ἄτιτλο

 

Μέσα στὸν τόσο φόβο του, ἔφτιαξε ἕναν ἔμπορο Θεό, Θεέ μου, σοῦ δίνω, δῶσε μου, Θεέ μου, σὲ σώζω, σῶσε με, καὶ μάταια περίμενε ἀπόκριση. Ὄχι. Ὁ Θεὸς ὑπάρχει γιὰ νὰ μὴν τοῦ ζητᾶς. Ὁ Θεὸς ὑπάρχει ὅταν δὲν τοῦ ζητᾶς. Τὰ παζάρια δὲν ἀνασταίνουν τὸν Θεό. Τὸν σκοτώνουν.

Παντελὴς Μπουκάλας, Ὁ Χριστὸς στὰ χιόνια, Ἑφτὰ νύχτες στὸν κόσμο τοῦ Ἀντρέι Ταρκόφσκι, ἐκδ. Ἄγρα

Ἡ σκόνη ποὺ ...ἔπεσε

 

«Τὸ πιὸ μεγάλο λάθος πού 'κανε ἡ Σοβιετικὴ Ἕνωση ἦταν ποὺ ἀπαγόρευσε τὸν Θεὸ καὶ τὴ θρησκεία. Σήμερα θά 'χε ὅλον τὸν κόσμο μαζί της», ἀναφέρει ὡς καταστάλαγμα ζωῆς ὁ γέρος πιὰ ἀντάρτης Γιῶργος Ἀρμένης στὴν ταινία τοῦ Τάσου Ψαρρᾶ «Ἡ σκόνη ποὺ πέφτει». Ὅλοι οἱ συνειρμοὶ γιὰ τὸν φρικτὸ ἐκφυλισμὸ τοῦ σοσιαλισμοῦ συνηρημένοι στὴν πυκνὴ ἀφετηρία τῆς ἀποτυχίας, ἀπὸ τὴν ἁπλότητα τῆς λαϊκῆς ψυχῆς, ποὺ δόθηκε στ' ὄνειρο γιὰ ἕναν καλύτερο κόσμο.

ἡ ὕλη τῆς πνευματικότητας

 

Ὡς «πνευματικότητα» ἐννοῶ πρῶτα ἀπ’ ὅλα πὼς τὸ ἄτομο πρέπει νὰ ἀπορεῖ σχετικὰ μὲ αὐτὸ ποὺ ἀποκαλοῦμε «τὸ νόημα τῆς ζωῆς». (Σινεμὰ σὰν προσευχή)

Ὁλόκληρη ἡ ἀνθρωπότητα, ποὺ γιὰ μοναδικό της σκοπὸ ἔχει νὰ γεμίζει τὸ στομάχι της, εἶναι καταδικασμένη νὰ παρακμάσει, νὰ διαλυθεῖ, νὰ ἀλληλομισηθεῖ.

Οὐκ ἐπ’ ἄρτῳ μόνον…

[…] Ἔχουμε φτύσει πάνω σὲ ὅλες τὶς ἠθικὲς καὶ πνευματικὲς ἀξίες. Πῶς λοιπὸν μποροῦμε νὰ σωθοῦμε; Φυσικά, ὄχι πιστεύοντας καὶ ἀκολουθώντας κάποιους ἀρχηγούς!

[…] Αὐτὴ ἡ ἀποξένωση ἀπὸ κάθε τι πνευματικὸ μόνο τέρατα μπορεῖ νὰ γεννήσει.

Σήμερα, ὅσο ποτὲ πρίν, πρέπει νὰ ὑπερασπιστοῦμε ὁ,τιδήποτε ἔχει σχέση μὲ τὴν πνευματικότητα.

Ἀντρέι Ταρκόφσκι, Μαρτυρολόγιο, μτφρ. Ἀλέξανδρος Ἴσαρης,Ἴνδικτος 2006

Δημιουργήσαμε ἕναν πολιτισμὸ ποὺ ἀπειλεῖ νὰ καταστρέψει τὴν ἀνθρωπότητα.

Ἀπέναντι σὲ καταστροφὴ τέτοιας κλίμακας τὸ μόνο ποὺ πρέπει νὰ τεθεῖ, κατὰ τὴ γνώμη μου, εἶναι ἡ προσωπικὴ εὐθύνη τοῦ ἀτόμου καὶ ἡ προθυμία του γιὰ θυσία, χωρὶς τὴν ὁποία παύει νὰ λογίζεται ὡς πνευματικὸ ὄν.

