"... την ξωτική που αγάπησε, τόσο βαθιά ομορφιά"...

Νίκος Καββαδίας

11.1.1910 - 10.2.1975

100 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ
1910-2010

WILLIAM GEORGE ALLUM

Εγνώρισα κάποια φορά σ' ένα καράβι ξένο
έναν πολύ παράξενον Εγγλέζο θερμαστή
όπου δε μίλαγε ποτέ κι ούτε ποτέ είχε φίλους
και μόνο πάντα εκάπνιζε μια πίπα σκαλιστή.

Όλοι έλεγαν μια θλιβερή πως είχε ιστορία
κι όσοι είχανε στο στόκολο* με δαύτον εργαστεί
έλεγαν ότι κάποτες, απ' το λαιμό ως τα νύχια,
είχε σε κάποιο μακρινό τόπο στιγματιστεί.

Είχε στα μπράτσα του σταυρούς, σπαθιά ζωγραφισμένα,
μια μπαλαρίνα στην κοιλιά, που εχόρευε γυμνή
κι απά στο μέρος της καρδιάς στιγματισμένην είχε
με στίγματ' ανεξάλειπτα μιαν άγρια καλλονή...

Κι έλεγαν ότι τη γυναίκα αυτή είχε αγαπήσει
μ' άγριαν αγάπη, ακράτητη, βαθιά κι αληθινή·
κι αυτή πως τον απάτησε με κάποιο ναύτη αράπη
γιατί ήτανε μια αναίσθητη γυναίκα και κοινή.

Τότε προσπάθησεν αυτός να διώξει από το νου του
την ξωτική που αγάπησε, τόσο βαθιά, ομορφιά
κι από κοντά του εξάλειψεν ό,τι δικό της είχε,
έμεινεν όμως στης καρδιάς τη θέση η ζωγραφιά.

Πολλές φορές στα σκοτεινά τον είδανε τα βράδια
με βότανα το στήθος του να τρίβει, οι θερμαστές...
Του κάκου· γνώριζεν αυτός - καθώς το ξέρουμ' όλοι -
ότι του Αννάμ* τα στίγματα δε βγαίνουνε ποτές...

Κάποια βραδιά ως περνούσαμε από το Bay of Bisky*,
μ' ένα μικρό τον βρήκανε στα στήθια του σπαθί.
Ο πλοίαρχος είπε: "θέλησε το στίγμα του να σβήσει"
και διάταξε στη θάλασσα την κρύα να κηδευθεί.

Από την πρώτη ποιητική συλλογή του Νίκου Καββαδία "Μαραμπού" (1933)

Το άκουσα για πρώτη φορά σε ηλικία περίπου 14 ετών. Στο σπίτι δεν υπήρχε τότε ο δίσκος "Γραμμές των οριζόντων" (ο δεύτερος δίσκος του Μικρούτσικου σε ποίηση Καββαδία όπου και περιέχεται το παραπάνω ποίημα μελοποιημένο), οπότε δεν το είχα στα χέρια μου ώστε να το βάζω και να το ακούω όποτε θέλω. Αυτό συνετέλεσε - τότε, που ήμουν μικρός ειδικά - στο να το μυθοποιήσω μέσα μου σαν τραγούδι. Και γι' αυτό "ευθύνονται" τόσο οι στίχοι της ποίησης του Καββαδία, που εξιστορούν με απίστευτο τρόπο μια βιωματική ναυτική ιστορία, όσο και η μελοποίηση του Μικρούτσικου (συγχωρήστε με, αλλά την προτιμώ από τις υπόλοιπες) και φυσικά η ερμηνεία του Παπακωνσταντίνου αρχικά και η σχεδόν ισάξια του Θηβαίου αργότερα. Το τραγούδι λοιπόν το πετύχαινα πού και πού στο ραδιόφωνο, άντε σε καμιά συναυλία άμα θυμοταν ο καλλιτέχνης να το βάλει στο πρόγραμμα και βέβαια σε διάφορες μουσικές σκηνές από ερασιτεχνικά σχήματα. Πραγματικά κάθε φορά που το άκουγα σχεδόν ανατρίχιαζα! Σου 'χω ξαναπεί άλλωστε ότι τα ποιήματα του Καββαδία με έλκουν πάρα πολύ κεντρίζοντας το μυαλό και τα συναισθήματά μου. Είχα πλάσει που λες διάφορες εικόνες για τον ήρωα της ιστορίας. Είναι πολύ εύκολο για έναν έφηβο να μυθοποιήσει ένα τέτοιο τραγούδι και να του ερεθιστεί η φαντασία. Θα ξανατονίσω ότι δεν το είχα σε κάποια κασέτα ή κάποιο δίσκο, οπότε δεν μπορούσα να το ακούω όποτε θέλω κι έτσι δεν ήξερα τους στίχους απ' έξω. Μόνο αποσπασματικές φράσεις θυμόμουν τότε κι όταν ακούς "μ' ένα μικρό τον βρήκανε στα στήθια του σπαθί" ή "και διάταξε στη θάλασσα την κρύα να κηδευτεί", δεν θες και πολύ για να αναρωτηθείς "ποιά ήταν αυτή η τραγική φιγούρα και γιατί αυτοκτόνησε και γιατί να κηδευτεί στην κρύα θάλασσα" και τελικά τι είναι αυτό το "Μπέιοφμπίσκι"...

~~~

Νομίζω πως το "William George Allum" μελοποιήθηκε και δισκογραφήθηκε για πρώτη φορά το 1984 από τον Λάκη Παπαδόπουλο και συμπεριλήφθηκε στο δίσκο "Περίπου" με ερμηνεύτρια την Αρλέτα. Ακολούθησε το δίδυμο "Οι ξέμπαρκοι" (Ηλίας Αριώτης - Νότης Χασάπης) που μελοποίησε το ποίημα το 1986 στο δίσκο "S/S Ιόνιον 1934", ο οποίος περιλαμβάνει άλλες δέκα μελοποιήσεις Καββαδία . Και φτάνουμε στο 1991 και τις "Γραμμές των οριζόντων" του Θάνου Μικρούτσικου όπου το "William George Allum" ερμηνεύεται από τον Βασίλη Παπακωνσταντίνου. Η ίδια μελοποίηση ερμηνεύεται αργότερα από τον Χρήστο Θηβαίο και περιλαμβάνεται στον ζωντανό δίσκο "Σταυρός του Νότου - Γραμμές των οριζόντων" (2005).

Από τους "Ξέμπαρκους":





Από την Αρλέτα:

~~~

* Τι είναι τελικά αυτό το "Bay of Biscay" (ή Bisky);

Είναι ο λεγόμενος "Βισκαϊκός Κόλπος" (ή Γασκωνικός), ο κόλπος δηλαδή που σχηματίζεται ανάμεσα σε Γαλλία και Ισπανία στον Ατλαντικό Ωκεανό και είναι γνωστός για τις τρικυμίες που δημιουργούνται συχνά στο θαλάσσιο χώρο του.

