Ήλιε Ήλιε αρχηγέ (κι Άρη εσύ υπαρχηγέ)

Λέω να κλείσω τη χρονιά φωτεινά, μια και η επόμενη προμηνύεται τρισχειρότερη· με δυο πίνακες που υποκλίνονται, ο καθένας με τον τρόπο του, στον αφέντη της γειτονιάς μας, τον ήλιο, και που κοσμούν αυτές τις μέρες την Αθήνα. Ο πρώτος ως μεθαύριο, 31 Δεκεμβρίου, στο Ευγενίδειο Ίδρυμα, στα πλαίσια της έκθεσης Το Σύμπαν της Ρωσικής Πρωτοπορίας: Τέχνη και Εξερεύνηση του Διαστήματος, 1900-1930:


Ιβάν Κλιούν, Κόκκινο φως. Σφαιρική Σύνθεση, περ. 1923. Λάδι σε μουσαμά, 69,1 x 68,9 εκ. Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, Συλλογή Κωστάκη, Θεσσαλονίκη

Ο δεύτερος πίνακας ως τον ερχόμενο Απρίλη, στα πλαίσια της έκθεσης Στα Άδυτα της Εθνικής Πινακοθήκης, στο τμήμα της Μεταπολεμικής Τέχνης που εκτίθεται στην Εθνική Γλυπτοθήκη:

Θεόδωρος Στάμος, Ατέρμονο Πεδίο - Σειρά Σούνιο ΙΙΙ, 1971. Ακρυλικό και λάδι σε μουσαμά, Εθνική Πινακοθήκη, αρ. έργου 4783, Αθήνα (δωρεά του καλλιτέχνη)

Στην πρώτη έκθεση, της Ρωσικής Πρωτοπορίας, προβάλλονται και τρεις σοβιετικές ταινίες επιστημονικής φαντασίας (η μία κινουμένων σχεδίων), δύο του 1924 και μία του 1936, και οι τρεις με ταξίδι στον Άρη. Τη μία (Διαπλανητική Επανάσταση, κινούμενα σχέδια, 1924) μπορείτε να τη δείτε καθαρότερα απ' ό,τι στην έκθεση, στο Youtube εδώ. Την άλλη (Αελίτα, 1924), και αυτήν καθαρότερα και ολόκληρη (ενώ στην έκθεση έχει μόνο τις σκηνές από τον Άρη) πάλι στο Youtube, σε συνέχειες εδώ. Της τρίτης (Ταξίδι στο Διάστημα, 1936) στο Youtube βρήκα μόνο τρέιλερ, εδώ, ενώ στην έκθεση προβάλλεται ολόκληρη.

Μια λογοκρισία

Φεύγουν αυτές τις μέρες οι τελευταίοι Αμερικανοί ένοπλοι απ' το Ιράκ, και ήμουν στην Εθνική Γλυπτοθήκη τελευταία, όπου μπορεί κανείς να δει το δεύτερο κομμάτι της έκθεσης Στα Άδυτα της Εθνικής Πινακοθήκης, εκείνο που αφορά τη μεταπολεμική τέχνη έως σήμερα. Έχει λοιπόν κάμποσα έργα του Δανιήλ (Παναγόπουλου), που δούλεψε πολλά χρόνια στο Παρίσι· ένα είναι μια λινάτσα με τίτλο Λινάτσα 23/VI/04 (La Busherie):

Ξεκάθαρη η αναφορά, μέσα από την ορθογραφικά τροποποιημένη λέξη Busherie, στον πρόεδρο - εγκληματία πολέμου Μπους, και βεβαίως υπάρχει λογοπαίγνιο με τη γαλλική λέξη boucherie, σφαγείο, μακελειό. Και όμως, η αιδώς της επιμελήτριας Δρ. Λίνας Τσίκουτα-Δεϊμέζη ήταν τόση ώστε ιδού πώς το διατύπωσε εκείνη στο εισαγωγικό κείμενο που είναι δίπλα, στον τοίχο.