 Ἀντρέι Ταρκόφσκι, Σμιλεύοντας τὸν χρόνο, μτφρ. Σ.Βελέντζας, ἐκδ. Νεφέλη 1987

τὰ κατὰ Ματθαῖον Πάθη (Π. Π. Παζολίνι)

 «Ἔκανα τὸ πᾶν γιὰ νὰ διαφυλάξω καὶ ν’ ἀντλήσω τὴν πραγματικότητα τῆς διήγησης τοῦ Ματθαίου, κι αὐτό, μὲ πολεμικὴ διάθεση: ἐνάντια στὸν φανατισμὸ ἑνὸς ὁρισμένου μαρξισμοῦ κι ἑνὸς ὁρισμένου λαϊκισμοῦ». (Π. Π. Παζολίνι)

Ὅτε ἐν τῷ τάφῳ σαρκικῶς, θέλων συνεκλείσθης […] 

ἅπαντα ἐκένωσας, Χριστὲ βασίλεια.

«Ἡ τέχνη εἶναι προσευχή»

 

    Πρέπει νὰ νιώσεις τὴν ἐξάρτησή σου ἀπὸ τὸν Δημιουργό. Στὴν ἀντίθετη περίπτωση γίνεσαι ζῶο.

Δημιουργώντας τέχνη, μιμούμαστε τὸν Δημιουργό, ἐπειδὴ  πλαστήκαμε κατ’ εἰκόνα και καθ’ ὁμοίωση τοῦ Θεοῦ. Εἶναι ἀπὸ τὶς λιγοστὲς στιγμὲς ποὺ τοῦ μοιάζουμε. […] Ἡ τέχνη εἶναι προσευχή.

Τὸ καθῆκον ἑνὸς ἀνθρώπου εἶναι νὰ ὑπηρετεῖ. Γι’ αὐτὸν ἀκριβῶς τὸν λόγο, αὐτὴ ἡ ἰδέα διαστρεβλώνεται καὶ μετατρέπεται σὲ ἀγῶνα γιὰ ἐξουσία ἀπὸ αὐτοὺς ποὺ δὲν ὑπηρετοῦν, ἀλλὰ ἐκμεταλλεύονται τὴν ὑπηρεσία ἄλλων. Γιατὶ σ’ αὐτὸν τὸν κόσμο ὑπάρχει μόνο μιὰ ἀρχὴ ἀλληλεπίδρασης, δόξα τῷ Θεῷ, κι αὐτὴ εἶναι νὰ ὑπηρετεῖς καὶ τίποτε ἄλλο.

Ἡ ἀγάπη διαμορφώνει τὰ ἀνθρώπινα ὄντα. Ἡ ἀγάπη ὡς ἱκανότητα θυσίας, νὰ προσφέρεις τὸν ἑαυτό σου γιὰ τοὺς ἄλλους. Ἐὰν ἡ ἀγάπη ἐμποδίζεται διαστρέφει ἕνα πρόσωπο καὶ τὸ φθείρει.

Πίστευε εἰς πεῖσμα ὅλων. Ἡ πίστη εἶναι γνώση μέσω τῆς ἀγάπης.

Ἀντρέι Ταρκόφσκι, Σινεμὰ σὰν προσευχὴ

 

Ἀντρέι Ταρκόφσκι - ζωὴ καὶ θάνατος

 

οἱ λεύτεροι τὸν θάνατο τὸν χορεύουνε

 

W - τοῦ Στέλιου Κουπετώρη

 

ζόφος φωτὸς

    […] γιὰ τὸν βυζαντινὸ Χριστιανό, ὁ ζόφος τῆς γνώσης δὲν ἀφαιρεῖ τὸ ἐκθαμβωτικὸ χρυσὸ πού, στὶς εἰκόνες, περιβάλλει τὴν ὕπαρξη (μορφὴ τοῦ ἁγίου). Ὁ ζόφος κατὰ τὸν βυζαντινὸ ἄνθρωπο ὑπερβαίνεται καὶ ἀπὸ τὸν ἔρωτα τοῦ θείου.