* Αννάμ = Περιοχή του σημερινού Βιετνάμ, παλιό κρατίδιο της γαλλικής Ινδοκίνας

* στόκολο = το μέρος του πλοίου στο οποίο βρίσκονται οι φούρνοι, τα καζάνια και το κάρβουνο

~~~

Από τον Βασίλη Παπακωνσταντίνου:





Από τον Χρήστο Θηβαίο:

;?!

Διαβάζω σήμερα εδώ τα παρακάτω:

"Νέο δίσκο ετοιμάζει ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου

Οι ηχογραφήσεις ενδέχεται να έχουν ολοκληρωθεί μέσα στο μήνα που διανύουμε

Μετά από το Ουράνια τόξα κυνηγώ με στίχους του Άλκη Αλκαίου ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου ετοιμάζει το νέο του δίσκο με στίχους του Οδυσσέα Ιωάννου και μουσικές δικές του.

Ελπίζουμε ότι μέχρι το τέλος Φεβρουαρίου θα έχουμε το δίσκο στα χέρια μας και θα τον ακούμε."


Το κάθε-χρόνο-και-δίσκος δεν ωφέλησε ποτέ κανέναν! Άποψή μου.

Κρυμμένα διαμάντια #7 - Τρία τραγούδια του Βασίλη Παπακωνσταντίνου

Στη μηνιαία, σταθερή στήλη με τίτλο "Κρυμμένα διαμάντια" θα παρουσιάζονται τραγούδια που ουδέποτε έγιναν "σουξέ", αλλά παρολαυτά είναι αξιόλογα και τίποτα δεν έχουν να ζηλέψουν από άλλα που είναι γνωστά σε όλους. Τραγούδια που ατύχησαν να μην πολυπαίζονται από τους ραδιοφωνικούς σταθμούς, τραγούδια που θεωρούνταν "συμπληρώματα" για να κλείσει η 14άδα ή 12 άδα ενός δίσκου, τραγούδια που και οι ίδιοι οι τραγουδιστές, στων οποίων την προσωπική δισκογραφία ανήκουν, δεν τα στήριξαν στις ζωντανές τους εμφανίσεις. Ψάχνουμε και βρίσκουμε λοιπόν "διαμάντια στα σκουπίδια και στον υπόνομο", όπως λέει και η Μαριανίνα Κριεζή. Ψάχνουμε για τα λεγόμενα "αδικημένα τραγούδια".

Με αφορμή τη συμπλήρωση 35 χρόνων από το ξεκίνημα του Βασίλη Παπακωνσταντίνου στη δισκογραφία και τις ζωντανές εμφανίσεις, είπα στη σημερινή ανάρτηση της στήλης "Κρυμμένα διαμάντια" να παρουσιάσω τρία τραγούδια του αγαπημένου τραγουδιστή που τα θεωρώ κάπως αδικημένα.

Βεβαίως η επιλογή δεν ήταν καθόλου εύκολη. Ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου έχει μια τεράστια σε όγκο δισκογραφία και έχει ερμηνεύσει πάνω από 500 τραγούδια. Τεράστια είναι και η παράλληλη δισκογραφία του, δηλαδή οι συμμετοχές του σε δίσκους άλλων καλλιτεχνών, την οποία αμφιβάλλω αν υπάρχει άνθρωπος στην Ελλάδα που να την γνωρίζει ολόκληρη... Η τεράστια αυτή ποσότητα τραγουδιών που έχει ερμηνεύσει είναι απόλυτα φυσιολογικό να έχει αφήσει κάποια... παραπονεμένα και παραμελημένα. Ειδικά όσο περνούν τα χρόνια και η δισκογραφία του αυξάνεται, πολλά κομμάτια μένουν επιμόνως εκτός προγράμματος με αποτέλεσμα να πάνε πολλά χρόνια από τότε που τα ακούσαμε live για τελευταία φορά, ενώ κάποια άλλα δεν τα έχουμε ακούσει ποτέ... Με μια πρώτη ματιά επέλεξα τρία πολύ αγαπημένα μου κομμάτια που τα έχω ακούσει ελάχιστες φορές ζωντανά σε συναυλίες του Παπακωνσταντίνου, ενώ και από το ραδιόφωνο δεν είναι και οι πρώτες επιλογές των παραγωγών όταν παίζουν κάτι από τον εν λόγω καλλιτέχνη. Φυσικά η λίστα με τα αδικημένα τραγούδια του Παπακωνσταντίνου θα μπορούσε να είναι αρκετά μεγάλη, οπότε στο μέλλον ίσως επανέλθουμε. Πάμε να δούμε τις σημερινές επιλογές μου:

Παράπονα στη Λίνα

Μουσική: Χριστόφορος Κροκίδης
Στίχοι: Οδυσσέας Ιωάννου
Πρώτη εκτέλεση: Βασίλης Παπακωνσταντίνου
Δίσκος: "Δεν σηκώνει" (1994)

Χαμογελάς, στα μάτια σου γλιστράω
δε με κοιτάς, μα πες μου πού να πάω
πού να σε ζητώ, πού να σ' αγαπώ, πού να σε ξεχνώ

Και με φιλάς, η ανάσα αγριεύει
και σου ζητώ, αυτό που περισσεύει
δυο αναπνοές, λέξεις σου παλιές, κάτι να μη θες

Θέλω να καις, άστρο μου κι αν θες
να με προσέχεις στις φτηνές μου τις στιγμές
και από κει ψηλά, ρίξε μια ματιά
πες μου πως βλέπεις τα δικά μου τα παράπονα

Εμείς οι δυο, δυο κούνιες στο παρκάκι
τη μια είσαι εδώ, σε χάνω σε λιγάκι
αίμα μου ξανθό, πού να σ' αγαπώ, πού να σε ξεχνώ

Κι αν στο φιλί, ξημέρωμα με πάρει
να κοιμηθώ, στα χέρια σου κουβάρι
μια γωνιά εδώ, κι άμα αναστηθώ, πες μου ότι ζω

Θέλω να καις, άστρο μου κι αν θες
να με προσέχεις στις φθηνές μου τις στιγμές
και από κει ψηλά, ρίξε μια ματιά
πες μου πως βλέπεις τα δικά μου τα παράπονα

Πραγματικά δεν έχω λόγια για αυτό το τραγούδι. Μία από τις κορυφαίες στιγμές του Οδυσσέα Ιωάννου με στίχους που μιλούν για μια απώλεια με τρόπο εκπληκτικό. Η ηλεκτρική μπαλάντα του Χριστόφορου Κροκίδη με τις φυσαρμόνικες και τις κιθάρες θαρρώ πως έντυσε άψογα το περιεχόμενο των στίχων και τους ανέδειξε με μια ατμόσφαιρα συγκινητική. Η ερμηνεία του Παπακωνσταντίνου τρυφερή, ευαίσθητη, σπαραχτική. Άλλωστε είναι ένας από τους καλύτερους ερμηνευτές χαμηλότονων ερωτικών τραγουδιών, παρότι είναι σταμπαρισμένος σαν αποκλειστικά και μόνο σκληρός ροκάς. Το τραγούδι αυτό είχα την τύχη να το ακούσω live στην περυσινή του συναυλία στο Θέατρο Βράχων και μου έφυγε κάπως ο καημός που τόσα χρόνια δεν το είχα ακούσει. Πάντως συνεχίζω να το θεωρώ από τα κρυμμένα διαμάντια της ελληνικής δισκογραφίας.

Ακούστε το:





Να με κρατάς

Μουσική: Βασίλης Παπακωνσταντίνου
Στίχοι: Γιάννης Δεσύπρης
Πρώτη εκτέλεση: Βασίλης Παπακωνσταντίνου
Δίσκος: "Δεν σηκώνει" (1994)

Κλείσε με μέσα στο μικρό σου το τσαντάκι
με το κραγιόν και το παλιό σου καθρεφτάκι
κάνε με λέξεις σ' ένα πρόχειρο μπλοκάκι
οι σημειώσεις σου να γίνουνε στιχάκι

Να είμαι ήχος στην παλιά σου την κιθάρα
μέσα στη τσέπη τα κλειδιά και τα τσιγάρα
να 'μαι σε εκείνα που σ' αρέσουν και αγγίζεις
μέσα σ' όλα που προσέχεις και φροντίζεις

Κάνε με χρώμα που τα χείλη σου φιλάει
να 'μαι κόκκινο πιο πολύ σου πάει
βάλε με χάντρα στο λαιμό να σε φυλάει
μάτι κακό να μην σε ακουμπάει

Μέσα σ' όλα να με ζητάς
και όπου με βρίσκεις να με κρατάς
βάλε με ρούχο μέσα στο κρύο
κι όταν τρομάζεις
να σου λέω είμαστε δύο

Από τον ίδιο δίσκο επέλεξα μία ακόμη χαμηλότονη κιθαριστική μπαλάντα που θα μπορούσε άνετα να παίζεται μαζί με την από πάνω ("Παράπονα στη Λίνα") σε κάθε συναυλία του Παπακωνσταντίνου, σαν μια "ενότητα". Ευαίσθητοι, ερωτικοί στίχοι και απλό μοτίβο μπαλάντας σε μία από τις συνθετικές απόπειρες του ίδιου του Βασίλη. Η ερμηνεία του και πάλι συγκινητική. Ένα ακόμη τραγούδι του που σπανιότατα ακούγεται πλέον.

Ακούστε το:




Το τρένο

Μουσική: Θάνος Μικρούτσικος
Στίχοι: Οδυσσέας Ιωάννου
Πρώτη εκτέλεση: Βασίλης Παπακωνσταντίνου
