Αποτελέσματα ανά περιφέρεια για τις πορτογαλικές βουλευτικές εκλογές του 2025 στην Πορτογαλία: Οι αποχρώσεις του πορτοκαλί-καφέ χρώματος για την κεντροδεξιά συμμαχία (AD), του ροζ για το σοσιαλιστικό κόμμα (PS) και του γαλάζιου για το ακροδεξιό Chega (Πηγή: Wikimedia).
Pablo Castaño
Οι πορτογαλικές εκλογές σηματοδοτούν μετατόπιση προς τα δεξιά
Η πορτογαλική εξαίρεση έχει τελειώσει. Στις εκλογές που διεξήχθησαν στις 18 Μαΐου, η χώρα γνώρισε μια σαφή μετατόπιση προς τα δεξιά: ο συντηρητικός συνασπισμός Δημοκρατική Συμμαχία (AD) αναδείχθηκε πρώτη δύναμη (32% των ψήφων), ενώ το Σοσιαλιστικό Κόμμα (PS) μόλις που ξεπέρασε το ακροδεξιό Chega («Αρκετά!») για τη δεύτερη θέση, το καθένα με περίπου 23%. Η ριζοσπαστική αριστερά υπέστη κατάρρευση: ακόμη και αθροιζόμενα, τα ποσοστά του Κομμουνιστικού Κόμματος και του Αριστερού Μπλοκ ανήλθαν μόλις στο 5% των ψήφων.[1]
Τον Νοέμβριο του 2023, ο τότε πρωθυπουργός Αντόνιο Κόστα, σοσιαλιστής, παραιτήθηκε αφού κατηγορήθηκε για διαφθορά. Αυτό σήμανε το τέλος οκτώ ετών προοδευτικών κυβερνήσεων που είχαν καταστήσει την Πορτογαλία –μαζί με την Ισπανία– πηγή έμπνευσης για την ευρωπαϊκή αριστερά και την έναρξη μιας περιόδου σπάνιας πολιτικής αστάθειας στη μικρή ιβηρική χώρα. Έπειτα από δικαστική έρευνα διάρκειας ενάμιση έτους, δεν βρέθηκαν αποδείξεις που να στηρίζουν τις κατηγορίες κατά του Κόστα, οι οποίες δημιούργησαν υποψίες για υπόθεση νομικού πολέμου.
Μετά την παραίτηση του Κόστα, διεξήχθησαν τρεις εκλογικές αναμετρήσεις μέσα σε τρία χρόνια, κατά τη διάρκεια των οποίων η Αριστερά έχανε σταθερά έδαφος και το Chega ανέβαινε ραγδαία. Το ακροδεξιό κόμμα, που ιδρύθηκε το 2019, είχε την εθνική του επιτυχία το 2022 κερδίζοντας το 7% των ψήφων. Οι εκλογές της περασμένης Κυριακής σηματοδότησαν το αποκορύφωμα αυτής της εξέλιξης. Σύμφωνα με τα λόγια του ηγέτη του Chega, Αντρέ Βεντούρα, «Σήμερα μπορούμε να δηλώσουμε επίσημα και με αυτοπεποίθηση σε ολόκληρη τη χώρα ότι ο δικομματισμός έχει τελειώσει». Έχει δίκιο: η σχεδόν ισοπαλία μεταξύ του Chega και των Σοσιαλιστών σηματοδοτεί μια ρήξη με την εκλογική δυναμική που καθόρισε την πορτογαλική πολιτική μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας τη δεκαετία του 1970.
Οι εκλογές της περασμένης Κυριακής προκηρύχθηκαν πρόωρα αφού ο συντηρητικός πρωθυπουργός Λουίς Μοντενέγκρο κατηγορήθηκε για παράτυπες συναλλαγές με οικογενειακή εταιρεία και έχασε την ψήφο εμπιστοσύνης του κοινοβουλίου. Ωστόσο, ο συντηρητικός συνασπισμός του κατάφερε να εδραιώσει τη θέση του. Οι κατηγορίες για παραπτώματα δεν οδήγησαν στην τιμωρία του πρωθυπουργού, αλλά ενίσχυσαν τη ρητορική κατά της διαφθοράς του Chega, την οποία το κόμμα χρησιμοποίησε για να παρουσιαστεί ως η μόνη «καθαρή» εναλλακτική λύση στο παραδοσιακό πολιτικό κατεστημένο. Οι υποθέσεις παιδικής πορνείας, κλοπής βαλιτσών και οδήγησης υπό την επήρεια αλκοόλ μεταξύ των εκπροσώπων του Chega δεν έχουν προφανώς βλάψει την αξιοπιστία της ρητορικής του κόμματος περί εντιμότητας.