Ἕνα ταξίδι στὸ ζόφο καὶ τὸ ἄρρητο εἶναι καὶ ἡ ταινία Σολάρις τοῦ Ἀντρέι Ταρκόφσκυ, ἕνα ἀπὸ τὰ σημαντικότερα κινηματογραφικὰ ἀριστουργήματα. Παρ’ ὅλο ποὺ ἐδῶ ἀναπτύσσεται μιὰ θεματικὴ ποὺ ἔχει νὰ κάνει μὲ τὴν ἐπιθυμία, τὴν ἐνοχή, τὴν ἐργασία τοῦ πένθους, τὸ αἴσθημα ἀπώλειας, τὶς τύψεις, ἡ ταινία ἀπομακρύνεται ἀπὸ τὴν ψυχαναλυτικὴ λογική. Ἡ καίρια διαφορά, ἐδῶ, εἶναι ἕνα ἐντυπωσιακὸ αἴσθημα περὶ ὡραιότητας, τὸ ὁποῖο ἐκφράζεται μὲ δυναμικὸ τρόπο. Γυρισμένη μετὰ τό, μεσαιωνικῆς θεματικῆς, φὶλμ τοῦ Ταρκόφσκυ, Ἀντρέι Ρουμπλιὼφ (1966), ἡ παροῦσα ταινία μοιάζει νὰ ὑπακούει στὴν ἴδια γραμμὴ ἐπεξεργασίας τῶν θεμάτων ποὺ ἔχουν νὰ κάνουν μὲ τὴν ὑπερβατικὴ ὀμορφιὰ σὲ ἕνα κόσμο ποὺ μαστίζεται ἀπὸ τὶς κακὲς παρασυνέπειες τῆς ἀτομικῆς δράσης. Σὲ κάθε περίπτωση, ὁ ἔρωτας, ἐδῶ, δὲν μετατρέπεται σὲ φετιχισμό.

Ὁ Ταρκόφσκυ παραπέμπει σὲ μιὰ ὡραιότητα ποὺ δὲν εἶναι ἀποτέλεσμα κάποιας καλλιτεχνικῆς πρακτικῆς ἀλλὰ βρίσκεται, ἤδη, στὶς ψυχὲς τόσο τοῦ δημιουργοῦ ὅσο καὶ τοῦ θεατῆ. Ὁ ἐλεγειακὸς τόνος τῆς ταινίας δὲν θέτει ἐν ἀμφιβόλῳ τὴν ὕπαρξη αὐτῆς τῆς ὡραιότητας ἐν γένει. […] 

 

Γεώργιος Ἀραμπατζῆς, Αἰσθητικὸς βυζαντινισμός, Ἡ νεωτερικὴ αἰσθητικὴ θέσμιση τοῦ βυζαντινοῦ κόσμου, Ἰνστιτοῦτο τοῦ βιβλίου-Καρδαμίτσα, Ἀθήνα 2018

«Ἡ σκληρότητα εἶναι σύντροφος τοῦ θανάτου»

«Ἂς πιστέψουν. Κι ἂς γελάσουν μὲ τὰ πάθη τους. Τὸ πάθος δὲν εἶναι συναισθηματικὴ ἐνέργεια· εἶναι ἡ τριβὴ τῆς ψυχῆς μὲ τὸν ἔξω κόσμο. Καὶ κυρίως ἂς πιστέψουν στὸν ἑαυτό τους. Ἂς γίνουν ἀνήμπορα παιδιά. Ἡ ἀδυναμία εἶναι σημαντική. Ὅταν γεννηθεῖ ὁ ἄνθρωπος  εἶναι ἀδύναμος κι εὔκαμπτος. Ὅταν πεθαίνει εἶναι δυνατὸς καὶ σκληρόκαρδος. Τὸ νεαρὸ δέντρο εἶναι τρυφερὸ ἀλλὰ σκληρὸ ὅταν πεθαίνει. Ἡ σκληρότητα εἶναι σύντροφος τοῦ θανάτου. Ἡ εὐκαμψία ἐκφράζει τὴ νεότητα. Αὐτὸ ποὺ ἔχει σκληρύνει δὲν θὰ νικήσει.»

 Ἀντρέι Ταρκόφσκι, Στάλκερ

Ἴνγκμαρ Μπέργκμαν - ψηλαφώντας τὴν ἀπουσία τοῦ Θεοῦ

 

Ὁ Θεὸς στὸν καύσωνα τοῦ οἰκείου κρυώνει καὶ πεθαίνει. Ἂν τὸ κενὸ ἔμενε ἀπλήρωτο, ὁ ἀντίλαλος τῆς ἀπουσίας θὰ προκαλοῦσε τὴ ζωηφόρο ἀποστροφὴ τοῦ αὐτοδιπλασιασμοῦ. Ὅμως ἡ πληθωρικὴ οἰκειότητα ἀφυδατώνει κάθε σκίρτημα ἱκανὸ νὰ κενώσει τὸ κενό. Τότε ὁ Θεὸς μένει ὁ ἄγνωστος ποὺ πληρώνω νὰ μένει τέτοιος.