"από ορθογραφικό λάθος, του ιδίου"! Ούτε καν "από συνειδητό ορθογραφικό λάθος, του ιδίου"! Τόση λεπτότητα! Στο δε αγγλικό τα πράγματα είναι ακόμα χειρότερα, γίνονται καθαρή λογοκρισία, γιατί εξαφανίζεται η αλλοίωση από τον τίτλο, ο οποίος δεν αποδίδεται ως The Bushery, που θα ήταν διαφανέστατο, αλλά Butchery και μόνο:

Στη δε λεζάντα του έργου, η αγγλική μετάφραση του τίτλου δεν υπάρχει. Ή μάλλον ναι μεν η Λινάτσα αποδίδεται Burlap, αλλά το γαλλικό La Busherie μένει αμετάφραστο, La Busherie. Αποτέλεσμα, η λέξη Bushery δεν εμφανίζεται πουθενά, αλλά εμφανίζεται ένα Butchery το οποίο υποτίθεται πως είναι μετάφραση του τροποποιημένου Busherie. Πλήρης λογοκρισία δηλαδή.

Αυτό θα πει "λεπτότητα" και "διακριτικότητα", ειδικά προς τους αγγλόφωνους επισκέπτες....

Εικόνες ‘Ελλήνων’ στα ορθόδοξα μοναστήρια

Διάβαζα χτες πως οι Σκοπιανοί ζωγράφισαν τον Μέγα Αλέξαντρο σε εκκλησία, μέσα σε μετάλλιο, δίκην αγίου, με τις ευλογίες του Αχριεπισκόπου Οχρίδος. Λινκ δεν υπήρχε, μόνο μια φωτογραφία, άρα η πληροφορία ελέγχεται. Τέλος πάντων. Πέρα από το θέμα της ιστορικής πλαστογραφίας, που είναι και ο κύριος στόχος των Σκοπιανών διαχρονικά, υπάρχει το θέμα της αγιοποίησης μιας αρχαίας προσωπικότητας, και μάλιστα ενός στρατηλάτη. Θυμήθηκα έτσι να γράψω ένα άρθρο για ανάλογες προσπάθειες από τους δικούς μας εκκλησιαστικούς να εντάξουν, στα πλαίσια του ελληνοχριστιανικού ιδεολογήματος, πρόσωπα της αρχαίας Ελλάδας, υπαρκτά και θρυλικά (όπως η Σίβυλλα) σ’ ενός είδους χριστιανικό οιονεί αγιολόγιο (η Σίβυλλα βέβαια και οι χρησμοί της αποτελούσαν και παλιότερα, από την αρχή μάλιστα, μέρος της χριστιανικής προφητικής γραμματείας, οπότε…). Πέρα από την παρουσία αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων στο νάρθηκα της Μονής Φιλανθρωπηνών στο Νησί της λίμνης των Ιωαννίνων,



πρόσφατα ο (δηλωμένος αντιοικουμενιστής) ηγούμενος της Μονής Μεγάλου Μετεώρου έστησε μια μικρή πινακοθήκη τέτοιων ‘προφητών’ στον έξω τοίχο της παλιάς Τράπεζας της Μονής, με την ανάλογη εισαγωγή.

 

Στις απεικονίσεις τούς βάζουν να κρατούν ειλητά με ρήσεις που δεν είχαν ποτέ πει ούτε και θα μπορούσαν να έχουν πει, δημιουργώντας έτσι στον αδαή επισκέπτη πλαστές εντυπώσεις. Στα ειλητά υπάρχουν οι παρακάτω ρήσεις:

“Η Έλληνίς Σίβυλλα η φιλόσοφος” : “Ήξει ουρανόθεν βασιλεύς αιώνων ο μέλλων κρίναι πάσαν σάρκα και κόσμον άπαντα” (η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία αποσκοράκισε τη Σίβυλλα στη Σύνοδο του Τριδέντου).