Μαζί με την αφήγηση κατά της διαφθοράς, η αντιμεταναστευτική στάση συνιστά τον πυρήνα του μηνύματος του Chega. Αυτό έχει ενισχυθεί από την ίδια τη συντηρητική κυβέρνηση, η οποία έχει προβεί σε ξενοφοβικές ενέργειες. Τον Δεκέμβριο του 2024, στη Λισαβόνα πραγματοποιήθηκε μια σειρά αστυνομικών επιδρομών με βάση το φυλετικό προφίλ, που γενικά θεωρήθηκε ως αποδοχή της ρητορικής του Chega από την κυβέρνηση, η οποία –χωρίς αποδείξεις– συνδέει τη μετανάστευση με την έλλειψη ασφάλειας. Αν και υπήρξαν αντιρατσιστικές διαδηλώσεις ως απάντηση, οι επιδρομές σηματοδότησαν ένα σημαντικό βήμα προς την κανονικοποίηση του ξενοφοβικού λόγου της ακροδεξιάς. Η στροφή της AD κατά της μετανάστευσης δεν σταμάτησε την άνοδο του Chega: οι συντηρητικοί κέρδισαν μόλις 140.000 ψήφους σε σχέση με το 2024, ενώ το ακροδεξιό κόμμα κέρδισε 236.000 ψήφους περισσότερες. Για άλλη μια φορά, η υιοθέτηση των ακροδεξιών αφηγήσεων από τους κεντρώους τροφοδότησε την ανάπτυξή της ακροδεξιάς.
Η κατάρρευση της Αριστεράς
Ο μεγαλύτερος χαμένος των πορτογαλικών εκλογών ήταν η Αριστερά στο σύνολό της. Το Σοσιαλιστικό Κόμμα, με επικεφαλής τον πρώην υπουργό Πέντρο Νούνο Σάντος, έχασε 350.000 ψήφους σε σύγκριση με τις εκλογές του 2024, την τρίτη χειρότερη επίδοση για τους Σοσιαλιστές από τότε που αποκαταστάθηκε η δημοκρατία στην Πορτογαλία πριν από πέντε δεκαετίες. Ο Σάντος παραιτήθηκε μετά την επιβεβαίωση του καταστροφικού αποτελέσματος. Η κατάρρευση του κόμματος είναι ιδιαίτερα συμβολική, δεδομένου ότι το Σοσιαλιστικό Κόμμα –το οποίο διατηρούσε τον μαρξισμό ως «κυρίαρχη θεωρητική έμπνευσή» του μέχρι τη δεκαετία του 1980– έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην οικοδόμηση της πορτογαλικής δημοκρατίας μετά την Επανάσταση των Γαρυφάλλων του 1974.
Η κατάσταση είναι ιδιαίτερα ανησυχητική για τους Σοσιαλιστές, επειδή είναι πιθανό κάποιοι από τους ψηφοφόρους τους να αυτομόλησαν στο Chega, κάτι που συνέβη και το 2024. Οι μετεκλογικές έρευνες εκείνης της χρονιάς έδειξαν μια μετατόπιση των πρώην ψηφοφόρων των Σοσιαλιστών προς την άκρα δεξιά, γεγονός που συμβάλλει στην εξήγηση του πώς το Chega αυξήθηκε χωρίς απαραίτητα να πάρει ψήφους από τους συντηρητικούς (ο άλλος κύριος παράγοντας ήταν η επιτυχία του στην κινητοποίηση των ψηφοφόρων που προηγουμένως απείχαν). Αυτό έρχεται σε αντίθεση με την Ισπανία –μια άλλη χώρα όπου η ακροδεξιά εμφανίστηκε αργότερα από ό,τι στην υπόλοιπη Ευρώπη– όπου το ακροδεξιό Vox αντλεί κυρίως από πρώην ψηφοφόρους του συντηρητικού Λαϊκού Κόμματος.
Ακόμη χειρότερη ήταν η ήττα των ακροαριστερών κομμάτων. Το Πορτογαλικό Κομμουνιστικό Κόμμα και το Αριστερό Μπλοκ ήταν κεντρικοί παράγοντες μεταξύ 2015 και 2023, παρέχοντας κοινοβουλευτική στήριξη στις σοσιαλιστικές κυβερνήσεις του Κόστα. Σήμερα έχουν σχεδόν ασήμαντη παρουσία στο κοινοβούλιο, κατέχοντας τέσσερις έδρες και μία έδρα, αντίστοιχα. Συνδυαστικά, έλαβαν μόλις το 5% των ψήφων. Μόνο το Livre –το οποίο τοποθετείται ιδεολογικά μεταξύ των Σοσιαλιστών και των προαναφερθέντων κομμάτων– βελτίωσε ελαφρώς το αποτέλεσμά του, λαμβάνοντας το 4,2% των ψήφων. Αλλά το κύριο συμπέρασμα είναι ότι ο συντηρητικός συνασπισμός AD κατέχει πλέον περισσότερες έδρες από το σύνολο της ευρύτερης αριστεράς μαζί.
Η γεωγραφική κατανομή της ψήφου προδιαγράφει επίσης κακές προοπτικές για αυτή την πλευρά του πολιτικού φάσματος. Ενώ ο βορράς και το κέντρο της χώρας είναι προπύργια της AD, οι Σοσιαλιστές ανταγωνίζονται τώρα την ακροδεξιά στο νότο. Το Chega ξεπέρασε το PS σε 121 από τους 308 δήμους της χώρας και κέρδισε σε τέσσερις από τις είκοσι περιφέρειες, ενώ οι Σοσιαλιστές ήρθαν πρώτοι μόνο σε μία περιφέρεια. Αυτά είναι κακά νέα για τους Σοσιαλιστές –και για την πορτογαλική δημοκρατία– καθώς οι τοπικές εκλογές είναι προγραμματισμένες για τον Σεπτέμβριο ή τον Οκτώβριο και το Chega θα μπορούσε να μετατρέψει τις ψήφους του σε θεσμική εξουσία.
Στο βαθμό που η Πορτογαλία είναι μια ημιπροεδρική Δημοκρατία, αρμόδιος για τον διορισμό του νέου πρωθυπουργού είναι ο πρόεδρος, ο συντηρητικός Μαρσέλο Ρεμπέλο ντε Σόουζα. Το πιο πιθανό αποτέλεσμα είναι μια άλλη κυβέρνηση μειοψηφίας υπό την ηγεσία του Μοντενέγκρο, καθώς ένας συνασπισμός μεταξύ των συντηρητικών και της ακροδεξιάς δεν θα ωφελούσε κανέναν από τους δύο βραχυπρόθεσμα. Ο Βεντούρα του Chega θα προσπαθήσει αναμφίβολα να παρουσιαστεί ως κάποιος εκτός του πολιτικού συστήματος στις επόμενες τοπικές εκλογές, ενώ μια συμφωνία με την ακροδεξιά θα ήταν επικίνδυνη για τον πρωθυπουργό Μοντενέγκρο, σε μια χώρα της οποίας η δημοκρατία οικοδομήθηκε ενάντια στην υπερσυντηρητική δικτατορία του Αντόνιο ντε Ολιβέιρα Σαλαζάρ.
Με τα αποτελέσματα της 18ης Μαΐου, μετά από χρόνια πολιτικής αστάθειας, η Πορτογαλία έχει πλέον ενταχθεί στην ευρύτερη ευρωπαϊκή δεξιά μετατόπιση, όπου οι εκλογές μετατρέπονται όλο και περισσότερο σε αναμετρήσεις μεταξύ των παραδοσιακών συντηρητικών και της ακροδεξιάς, με την αποδυναμωμένη σοσιαλδημοκρατία και τη ριζοσπαστική αριστερά εκτός παιχνιδιού. Η Ισπανία, όπου ο εύθραυστος συνασπισμός PSOE-Sumar κρατιέται στην εξουσία χωρίς κοινοβουλευτική πλειοψηφία, και η Γαλλία, όπου η La France Insoumise παραμένει ισχυρή, αποτελούν τις κύριες εξαιρέσεις στη συντηρητική στροφή της ηπείρου.
Μετάφραση: elaliberta.gr
Pablo Castaño, “The Portuguese Election Marks a Shift to the Right”, Jacobin, 19 Μαΐου 2025, https://jacobin.com/2025/05/portugal-election-chega-far-right.
Σημειώσεις
[1] [Σ.τ.Μ.:] Το Κομμουνιστικό Κόμμα Πορτογαλίας έχει συγκροτήσει μαζί με τους Πράσινους τον Ενιαίο Δημοκρατικό Συνασπισμό (Coligação Democrática Unitária, CDU) ο οποίος πήρε 3,03% από 3,17% που είχε πάρει το 2024 και το Αριστερό Μπλοκ πήρε 2% από 4,36% το 2024.