Α. Β.

ἡ τέχνη κι ὁ φασισμὸς τῆς εὐτυχίας

[…] Μὰ τὶ περίεργη χώρα εἶναι αὐτή, ποὺ δὲν ἐπιθυμεῖ οὔτε τὴ διεθνῆ ἀναγνώριση τῆς τέχνης της, οὔτε τὴν κυκλοφορία νέων ταινιῶν καὶ νέων βιβλίων; Ἡ ἀληθινὴ τέχνη τοὺς τρομάζει. Αὐτὸ εἶναι φυσιολογικό. Γιατὶ ἡ τέχνη τοὺς ἀντιστέκεται, ἐπειδὴ εἶναι ἀνθρώπινη. Αὐτοὶ ὅμως καταπνίγουν καθετὶ ζωντανό, κάθε σπέρμα οὐμανισμοῦ, ἀπὸ τὴν τάση τοῦ ἀνθρώπου γιὰ ἐλευθερία ἕως τὴ λάμψη τῆς τέχνης στὸν σκοτεινιασμένο μας οὐρανό.

Δὲν θὰ ἡσυχάσουν μέχρι νὰ δολοφονήσουν καὶ τὸ τελευταῖο ἴχνος ἀνεξαρτησίας καὶ νὰ ὑποβιβάσουν τὴν ἀνθρώπινη προσωπικότητα στὸ ἐπίπεδο τοῦ κτήνους. Μ’ αὐτὸν τὸν τρόπο ὅμως θὰ καταστρέψουν τὰ πάντα – καὶ αὐτοὺς τοὺς ἴδιους καὶ ὁλόληρη τὴ Ρωσία. […] (23 Φεβρουαρίου 1972)

 Τὶ θὰ γινόταν ἄραγε ἂν κατέστρεφα τελείως τὴ μορφή (εἰκόνα) τοῦ Στάλκερ στὴν ἑπόμενη ταινία μου, ποὺ θὰ γυριζόταν μὲ τοὺς ἴδιους ἠθοποιούς;

Ὁ Στάλκερ ἀρχίζει νὰ ὁδηγεῖ μὲ τὴ βία τοὺς ἀνθρώπους στὸ δωμάτιο, καὶ μεταμορφώνεται ἔτσι σ’ ἕναν φανατικὸ μυημένο, σ’ ἕναν φασίστα. Νὰ ἐπιβάλλεις τὴν εὐτυχία χρησιμοποιώντας κάθε βίαιο μέσο…

Ὑπάρχει ὅμως ἕνας τέτοιος τρόπος: Νὰ ἀναγκάζεις τοὺς ἄλλους νὰ εὐτυχήσουν; Βλαντ. Οὐλιάνοφ; Πῶς γεννιούνται οἱ ἄνθρωποι ποὺ συγκλονίζουν συθέμελα τὴν ἀνθρωπότητα; - Ὑπάρχει ἀναμφίβολα κάποιο κρυφὸ νόημα σ’ αὐτό.

Πρέπει νὰ τὸ σκεφτῶ. (28 Ἰανουαρίου 1979)

Ἀντρέι Ταρκόφσκι, Μαρτυρολόγιο- Ἡμερολόγια 1970-1986, ἐκδ. Ἴνδικτος, Ἀθῆναι 2006

θεὸς - χορηγὸς τῆς ἀθεΐας

Τίποτε δὲν μπορεῖ νὰ ξεφύγει ἀπὸ τὴ λογικὴ τῆς τάξης ποὺ εἶναι λογικὴ τῆς δικαιοσύνης, γιατὶ ὁ ἄνθρωπος «μόλις θελήσει νὰ διαφύγει ἀπὸ τὴ διατάσσουσα θέληση, καταλήγει κάτω ἀπὸ τὴν τιμωρὸ θέληση τοῦ Θεοῦ». (Ἄνσελμος Καντερβουρίας, Cur Deus homo?)