Δίσκος: "Θάλασσα στη σκάλα" (1999)

Το τρένο ερχόταν απ' το Βορρά
στο Νότο πήγαινε, στην Αθήνα
σφύριζε πάντοτε μία φορά
κι εμείς μετρούσαμε κι άλλο μήνα

Με τα παράθυρα φωτισμένα
σαν φιλμ που τρέχει και δείχνει εσένα
ξένος στους ξένους, βία εφηβείας
σινεμασκότ της επαρχίας

Είκοσι μέτρα από το σύρμα
και μια ζωή απ' τη ζωή
ο Χάρης βλέπει το φως σαν κύμα
ή να πνιγεί ή να καεί

Μέσα στα μάτια του σέρνονται τρένα
υγρά βαγόνια αλμυρισμένα
κι αποφασίζει να φύγει νύχτα
ψυχούλα μου άρρωστη απόψε ρίχ'τα!

Σαν να περνάει από ναρκοπέδιο
εκεί που φτύνουνε οι σκοποί
ο Χάρης σαν κινούμενο σχέδιο
ανατινάζεται κι όμως ζει

Τρεις μέρες γλίτωνε, Τετάρτη έφυγε
μέχρι το Σάββατο τον είχαν φέρει
πώς το φαντάστηκε;
σκουπίδι φύτρωνε στο πρώτο του άψυχο καλοκαίρι

Μέρες παλεύαμε για να του πάρουμε
ένα του γέλιο να μας γλιτώσει
κανείς δεν το 'λεγε, μα όλοι φοβόμασταν
μήπως το τρένο του εμάς σκοτώσει

Δεν πίστευε πως κάποτε όλα αυτά θα τέλειωναν
βουνά από μερόνυχτα υψώνονταν μπροστά του
μόνος σε μια ζεστή αγκαλιά στο γρήγορο όνειρό του
πήγε να σώσει την καρδιά κι έχασε το μυαλό του

Σταμάτησε να μας μιλά, μόνο τους τοίχους σκάλιζε
και του μυαλού του τάιζε τα άγρια θηρία
πολύ δεν θέλει για να δεις το θάνατο στ' αστεία
αυτό το τρένο φίλε μου μεγάλη είναι ιστορία

Ένα ανατριχιαστικό τραγούδι, από μία εκπληκτική τριάδα συντελεστών, μέσα από έναν υπέροχο δίσκο του οποίου τα περισσότετα τραγούδια θα μπορούσαν άνετα να μπουν στην παρούσα στήλη. Το "Τρένο" πολύ αμφιβάλλω αν έχει ερμηνευτεί έστω και μία φορά ζωντανά από τον Παπακωνσταντίνου σε κάποια εμφάνισή του. Για τα ραδιόφωνα δεν το συζητώ. Ίσως τους πρώτους μήνες κυκλοφορίας του δίσκου κάπου να έπαιξε και από τότε το τρώει το σκοτάδι. Οι στίχοι του Ιωάννου αφηγούνται μια εξελισσόμενη ιστορία με έναν τρόπο που αφήνει στον ακροατή να βγάλει τα δικά του συμπεράσματα. Ναρκωτικά; Φυλακή; Ψυχιατρείο; Σχολείο; Στρατόπεδο; Πραγματικότητα; Όνειρο; Στίχοι καθηλωτικοί. Ο Μικρούτσικος έφτιαξε μια μελωδία που εξελίσσεται όπως και οι στίχοι, σιγά σιγά και με όλο το φάσμα των συναισθημάτων, ενώ ο Παπακωνσταντίνου καταθέτει εδώ όλες τις πτυχές των φωνητικών του δυνατοτήτων, από τα ήρεμα μέρη του κομματιού μέχρι τα ξεσπάσματα και τα ουρλιαχτά στα ρεφρέν. Υπέροχο τραγούδι, με εξαιρετική ενορχήστρωση.

Δείτε όλα τα άρθρα της στήλης αυτής εδώ

Αφιέρωμα στο Σταμάτη Μεσημέρη (Μέρος 3ο)

Ολοκληρώνουμε σήμερα την αναφορά μας στη ζωή και το έργο του τραγουδοποιού Σταμάτη Μεσημέρη που έφυγε πρόωρα από κοντά μας την προπερασμένη Παρασκευή (3/4).

Σταμάτης Μεσημέρης
25.09.1948 - 03.04.2009

Ο τετραπλός live δίσκος

Το 2000 ο Σταμάτης Μεσημέρης προβαίνει σε μία κίνηση που αμφιβάλλω αν έχει μιμητή παγκοσμίως . Εκδίδει ένα τετραπλό (!) άλμπουμ με ζωντανές ηχογραφήσεις από τις εμφανίσεις του τα Χριστούγεννα του 1999, σε μία κανονική εργοστασιακή έκδοση που περιελάμβανε και ένθετο και ό,τι άλλο περιλαμβάνει μία επαγγελματική έκδοση, με τη διαφορά ότι δεν την κυκλοφόρησε στην αγορά αλλά διένειμε τα 10.000 αντίτυπα που τυπώθηκαν εντελώς δωρεάν με τη μέθοδο "από χέρι σε χέρι", σαν δώρο προς τους φίλους των τραγουδιών του! Η έκδοση αυτή ουδέποτε κυκλοφόρησε στην αγορά και θεωρείται μέχρι και σήμερα συλλεκτική. Η κίνηση αυτή του Μεσημέρη μαρτυρά εν πολλοίς και τη γενικότερη στάση του απέναντι στο κατεστημένο ή το "σύστημα" ή όπως αλλιώς μπορεί να ονομάσει κανείς το κυρίαρχο ιδεολογικό ρεύμα τόσο στην κοινωνία όσο και στο τραγούδι. Πίστευε ότι ο κάθε δημιουργός έπρεπε να κάνει αυτό που λέει η ψυχή του, να φτιάχνει τραγούδια κατά συνείδηση, χωρίς να λογαριάζει το ρεύμα της εποχής, το αν θα γίνουν αποδεκτά από πολλούς ή λίγους, το αν θα αποφέρουν χρήματα. Πίστευε ότι ο δημιουργός πρέπει να φωνάζει την αλήθεια μέσα από τα έργα του, παλεύοντας "και εντός και εκτός", όπως χαρακτηριστικά λέει και ένας από τους στίχους του. Χαρακτηριστική άλλωστε η σημείωσή του στο εξώφυλλο του τετραπλού άλμπουμ: "Δεν πωλείται άρα δεν αγοράζεται"...

Ο τετραπλός δίσκος είχε το όνομα "Που ταξιδεύει ο καπνός του Ινδιάνου" και περιελάμβανε ζωντανές ηχογραφήσεις από τον χώρο "Μαντείο" στο Νέο Ηράκλειο με παλαιότερα τραγούδια του Μεσημέρη, ακυκλοφόρητα τότε κομμάτια, αλλά και ερμηνείες του σε αγαπημένα λαϊκά τραγούδια. Πιο συγκεκριμένα, το πρώτο cd, με τον υπο-τιτλο "Το ερωτοβρόχι", περιλαμβάνει κάποια νέα κομμάτια που παρουσιάζονταν τότε για πρώτη φορά. Ανάμεσά τους το "Ερωτοβρόχι", το καυστικότατο για την κατάσταση του ελληνικού τραγουδιού "Χρόνια οχτώ", το "Η ζωή μου κανενός" που αργότερα δισκογραφήθηκε άλλες δύο φορές, μία σε δίσκο του Στέλιου Μπικάκη και μία σε δίσκο του Βασίλη Παπακωνσταντίνου, το λαϊκό "Από Πειραιά-Ομόνοια" με αιχμηρούς στίχους για τους "βολεμένους", φιλήσυχους πολίτες, κ.ά.



Στο δεύτερο cd, με τον υπό-τιτλο "Το καρέ των ορίων", ακούγονται κάποια από τα πιο γνωστά τραγούδια του Μεσημέρη, κυρίως από τα πρώτα χρόνια της πορείας του, καθώς επίσης και τραγούδια του που είχαν τραγουδηθεί από άλλους ερμηνευτές όπως το "Ένα μαγιό και μια χελώνα" που πρωτοδισκογραφήθηκε με τη φωνή του Λαυρέντη Μαχαιρίτσα και εδώ το ακούμε από τον Μεσημέρη. Ακούμε ακόμη τα "Ελλάς", "Ο Λουδοβίκος", "Το άγριο πλήθος", "Πόρτο Ρίκο", "Πόσες φορές" κ.ά.

Στο τρίτο cd, με την ονομασία "Venceremos", ακούμε ερμηνείες του Μεσημέρη σε τραγούδια αγαπημένων του καλλιτεχνών. Στην ουσία σε αυτό το τρίτο cd ξεκινά μια περιήγηση στην ιστορία του ελληνικού τραγουδιού την οποία ολοκληρώνει στο τέταρτο cd με τα λαϊκά και τα ρεμπέτικα. Εδώ ακούμε κυρίως επιλογές τόσο από το αστικό τραγούδι ("Ένας φίλος ήρθε απόψε απ’τα παλιά", "Ζητάτε να σας πω"), όσο και το έντεχνο-ροκ των δεκαετιών ’60-’80 ("Venceremos", "Άγγελος εξάγγελος", "Τίποτα δεν πάει χαμένο" κ.ά.). Στο τέταρτο και τελευταίο cd λοιπόν, περιέχονται - όπως προαναφέρθηκε - διασκευές του Μεσημέρη σε παλιά λαϊκά τραγούδια του Τσιτσάνη, του Παπαϊωάννου, του Ζαμπέτα, του Καλδάρα ("Μάλιστα κύριε", "Τι σήμερα τι αύριο τώρα", "Συ μου χάραξες πορεία", "Πριν το χάραμα μονάχος" κ.ά.).

