Καρλ Μαρξ

Επιστολή στο Οτετσεστβένιε Ζαπίσκι

[«Το ιστορικό σχεδιάγραμμα της γένεσης του καπιταλισμού στη Δ. Ευρώπη δεν είναι ιστορικοφιλοσοφική θεωρία που επιβάλλεται από τη μοίρα σε όλους τους λαούς»]

[Σημείωση MECW:] Ο Μαρξ έγραψε αυτό το γράμμα [στα γαλλικά] προς τη συντακτική επιτροπή του Οτετσεστβένιε Ζαπίσκι [Отечественные записки / Σημειώσεις από την πατρίδα] πιθανότατα το Νοέμβριο του 1877, λίγο μετά την εκτύπωση, τον Οκτώβριο του 1877, ενός άρθρου του ιδεολόγου του ρωσικού ναροντνικισμού (λαϊκισμού) Νικολάι Μιχαΐλοφσκι, «Ο Καρλ Μαρξ ενώπιον του δικαστηρίου του κ. Ζουκόφσκι»^[1].

Το άρθρο του Μιχαΐλοφσκι ήταν μια απάντηση στην κριτική του πρώτου τόμου του Κεφαλαίου του Μαρξ που είχε γράψει ο Ρώσος αστός οικονομολόγος Γιούλι Γ. Ζουκόφσκι, «Ο Καρλ Μαρξ και το βιβλίο του για το κεφάλαιο», και τυπώθηκε από το Βέστνικ Γεβρόπι [Вестник Европы / Κήρυξ της Ευρώπης], τεύχος IX, 1877.^[2]

Η επιστολή δεν είχε ταχυδρομηθεί και βρέθηκε από τον Ένγκελς ανάμεσα στα έγγραφα του Μαρξ μετά το θάνατό του. Ο Ένγκελς θεώρησε απαραίτητο να κάνει αντίγραφα του χειρογράφου και επισύναψε ένα από αυτά στην επιστολή του προς τη Βέρα Ζασούλιτς στη Γενεύη στις 6 Μαρτίου 1884 (βλ. παρούσα έκδοση, τόμος 47). Η επιστολή του Μαρξ δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στα ρωσικά το 1886 στο Βέστρικ Ναροντνόι Βόλι [Ве́стник «Народной воли» / Δελτίο της Λαϊκής Θέλησης]^[3], τεύχος 5, στη Γενεύη· στα γερμανικά στο New-Yorker Volkszeitung, τεύχος 5, στις 3 Μαΐου 1887 και στο Sozialdemokrat, τεύχος 23, στις 3 Ιουνίου 1887 στη Ζυρίχη. Η επιστολή δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά στα αγγλικά στο K. Marx, “The Economic Development of Russia”, The Plebs, τεύχος 5, Μάιος 1920, σσ. 70-72. σ. 196.

Το χειρόγραφο του Μαρξ έφτασε σε εμάς με τη μορφή πρόχειρου προσχεδίου και περιέχει πολλές διορθώσεις και διαγραφές. Σώζονται δύο εκδοχές του δεύτερου μέρους της επιστολής, μια συνοπτική και μια εκτενέστερη. Με μικρές υφολογικές αλλαγές, η συνοπτική εκδοχή επαναλαμβάνει τη λεπτομερέστερη^[4].

Αγαπητέ κύριε^[5],

Ο συγγραφέας^[6] του άρθρου «Ο Καρλ Μαρξ ενώπιον του δικαστηρίου του κ. Ζουκόφσκι» είναι προφανώς ένας ευφυής άνθρωπος και, αν είχε βρει έστω και ένα απόσπασμα στην περιγραφή μου για την «πρωταρχική συσσώρευση» που να υποστηρίζει τα συμπεράσματά του, θα το είχε παραθέσει. Ελλείψει ενός τέτοιου αποσπάσματος θεωρεί απαραίτητο να καταφύγει σε ένα παράρτημα, μια πολεμική αποστροφή εναντίον ενός Ρώσου «belletrist» [λογοτέχνη]^[7] που τυπώθηκε στο παράρτημα της πρώτης γερμανικής έκδοσης του Κεφαλαίου. Για ποιο λόγο κατηγορώ εκεί τον συγγραφέα; Για το γεγονός ότι ανακάλυψε τον «ρωσικό» κομμουνισμό όχι στη Ρωσία αλλά στο βιβλίο του Χαξτχάουζεν^[8], του συμβούλου της πρωσικής κυβέρνησης, και ότι σε αυτόν η ρωσική κοινότητα χρησιμεύει μόνο ως επιχείρημα για να αποδείξει ότι η παλιά, σάπια Ευρώπη πρέπει να αναγεννηθεί με τη νίκη του πανσλαβισμού. Η εκτίμησή μου γι’ αυτόν τον συγγραφέα μπορεί να είναι σωστή, μπορεί να είναι λανθασμένη, αλλά σε καμία περίπτωση δεν θα μπορούσε να αποτελέσει το κλειδί για τις απόψεις μου σχετικά με τις προσπάθειες «отечества путь развитія, отличный оть того, которым шла и идеть Западная русских людей найти для своего отечества путь развития, отличный от того, которым шла и идет Западная Европа [του ρωσικού λαού να βρει για την πατρίδα του έναν δρόμο ανάπτυξης διαφορετικό από αυτόν που ακολούθησε και ακολουθεί η Δυτική Ευρώπη] κ.λπ.»