-          Θυμᾶσαι ἀγόρι μου μιὰ σοβαρὴ συζήτησή μας πρὶν ἕνα χρόνο γιὰ κάποια θέματα ἠθικῆς;

-          Δὲν θὰ τὴν ἔλεγα συζήτηση.

-          Τὶ ἐννοεῖς;

-          Ὁ ἐπίσκοπος μιλοῦσε κι ὁ Ἀλέξανδρος σιωποῦσε. […]

-          Νομίζεις πὼς μπορεῖς νὰ κηλιδώνεις τὴν τιμὴ κάποιου ἀτιμώρητα;

-          Νομίζω πὼς ὁ ἐπίσκοπος μισεῖ τὸν Ἀλέξανδρο. Νὰ τὶ νομίζω.

-          Ὥστε ἔτσι νομίζεις; Λοιπόν, νὰ σὲ ἐκπλήξω. Δὲν σὲ μισῶ. Σ’ ἀγαπῶ ἀλλὰ ἡ ἀγάπη μου δὲν εἶναι τυφλή. Εἶναι δυνατὴ καὶ σκληρή. Ἄκουσες τὶ εἶπα Ἀλέξανδρε;

-          Ὄχι.

-          Σκληραίνεις τὴν καρδιά σου. Ξεχνᾶς ὅτι εἶμαι δυνατότερος.

-          Δὲν ἀμφιβάλλω.

-          Ἐννοῶ πνευματικά. Ἔχω τὴν ἀλήθεια καὶ τὸ δίκαιο μὲ τὸ μέρος μου. Σύντομα θὰ ὁμολογήσεις καὶ ἡ τιμωρία θὰ σὲ ἀνακουφίσει. Σὰν ἔξυπνο παιδὶ ξέρεις πὼς ἔχασες, μὰ δὲν ὁμολογεῖς γιατὶ εἶσαι πεισματάρης, ἐγωιστὴς καὶ φυσικὰ ντρέπεσαι.

-          Ξέχασα τὶ πρέπει νὰ ὁμολογήσω.

-          Ἔτσι ἔ;

-          Τὶ ἐπιθυμεῖτε νὰ ὁμολογήσω;

-          Ξέρεις διαθέτω διάφορα μέσα.

-          Τώρα τὸ ξέρω.

-          Παλιὰ οἱ γονεῖς χρησιμοποιοῦσαν τὴ βέργα. Κάτι τέτοιο ἔχω κι ἐγώ. Εἶναι χτυπητήρι γιὰ χαλιά, μὰ κάνει τὴ δουλειά του. Ἔχουμε καὶ καστορέλαιο. Μὲ λίγες γουλιὲς θὰ γίνεις πολὺ πιὸ ὑπάκουος. Κι ἂν αὐτὸ δὲν φτάνει, ἔχουμε μιὰ τρύπα ὅπου θὰ μείνεις, μέχρι ν’ ἀρχίσουν νὰ σὲ μυρίζουν τὰ ποντίκια.

-          Καὶ γιατὶ θὰ πρέπει νὰ τιμωρηθῶ;

-          Ἐπειδὴ δὲν ξεχωρίζεις τὴν ἀλήθεια ἀπὸ τὸ ψέμα. Τὰ ψέματά σου εἶναι παιδικά, μὰ σύντομα θὰ μεγαλώσεις καὶ ἡ ζωὴ τιμωρεῖ ἀλύπητα τοὺς ψεύτες. Θὰ σοῦ διδάξω τὴν ἀγάπη γιὰ τὴν ἀλήθεια.

-          Ὁμολογῶ πὼς εἶπα ψέματα γιὰ τὴ γυναίκα καὶ τὰ παιδιά σας.

-          Ὁμολογεῖς μήπως καὶ τὴν ψευδορκία;

-          Ὁμολογῶ.

-          Αὐτὸ ἦταν μιὰ μεγάλη νίκη ἐνάντια στὸν ἑαυτό σου. Τὶ προτιμᾶς; Ξύλο, καστορέλαιο ἢ τὴν τρύπα;

-          Πόσα χτυπήματα μὲ τὸ ξύλο;

-          Δέκα. Οὔτε πάνω, οὔτε κάτω.

-          Τὸ ξύλο τότε.

-          Βάλε δύο μαξιλάρια στὸ τραπέζι. Κατέβασε τὸ παντελόνι καὶ σκύψε. 