“Ο Έλλην Σόλων ο σοφός και νομοθέτης” : “Ήν δ’ αυτός τώι αυτοπάτορι απάτωρ τρισόλβιος ός [sic: ως] τι φως τριλαμπές ο δε παθών Θεός εστι και ου θεότης πάθεν όστις φως γαρ, βροτόσωμος αυτός Θεός ήδη και ανήρ πάντως φέρων εν θνητοίς”. (δε βγαίνει και πολύ νόημα, η δε μετάφραση που προσάγουν δεν αντιστοιχεί και πολύ στενά στο “πρωτότυπο”)

“Ο Έλλην Πυθαγόρας ο φιλόσοφος και μαθηματικός” : “Ο Θεός εστιν νους και λόγος και πνεύμα και λόγος [bis] σαρκωθείς εκ Πατρός”.

“O Έλλην Σωκράτης ο φιλόσοφος” : “Και το όνομα αυτού αυξηθήσεται και τιμηθήσεται υπό πάντων εφ’ όλην την οικουμένην”.

“Ο Έλλην Απολλώνιος ο φιλόσοφος” : “Ένα Θεόν ύψιστον εν τρισίν λέγω, ός ουρανόν έρξεν [; η μετάφραση λέει “δημιούργησε”] άμα και χθόνα, Θεός ήν μεν αεί και εστίν και έσται ούτε αρξάμενος, ούτε παυσόμενος”. Ποιος είναι αυτός ο “Απολλώνιος ο φιλόσοφος”;

[Ξαφνικά εντάσσει τον Απόστολο Παύλο, λόγω του λόγου του στον Άρειο Πάγο, όπου επικαλέστηκε μπροστά στους Αθηναίους τους “καθ’ υμάς ποιητάς”, και μετά τον Άγιο Ιουστίνο, ο οποίος λέει στο ειλητό του “οι μετά λόγου βιώσαντες χριστιανοί εισί κάν άθεοι ενομίσθησαν, οίον εν Έλλησι μεν Σωκράτης και Ηράκλειτος και όμοιοι αυτοίς”. Αυτή είναι η δικαιολόγηση της όλης πρωτοβουλίας, που συμπληρώνεται με ένα λόγο περί περιουσιότητας της ελληνικής γλώσσας:
Όμως η μεγαλύτερη προσφορά του Ελληνισμού στο Χριστιανισμό είναι η ελληνική γλώσσα. (…)]

Συνεχίζοντας με τους αρχαίους Έλληνες,

“Ο Έλλην Όμηρος ο ποιητής” : “Ήξει προς ημάς οψέ γης άναξ απλούς και σάρκα φανείται δίχα τινός σφάλματος”.
Ο Όμηρος μάλιστα κρατά σφαίρα μέσα στην οποία υπάρχει Μούσα, ενώ στο βάθος εικονίζεται μεταξύ άλλων Έλληνας πολεμιστής που θυμίζει όχι Αχαιό του Τρωικού Πολέμου αλλά κάτι μεταξύ Ρωμαίου λεγεωνάριου και Έλληνα οπλίτη, καθώς και ιππέας με δόρυ (ενώ στα μυκηναϊκά χρόνια δεν υπήρχε ιππικό, στην ταινία όμως με τον Μπραντ Πιττ υπήρχε) με αισθητική Κλασικών Εικονογραφημένων, ενώ από πάνω τρέχει η ανορθόγραφη επιγραφή “Άνδρα μοι ένεπε Μούσα”.

“Ο Έλλην Θουκυδίδης ο ιστορικός” : “Ου Θεός έτερος ουκ άγγελος ου δαίμων ου σοφία ουκ ουσία αλλ’ ή μόνος Κύριός εστι δημιουργός τού παντός τών απάντων παντέλειος Λόγος” [“δημιουργός του παντός, των απάντων παντέλειος Λόγος”: κομψότατος φόρος τιμής στο “βάθος και την απεραντοσύνη” της ελληνικής γλώσσας!]

“Ο Έλλην Αριστοτέλης ο φιλόσοφος” : “Οψέποτέ τις επί την πολυσχεδή ταύτην ελάσειεν επί [bis] γην δίχα σφάλματος γενήσεται σαρξ ακάματος φύσει Θεός γέννησις εξ αυτού γαρ ο αυτός ουσιούται Λόγος”.

“Ο Έλλην Πλάτων ο φιλόσοφος” : “Εκ μητρονύμφου παναμώμου παρθένου μέλλει σπαρήναι του Θεού μόνος γόνος. Άσαρκον, σαρκικόν και γεννητόν εν γήι τέτοκεν τον ουρανού και γης ποιητήν”.

“Ο Έλλην Πλούταρχος, ο πατήρ της ιστορίας” [Ορίστε;!] : “Καταγγέλλω εν τρισίν ένα μόνον υψιμέδοντα Θεόν, ού λόγος άφθιτος εν αδαεί κόρηι έγκυμος έσεται [sic]. Ούτος γαρ ως τόξον πυρφόρον ίσος διαδραμείται και κόσμον άπαντα ζωγρήσει και τώι Πατρί προσάξει δώρον”. Να και μια ωραία εικόνα, επιτέλους!

Όλη η σειρά φωτογραφιών:

Τιμή στον Γιάννη Μόραλη

Πήγα στην έκθεση Τιμή στον Γιάννη Μόραλη, στην Εθνική Πινακοθήκη. Αποτελείται κυρίως από τα έργα της δωρεάς του ζωγράφου, το 1988, προς αυτήν, που περιλάμβανε έργα ως τα τέλη της δεκαετίας του ‘60, αλλά παρουσιάζονται και μεταγενέστερα έργα, της πιο αφαιρετικά παραστατικής περιόδου του, από άλλες συλλογές.

Κάπου λοιπόν αναφέρεται μια ομοιότητά του με τον Jean Souverbie (1891-1981), αλλά προσωπικά δε βρίσκω τόσο μεγάλη ομοιότητα. Π.χ., Souverbie:

 

και Μόραλης:

Ο Souverbie μιλάει με τον όγκο, ο Μόραλης είναι πιο επίπεδος και γεωμετρικός.

Επίσης, χρωματικά, Souverbie:

 

και Μόραλης:

Στους δύο τελευταίους πίνακες, χρωματικά ο μεν Souverbie μού θυμίζει τον Μαλιέβιτς της αρχής:

 

ο δε Μόραλης τον Μαλιέβιτς του Άσπρου Σταυρού:

(ξέρω, ξέρω· ό,τι θυμάμαι χαίρομαι…)

 

Επίσης, αναφέρει ο ίδιος ο Μόραλης την (ανεπίγνωστη) ομοιότητα μιας αυτοπροσωπογραφίας του:

 

με μια του Ντελακρουά. Λογικά, πρέπει να ‘ναι ετούτη:

 

μολονότι υπάρχει κι αυτήνη:

Με την πρώτη είναι ίδια η γωνία και οι γραμμές του κεφαλιού, ενώ με τη δεύτερη το ότι κοιτά κατάματα το θεατή. Μάλλον την πρώτη όμως νομίζω ότι εννοούσε.

 

Ακόμα, ετούτη η ζουγραφιά:

 

πώς να μη σου θυμίσει αυτούνο το σκαλιστό:

 

Στη συνέχεια, γυρίζοντας σπίτι μου, είχα μια μοναδική ποδηλατική εμπειρία: κατέβηκα την οδό Σόλωνος από την Ηρακλείτου ως την Μπόταση όλο με πράσινο, όρθιος για να μη σπάσει ο κώλος μου λόγω οδοστρώματος αλλά χωρίς να φρενάρω πουθενά. Δεκαπενταύγουστος λέμε!

Χειρ Αγγέλου

Πήγα σήμερα στο Μουσείο Μπενάκη, στην έκθεση “Χειρ Αγγέλου”, για τον Άγγελο Ακοτάντο, Κρητικό αγιογράφο των ετών 1425-1450 (έτος θανάτου), ο οποίος επηρέασε όλους τους μεταγενέστερους συμπατριώτες ομοτέχνους του, Παβία, Ρίτζο, Τζαφούρη, Δαμασκηνό, Θεοτοκόπουλο, Λαμπάρδο, Τζάνε. Παρότι ζωγραφίζει ωραία πρόσωπα, δεν μπορώ να πω ότι τρελάθηκα. Η μεγάλη τέχνη στη βυζαντινή ζωγραφική είναι στην Κωνσταντινούπολη, και η πιο ωραία πινακοθήκη είναι της Μονής του Σινά. Το πιο ωραίο έργο της έκθεσης είναι μια όχι δική του Παναγία Οδηγήτρια κωνσταντινουπολίτικης τέχνης, που εκτίθεται σαν δείγμα των επιδράσεων που θα δέχτηκε ο Άγγελος, ο οποίος θεωρείται ότι μάλλον μαθήτεψε σε κάποιον σπουδαίο ζωγράφο που είχε εκπατριστεί από τη Βασιλεύουσα.

Στον ίδιο τον Άγγελο μού άρεσε η προσοχή στη φύση. Τα αμπελόφυλλα και τα σταφύλια του, ας πούμε, στον Χριστό Άμπελο, ή τα λουλούδια του στη Γέννηση, είναι πολύ ωραία και καλοφτιαγμένα.

Επίσης μου άρεσε η ομάδα των νέων γυναικών με τις λαμπάδες στα Εισόδια της Θεοτόκου. Ομολογώ ότι δεν έχω μελετήσει το θέμα με προσοχή, συγκρίνοντας με άλλους, προγενέστερους ζωγράφους, αλλά πάντως με σταμάτησε η κομψότητά τους, η σαρκικότητά τους, η νεανική τους γυναικεία ομορφιά και, στην πιο δεξιά της ομάδας, το γυμνό της μπράτσο, από τον ώμο κιόλας, μολονότι είναι σχεδιασμένο άτεχνα· άτεχνα ξε-άτεχνα, είναι γυμνό. Τα μαλλιά τους είναι έκθετα, κυματιστά. Υπάρχει δηλ. ερωτισμός. Ακόμα, η κοπέλα αυτή, η ολοδέξια, λυγίζει και το αριστερό σκέλος με χαρακτηριστικό και τσαχπίνικο τρόπο, το δε ύφασμα είναι μαύρο. Πασαρέλα, σου λέω! Αλλά και η διπλανή της φοράει ένα μαύρο μανδύα που οι άκρες του είναι φερμένες μπροστά και θηλυκώνουν στο ύψος του γονάτου, κατά πολύ περίεργο τρόπο.

Ερωτικοί είναι και αρκετοί από τους άγιους Φανούριούς του, όταν δεν νικά τελείως η αυστηρότητα στα πρόσωπά τους. Ο άγιος Φανούριος, σύμφωνα με τις ειδήσεις της ηλεκτρονικής ξενάγησης μέσω i-pad, είναι άγιος που αναφάνηκε τον 14ο αιώνα στη Ρόδο και μεταφυτεύτηκε στην Κρήτη μετά από ένα θαύμα του που έσωσε κάτι Κρητικούς αιχμαλώτους. Θεωρούν ότι ο Άγγελος ζωγράφισε πολλές εικόνες του συγκεκριμένου αγίου, εισάγοντας ουσιαστικά έναν νέο εικονογραφικό τύπο μεταξύ Αγίου Δημητρίου και Αγίου Γεωργίου αλλά χωρίς άλογο. Τις εικόνες αυτές τις φιλοτέχνησε όλες για τη Μονή Βαρσαμονέρου, ο ηγούμενος της οποίας, ….. Παλαμάς, προμοτάρισε πολύ τη λατρεία του αγίου στην Κρήτη. Άλλο ιδιαίτερο γνώρισμα του στρατιωτικού Αγίου Φανουρίου είναι ότι κρατά έναν μεσαίου μεγέθους σταυρό που απολήγει επάνω σε κερί αναμμένο, επιμηκύνοντας έτσι το κάθετο σκέλος του σταυρού.

Το έργο του που μου άρεσε περισσότερο είναι η πασίγνωστη Παναγία η Καρδιώτισσα (υπάρχει και άλλη μία, “Εγγαρδυώτισσα”), από το Βυζαντινό Μουσείο, όπου ο Χριστούλης ξελαιμιάζεται για να σκαρφαλώσει στο κεφάλι της μάνας του.





Περήφανη κορμοστασιά (μου θύμισε τον Ηρακλή που πολεμάει τον ταύρο της Κνωσού, στο Μουσείο Ολυμπίας) έχει και ο Άγιος Θεόδωρος ο Τήρων. Αυτός και κάποιοι άλλοι τέτοιοι στρατιωτικοί λεβέντες έχουν στο γόνατο κάτι σαν διακοσμημένο εσωτερικά τσιρότο, που δεν καταλαβαίνω τι είναι.

Τέλος, όμορφη και η Αγία Αικατερίνα πλάι στην Παναγία. Φοράει διπλό κρεμαστό σκουλαρίκι σε κάθε αφτί και κορόνα στο κεφάλι.

Στον ένθρονο Χριστό, δεν καταλαβαίνω τι βρίσκουνε και τον θεωρούνε από τα καλύτερα έργα του. Τη δε ‘τόλμη’ του να ζωγραφίσει το θρόνο του Χριστού με πράσινο και ροζ χρώμα για να αποδώσει το μάρμαρο, θα την επικροτούσα αν επεξεργαζόταν το σχέδιο και τα δύο αυτά χρώματα, αντί να παστώσει όλη την τεράστια επιφάνεια του θρόνου με μπογιά.

Περιεργάστηκα τον κατάλογο της έκθεσης και διαπίστωσα με έκπληξη και ενόχληση ότι τα χρώματά του είναι τόσο αλλοιωμένα, παραμορφωτικά θα έλεγα, ώστε η πληρωμή των 30 ευρώ θα συνιστούσε χρωματική καταδολίευση του αγοραστή. Και να σκεφτεί κανείς ότι το βιβλίο αυτό θα σταλεί στο εξωτερικό, θα μπει στις βιβλιοθήκες, θα γαλουχήσει ανθρώπους στη βυζαντινή τέχνη.


Δυστυχώς, στην εποχή του Photoshop δεν είναι ικανοί να τραβήξουν σωστές έγχρωμες φωτογραφίες ούτε να ελέγξουν το αποτέλεσμα προτού αυτό τυπωθεί σε κατάλογο. Έτσι, μου κόπηκε κάθε καταναλωτική παρόρμηση ν’ αγοράσω τον κατάλογο, παρά τα πολύ ενδιαφέροντα σχόλια (αλλά 30 ευρώ μόνο για τα σχόλια, δε λέει). Αντιθέτως, έπεσα σ’ έναν άλλο τόμο, του 2009, με υπότιτλο “Η τεχνική ενός Κρητικού ζωγράφου του 15ου αιώνα”, ο οποίος πραγματεύεται αυτό ακριβώς: χρωστικές, ξύλα, συνδετικά μέσα, χαράξεις, παθολογίες. Πολύ ενδιαφέρον, και το τσίμπησα! (18 ευρώ)

Γιάννης Σπυρόπουλος

Στο Μουσείο Μπενάκη της οδού Πειραιώς· η έκθεση τέλειωσε στις 28 Νοεμβρίου. Η πιο γνωστή του περίοδος είναι οι μαύροι πίνακες, που μέσα τους φαγγρίζουν μπουκιές άσπρες, κίτρινες, κόκκινες, μπλε, πράσινες, πορτοκαλιές. Αφηρημένη τέχνη, άμορφη τέχνη. Δεν ξεπροβάλλουν μορφές, σχήματα, γραμμές, μόνο φορές κάποιοι σταυροί που σχηματίζονται από τη συσσωμάτωση των χρωματικών κομματιών ή σπάνιες ψιλές-ψιλές γραμμές που διασχίζουν το τελάρο σαν πεφτάστρια. Άναστρη νύχτα και πίσω της λουφάζουν χρωματιστές δυνητικότητες πραγματικού κόσμου. Με μπόλικο γκρίζο, σα μαύρο που μια άσπρη πηγή πασκίζει ν’ αλαφρύνει. Και πάλι νύχτα, έξω απ’ το τελάρο. Εν αρχή ην το σκότος.

Λεπτομέρειες, από τα δεξιά προς τ’ αριστερά:

Ο Μεσοπολεμικός Μοντερνισμός στη ζωγραφική των Βαλκανίων

Επισκέφτηκα σήμερα την έκθεση "Πρόσωπα του Μοντερνισμού. Η Ζωγραφική στη Βουλγαρία, την Ελλάδα και τη Ρουμανία, 1910-1940", στο Ίδρυμα Θεοχαράκη, στην αρχή της Βασ. Σοφίας. Ωραία η έκθεση, καλός ο κατάλογος. Ξεχώρισα τους Ρουμάνους Max Herman Maxy (Γυμνό με πέπλο, Τρίσταν Τζάρα), Corneliu Michailescu (Τοπίο με εκκλησία), και τους Βούλγαρους Georges (Georgi) Papazoff (Πορτρέτο, Αγγελιοφόροι) και Βλαντιμίρ Ντιμιτρόφ-Μαϊστόρα.

Από τους Έλληνες, όσο πιο πολύν Μιχάλη Οικονόμου βλέπω, τόσο περισσότερο μ' αρέσει.

Κρίμα που δεν συμμετείχε και η Σερβία.

Έκθεση έργων Σπύρου Παπαλουκά.

Πήγα προ ημερών στην έκθεση του Σπύρου Παπαλουκά, στο Ίδρυμα Θεοχαράκη (Βασ. Σοφίας και Μέρλιν).

Πολύ ωραίο χτίριο, πολύ ωραία έκθεση, χορταστική, 200 έργα υψηλής ποιότητας. Ωστόσο, μου έκανε εντύπωση η παντελής απουσία έργων της δεκαετίας του 1930, ενώ όλες οι άλλες βασικές περίοδοι καλύπτονταν.

Παρά τις ωραίες μεταφράσεις των λεζαντών στα αγγλικά, έγινε και ένα σοβαρό ολίσθημα: τα Όψιμα έργα αποδόθηκαν στα αγγλικά ως Mature works, αντί του ορθού Late works. Και δυστυχώς αυτό δημιουργεί μια σοβαρή παρεξήγηση. Τα mature works του ζωγράφου σαφώς και είναι τα γνωστά της δεκαετίας του 1920, και όχι τα πουαντιλιστικά αχλάδια κλπ. της όψιμης περιόδου του.

Αγαπώ πολύ τον Παπαλουκά, αλλά έπεσα στην εξής φράση του:

«Ζωγραφική θα πει χρώμα. Κι αν ο ζωγράφος δεν έχει την ευαισθησία να ερεθίζεται από την ύλη του, από το χρώμα και όχι από τις μορφές, δεν είναι ζωγράφος. Η ζωγραφική πρέπει να συγκινεί με τα υλικά της μέρη και όχι με το θέμα.»

Λατρεύω το χρώμα, κι έτσι δε θα μπορούσα να διαφωνήσω. Παρ’ όλα αυτά, σκέφτηκα δύο πράγματα:

Πρώτον, ο ίδιος έδινε εξαιρετική σημασία στο σχέδιο, άρα στις μορφές, σε σημείο που να αφήνει ορατές τις χαράξεις πάνω στα έργα του. Δεν καταλαβαίνω λοιπόν το κίνητρό του, όταν έκανε αυτή την αντιπαράθεση.