Σε αυτόν τον τετραπλό δίσκο ο Μεσημέρης, που εκείνη την περίοδο επέστρεφε στις ζωντανές εμφανίσεις μετά από αποχή 8 ετών, ξεδιπλώνει όλη του την αγάπη για το τραγούδι, πάντα μέσα από το δικό του πρίσμα. Νομίζω ότι μέσα από αυτές τις ζωντανές ηχογραφήσεις μπορεί κανείς εύκολα να του δώσει τον χαρακτηρισμό του "ρεμπετοροκά". Όπως και ο Άσιμος και πολλοί άλλοι μεγάλοι της ελληνικής ροκ, έτσι και ο Μεσημέρης λάτρευε τα ρεμπετο-λαϊκά του ελληνικού τραγουδιού και αρέσκετο να τα "πειράζει" και να τα παρουσιάζει με τον δικό του τρόπο. Μέσα από το δίσκο αυτό γίνεται επίσης αντιληπτό το κλίμα "μπουάτ" που δημιουργούσε στις ζωντανές του εμφανίσεις εν έτει 2000. Η επικοινωνία με το κοινό είναι πραγματικά συνεχής και αμεσότατη, σε σημείο που να το παρακινεί να κάνει "λίγη φασαρία γιατί δεν είναι Μέγαρο" εκεί (!) ή να μιλάει με αυτό κατά τη διάρκεια των τραγουδιών!

Στο "Που ταξιδεύει ο καπνός του Ινδιάνου" παίζουν κιθάρα η Μαρία Καμινάρη και η Βάγια Παπαποστόλου (η οποία τραγουδά μαζί με το Μεσημέρη στα περισσότερα τραγούδια). Όλα σχεδόν τα τραγούδια εκτελούνται μόνο με δύο κλασικές κιθάρες και μία ακουστική. Σε ένα τραγούδι παίζει μπουζούκι ο Γιώργος Καυγας , ενώ σε δύο τραγούδια συμμετέχει ερμηνευτικά η Σάντυ Πολίτη.

2005-2006

Τον Μάρτη του 2005 θα κυκλοφορήσει ο δίσκος "Πέτρινα καράβια" σε μουσική-στίχους Μεσημέρη και ερμηνείες Στέλιου Γαλανού. Είναι μία ακόμη δουλιά του Μεσημέρη σε λαϊκό ύφος, καθώς ο Γαλανός ήταν για χρόνια συνεργάτης του Βαγγέλη Κορακάκη. Εκείνη τη σεζόν (2004-5), Μεσημέρης και Γαλανός εμφανίζονταν στο "Οξυγόνο". Στα "Πέτρινα καράβια" συμμετείχε και η νέα στο χώρο Δανάη Παναγιωτοπούλου, δίνοντας το δικό της ιδιαίτερο χρώμα στο τραγούδι "Δεν φταίνε όμως τα τραγούδια".

Σταμάτης Μεσημέρης-Στέλιος Γαλανός (2004-5)

Τον Ιούλη του 2005 θα συμπεριληφθεί στο δίσκο του Γρηγόρη Δεσύπρη "Απλά και μπερδεμένα" το τραγούδι "Ο Άνεμος", σε στίχους Σταμάτη Μεσημέρη. Ήταν ένας ροκ δίσκος και το κομμάτι αυτό ήταν από τα καλύτερα ("Με θέλεις με δένεις με ζηλεύεις / σαν άλλοθι και όμηρο μαζί / μα κάποτε θ'αρχίσεις να μαθαίνεις / ο άνεμος δεν μπαίνει φυλακή").

Τον Απρίλη του 2006 η καταπληκτική ορχήστρα παραδοσιακής μουσικής "Εστουδιαντίνα" από τη Νέα Ιωνία του Βόλου θα κυκλοφορήσει τον δεύτερό της δίσκο με τίτλο "Δάκρυ στο γυαλί", σε παραγωγή Γιώργου Νταλάρα, με τη συμμετοχή πολλών εξαιρετικών καλλιτεχνών (Γ. Χαρούλης, Ελ. Ζουγανέλη, Δ. Μπάσης, Π. Θαλασσινός κ.ά.). Ο Σταμάτης Μεσημέρης ήταν ο συνθέτης και ο στιχουργός ενός από τα κομμάτια του εξαιρετικού αυτού δίσκου. Ήταν τα "Μονοπάτια" που ερμήνευσε η ταλαντούχα Αρετή Κετιμέ.

Σύμφωνα με κάποιες από τις ελάχιστες πηγές που αναφέρονται στον Μεσημέρη, μέσα στο 2006 κυκλοφόρησαν άλλες 3 δουλιές με δικά του τραγούδια. Επειδή δεν έχω κανέναν από τους δίσκους αυτούς, αρκούμαι στην απλή αναφορά των τίτλων, με κάθε επιφύλαξη για ενδεχόμενα λάθη: "Χρυσόμυγα στο κέντρο της Γης" (Στίχοι-Μουσική: Σ. Μεσημέρης, Ερμηνεία: Σταύρος Τσάκος), "Ανάποδες στροφές" (Στίχοι-Μουσική-Ερμηνεία: Σταμάτης Μεσημέρης), "Ξαγρύπνια" (Στίχοι: Σ. Μεσημέρης, Μουσική: Σάκης Τσιλίκης-Σ. Μεσημέρης, Ερμηνεία: Αλέξανδρος Χατζής).

2007-2008: Δύο χρόνια γεμάτα τραγούδια

Τον Γενάρη του 2007 ο συνθέτης Σάκης Τσιλίκης, φίλος και συνεργάτης του Σταμάτη Μεσημέρη, θα κυκλοφορήσει τον δίσκο "Μωβ". Ένα από τα τραγούδια του δίσκου - και συγκεκριμένα το "Η μάχη των μαχών" - είναι σε στίχους Μεσημέρη και το ερμήνευσε ο Γιώργος Βαλιακας. Τον Απρίλη του ίδιου έτους ο Σ. Μεσημέρης από τη θέση του δημιουργού και ο Γ. Ζουγανέλης με το ρόλο του παραγωγού θα μας παρουσιάσουν έναν νέο καλλιτέχνη, τον Βασίλη Μπαμπούνη, μέσα από το δίσκο "Τα παράξενα πουλιά δεν πετάνε". Αναφορά στο δίσκο αυτό μπορείτε να δείτε εδώ. Τον Σεπτέμβρη του ίδιου έτους ο Μεσημέρης θα δώσει τραγούδια του σε ένα ακόμη πρωτοεμφανιζόμενο στη δισκογραφία πρόσωπο. Ήταν ο δίσκος "Δύση Ανατολή" της Τάνιας Κικίδη (τραγουδίστρια που συνοδεύει τα τελευταία χρόνια τον Β. Παπακωνσταντίνου επί σκηνής), όπου τα τραγούδια "Σκιές του φεγγαριού", "Ρέστα του ονείρου", "Δύση Ανατολή" είναι σε στίχους Μεσημέρη, μουσική Θανάση Τάσση και ερμηνείες Τάνιας Κικίδη, ενώ το "Πόσο μου λείπεις" (ακούστε το εδώ) είναι σε μουσική και στίχους Μεσημέρη και είναι ντουέτο της Κικίδη με τον Παπακωνσταντίνου, που ήταν και ο παραγωγός του δίσκου. Κατά τη διάρκεια της δημιουργίας αυτού του δίσκου πάρθηκε ουσιαστικά η απόφαση της επανασύνδεσης του διδύμου Μεσημέρης-Παπακωνσταντίνου με αποτέλεσμα μερικούς μήνες αργότερα να κάνουν έναν ολόκληρο δίσκο μαζί.

Μέσα στο 2007 ο Μεσημέρης θα συνεργαστεί με ένα ακόμη νεανικό γκρουπ. Ήταν οι "Αλχημιστές" με τους οποίους έκανε τον δίσκο "Όταν φυσάει αγάπη". Επίσης θα συνεργαστεί με την Άλκηστη Πρωτοψάλτη στον δίσκο της "Στο ωραιότερο σημείο" όπου περιλαμβάνεται το τραγούδι "Ανάποδες στροφές" σε στίχους δικούς του και μουσική Σάκη Τσιλίκη. Τέλος, τον Δεκέμβρη του ίδιου έτους θα κυκλοφορήσει ο δίσκος "Ερωτοβρόχι" με ερμηνευτή τον Αλέξανδρο Χατζή και δημιουργούς και πάλι τους Μεσημέρη-Τσιλίκη.

Το εξώφυλλο του δίσκου "Ερωτοβρόχι" (2007)

Και φτάνουμε στο 2008 κατά το οποίο ο Σ. Μεσημέρης δουλεύει διαρκώς πάνω στην τραγουδοποιία εκδίδοντας αρκετούς δίσκους μέσα σε έναν χρόνο, παρότι η υγεία του ήταν πλέον κλωνισμένη από την ασθένεια, πράγμα που πιστοποιεί ακόμη περισσότερο ότι η μουσική και τα τραγούδια ήταν πηγή άντλησης δύναμης για τον ιδιο.

Τον Απρίλη του 2008 κυκλοφόρησε ο δίσκος του Στέλιου Μπικάκη "Κρητών Νόστος". Στο δίσκο αυτό εμπεριέχεται ένα τραγούδι σε μουσική-στίχους Σταμάτη Μεσημέρη. Δεν είναι άλλο από το γνωστό από τα παλιά "Να καούν τα ξερά" που το έχουμε γνωρίσει ήδη σε παλαιότερες δουλιές του Μεσημέρη (κάποιες φορές με τον τίτλο "Η ζωή μου κανενός"). Την ίδια περίοδο (Άνοιξη 2008) ο Μεσημέρης βρίσκεται στο στούντιο ετοιμάζοντας την ολοκληρωμένη συνεργασία του με τον Βασίλη Παπακωνσταντίνου μέσα από το δίσκο "Βατόμουρα".

Σταμάτης Μεσημέρης-Βασίλης Παπακωνσταντίνου το 2008