[…]

-          Ἂν ὑπάρχει Θεός, τότε εἶναι ἕνας σκατοθεὸς καὶ θά ’θελα νὰ τοῦ δώσω μιὰ κλωτσιὰ στὸν πισινό.

Ἴνγκμαρ Μπέργκμαν, Φάννυ καὶ Ἀλέξανδρος

τὸ πρόσωπο ὡς τραῦμα

Θυσία, Ἀντρέι Ταρκόφσκι

[…] Δὲν ἀποτελεῖ σύμπτωση ὅτι ἐνόσῳ ὁ Ἀλεξάντερ ἀμφιταλαντεύεται ὡς πρὸς τὸ τὶ ὀφείλει νὰ πράξει, ὅλοι οἱ καθρέφτες μέσα στοὺς ὁποίους κοιτᾶ τὸν ἑαυτό του εἶναι ραγισμένοι ἢ θαμποί. Μόνο λίγο πρὶν ἀπὸ τὴν ἐπιτέλεση τῆς θυσίας του, τὸ εἴδωλό του στὸν καθρέφτη φαίνεται ἀκέραιο καὶ πεντακάθαρο. Μὲ τὸν συμβολικὸ αὐτὸ τρόπο, ἡ ταινία ὑποβάλλει τὴν ἰδέα ὅτι μονάχα ἡ ἑτοιμότητα πρὸς αὐτοθυσία καθιστᾶ τὸν ἄνθρωπο ἀληθινὸ πρόσωπο. […] Εἴμαστε τῆς ἄποψης, ὡστόσο, ὅτι ἡ ἑτοιμότητα γιὰ αὐτοθυσία τὴν ὁποία εἰσηγεῖται ὁ Ταρκόφσκι δὲν εἶναι φανατική, πολεμικὴ καὶ προκαθορισμένη ἀπὸ κάποια ἰδεολογία περὶ ἡρωισμοῦ, ἀλλὰ συνιστᾶ ἴσως τὸ μοναδικὸ τεκμήριο αὐθυπέρβασης καὶ ἀγάπης πρὸς τὸν συνάνθρωπο, τὸ ὁποῖο ὑπόκειται σὲ γνήσια κοινωνικὴ ἐπαληθευσιμότητα. Τὸ νὰ κάνω τὸ καλὸ ὅταν τοῦτο δὲν προκαλεῖ ζημιὰ καὶ δὲν μοῦ κοστίζει πολύ, τὸ νὰ ἰσχυρίζομαι ὅτι ἀγαπῶ τὸν πλησίον ἐνόσῳ τὸ διακύβευμα αὐτῆς τῆς ἀγάπης εἶναι ἀμελητέο ἢ ἀνύπαρκτο, δὲν ἐνέχει προφανῶς κάποια ἰδιαίτερη ἠθικὴ ποιότητα. Τὸ ἀντίθετο φαίνεται νὰ ἰσχύει: οἱ «καλὲς» μας πράξεις ἔχουν πραγματικὴ ἀξία μονάχα ὅταν ἐπιφέρουν ρωγμὲς στὸ ναρκισσισμό μας - ὅταν δηλαδὴ ἀσκοῦν βία στὶς ἰδιοτελεῖς συμβάσεις τῆς κοινωνικῆς μας ζωῆς καὶ τὶς ἐξιδανικευμένες ὄψεις τῆς αὐτοεκτίμησής μας. Κατὰ συνέπεια (καὶ σὲ πλήρη ἀντιστοίχιση πρὸς τὴν εὐαγγελικὴ ἐπιταγή), ὁ Ταρκόφσκι φαίνεται ἐδῶ νὰ ὑποστηρίζει ὅτι ὁ μόνος ἀσφαλὴς δρόμος γιὰ νὰ βροῦμε τὴν ψυχή μας εἶναι ἐν τέλει νὰ τὴν ἀπολέσουμε.[1]