Στον Επίλογο της δεύτερης γερμανικής έκδοσης του Κεφαλαίου –τον οποίο ο συγγραφέας του άρθρου για τον κ. Ζουκόφσκι γνωρίζει, επειδή τον παραθέτει– μιλάω για «έναν μεγάλο Ρώσο μελετητή και κριτικό»^[9] με την υψηλή εκτίμηση που του αξίζει. Στα αξιοσημείωτα άρθρα του^[10] ο τελευταίος ασχολήθηκε με το ερώτημα αν η Ρωσία πρέπει να ξεκινήσει, όπως επιθυμούν οι φιλελεύθεροι οικονομολόγοι της, καταστρέφοντας την αγροτική κοινότητα για να περάσει σε ένα καπιταλιστικό σύστημα ή αν, αντίθετα, μπορεί να αποκτήσει όλους τους καρπούς αυτού του συστήματος χωρίς να υποστεί τα βάσανά του, εξελίσσοντας τις δικές της ιστορικές συνθήκες. Ο ίδιος τάσσεται υπέρ της δεύτερης λύσης. Και ο αξιότιμος κριτικός μου θα ήταν τουλάχιστον εξίσου δικαιολογημένος να συμπεράνει από την εκτίμησή μου γι’ αυτόν τον «μεγάλο Ρώσο μελετητή και κριτικό» ότι συμμερίζομαι τις απόψεις του πάνω σ’ αυτό το ζήτημα, όπως είναι δικαιολογημένος να συμπεράνει από την πολεμική μου εναντίον των «belletrist» και των πανσλαβιστών ότι τους απορρίπτω.

Όπως και να έχει, επειδή δεν μου αρέσει να αφήνω τίποτα σε «εικασίες», θα μιλήσω ευθέως. Προκειμένου να καταλήξω σε μια τεκμηριωμένη κρίση για την οικονομική ανάπτυξη της σύγχρονης Ρωσίας, έμαθα ρωσικά και στη συνέχεια πέρασα αρκετά χρόνια μελετώντας επίσημες δημοσιεύσεις και άλλες που σχετίζονται με το θέμα αυτό. Κατέληξα στο εξής συμπέρασμα: αν η Ρωσία συνεχίσει την πορεία που ακολουθεί από το 1861, θα χάσει την καλύτερη ευκαιρία που έχει προσφέρει ποτέ η ιστορία σε ένα έθνος, απλώς και μόνο για να υποστεί όλες τις μοιραίες περιπέτειες του καπιταλιστικού συστήματος.^[11]

ΙΙ

Το κεφάλαιο για την πρωταρχική συσσώρευση δεν προσποιείται ότι κάνει κάτι περισσότερο από το να ανιχνεύει τον δρόμο με τον οποίο στη Δυτική Ευρώπη το καπιταλιστικό οικονομικό σύστημα αναδύθηκε από τα σπλάχνα του φεουδαρχικού οικονομικού συστήματος. Περιγράφει έτσι την ιστορική κίνηση η οποία, χωρίζοντας τους παραγωγούς από τα μέσα παραγωγής τους, τους μετατρέπει σε μισθωτούς εργάτες (προλετάριους με τη σύγχρονη έννοια του όρου) και τους ιδιοκτήτες των μέσων παραγωγής σε καπιταλιστές. Σε αυτή την ιστορία, «κάθε επανάσταση που λειτουργεί ως μοχλός για την πρόοδο της καπιταλιστικής τάξης στη διαδικασία σχηματισμού της σηματοδοτεί μια εποχή∙ πάνω απ’ όλα εκείνη που, αφαιρώντας από μεγάλες μάζες ανθρώπων τα παραδοσιακά μέσα παραγωγής και διαβίωσής τους, τις ρίχνει ξαφνικά στην αγορά εργασίας. Αλλά η βάση όλης αυτής της εξέλιξης είναι η απαλλοτρίωση του γεωργού παραγωγού. Μέχρι σήμερα αυτό δεν έχει πραγματοποιηθεί με ριζοσπαστικό τρόπο πουθενά εκτός από την Αγγλία [...] αλλά όλες οι άλλες χώρες της Δυτικής Ευρώπης υφίστανται την ίδια διαδικασία κ.λπ.». (Capital, γαλλική έκδοση, σελ. 315). Στο τέλος του κεφαλαίου η ιστορική τάση της καπιταλιστικής παραγωγής συνοψίζεται ως εξής: Ότι «η ίδια γεννά την ίδια την άρνησή της με την αμείλικτη συνέπεια που διέπει τις μεταμορφώσεις της φύσης»· ότι η ίδια δημιούργησε τα στοιχεία ενός νέου οικονομικού συστήματος, δίνοντας ταυτόχρονα τη μεγαλύτερη ώθηση στις παραγωγικές δυνάμεις της κοινωνικής εργασίας και στην ολοκληρωμένη ανάπτυξη κάθε μεμονωμένου παραγωγού∙ ότι η καπιταλιστική ιδιοκτησία, η οποία στην πραγματικότητα στηρίζεται ήδη σε έναν συλλογικό τρόπο παραγωγής, μπορεί να μετατραπεί μόνο σε κοινωνική ιδιοκτησία.

Δεν δίνω καμία απόδειξη σε αυτό το σημείο για τον πολύ σοβαρό λόγο ότι ο ίδιος αυτός ο ισχυρισμός δεν είναι τίποτα άλλο παρά μια συνοπτική ανακεφαλαίωση μακρών εξελίξεων που είχαν προηγουμένως παρουσιαστεί στα κεφάλαια για την καπιταλιστική παραγωγή.

Τώρα, με ποιον τρόπο ο επικριτής μου^[12] μπόρεσε να εφαρμόσει αυτό το ιστορικό σχεδιάγραμμα στη Ρωσία; Μόνο ως εξής: αν η Ρωσία τείνει να γίνει ένα καπιταλιστικό έθνος, κατά το πρότυπο των χωρών της Δυτικής Ευρώπης, –και τα τελευταία χρόνια έχει καταβάλει μεγάλο κόπο να κινηθεί προς αυτή την κατεύθυνση– δεν θα το πετύχει χωρίς πρώτα να έχει μετατρέψει ένα μεγάλο ποσοστό των αγροτών της σε προλετάριους∙ και μετά από αυτό, μόλις μπει στους κόλπους του καπιταλιστικού συστήματος, θα υποταχθεί στους ανελέητους νόμους του, όπως άλλοι βέβηλοι λαοί. Αυτό είναι όλο! Αλλά αυτό είναι πολύ λίγο για τον επικριτή μου. Είναι απολύτως απαραίτητο γι’ αυτόν να μεταμορφώσει το ιστορικό μου σχεδιάγραμμα της γένεσης του καπιταλισμού στη Δυτική Ευρώπη σε μια ιστορικοφιλοσοφική θεωρία της γενικής ανάπτυξης, που επιβάλλεται από τη μοίρα σε όλους τους λαούς, ανεξάρτητα από τις ιστορικές συνθήκες στις οποίες βρίσκονται, προκειμένου να φτάσουν τελικά σ’ αυτόν τον οικονομικό σχηματισμό που, με ένα τεράστιο άλμα των παραγωγικών δυνάμεων της κοινωνικής εργασίας, εξασφαλίζει την πιο ολοκληρωμένη ανάπτυξη κάθε μεμονωμένου παραγωγού. Αλλά ζητώ συγγνώμη. Αυτό με τιμά πάρα πολύ και ταυτόχρονα με κάνει να ντρέπομαι. Ας πάρουμε ένα παράδειγμα. Σε διάφορα σημεία του Κεφαλαίου αναφέρομαι στη μοίρα των πληβείων της Αρχαίας Ρώμης. Ήταν αρχικά ελεύθεροι αγρότες που καλλιεργούσαν τα δικά τους χωράφια για δικό τους λογαριασμό. Στην πορεία της ρωμαϊκής ιστορίας απαλλοτριώθηκαν. Η ίδια κίνηση που τους απέκοψε από τα μέσα παραγωγής και διαβίωσής τους δεν περιλάμβανε μόνο το σχηματισμό μεγάλης γαιοκτησίας αλλά και το σχηματισμό μεγάλου χρηματικού κεφαλαίου. Έτσι, ένα ωραίο πρωί, υπήρχαν από τη μια πλευρά ελεύθεροι άνθρωποι που είχαν στερηθεί τα πάντα, εκτός από την εργασιακή τους δύναμη, και από την άλλη, προκειμένου να εκμεταλλευτούν αυτή την εργασία, οι ιδιοκτήτες όλου του αποκτηθέντος πλούτου. Και τι συνέβη; Οι Ρωμαίοι προλετάριοι δεν έγιναν μισθωτοί εργάτες, αλλά ένας αργόσχολος «ΟΧΛΟΣ», πιο εξαθλιωμένος κι από τους πρώην «ΦΤΩΧΟΥΣ ΛΕΥΚΟΥΣ»^[13] των νότιων πολιτειών της Αμερικής∙ και παράλληλα με αυτούς αναπτύχθηκε ένας τρόπος παραγωγής που δεν ήταν καπιταλιστικός, αλλά βασιζόταν στη δουλεία. Έτσι, γεγονότα εντυπωσιακά ανάλογα, που συνέβησαν όμως σε διαφορετικά ιστορικά περιβάλλοντα, οδήγησαν σε εντελώς διαφορετικά αποτελέσματα. Μελετώντας κάθε μια από αυτές τις εξελίξεις ξεχωριστά και στη συνέχεια συγκρίνοντας τις, θα ανακαλύψει κανείς εύκολα το κλειδί του φαινομένου, αλλά δεν θα φτάσει ποτέ σε αυτό χρησιμοποιώντας την παντοδύναμη φόρμουλα μιας γενικής ιστορικο-φιλοσοφικής θεωρίας, της οποίας η υπέρτατη αρετή συνίσταται στο ότι είναι υπερ-ιστορική.

Μετάφραση: elaliberta.gr

Karl Marx, “Letter to Otechestvenniye Zapiski” [1877] στο Marx, Engels Collected Works, τόμος. 24, σσ. 196-201. Ηλεκτρονική αναδημοσίευση: RedSails.org, 9 Αυγούστου 2023, https://redsails.org/letter-to-otechestvenniye-zapiski/. Karl Marx, “Letter from Marx to Editor of the Otecestvenniye Zapisky [Notes on the Fatherland]”, Marxists Internet Archive, https://www.marxists.org/archive/marx/works/1877/11/russia.htm.

Σημειώσεις

^[1] [Σ.τ.Μ.:] Николай Михайловский, «Карл Маркс перед судом г. Жуковского», Отечественные записки, Николай Михайловский, «Карл Маркс перед судом г. Жуковского», Отечественные записки, № 10, 1877.

^[2] [Σ.τ.Μ.:] Юлий Галактионович Жуковский, «К.Маркс и его книга о капитале», Вестник Европы, № 9, 1977.

^[3] [Σ.τ.Μ.:] К. Маркс, «Письмо в редакцию “Отечественных записок”», Ве́стник «Народной воли», № 10, 1886.

^[4] Αναπαράγεται στο Marx, Engels Collected Works [MECW], τόμος. 24 σσ. 196-201, από όπου και οι περισσότερες υποσημειώσεις.

^[5] Μ. Εβ. Σάλτικοφ-Σεντρίν.

^[6] Ν. Κ. Μιχαΐλοφσκι

^[7] Α. Ι. Χέρτσεν.

^[8] A. Haxthausen, Studien über die innern Zustände, das Volksleben und insbesondere die ländlichen Einrichtungen Rußlands.

^[9] Ν. Γκ. Τσερνισέφσκι.

^[10] Н. Чернышевскій, Письма безь адреса, Ζυρίχη , 1874.

^[11] Αυτή η παράγραφος έχει διαγραφεί στο χειρόγραφο του Μαρξ.

^[12] Ν. Κ. Μιχαΐλοφσκι.

^[13] Ο όρος «φτωχοί λευκοί» χρησιμοποιήθηκε στον Νότο πριν από την εποχή του Εμφυλίου Πολέμου για όσους δεν ήταν δουλοκτήτες και ανήκαν στην κοινωνική τάξη κάτω από τους αγρότες, τους τεχνίτες και τους σκληρούς ανθρώπους των συνόρων. Όπως χρησιμοποιήθηκε αρχικά, ο όρος έφερε ένα στίγμα που ξεπερνούσε τη φτώχεια και αφορούσε μόνο μια μικρή ομάδα, συνήθως καταπατητές στις φτωχότερες εκτάσεις.