Ο δίσκος "Βατόμουρα" κυκλοφόρησε τον Ιούνη του 2008. Ήταν ένα εκ νέου αντάμωμα του Μεσημέρη με τον Παπακωνσταντίνου, αυτή τη φορά σε έναν δίσκο με όλα (πλην δύο) τα τραγούδια από τον πρώτο και όλες τις ερμηνείες από τον δεύτερο. Στα "Βατόμουρα" συμπεριλήφθηκαν κάποια παλιά τραγούδια του Μεσημέρη, φυσικά με άλλες ενορχηστρώσεις και μερικές αλλαγές στους στίχους, όπως τα "Σόφη" ("Άγριο πλήθος"), "Να καούν" ("Η ζωή μου κανενός"), "Ρεμπετομπλούζ", "Κάτι μένει" και κάποια καινούρια όπως τα "Φυσάει σκουριά", "Ο κουμπάρος", "Κορίτσια στα αζήτητα" κ.ά. Ο δίσκος αυτός έγινε στόχος όλων των "κριτικών" και των δημοσιογράφων, με ελάχιστες εξαιρέσεις. Χλευάστηκε όσο λίγες δουλιές του Β. Παπακωνσταντίνου με τους περισσότερους "ειδικούς" (τρομάρα τους!) να στέκονται στην άστοχη - κατ’αυτούς - κίνηση του Παπακωνσταντίνου να επιλέξει τον Μεσημέρη σαν τον δημιουργό του νέου του υλικού. Αυτή η ισοπεδωτική αντιμετώπιση του δίσκου είναι μία ακόμη ένδειξη της εμπάθειας που είχαν πολλοί "ειδήμονες" του μουσικού χώρου απέναντι στον Μεσημέρη, αλλά και της άγνοιας πολλών για την πορεία του στο τραγούδι. Οι περισσότεροι άλλωστε απέρριπταν τον δίσκο αναφερόμενοι μόνο στους στίχους του "Κουμπάρου", που είναι ένα σατιρικό τραγούδι, το οποίο μάλιστα είναι ένα από τα λίγα του δίσκου που δεν είναι σε στίχους Μεσημέρη...

Το εξώφυλλο του δίσκου "Βατόμουρα" (2008)

Προσωπικά θεωρώ τον δίσκο αυτό μια ειλικρινή προσπάθεια των δύο καλλιτεχνών να μιλήσουν με καυστική και σατιρική γλώσσα για τα κακώς κείμενα της σύγχρονης εποχής. Δεν ξέρω πόσοι δίσκοι περιέχουν στίχους όπως "Είπαν ότι σύντομα θα βγούμε απ' τη φορμόλη /Μα παγώσανε τα πέλαγα και κάηκαν οι πόλοι / Φόρτωσαν οι ορίζοντες ατσάλι με αναρτήσεις / και χαράζουν νέα σύνορα του τρόμου οι επενδύσεις " ή πόσα τραγούδια του πολυδιαφημισμένου "έντεχνου" δίνουν αισιόδοξα μηνύματα όπως ο στίχος από το "Κάτι μένει" του Μεσημέρη "Όταν όλα είναι μαύρα κάποια σπίθα απ'το μηδέν ανασαίνει / όταν όλα είναι χαμένα μια φωνή απ'το πουθενά επιμένει / κάτι μένει...". Είχε σίγουρα τις κακές του στιγμές, κυρίως στην ενορχήστρωση που ήταν πρόχειρη, αλλά εγώ τραγούδια όπως το "Ρεμπετομπλουζ" και το "Φυσάει σκουριά" θα τα συμπεριλαμβάνω πάντα ανάμεσα στις πολύ καλές στιγμές του Βασίλη. Αξίζει να σημειωθεί ότι στο τραγούδι "Άσυλο" συμμετέχουν απαγγέλοντας (ή καλύτερα ραπάροντας) οι ηθποιοί Γιώργος Κιμούλης και Βασίλης Χαραλαμπόπουλος.

Το εξώφυλλο του δίσκου "Καύτρα" (2007)

Μέσα στο 2008 κυκλοφόρησαν άλλες τρεις δουλιές με τη σφραγίδα του Σ. Μεσημέρη. Ήταν η εκ νέου συνεργασία του με το συγκρότημα "Αλχημιστές" στο δίσκο "Καύτρα", ο προσωπικός του δίσκος με τίτλο "Ξυπόλητα φεγγάρια" και η συμμετοχή του σαν δημιουργός στον πρώτο δίσκο της νέας τραγουδίστριας Τζένης Χατζοπούλου "Κατακόκκινα". Επίσης, συμμετείχε στα φωνητικά του τραγουδιού "Πόλεμος" από τον παρθενικό δίσκο του ταλαντούχου Αλκιβιάδη Κωνσταντόπουλου με τίτλο "Γαμώ την καταδίκη μου". Τέλος, πριν λίγες μέρες κυκλοφόρησε ο δίσκος του Μιχάλη Τζουγανάκη "Στα ρεύματα του κόσμου" όπου υπάρχει ένα τραγούδι σε στίχους Στ. Μεσημέρη.

Το εξώφυλλο του τελευταίου προσωπικού του δίσκου "Ξυπόλυτα φεγγάρια"

Στον παρακάτω player μπορείτε να ακούσετε μερικά τραγούδια από τους δίσκους που αναφέρθηκαν σε αυτό το 3ο μέρος του αφιερώματος στον Σ. Μεσημέρη:

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Ο Σταμάτης Μεσημέρης υπήρξε ένας από τους κορυφαίους τραγουδοποιούς μας τα τελευταία χρόνια, με δυνατό του σημείο τους καυστικούς, καταγγελτικούς και πολλές φορές σουρρεαλιστικούς στίχους. Έμεινε μακριά από κάθε "κατεστημένο" στο χώρο του τραγουδιού και όχι μόνο. Ήταν αντισυμβατικός, αντιστάρ από επιλογή, προοδευτικό και ανήσυχο μυαλό, ενάντια σε καθετι σάπιο που προωθούσε η όποια εξουσία και το όποιο σύστημα, πάντα κοντά στη νεολαία και τις ανησυχίες της. Δεν δίσταζε να διακινίσει ο ίδιος δωρεάν τους πρώτους του δίσκους, είτε χέρι με χέρι, είτε μέσω του Διαδικτύου, καθώς οι δισκογραφικές αρνούνταν να κυκλοφορήσουν σε cd τους παλιούς του δίσκους.



Σαν τραγουδοποιός έπιασε το νήμα από εκεί που το άφησαν ο Νικόλας Άσιμος και ο Παύλος Σιδηρόπουλος. Οι πρώτοι του δίσκοι είναι κλασικά δείγματα του ελληνικού ροκ των δεκαετιών ’70-’80, ενώ αργότερα ξεδίπλωσε και την αγάπη του για πολλά είδη μουσικής όπως το λαϊκό, η jazz, το λάτιν, το λεγόμενο "έντεχνο" κ.ά. Πειραματιζόταν πάνω στη μουσική και είχε φρέσκες ιδέες για το τραγούδι, αν και πολλές φορές οι συνθέσεις του αδυνατούσαν να ξεφύγουν από την αισθητική παλαιότερων δεκαετιών. Σίγουρα πάντως οι γεμάτοι νοήματα στίχοι του θα μείνουν για πάντα και θα τους ανακαλύπτουν οι επόμενες γενιές.

Πέρα από καλλιτέχνης ήταν και ένας εξαίρετος επιστήμονας. Δούλεψε πολλά χρόνια στην Κλινική Ψυχολογία και βοήθησε ανιδιοτελώς πάρα πολλούς ανθρώπους να ξεφύγουν από τα ναρκωτικά ή άλλες άσχημες καταστάσεις. Είχε προοδευτικές, αιρετικές ιδέες και για την επιστήμη του και προσπαθούσε να τις εφαρμόζει. Έχει ακουστεί ότι ήταν ένας από τους ψυχολόγους στην Εθνική ποδοσφαίρου που έφτασε στο Μουντιάλ του 1994 στις ΗΠΑ.

Οι δισκογραφικές δουλιές του και η γενικότερη στάση του στο τραγούδι έγιναν πολλές φορές αντικείμενο χλευασμού και κακοπροαίρετων κριτικών από τα ΜΜΕ, με πιο πρόσφατο παράδειγμα την περσινή του συνεργασία με τον Β. Παπακωνσταντίνου. Τολμώ πάντως να κάνω την πρόβλεψη ότι τώρα που έφυγε από τη ζωή, πολλοί θα είναι αυτοί που σε λίγα χρόνια θα τον αναγνωρίζουν ως σημαντικό τραγουδοποιό ή και ως "cult" φιγούρα του ελληνικού ροκ, όπως περίπου έγινε και με τον Άσιμο.

Ο Σταμάτης Μεσημέρης το φθινόπωρο του 2008 στη Θεσσαλονίκη, κατά τη συνέντευξή του στους Θανάση Γιώγλου και Μάκη Ιωακειμίδη για το "Μουσικόραμα"

Σπανίως καλούνταν στους ραδιοφωνικούς σταθμούς και τα ραδιόφωνα, ενώ και ο περιοδικός τύπος που ασχολείται με το ελληνικό τραγούδι δεν έγραφε συχνά για τον ίδιο, ούτε φιλοξενούσε συνεντεύξεις του, παρόλο που ήταν ένας άνθρωπος με σημαντική πορεία στο χώρο αλλά και με ξεκάθαρη άποψη για την κοινωνία γενικότερα. Κατά τη δημιουργία αυτού εδώ του αφιερώματος δεν σας κρύβω ότι δυσκολεύτηκα πάρα πολύ να βρω στοιχεία για το έργο του και μου δημιουργήθηκε η απορία για ποιόν λόγο δεν υπάρχει ένας χώρος στο δαδίκτυο που να αναφέρεται σε αυτόν τον άνθρωπο κάπως πιο αναλυτικά. Αυτός ήταν και ένας από τους λόγους που με οδήγησαν να συγκεντρώσω όσο περισσότερα στοιχεία μπορώ και να τα παρουσιάσω μέσα από το μπλογκ μου.

-----------------------------------------------------------------------------------------------------

ΣΥΝΟΠΤΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ

Δισκογραφία Σταμάτη Μεσημέρη:

Προσωπικοί δίσκοι:
"Μεθάω στις ρωγμές του ονείρου" (1989)
"Απόδραση" (1991)
"Άγριο πλήθος" (1993)
"Που ταξιδεύει ο καπνός του Ινδιάνου" (2000) - live, συλλεκτικός
"Ανάποδες στροφές" (2006)
"Ξυπόλυτα φεγγάρια" (2008)

Συμμετοχές του σε δίσκους (είτε ως δημιουργός, είτε ως ερμηνευτής)
"Χορεύω" (1989) - Βασίλης Παπακωνσταντίνου
"Δε σηκώνει" (1994) - Βασίλης Παπακωνσταντίνου
"Του δρόμου οι αγάπες" (1996) - Γιάννης Γιοκαρίνης
"Αύριο" (1996) - Μαρία Δημητριάδη
"Δεν πάει άλλο" (1997) - Βασίλης Παπακωνσταντίνου
"Το φτεούγισμα του γλάρου" (1998) - Κώστας Ζευγαδέλης, Γλυκερία, Γερ. Ανδρεάτος
"Θα πάρω το τρένο" (1998) - Γρηγόρης Δεσύπρης
"Έτσι δραπετεύω απ’τις παρέες" (1999) - Λαυρέντης Μαχαιρίτσας
"Το στοίχημα" (1999) - Γεράσιμος Ανδρεάτος
"Πέτρινα Καράβια" (2005) - Στέλιος Γαλανός
"Απλά και μπερδεμένα" (2005) - Γρηγόρης Δεσύπρης
"Δάκρυ στο γυαλί" (2006) - Εστουδιαντίνα ΙΙ
"Μωβ" (2007) - Σάκης Τσιλίκης
"Τα παράξενα πουλιά δεν πετάνε" (2007) - Βασίλης Μπαμπούνης
"Δύση Ανατολή" (2007) - Τάνια Κικίδη
"Όταν φυσάει αγάπη" (2007) - Αλχημιστές
"Στο ωραιότερο σημείο" (2007) - Άλκηστις Πρωτοψάλτη
"Ερωτοβρόχι" (2007) - Αλέξανδρος Χατζής
"Κρητών Νόστος" (2008) - Στέλιος Μπικάκης
"Βατόμουρα" (2008) - Βασίλης Παπακωνσταντίνου
"Καύτρα" (2008) - Αλχημιστές
"Κατακόκκινα" (2008) - Τζένη Χατζοπούλου
"Γαμώ την καταδίκη μου" (2008) - Αλκιβιάδης Κωνσταντόπουλος
"Στα ρεύματα του κόσμου" (2009) - Μιχάλης Τζουγανάκης


Βιβλία Σταμάτη Μεσημέρη:

"Η τριλογία της ψυχικής διαταραχής: Κατάθλιψη, στρες, υπαρξιακά" Εκδόσεις "Δρόμων", Αθήνα, 2008 (294 σελ.)

"Άρωμα μνήμης" - Συλλογή στίχων

-------------------------------------------------------------------------------------------------------

ΠΗΓΕΣ:
stixoi.info/
www.musical.gr
Μουσικόραμα
Βράχος είναι και κυλά
Μουσική Κιβωτός
musiccorner
musicheaven
adiakritos
Βαλανειό Κέρκυρας
Το στέκι των φίλων του Βασίλη
dessypris.com
www.zeygadelis.com
Εφημερίδα "Ριζοσπάστης"
Εθνικό Κέντρο Βιβλίου-ekebi.gr

Αφιέρωμα στο Σταμάτη Μεσημέρη (Μέρος 2ο)

Συνεχίζουμε σήμερα το αφιέρωμά μας στον τραγουδοποιό Σταμάτη Μεσημέρη. Στο 1ο μέρος είχαμε αναφερθεί σε σύντομα βιογραφικά στοιχεία των παιδικών και νεανικών του χρόνων και σε αναλυτική παρουσίαση της εισόδου του στη δισκογραφία και της έκδοσης των πρώτων του δίσκων.

Σταμάτης Μεσημέρης
25.09.1948 - 03.04.2009

1994-1999: Μια πενταετία γεμάτη σημαντικές συνεργασίες

Όπως είπαμε και στο πρώτο μέρος του αφιερώματος, ο Μεσημέρης ναι μεν έφτασε 4ο ετών για να μπει στη δισκογραφία, αλλά τελικά η είσοδός του σε αυτήν ήταν εντυπωσιακή. Οι καταιγιστικοί ρυθμοί της περιόδου 1988-1993 κατά την οποία φτιάχνει την δική του μπάντα, συνεργάζεται με τον Παπακωνσταντίνου και δημιουργεί τρεις προσωπικούς δίσκους μέσα σε μόλις 3 χρόνια κοπάζουν κάπως κατά την περίοδο 1994-1999, κατά την οποία συνέχισε να είναι δημιουργικός γράφοντας πολλά νέα τραγούδια, αλλά τα περισσότερα τα έδινε σε άλλους ερμηνευτές ενώ παράλληλα είχε αραιώσει τις ζωντανές του εμφανίσεις.

Το 1994 συνεργάζεται για δεύτερη φορά με τον Β. Παπακωνσταντίνου σε δύο τραγούδια του δίσκου "Δε σηκώνει". Το ομώνυμο με τον δίσκο τραγούδι είναι σε μουσική και στίχους του Μεσημέρη και είχε συμπεριληφθεί (με τον τίτλο "Γαλάζιο χιόνι") στον προσωπικό του δίσκο "Άγριο πλήθος"(1993) σε ερμηνεία δική του . Εδώ το ακούμε από τον Παπακωνσταντίνου με αλλαγμένους κάποιους από τους στίχους και ενορχήστρωση από τον Χριστόφορο Κροκίδη. Είναι ένα από τα καλύτερα μπλουζ της ελληνικής δισκογραφίας με εξαιρετικούς στίχους από τον Μεσημέρη και τον Παπακωνσταντίνου να το αναδεικνύει με την ερμηνεία του ακόμη περισσότερο. Το άλλο τραγούδι του δίσκου που είχε τη συμμετοχή του Μεσημέρη είναι το "Πόρτο Ρίκο" σε στίχους Άλκη Αλκαίου, μουσική Σ. Μεσημέρη και ερμηνεία Παπακωνσταντίνου. Το κομμάτι αυτό ήταν μία ακόμη τεράστια επιτυχία του διδύμου Παπακωνσταντίνου-Μεσημέρης, ένα από τα ωραιότερα πολιτικά-κοινωνικά τραγούδια της δισκογραφίας με το στίχο "Αξίζει φίλε να υπάρχεις για ένα όνειρο / κι ας είναι η φωτιά του να σε κάψει" να είναι πραγματικό ορόσημο. Η μουσική του Μεσημέρη αναδεικνύει τα μηνύματα των εξαιρετικών στίχων του Α. Αλκαίου, ενώ η μάλλον χαμηλότονη ενορχήστρωση του δίσκου μετατρέπεται σε μια από τις πιο δυνατές "ροκιές" στα live του Παπακωνσταντίνου μέχρι και σήμερα.


Το 1995 (ή '96 ή ’97 σύμφωνα με κάποιες πηγές) συνεργάζεται με τον Γιάννη Γιοκαρίνη δινοντάς του στίχους για τον δίσκο "Του δρόμου οι αγάπες", με τον Γιοκαρίνη να γράφει τη μουσική και να ερμηνεύει και τη συμμετοχή του Πάνου Κατσιμίχα στη φυσαρμόνικα και τα φωνητικά. Ο Γιοκαρίνης ήταν παντελώς απών από τα μουσικά πράγματα για πολλά χρόνια, παρά τις λίγες, αλλά μεγάλες, επιτυχίες που είχε κάνει τη δεκαετία του ’80 ("Νοσταλγός του rock n roll", "Ευλαμπία" κ.ά.). Με το δίσκο αυτό επιχειρούσε να ξαναβγει στο προσκήνιο κάτι που μάλλον δεν πολυκατάφερε καθώς ακολούθησαν άλλα 15 χρόνια αποχής μέχρι που πρόσφατα επέστρεψε στη μουσική ξανά κάπως πιο δυναμικά. Ο δίσκος περιέχει κομμάτια με κλασικά ροκ στοιχεία, μπαλάντες και μπλουζ με κάποια λαϊκά στοιχεία. Πιο γνωστό τραγούδι το ομώνυμο με το δίσκο που αναφέρεται στον αγοραίο έρωτα και συμπεριλαμβάνεται στα "best of" του Γιοκαρίνη, ωστόσο υπάρχουν και άλλα πολύ καλά και αδικημένα τραγούδια όπως το "Εκεί ψηλά", το "Αδέσποτα παιδιά" κ.ά.

Το 1996 ο Σταμάτης Μεσημέρης συμμετέχει στη δημιουργία του δίσκου "Αύριο" που φτιάχτηκε με πολύ αγάπη από διάφορους συντελεστές για την σπουδαία φωνή της Μαρίας Δημητριάδη που σπάνια έκανε τότε δίσκους και ζωντανές εμφανίσεις. Παραγωγός και συνθέτης ενός κομματιού του δίσκου είναι ο Β. Παπακωνσταντίνου, που συμμετέχει και ερμηνευτικά σε τρία ντουέτα με την Δημητριάδη. Οι υπόλοιποι συντελεστές είναι ο Άλκης Αλκαίος, ο Λ. Μαχαιρίτσας, η Αφροδίτη Μάνου, ο Χριστόφορος Κροκίδης, η Αφροδίτη Μάνου και ο Βασίλης Γιαννόπουλος. Ο Μεσημέρης έχει γράψει μουσική και στίχους σε τρία τραγούδια του δίσκου ("Αναπτηράκι", "Για σένα", "Κάνε κάτι φίλε"), ενώ στο ομώνυμο με το δίσκο "Αύριο" μελοποίησε στίχους της Μαρίας Δημητριάδη. Αναμφισβήτητα μία από τις σημαντικότερες στιγμές της πορείας του Μεσημέρη ήταν αυτή του η συνεργασία με την Δημητριάδη.

Το 1997 θα δώσει ένα τραγούδι του στον Β. Παπακωνσταντίνου για τον δίσκο του "Πες μου ένα ψέμα ν’αποκοιμηθώ". Ήταν το "Δεν πάει άλλο", ένα τραγούδι που έγινε και πάλι επιτυχία και τραγουδιέται ακόμα στις συναυλίες. Οι στίχοι του Μεσημέρη είναι και πάλι καυστικοί, καταγγελτικοί, ακουμπούν και πάλι τον κόσμο και γίνονται τραγικά επίκαιροι δύο χρόνια μετά με τους βομβαρδισμούς του ΝΑΤΟ στη Γιουγκοσλαβία.



Το 1998 θα δώσει στίχους του στον Κώστα Ζευγαδέλλη για τις ανάγκες ενός δίσκου με ορχηστρικά και τραγούδια με αφορμή την τηλεοπτική σειρά "Το φτερούγισμα του γλάρου". Ήταν η πρώτη του επαφή με τον χώρου του έντεχνου-λαϊκού τραγουδιού καθώς ερμηνευτές του δίσκου ήταν η Γλυκερία και ο Γεράσιμος Ανδρεάτος. Πέντε από τα τραγούδια του δίσκου είναι σε στίχους Σ. Μεσημέρη, μεταξύ αυτών και το τραγούδι των τίτλων της σειράς ("Νωρίς"). Πληροφορίες για τον δίσκο αυτό εδώ . Την ίδια χρονιά θα κυκλοφορήσει ο δίσκος "Θα πάρω το τρένο" σε στίχους Σταμάτη Μεσημέρη και μουσική - ερμηνεία Γρηγόρη Δεσύπρη. Για ακόμη μια φορά εξαιρετικοί στίχοι από τον Μεσημέρη σε μία ελάχιστα γνωστή δισκογραφική δουλιά. Στο ομώνυμο τραγούδι ο Μεσημέρης είναι και πάλι τολμηρός καυτηριάζοντας τα ψευδεπίγραφα εθνικά οράματα που καλλιεργούν οι εξουσιάζοντες για να στέλνουν τον λαό στη σφαγή του πολέμου. Υπενθυμίζω ότι έναν χρόνο αργότερα βομβαρδίζονταν τα Βαλκάνια...



Το 1999 δίνει στίχους του στον Λαυρέντη Μαχαιρίτσα ο οποίος τους μελοποιεί και φτιάχνει το τραγούδι "Το μαγιό και η χελώνα", μια εξαιρετική αλληγορική ιστορία, που συμπεριλήφθηκε στον δίσκο "Έτσι δραπετεύω απ’τις παρέες". Την ίδια χρονιά θα συνεργαστεί και πάλι με τον Γεράσιμο Ανδρεάτο, αυτή τη φορά όμως σε μια ολοκληρωμένη δισκογραφική δουλιά. Θα φτιάξουν μαζί τον δίσκο "Το στοίχημα", σε στίχους δικούς του, ερμηνείες Ανδρεάτου και συνθέσεις Ζωής Τηγανούρια, Στέλιου Καρύδα και Γεράσιμου Ανδρεάτου. Εδώ ο Μεσημέρης φαίνεται να στέκεται καλά στιχουργικά και στο ελαφρολαϊκό τραγούδι. Πραγματικά οι στίχοι του δεν μοιάζουν σε τίποτε με ό,τι παρουσίαζε τα προηγούμενα χρόνια, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι είναι κακοί. Απλά η θεματολογία τους προσαρμόστηκε στο ελαφρολαϊκό είδος που ήθελε να υπηρετήσει ο συγκεκριμένος δίσκος. Έρωτας, αγάπη, χωρισμός, απογοήτευση. Καλοί λαϊκοί στίχοι στα περισσότερα τραγούδια.

Γεράσιμος Ανδρεάτος και Σταμάτης Μεσημέρης στο οπισθόφυλλο του δίσκου "Το στοίχημα" (1999)

Στον παρακάτω player μπορείτε να ακούσετε μερικά από τα τραγούδια που αναφέρθηκαν στο παρόν άρθρο:





Στο παρακάτω βίντεο μπορείτε να δείτε το video clip του τραγουδιού "Δεν σηκώνει" στο οποίο εμφανίζεται σε κάποιες στιγμές και ο Σταμάτης Μεσημέρης:

Αφιέρωμα στο Σταμάτη Μεσημέρη (Μέρος 1ο)

Όπως είχα υποσχεθεί στην προηγούμενη ανάρτησή μου, θα προσπαθήσω να κάνω μια αναφορά στον Σταμάτη Μεσημέρη, που έφυγε την Παρασκευή από κοντά μας νικημένος από τον καρκίνο. Η αναφορά μου θα είναι αναλυτική κυρίως επειδή η πορεία του Σταμάτη στο ελληνικό τραγούδι είναι ελάχιστα γνωστή.

Σταμάτης Μεσημέρης
25.09.1948 - 03.04.2009

Τα πρώτα χρόνια

Ο Σταμάτης Μεσημέρης γεννήθηκε το 1948 στην Αθήνα. Η καταγωγή του ήταν από το Βαλανειό Κέρκυρας με το οποίο είχε κρατήσει επαφή, αφού αρκετές μέρες του χρόνου έμενε εκεί. Ο πατέρας του είχε έρθει στην Αθήνα από μικρή ηλικία και ήταν αστυνομικός.

Τα παιδικά και νεανικά του χρόνια τα πέρασε αρχικά στον Βοτανικό και στη συνέχεια στο Νέο Ηράκλειο. Στα γυμνασιακά του χρόνια, σε ηλικία 14-15 ετών, άρχισε να γράφει τους πρώτους του στίχους και λίγο αργότερα έμαθε κιθάρα όντας αυτοδίδακτος. Σε ηλικία 17 ετών συμμετείχε στο συγκρότημα THE FACES του Πάνου Κόκκινου παίζοντας κιθάρα και τραγουδώντας διασκευασμένα κομμάτια. Αυτή ήταν και η πρώτη του επαφή με το τραγούδι, η οποία μάλιστα δεν είχε συνέχεια για πολλά χρόνια μιας και προηγούνταν οι σπουδές.

Οι σπουδές και η πρώτη προσπάθεια στη μουσική

Το 1968 μπαίνει στο Πάντειο Πανεπιστήμιο για να σπουδάσει Πολιτικές Επιστήμες. Ολοκληρώνει τις σπουδές του πάνω σε αυτό το αντικείμενο με επιτυχία και φεύγει στο εξωτερικό για να συνεχίσει τις σπουδές του αυτή τη φορά στην Ψυχολογία. Επαναπατρίζεται γύρω στο 1978 και εργάζεται για 10 συνεχή χρόνια πάνω στον τομέα της Κλινικής Ψυχολογίας. Γύρω στο 1987 παρουσιάζει τα πρώτα του ολοκληρωμένα τραγούδια με αφορμή τη συμμετοχή του σε μια πολιτιστική κίνηση ενάντια στα ναρκωτικά. Αυτή ήταν και η πρώτη του σοβαρή επαφή με την τραγουδοποιία, που έμελλε να παίξει σημαντικό ρόλο στη μετέπειτα ενασχόλησή του με το τραγούδι. Το 1988 σχηματίζει μία μπάντα με την ονομασία "Ρωγμές" και ξεκινά εμφανίσεις ανά την Ελλάδα παρουσιάζοντας δικά του τραγούδια - ακυκλοφόρητα βεβαίως μιας και δεν έχει μπει ακόμα στη δισκογραφία - μαζί με διασκευές γνωστών κομματιών. Τα τραγούδια του προκαλούν το ενδιαφέρον και αποκτούν κάποιους θαυμαστές, ειδικά ανάμεσα στη νεολαία.

Η γνωριμία του με τον Βασίλη Παπακωνσταντίνου

Ώσπου το 1988 είχε τον πρώτο πολύ σημαντικό "σταθμό" στην καριέρα του. Γνωρίστηκε με τον Βασίλη Παπακωνσταντίνου, ο οποίος είχε ακούσει τα τραγούδια του και είχε εντυπωσιαστεί, πράγμα που τελικά του άνοιξε την πόρτα της δισκογραφίας και της εξέλιξής του στο χώρο του τραγουδιού. Πάμε να δούμε πώς περιέγραψε ο ίδιος ο Μεσημέρης τη γνωριμία του με τον Β. Παπακωνσταντίνου σε συνέντευξη που έδωσε στον Θανάση Γιώγλου και τον Μάκη Ιωακειμίδη για την ιστοσελίδα "Μουσικόραμα" το καλοκαίρι του 2008:

Σταμάτης Μεσημέρης: ‘‘ Η σχέση (σ.σ. με τον Β. Παπακωνσταντίνου) ξεκίνησε το 1988…Είχα κάποια τραγούδια όταν βρεθήκαμε και του είπα «καινούργια είναι αυτά τα τραγούδια, είναι δικά μου»

-«Πάμε στούντιο» μου λέει
-«Τι να κάνουμε;»
-«Να κάνουμε δίσκο» μου απάντησε…
-«Κι εγώ τι να κάνω στο στούντιο;»
-«Θα το λες , θα το ενορχηστρώσουμε μαζί, πως τα λες εσύ με το «γκρουπ» σου , έτσι θα τα λέω εγώ»
-«Τι λέει αυτός τώρα;» σκέφτηκα εγώ…

Και τα κάναμε και άρχισε η ιστορία με το «Ελλάς» κλπ . Έγινε «κόλαση». Δε θα ξεχάσω που παίξαμε στο Καυταντζόγλειο μπροστά σε 42000 κόσμο το 1989. Μετά ευτυχήσαμε, ότι κάναμε να το αγαπήσει πολύ ο κόσμος, το αγάπησε τρελά. ’’

Έτσι περιέγραψε ο Μεσημέρης την γνωριμία του και την πρώτη συνεργασία του με τον Βασίλη Παπακωνσταντίνου. Και πράγματι κάπως έτσι έγιναν τα πράγματα.

Η πρώτη συνεργασία με τον Β. Παπακωνσταντίνου

Το 1988 ο Β. Παπακωνσταντίνου ήταν ήδη ένας καταξιωμένος ερμηνευτής και ίσως το πιο εμπορικό όνομα της ελληνικής ροκ. Προερχόταν τότε από μια συνεργασία με τον - επίσης καθιερωμένο τότε συνθέτη - Θάνο Μικρούτσικο και έψαχνε νέα ονόματα του χώρου για να φτιάξει το νέο του δίσκο. Άκουσε τα τραγούδια του (νέου στο χώρο) Μεσημέρη και της μπάντας του και του πρότεινε να συνεργαστούν. Πράγματι, τον Ιούνη του 1989 κυκλοφόρησε ο δίσκος "Χορεύω" με ερμηνευτή τον Β. Παπακωνσταντίνου και συνεργάτες τον Χριστόφορο Κροκίδη (κιθάρες - ενορχήστρωση), τον Ανδρέα Αποστόλου (πλήκτρα) και τον Στέφανο Δημητρίου (τύμπανα). Μέσα στο δίσκο αυτό ο Παπακωνσταντίνου ερμήνευσε και τρία τραγούδια του Σταμάτη Μεσημέρη. Ήταν τα "Ελλάς", "Πόσες φορές" και "Όχι σε όλα". Ο δίσκος είχε πολύ μεγάλη απήχηση και τα τραγούδια αυτά του Μεσημέρη, με τις ροκ ενορχηστρώσεις του Χ. Κροκίδη, βοήθησαν στο να εδραιωθεί ο Β. Παπακωνσταντίνου στη θέση του πιο επιτυχημένου έλληνα ρόκερ της εποχής, με τις μαζικές συναυλίες να είναι το σήμα κατατεθέν του (πολλές φορές η προσέλευση άγγιζε τις 40000!), συναυλίες που τίποτα δεν είχαν να ζηλέψουν από αντίστοιχες ξένων συγκροτημάτων. Ειδικά τα τραγούδια "Ελλάς" και "Όχι σε όλα" είχαν τεράστια απήχηση και μάλιστα παρατηρήθηκε ότι οι στίχοι τους πολλές φορές έγιναν συνθήματα σε πορείες, ή γράφονταν σε πανό καταλήψεων, πράγμα που σημαίνει ότι οι καυστικοί στίχοι του Μεσημέρη έγιναν άμεσα αποδεκτοί από τον κόσμο με όχημα τη φωνή του Παπακωνσταντίνου.

Το εξώφυλλο και το οπισθόφυλλο του δίσκου "Χορεύω"

Οι πρώτοι προσωπικοί του δίσκοι και η λογοκρισία

Έτσι, μπορεί ο Μεσημέρης να έφτασε 40 ετών για να μπει στη δισκογραφία, αλλά τελικά το έκανε με τον πιο επιτυχημένο και εντυπωσιακό τρόπο. Η συνεργασία του με τον Παπακωνσταντίνου και η φιλία που αναπτύχθηκε μεταξύ τους τον βοήθησε στο να κυκλοφορήσει και τους πρώτους προσωπικούς του δίσκους. Συγκεκριμένα, το 1989-90 κυκλοφόρησε τον πρώτο του προσωπικό δίσκο με τίτλο "Μεθάω στις ρωγμές του ονείρου", με παραγωγό τον Παπακωνσταντίνου. Με την έκδοση του δίσκου συνέβη κάτι που κανείς δεν περίμενε. Ο δίσκος λογοκρίθηκε και απαγορεύτηκε η κυκλοφορία του για 6 μήνες με αφορμή τις λέξεις "πρέζα" και "χαπάκια" που περιέχονταν στους στίχους του τραγουδιού "Βραδινές περιπολίες". Ήταν η πρώτη περίπτωση λογοκρισίας μετά από 15 χρόνια (με εξαίρεση την περίπτωση του 1980 με τα "Ρεμπέτικα της Κατοχής" και του 1984 με τον δεύτερο δίσκο του Τζίμη Πανούση) κάτι που δημιούργησε αντιδράσεις και ξύπνησε άσχημες μνήμες στο λαό και τον καλλιτεχνικό κόσμο. Τελικά ο δίσκος κυκλοφόρησε με το αντιαισθητικό "μπιπ" της λογοκρισίας να ακούγεται στις προαναφερθείσες λέξεις του επίμαχου τραγουδιού. Ο δίσκος μάλιστα άρεσε αρκετά και είχε επίδραση ειδικά στη νεολαία. Περιλαμβάνονται πέρα από το λογοκριμένο "Βραδινές περιπολίες", το "Ελλάς" με τη φωνή του ίδιου του Μεσημέρη αυτή τη φορά, το "Στις ρωγμές του ονείρου", το "Υστερόγραφο" κ.ά.

Το 1991 ο Μεσημέρης κυκλοφορεί τον δεύτερο προσωπικό του δίσκο με τίτλο "Απόδραση", όπου συναντάμε και πάλι το "Πόσες φορές" με τη φωνή του Μεσημέρη αυτή τη φορά και με μια πιο "ηλεκτρική" ενορχήστρωση σε σχέση με αυτή που συμπεριλήφθηκε στο δίσκο "Χορεύω" του Παπακωνσταντίνου. Στον ίδιο δίσκο βρίσκουμε τον "Λουδοβίκο", το "Πέντε τύψεις" (για τον Παύλο Σιδηρόπουλο) και το ομώνυμο με το δίσκο "Απόδραση". Το 1993 θα κυκλοφορήσει και τον τρίτο του προσωπικό δίσκο με τίτλο "Άγριο πλήθος" όπου πρωτοπαρουσιάζεται το τραγούδι "Γαλάζιο χιόνι" το οποίο θα ξανακούσουμε έναν χρόνο αργότερα με αλλαγμένο τίτλο ("Δεν σηκώνει") στον ομώνυμο δίσκο του Παπακωνσταντίνου. Ακούμε επίσης άλλα δύο τραγούδια που θα ξαναηχογραφηθούν αργότερα από άλλους τραγουδιστές. Πρόκειται για το "Πόσο μου λείπεις" που θα το ακούσουμε το 2007 με τη φωνή της Τάνιας Κικίδη στον πρωτο της δίσκο "Δύση Ανατολή" και "Το άγριο πλήθος" που με αλλαγμένο τίτλο ("Σόφη") και ελαφρώς αλλαγμένους στίχους συμπεριλήφθηκε και στην πιο πρόσφατη συνεργασία του Παπακωνσταντίνου με τον Μεσημέρη στο δίσκο "Βατόμουρα" του 2008.

Εξώφυλλο και οπισθόφυλλο του δίσκου "Το άγριο πλήθος" (1993) - Το εξώφυλλο κοσμείται από το έργο του ζωγράφου Σαλβατόρ Νταλί "Το παιδί και το ποντίκι" (1939)

Οι τρεις πρώτοι προσωπικοί δίσκοι του Μεσημέρη, στους οποίους αναφερθήκαμε παραπάνω, ήταν κλασικά δείγματα του ελληνικού ροκ των δεκαετιών του ’70 και του ’80. Οι ενορχηστρώσεις ήταν ηλεκτρικές, ενώ οι ερμηνείες δεν ήταν και οι καλύτερες δυνατές καθώς το δυνατό σημείο του Μεσημέρη δεν ήταν η φωνή του, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν ήταν καλός ερμηνευτής των τραγουδιών του. Ίσα-ίσα που με τη βραχνή και πολλές φορές ψιθυριστή φωνή του απέδιδε πολύ καλά τις μικρές ιστορίες με πολλά κρυμμένα νοήματα που ήταν τα τραγούδια του. Το δυνατό σημείο πάντως φαινόταν ήδη από τότε πως ήταν οι στίχοι του, που ήταν καυστικοί, ενάντια στην "εξουσία" και το "σύστημα", εξέπεμπαν μία underground αισθητική σαφώς επηρεασμένη από τον Νικόλα Άσιμο και τον Παύλο Σιδηρόπουλο, στους οποίους πολλά από τα τραγούδια του Μεσημέρη έκαναν άμεσες αναφορές.

Μέχρι και το 1995-96 ο Μεσημέρης έπαιξε σε πολλές ιστορικές μουσικές σκηνές της Αθήνας και της περιφέρειας όπως "Ροντέο", "Αχ Μαρία", "Αν", "Κεντρί", "Club 22", "Βάτραχοι" κ.ά. Εκείνη περίπου την περίοδο παίρνει την απόφαση να κάνει μια σύντομη αποχή από τα μουσικά πράγματα, τουλάχιστον ως προς την προσωπική του δισκογραφία και τις εμφανίσεις του. Ακολούθησαν τα επόμενα χρόνια πολλές συνεργασίες του με ερμηνευτές στους οποίους έδωσε τραγούδια του.

Συνεχίζεται...