Ἂν ἔτσι ἔχουν ὅμως τὰ πράγματα, τότε τὸ πρόσωπο εἶναι μία διαλεκτικὴ εὕρεσης καὶ ἀπώλειας, παρουσίας καὶ ἀπουσίας, τὸ ὀντολογικὸ περιεχόμενο τῆς ὁποίας ὀφείλει ἀντιστοίχως νὰ ἀναζητηθεῖ στὴ διαλεκτικὴ παρουσίας καὶ ἀπουσίας τοῦ ἴδιου τοῦ Θεοῦ ἐντὸς τῆς ἱστορίας.[2] Τὸ πρόσωπο δὲν εἶναι ἕνα σταθερὸ καὶ ἀδιατάρακτο Εἶναι, μία ὀλύμπια μεταφυσικὴ παρουσία, ἀλλὰ μία ἔλλειψη, ἕνα τραῦμα, μία διαρρηγμένη ταυτότητα ποὺ στέκεται ἐπικλητικὰ ἀπέναντι στὸ Θεὸ καὶ ζητεῖ διαρκῶς τὴ φώτιση καὶ τὸν ἐμπλουτισμό της. […]

Δημητρίου Οὐλῆ, Τὸ Θυσιαζόμενο πρόσωπο. Μία ἀπόπειρα θεολογικῆς ἀνάγνωσης τῆς Θυσίας τοῦ Andrei Tarkovsky, περ. Θεολογία, τ. 86, τεῦχος 1^ο , Ἰαν.-Μάρ. 2015

---

[1] Πρβλ. Μθ. 10:39

[2] Λέμε «διαλεκτικὴ παρουσίας καὶ ἀπουσίας» διότι, σύμφωνα μὲ τὴ βιβλικὴ ἀντίληψη, ὁ Θεὸς εἶναι ταυτόχρονα παρὼν ἐντὸς τῆς Ἱστορίας διὰ τῶν θείων ἐνεργειῶν Του, ἀλλὰ καὶ ἀπῶν, καθόσον ἀναμένεται στὰ ἔσχατα. Γιὰ νὰ τὸ θέσουμε μὲ διαφορετικοὺς ὅρους, ἡ παρουσία καὶ ἀπουσία τοῦ Θεοῦ στὴν Ἱστορία συστοιχεῖ πρὸς τὴ διαλεκτικὴ ἔνταση ποὺ προσλαμβάνει ἡ τελευταία ἀνάμεσα στὸ «μηκέτι» καὶ τὸ «οὔπω».

γιὰ τὴν ἀπελευθέρωση... ποὺ ἄργησε

[…] Ποῦ εἶναι τὰ «πατροπαράδοτα ἑλληνικὰ ἤθη καὶ ἔθιμα»; Σὲ πολιτεῖες καὶ χωριὰ τριγυρνᾶν οἱ ξένοι στρατιῶτες ἀγκαλιασμένοι μὲ τὶς γυναῖκες μας, τὶς κόρες μας, τὶς ἀδερφάδες μας… […]

Δημήτρης Γληνός, Τὶ εἶναι καὶ τὶ θέλει τὸ ΕΑΜ, στὸ: Δημήτρης Γληνός, «Ἐκλεκτὲς Σελίδες», τ. 4, ἐκδ. Ἐπικαιρότητα, Ἀθήνα 1975

Ἡ Ἔμμα Γκόλντμαν γιὰ τὸν μπολσεβικισμὸ

ἡ φράση ποὺ χάνεται: «…ποὺ καταστέλλει τὴν ἐλευθερία καὶ τὰ ἀνθρώπινα δικαιώματα. Τίποτα δὲν λειτουργεῖ.»

ἡ ἐλευθερία τῆς πνευματικότητας

[…] Γνωρίζουμε ὅτι οἱ ἄνθρωποι ἀκόμη καὶ στὴ φυλακὴ μπορεῖ νὰ εἶναι ἐλεύθεροι. Θὰ πρέπει ἐπίσης νὰ μὴν συνδέει κάποιος τὴν ἐλευθερία μὲ τὴν πρόοδο, αὐτὸ ποτὲ δὲν πρέπει νὰ γίνεται. Ἀπὸ τὴν ἀπαρχὴ τῆς ἀνθρώπινης συνείδησης καὶ τῆς ἀτομικότητας, ὁ ἄνθρωπος μποροῦσε νὰ εἶναι ἐλεύθερος ἢ ἀνελεύθερος – μὲ τὴν ἐσωτερικὴ ἔννοια. Γι’ αὐτό, ὅταν μιλᾶμε γιὰ ἐλευθερία δὲν πρέπει νὰ συγχέουμε τὸ θέμα τῶν δικαιωμάτων καὶ τῆς ἐλευθερίας, τῆς ἐσωτερικῆς, πνευματικῆς ἐλευθερίας.

Ἐδῶ δὲν καταλαβαίνουν τίποτα ἀπὸ ὅσα λέω γιὰ ἀυτὸ τὸ θέμα. Ὄχι πολὺ καιρὸ πρὶν ἤμουν σὲ μιὰ τέτοια συνάντηση καὶ στὴ συνέχεια ἔγραψαν στὶς ἐφημερίδες: Εἶναι πολὺ περίεργο τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ Ταρκόφσκι μιλάει περὶ πνευματικότητας. Φυσικὰ -γι’ αὐτοὺς εἶναι παράξενο, ἁπλὰ δὲν ἔχουν ἰδέα, δὲν καταλαβαίνουν τὶ λέω. Δὲν μποροῦν νὰ κατανοήσουν ὅτι μιλάω γιὰ τὴν πνευματικότητα μὲ τὴν ἔννοια ὅτι ὁ ἄνθρωπος θὰ ἔπερεπε νὰ ξέρει γιατὶ ζεῖ, ὀφείλει νὰ σκέφτεται τὸ νόημα τῆς ζωῆς του. Ἐκεῖνος ποὺ ἀρχίζει νὰ τὰ σκέφτεται αὐτά, ὑπὸ μία ἔννοια φωτίζεται μὲ κάποιο πνευματικὸ φῶς, αὐτὴ ἡ διερώτηση δὲν πρόκειται νὰ ξεχαστεῖ ξανά, νὰ πεταχτεῖ μακριά, ἔχει ξεκινήσει μιὰ πορεία. Ἀντιθέτως, ἂν ποτὲ δὲν διερωτηθεῖ περὶ αὐτῶν, στερεῖται πνευματικότητας, ζεῖ πραγματιστικά, ὅπως ἕνα ζῶο. Καὶ ποτὲ δὲν πρόκειται νὰ καταλάβει τίποτα. Δὲν καταλαβαίνουν τίποτα ἀπὸ αὐτά. Καὶ ὅταν κάποιος δημοσιογράφος τὰ γράφει –σοκάρομαι. Σίγουρα σκέφτεται: ἀφοῦ ἀναφέρεται στὴν πνευματικότητα, αὐτὸ εἶναι σίγουρα κάτι ποὺ ἔχει σχέση μὲ τὴν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία, περίπου μὲ ἕναν κληρικαλισμό. Γι’ αὐτὸν δὲν ὑπάρχουν ὁλωσδιόλου ἐρωτήματα γιὰ τὴν ἀνθρώπινη ψυχὴ ἢ μιᾶς ἠθικῆς προσπάθειας ποὺ θὰ πρέπει νὰ ἐπιχειρήσει ὁ ἄνθρωπος κατὰ τὴ διάρκεια τῆς ζωῆς του. […]

Ἀντρέι Ἀρσένιεβιτς Ταρκόφσκι, Ὁ ποιητὴς ὅμοιος Θεοῦ, Ἡ τελευταία μεγάλη συνέντευξη, εἰσαγωγή, μετάφραση, σημειώσεις Κωνσταντίνος Μπλάθρας, ἐκδ. Μανιφέστο, 2016

Ὁ δράκος - Νίκος Κούνδουρος

- Τὸν ξέρει κανείς;

-Ὄχι!

Ἔτσι τραγικὰ λήγει ὁ πόθος γιὰ ταυτότητα. Τέσσερις ἀβάσταχτες λέξεις, ποὺ κανοναρχοῦσαν μιὰ γκρίζα ἀνώνυμη βιοτή, κατάφεραν νὰ καταπλακώσουν ὁριστικὰ πιὰ τὴν τελευταία προσπάθεια διαφυγῆς μὲ τοὺς ἐπικίνδυνους ὅρους τῆς κατασκευῆς. Ὁ καημὸς τοῦ προσώπου στὴν τροχιὰ μιᾶς ἀνέλπιστης εὐκαιρίας, τυχαίας, δηλαδὴ χωρὶς μόχθο, ἄρα κενῆς, καταποντίζεται στὸ βάθος τοῦ αὐτοπροκαθορισμοῦ.

 Domenico Gkortsakof

ἡ εὐθύνη τῆς ἐλευθερίας

Δυστυχῶς, τὸ τραγικὸ εἶναι ὅτι δὲν ξέρουμε πῶς νὰ εἴμαστε ἐλεύθεροι· ἀπαιτοῦμε ἐλευθερία γιὰ τὸν ἑαυτό μας εἰς βάρος ὅλων τῶν ἄλλων καὶ δὲν ