Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Οι τέσσερις αρετές της ψυχής
 
Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Η έμπρακτη γνώση

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Οι σωματικές αρετές είναι εργαλεία των ψυχικών
 
Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Περί προσοχής και φυλάξεως του νου

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Περί αποφυγής των θελημάτων, υποταγής και ησυχίας

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Οι οκτώ νοητές θεωρίες 

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Η πρώτη γνώση

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Η δεύτερη θεωρία

Όσιος Πέτρος ο Δμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Η τρίτη θεωρία

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Η τέταρτη θεωρία

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Η πέμπτη γνώση

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Η έκτη γνώση 

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Η έβδομη γνώση 

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Η όγδοη γνώση 

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Δεν υπάρχει ασυμφωνία στις θείες Γραφές 

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Η προσευχή που αντιστοιχεί σε κάθε μία γνώση 

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Η ταπεινοφροσύνη

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Η απάθεια

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Η υπόμνηση των επτά σωματικών πράξεων 

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Η διάκριση

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Η κατά Θεόν ανάγνωση 

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Η αληθινή διάκριση 

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Απόρριψη της απογνώσεως 

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Σύντομος δρόμος προς την απόκτηση των αρετών και την αποχή των παθών 

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Η απόκτηση της αληθινής πίστεως

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Η ησυχία συμφέρει περισσότερο στους εμπαθείς 

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Η αληθινή μετάνοια είναι μεγάλο αγαθό 

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Γενικές και ειδικές ευεργεσίες του Θεού 

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Ο Θεός τα έκανε όλα προς το συμφέρον μας 

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Ο λόγος του Θεού δεν είναι πολυλογία 

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Η σωτηρία είναι αδύνατη χωρίς ταπεινοφροσύνη 

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Οικοδόμηση της ψυχής με τις αρετές 

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Είναι μεγάλο αγαθό η αγάπη και η συμβουλή με ταπείνωση 

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Η επανάληψη στη θεία Γραφή δεν είναι πολυλογία 

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Η ψεύτικη γνώση 

 Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Κατάλογος των αρετών

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Κατάλογος των παθών 

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο πρώτο - Διαφορά λογισμών και προσβολών 

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο δεύτερο - Λόγος 1ος 

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο δεύτερο - Λόγος 2ος

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο δεύτερο - Λόγος 3ος

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο δεύτερο - Λόγος 4ος

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο δεύτερο - Λόγος 5ος

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο δεύτερο - Λόγος 6ος

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο δεύτερο - Λόγος 7ος

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο δεύτερο - Λόγος 8ος

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο δεύτερο - Λόγος 9ος

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο δεύτερο - Λόγος 10ος

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο δεύτερο - Λόγος 11ος

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο δεύτερο - Λόγος 12ος

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο δεύτερο - Λόγος 13ος
 

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο δεύτερο - Λόγος 14ος

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο δεύτερο - Λόγος 15ος
 

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο δεύτερο - Λόγος 16ος

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο δεύτερο - Λόγος 17ος
 

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο δεύτερο - Λόγος 18ος

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο δεύτερο - Λόγος 19ος

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο δεύτερο - Λόγος 20ος

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο δεύτερο - Λόγος 21ος

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο δεύτερο - Λόγος 22ος

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο δεύτερο - Λόγος 23ος

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο δεύτερο - Λόγος 24ος

Άγιος Μακάριος ο Αιγύπτιος: Σύντομη βιογραφία και εισαγωγικά σχόλια


Άγιος Μακάριος ο Αιγύπτιος: Λόγοι σε 150 κεφάλαια - α΄) Περί της πνευματικής τελειότητας


Άγιος Μακάριος ο Αιγύπτιος: Λόγοι σε 150 κεφάλαια - β΄) Περί προσευχής


Άγιος Μακάριος ο Αιγύπτιος: Λόγοι σε 150 κεφάλαια - γ΄) Περί υπομονής και διακρίσεως


Άγιος Μακάριος ο Αιγύπτιος: Λόγοι σε 150 κεφάλαια - δ΄) Περί υψώσεως του νου


Άγιος Μακάριος ο Αιγύπτιος: Λόγοι σε 150 κεφάλαια - ε΄) Περί αγάπης

 

Άγιος Μακάριος ο Αιγύπτιος: Λόγοι σε 150 κεφάλαια - στ΄) Περί ελευθερία του νου

Φιλόθεος ο Σιναΐτης (Όσιος): Σύντομη Βιογραφία - Εισαγωγικά Σχόλια (από τη Φιλοκαλία των Ιερών Νηπτικών)

Σύντομη βιογραφία: Ο οσιότατος πατέρας μας Φιλόθεος χρημάτισε ηγούμενος της λογικής ποίμνης των μοναχών του Σινά, γι' αυτό και ονομάζεται Σιναΐτης. Ο χρόνος όμως της ακμής και του τέλους του μας είναι άγνωστος.

Ο παρών λόγος, χωρισμένος σε σαράντα κεφάλαια, είναι άριστος καρπός της φιλοπονίας του και γεμάτος με απερίγραπτη πνευματική σοφία και ψυχική ωφέλεια. έτσι δε θεωρήθηκε με κανένα τρόπο δίκαιο, να χωριστεί από το σύνολο των λοιπών Νηπτικών. Αν κανείς τον ονομάσει ακριβή κανόνα της νήψεως και της φρουρήσεως του νου και της καθαρότητας της καρδιάς δε θα πέσει έξω.

Όσιος Φιλόθεος ο Σιναΐτης: Νηπτικά Κεφάλαια (Φιλοκαλία των Ιερών Νηπτικών, τόμος γ΄)

1. Υπάρχει ένας νοητός πόλεμος που γίνεται μέσα μας, που είναι πιο φοβερός από τον αισθητό πόλεμο. Και πρέπει ο εργάτης της ευσέβειας να τρέχει νοερά προς τον επιδιωκόμενο σκοπό(1), για να θησαυρίσει τελείως μέσα στην καρδιά του τη μνήμη του Θεού σαν μαργαριτάρι ή πολύτιμο λίθο.

Και πρέπει όλα να τα παραμερίζομε,ακόμη και το σώμα, και αυτή τη ζωή να καταφρονούμε, μόνο και μόνο για να αποκτήσομε στην καρδιά μας το Θεό. Γιατί αρκεί, όπως λέει ο θείος Χρυσόστομος, να βλέπει κανείς με το νου του το Θεό, για ν' αφανίσει τους πονηρούς δαίμονες.

Όσιος Ηλιας ο Πρεσβύτερος και Έκδικος: "Σύντομη Βιογραφία και Εισαγωγικά σχόλια"

(Από τη Φιλοκαλία των Ιερών Νηπτικών)

Σύντομη Βιογραφία: Ο Ηλίας, ο θείος αυτός πατέρας, ο επονομαζόμενος Έκδικος, μάς είναι άγνωστο αν είναι ο Ηλίας ο Κρήτης, ο σχολιαστής των θεολογικών λόγων του αγίου Γρηγορίου, ή κάποιος άλλος. 

Αλλά, όπως ο τεχνίτης κρίνεται από τα έργα του, αν κρίνομε κι αυτόν από τα παρόντα κεφάλαιά του, ήταν άνθρωπος που έφτασε όσο λίγοι στο άκρο της σοφίας, και της κοσμικής και πολύ περισσότερο της δικής μας, που είναι ανώτερη. Γιατί ένας άνθρωπος με κρίση μπορεί εύκολα, ν' αντιληφθεί από αυτά τη δύναμη των λόγων του και τη δόξα της αρετής που απέκτησε.

Αυτά τα κεφάλαια εξετάσαμε κι εμείς και θαυμάσαμε τον άφθονο καρπό της ηθικής και γνωστικής διδασκαλίας που περιέχουν, αλλά και απολαύσαμε σαν κάποιο φύλλωμα που δίνει σκέπη στον καρπό κι αποτελεί θέαμα υπέροχο, τη χάρη των μεταφορών και των ωραίων λέξεων, με την οποία τα στόλισε άριστα ο συγγραφέας τους.

"Γνωμικό ανθολόγιο σπουδαίων φιλοσόφων"

(Όσιος Ηλίας ο Πρεσβύτερος - Από τη Φιλοκαλία των Ιερών Νηπτικών)

 Πηγή που αναβλύζει δροσιάς ηθικής λόγια

Μπορείς να βρείς δω μέσα, αν γνήσια αναζητήσεις

1. Κάθε Χριστιανός που πιστεύει σωστά στο Θεό, οφείλει να μην είναι αμέριμνος, αλλά πάντοτε να προσδοκά και να περιμένει πειρασμό για να μην παραξενεύεται, ούτε να ταράζεται, όταν έρθει, αλλά να υπομένει ευχαρίστως το βάρος της θλίψεως και να εννοεί τι λέει, ψάλλοντας μαζί με τον Προφήτη: «Υπόβαλέ με, Κύριε, σε δοκιμασίες και πειρασμούς»(1). Δεν είπε ο προφήτης ότι «η παιδαγωγία σου με κατέβαλε», αλλά ότι «με ανόρθωσε τελείως»(2).

2. Αρχή των καλών είναι ο φόβος του Θεού, και τέλος ο πόθος Του.

3. Αρχή κάθε καλού είναι ο έμπρακτος λόγος και η έλλογη πράξη. Γι' αυτό ούτε η πράξη χωρίς λόγο είναι καλή, ούτε λόγος χωρίς πράξη.

"Γνωστικά Κεφάλαια"

 (Όσιος Ηλίας ο Πρεσβύτερος)


Φωτίζεται ο νους που ανέβηκε στο ύψος

Της γνωστικής θεωρίας μελετώντας τους λόγους.

Σκοτίζεται όμως πάλι, όταν κυλιστεί σε πάθος.

1. Είναι ανάγκη να γνωρίζει ο γνωστικός πότε ο νους του βρίσκεται στον χώρο των νοημάτων, πότε στο χώρο των λογισμών και πότε στο χώρο της αισθήσεως. Και σ' αυτόν τον τελευταίο, αν είναι σε πράγματα του καιρού, ή σε παράκαιρα μάλλον.

2. Όταν ο νους δε βρίσκεται σε νοήματα, βρίσκεται οπωσδήποτε σε λογισμούς. Όταν βρίσκεται σε λογισμούς, δε βρίσκεται σε νοήματα. Όταν βρίσκεται με την αίσθηση, βρίσκεται με όλα.

3. Με το νόημα, ο νους περνάει στα νοητά. Με το λογισμό, το λογικό περνάει στα λογικά. Η αίσθηση μέσω της φαντασίας περνάει στα πρακτικά.

"Πρακτικά και θεωρητικά κεφάλαια"

 
(Όσιος Ηλίας ο Πρεσβύτερος)

Λιβάδι είναι εδώ καρπούς γεμάτο

Πνευματικής πράξεως και θεωρίας.

33. Οι παλιοί είχαν εντολή να προσφέρουν στο Ναό τις απαρχές, δηλαδή τους πρώτους καρπούς από το αλώνι και το πατητήρι(38). Και εμείς τώρα, ως απαρχές της πρακτικής πρέπει να προσφέρομε στο Θεό την εγκράτεια και την αλήθεια, και της θεωρητικής αρετής, την αγάπη και την προσευχή. Με τα πρώτα λυγίζομε τις ορμές της παράλογης επιθυμίας και του θυμού. Με τα δεύτερα, τις κούφιες σκέψεις και τις επιβουλές από τους γύρω μας.

34. Αρχή της πρακτικής είναι η εγκράτεια και η αλήθεια. Μεσότητα, η σωφροσύνη και η ταπεινοφροσύνη. Τέλος της η ειρήνη των λογισμών και ο αγιασμός του σώματος.

Μοναχός Θεοφάνης: Εισαγωγικά σχόλια στο έργο "Κλίμακα Θείων Χαρίτων" (Φιλοκαλία των Ιερών Νηπτικών, γ΄ τόμος)

 Ποιος είναι ο αρχιτέκτων της ΄΄Κλίμακος θείων Χαρίτων΄΄ και ΄΄οικτρός μοναχός΄΄ Θεοφάνης, πότε και που έζησε, δεν υπάρχει καμία είδηση. Οι ανθολόγοι της Φιλοκαλίας είδαν σε χειρόγραφους κώδικες την ΄΄Κλίμακα΄΄ και την αντέγραψαν παρά την άγνοια της ταυτότητος του πνευματικού καλλιτέχνου της. 

Αρκέσθησαν μόνο στη σοφία και την Ορθόδοξη εμπειρία που αντανακλά το μικρό, αλλά τόσο μεστό σε αγιότητα κείμενο. Ίσως η φράση, « Και φησί που τις των θεοφόρων τάδε. Ο μη σπεύδων κτήσασθαι ζωήν ενταύθα ψυχής ελπίσι μη κεναίς απατάτω», που ανήκει στον άγιο Συμεών τον Νέο Θεολόγο, τοποθετεί χρονικά τον Θεοφάνη μετά τον 11ο αιώνα.

Μοναχός Θεοφάνης: Κλίμακα θείων χαρίτων (Φιλοκαλία)

Οικτρός μοναχός, λεγόμενος Θεοφάνης,

Κλίμακα θείων χαρίτων σου εκθέτω,
αυτήν που η πείρα δίδαξε στους θεοφόρους.
Η καθαρότατη προσευχή είναι το πρώτο.
Απ' αυτήν πηγάζει κάποια καρδιακή θέρμη
κι ακολουθεί ενέργεια παράδοξη κι αγία.
Κατόπιν τα θεία δάκρυα της καρδιάς
κι από αυτά η ειρήνη λογισμών κάθε είδους.
Από αυτήν, η κάθαρση του νου αναβλύζει
και η θεωρία των άνω μυστηρίων,

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Σύντομη Βιογραφία και Εισαγωγικά Σχόλια (Φιλοκαλία των Ιερών Νηπτικών, γ΄ τόμος)

Σύντομη βιογραφία: O όσιος πατέρας μας Πέτρος, που χρημάτισε επίσκοπος Δαμασκού, έζησε στα χρόνια της βασιλείας του Κωνσταντίνου του Κοπρωνύμου κατά το έτος 775. Αυτός λοιπόν, ασκώντας πρώτα το μοναχικό και αναχωρητικό βίο, ζούσε με τόση ακτημοσύνη, ώστε ούτε βιβλίο δικό του δεν είχε, όπως μαρτυρεί ο ίδιος για τον εαυτό του. 

Παίρνοντας ωστόσο από άλλους τα βιβλία, εννοώ της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης, των μεγάλων διδασκάλων της Εκκλησίας και όλων γενικά των άλλων νηπτικών και θεοφόρων Πατέρων, έδειξε τέτοια φιλοπονία, ώστε, μελετώντας νύχτα - μέρα το νόμο του Κυρίου και πίνοντας από τα ζωοποιά νερά του, αναδείχθηκε δένδρο αληθινά ψηλό και ουράνιο, κατά τον Ψαλμωδό (Ψαλμ. 1, 3), φυτεμένο σ' αυτές τούτες τις πηγές των νερών του Πνεύματος.

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο Πρώτο - Προοίμιο (Φιλοκαλία των Ιερών Νηπτικών)

Επειδή πολλές και μεγάλες δωρεές αξιώθηκα να λάβω κατά χάρη εγώ ο άθλιος από το Θεό, αλλά δεν έκανα ποτέ κανένα καλό, φοβήθηκα μήπως η απραξία και η οκνηρία μου με κάνουν να λησμονήσω τις τόσες πολλές και μεγάλες ευεργεσίες του Θεού, αλλά και τις αμαρτίες μου, και μη δείξω τουλάχιστον ευγνωμοσύνη και ευχαριστία στον Ευεργέτη.

Γι' αυτό έγραψα, για να ελέγχω την άθλια ψυχή μου, αυτήν εδώ την υπόμνηση και όσα κείμενα των αγίων Πατέρων, βίους και λόγους συνάντησα, τα παραθέτω ονομαστικά, για να τα έχω και να θυμάμαι τους λόγους τους, έστω και εν μέρει. Το έκανα επειδή δικό μου βιβλίο ούτε έχω, ούτε είχα ποτέ αλλά δανειζόμουν από τους φιλόχριστους αδελφούς, όπως και και όλα τα απαραίτητα για τις σωματικές μου ανάγκες, για την αγάπη του Θεού.

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο Πρώτο - Περί των επτά σωματικών πράξεων

Πρώτη είναι η ησυχία, δηλαδή τρόπος ζωής χωρίς περισπασμούς, μακριά από κάθε βιοτική μέριμνα, για να μπορέσει κανείς με την απομάκρυνση από τους ανθρώπους και τους περισπασμούς να αποφύγει το θόρυβο και το διάβολο που σαν λιοντάρι βρυχιέται και περπατά ζητώντας ποιόν θα καταπιεί με τις συνομιλίες και τις μέριμνες του βίου, και για να έχει μια μόνο μέριμνα, πώς να αρέσει στο Θεό και να κάνει την ψυχή του να βρεθεί ακατάκριτη στην ώρα του θανάτου, και για να μάθει με κάθε λεπτομέρεια τα τεχνάσματα των δαιμόνων και τις αμαρτίες του που είναι περισσότερες από την άμμο της θάλασσας και οι περισσότεροι τις αγνοούν όπως τη λεπτή σκόνη.

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο Πρώτο - Περί του θείου φόβου ως πρώτης εντολής

Αν κανείς θέλει να προχωρήσει σύντομα, πρέπει στις εντολές μάλλον να δείχνει την επιμέλειά του και όχι αλλού, γιατί αλλιώς θα πέσει σε γκρεμό, ή μάλλον σε χάος. Γιατί όπως στα επτά χαρίσματα του Πνεύματος, αν δεν αρχίσει από το φόβο, δεν μπορεί κανείς ν' ανέβει ποτέ στα άλλα, έτσι και στους μακαρισμούς του Κυρίου. Καθώς λέει ο Δαβίδ, αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου. Και άλλος Προφήτης, αναφέροντας τα χαρίσματα από την κορυφή προς τα κάτω, είπε: «Πνεύμα σοφίας και συνέσεως, πνεύμα βουλής και ισχύος, πνεύμα γνώσεως και ευσεβείας, πνεύμα φόβου Θεού». Και ο Κύριος από το φόβο άρχισε να διδάσκει, λέγοντας: «Μακάριοι όσοι νιώθουν φτωχοί μπροστά στο Θεό».

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο Πρώτο - Περί του πένθους ως δεύτερης εντολής

Και έτσι ο Θεός του χαρίζει το μακάριο πένθος, δηλαδή τη δεύτερη εντολή. «Μακάριοι οι πενθούντες», λέει, δηλαδή εκείνοι που πενθούν τον εαυτό τους και τον πλησίον από αγάπη και συμπάθεια γι' αυτόν. Και φτάνει ο άνθρωπος αυτός να πενθεί όπως για ένα νεκρό, προ του θανάτου, από τα φρικτά νοήματα εκείνων που γίνονται μετά θάνατον, ολολύζοντας και στενάζοντας από τα βάθη της καρδιά του με πολλά πικρά και επίπονα δάκρυα και απερίγραπτους θρήνους.

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο Πρώτο - Οι τέσσερις αρετές της ψυχής

Τέσσερις είναι οι μορφές της σοφίας: η φρόνηση, δηλαδή η γνώση και εκείνων που πρέπει και εκείνων που δεν πρέπει να κάνομε και η εγρήγορση του νου. η σωφροσύνη, δηλαδή να γίνει ορθό το φρόνημά μας, ώστε να μπορέσομε να κρατήσομε τον εαυτό μας μακριά από κάθε έργο, λογισμό και λόγο που δεν αρέσει στο Θεό. η ανδρεία, δηλαδή η δύναμη και η καρτερία στους κατά Θεόν αγώνες και στους πειρασμούς. η δικαιοσύνη, δηλαδή η διανομή που γίνεται με την ισότητα σε όλα αυτά.

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο Πρώτο - Η έμπρακτη γνώση

Υπάρχει γνώση αληθινή και υπάρχει καθολική αγνωσία. Ανώτερη απ' όλες είναι η έμπρακτη γνώση. Γιατί, τι ωφελείται ο άνθρωπος αν έχει όλη τη γνώση, ή μάλλον αφού τη λάβει κατά χάρη από Θεό όπως ο Σολομών-είναι βέβαια αδύνατο να παρουσιαστεί δεύτερη όμοια περίπτωση- και έπειτα να πάει στη κόλαση; Τι ωφελείται αν δε λάβει πληροφορία με τη μαρτυρία της συνειδήσεως από τα έργα και τη βέβαιη πίστη του ότι ελευθερώθηκε από τη μέλλουσα κόλαση, καθώς δε θα τον κατηγορεί η συνείδηση ότι παραμέλησε κάτι απ' όσα κατά τη δύναμή του χρεωστούσε, όπως λέει ο άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος; «Αν η καρδιά μας, λέει , δεν μας κατηγορεί πια έχομε παρρησία μπροστά στο Θεό».

Ὅσιος Πέτρος ὁ Δαμασκηνός: Βιβλίο Πρῶτο - Περί προσοχῆς καί φυλάξεως τοῦ νοῦ

Χωρίς προσοχή καί ἐγρήγορση τοῦ νοῦ εἶναι ἀδύνατο νά σωθοῦμε καί νά λυτρωθοῦμε ἀπό τόν διάβολο, ὁ ὁποῖος περπατᾶ σάν λιοντάρι πού βρυχιέται καί ζητεῖ ποιόν νά καταπιεῖ, λέει ό Δαμασκηνός. Γι' αὐτό καί ὁ Κύριος ἔλεγε συχνά στούς μαθητές Του: «Νά εἶστε ἄγρυπνοι καί νά προσεύχεστε, γιατί δέν ξέρετε κλπ.» προκαταγγέλοντας σ' ὅλους μ' αὐτά τή μνήμη τοῦ θανάτου, γιά νά εἴμαστε ἕτοιμοι νά δώσουμε εὐπρόσδεκτη ἀπολογία, ἡ ὁποία γίνεται ἀπό ἔργα καί προσοχή.

Οἱ δαίμονες, ὅπως λέει ὁ ἅγιος Ἱλαρίων, εἶναι ἄυλοι, ἄυπνοι καί ὅλη ἡ φροντίδα τους εἶναι νά μᾶς πολεμοῦν καί νά ὁδηγήσουν στήν ἀπώλεια τίς ψυχές μας, μέ λόγο, μέ ἔργο καί λογισμό, ἐνῶ ἐμεῖς δέν εἴμαστε ἔτσι. Ἀλλά ἄλλοτε φροντίζομε γιά ἀπόλαυση καί δόξα πού περνάει, ἄλλοτε γιά πράγματα τοῦ βίου καί γιά ἄλλα πολλά, καί δέ θέλομε οὔτε λίγο ν' ἀναλάβομε νά ἐξετάζομε τό βίο μας, γιά νά συνηθίσει μ' αὐτό ὁ νοῦς καί νά μπορέσει νά προσέχει στόν ἑαυτό του χωρίς προσπάθεια.

Ὅσιος Πέτρος ὁ Δαμασκηνός: Βιβλίο πρῶτο - Περί ἀποφυγῆς τῶν θελημάτων, ὑποταγῆς καί ἡσυχίας

Ἄν θέλομε λοιπόν νά δοῦμε τούς ἑαυτούς μας, σέ ποιά θανατηφόρα κατάσταση εἴμαστε, αν ἀπαλλαγοῦμε ἀπό τά θελήματά μας καί τά πράγματα τοῦ κόσμου. Καί μέ τήν ἀποφυγή ὅλων ἄς σχολάσομε μέ φιλοπονία στή μακάρια καί κατά Θεόν σχολή, ζητώντας ὁ καθένας τήν ψυχή του μέσα στή μελέτη τῶν θείων Γραφῶν, εἴτε μέ τέλεια ὑποταγή τῆς ψυχῆς καί τοῦ σώματος, εἴτε στήν πανύμνητη ζωή τῶν ἀγγέλων, τήν ἡσυχία, καί μάλιστα ὅσοι εἶναι ἀκόμη ἐμπαθεῖς καί ἀσυγκράτητοι στίς ὀρέξεις τους, μικρές καί μεγάλες. «Κάθισε, λένε στό κελί σου, καί αὐτό θά σέ διδάξει τά πάντα».

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο Πρώτο - Οι οκτώ νοητές θεωρίες

Οι πνευματικές θεωρίες, όπως γνωρίζω, είναι οκτώ: οι επτά είναι αυτού του κόσμου, ενώ η όγδοη είναι εργασία του μελλοντικού, όπως λέει ο άγιος Ισαάκ.

Πρώτη λοιπόν είναι η γνώση των θλίψεων και πειρασμών του βίου, όπως λέει ο άγιος Δωρόθεος, και η λύπη για κάθε ζημία που έπαθε η ανθρώπινη φύση από την αμαρτία.

Δεύτερη, η γνώση των αμαρτιών μας και των ευεργεσιών του Θεού όπως λέει ο Ιωάννης της Κλίμακος, ο άγιος Ισαάκ και πολλοί άλλοι πατέρες.

Όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: Βιβλίο Πρώτο - Η Πρώτη Γνώση

Πρώτη γνώση είναι εκείνη που μέσω της δίνονται και οι λοιπές σ' εκείνον που εχει την προαίρεση. Εκείνος λοιπόν που θα κριθεί άξιος να φτάσει σ' αυτήν, πρέπει να κάνει ως εξής: να καθήσει στραμμένος προς την ανατολή, όπως κάποτε ο Αδάμ, και να μελετά τα εξής:

«Κάθισε ο Αδάμ τότε και έκλαψε απέναντι του Παραδείσου, χτυπώντας με τα χέρια του το πρόσωπό του, και έλεγε: "Εύσπλαχνε, σπλαχνίσου με που παραστράτησα"». Επίσης και το άλλο του Τριωδίου: «Όταν είδε ο Αδάμ τον Άγγελο που έσπρωξε κι έκλεισε την θύρα του θείου κήπου, αναστέναξε δυνατά και έλεγε: "Εύσπλαχνε, σπλαχνίσου με που παραστράτησα"».