Δεύτερον, στην τελευταία πρόταση της ρήσης του, παύει να αντιπαραθέτει χρώμα και μορφή, το στρίβει, και αντιπαραθέτει το χρώμα (που το ανέφερε προηγουμένως και ως «ύλη») και το θέμα, πράγματα δηλαδή ανόμοια. Το θέμα δεν έχει νόημα να αντιπαρατίθεται στο χρώμα, αλλά μόνο στην απουσία θέματος (π.χ. στην περίπτωση της αφηρημένης ζωγραφικής, που και αυτή βέβαια έχει εντέλει θέμα…). Όμως ο ίδιος δεν ήταν ζωγράφος του αφηρημένου χρώματος, αλλά τοπιογράφος, δηλ. ζωγράφος με θέμα. Η ζωγραφική του έχει και χρώμα και θέμα. Οπότε;…

Το σκάλωμα αυτό του νου μου μ’ έκανε να σκεφτώ και κάτι άλλο, που αναμφίβολα θα έχει επισημανθεί πάμπολλες φορές: την απουσία κοινωνικού σχολίου στο έργο του. Έκατσε, ας πούμε, ένα-δυο χρόνια στη Μυτιλήνη, το 1926-1927, αν θυμάμαι καλά. Έφτιαξε υπέροχους πίνακες, ανάμεσά τους και το «Καφενείο στη Μυτιλήνη». Και αναρωτιέμαι: πρόσφυγες δε συνάντησε, 3 χρόνια μετά την Ανταλλαγή; Δεν μπορούσε να τους αποδώσει με το δικό του τρόπο, τον τόσο όμορφο; Πάντως, από την έκθεση που είδα, δεν προκύπτει να το έκανε. Και όμως, είχε δουλέψει σαν πολεμικός ζωγράφος το 1921 στη Μικρασία.

Στην τελευταία περίοδό του, το '50-'56, πηγαίνει δυο καλοκαίρια στην Ύδρα και ζωγραφίζει τη γνωστή αγαπημένη πόλη των Ελλήνων ζωγράφων, γεμίζοντας τα γνωστά γκρίζα και αυστηρά, θα έλεγα βλοσυρά σπίτια των Υδραίων με χρυσοκίτρινες πινελιές. Η λεζάντα λέει πάνω-κάτω (από μνήμης): «ο Παπαλουκάς συνεχίζει να εξερευνά το ελληνικό φως…». Δε συμφωνώ. Η αλλοίωση της «νορμάλ» εντύπωσης που δίνει η Ύδρα με αυτά τα χτυπητά χρώματα είναι τόσο έντονη, ώστε πρόκειται εδώ πια για το φως του Παπαλουκά και όχι για το ελληνικό φως. Όχι πως αυτό είναι κακό, απλώς δε δέχομαι ότι στους πίνακες αυτούς ο ζωγράφος «εξερευνά το ελληνικό φως». Μάλλον ένα δικό του φως εξερευνά. Αυτό δε θα το έλεγα για τους πίνακές του της δεκαετίας του ’20.

Πέρα από τα δικαίως διάσημα έργα της έκθεσης, μου άρεσε ένα πολύ ταπεινό, λόγω του θέματος. Λέγεται «Δύο δέντρα». Ο ζωγράφος βρίσκεται στην κορφή ενός λόφου και κοιτά δύο λιγνά, ψηλά και απομονωμένα δέντρα, καθώς εγγράφονται πάνω στο φόντο ενός ανοιχτού ουρανού. Επίσης, είδα ένα πολύ εκφραστικό πορτρέτο καλόγερου και κάποια άλλα πολύ όμορφα αστικά πορτρέτα.

A must see.

Τέλος, πέρσι ήμουνα στην Άμφισσα και είδα τις τοιχογραφίες του στο μητροπολιτικό ναό αυτής της πανέμορφης πόλης. Δυστυχώς, έχουν μπει σκαλωσιές οι οποίες δε σε αφήνουνε να δεις και πολλά πράματα. Ελπίζω να ευκαιρήσω να πάω και στη γενέτειρά του τη Δεσφίνα, όπου είχε αγιογραφήσει ένα ολόκληρο τέμπλο.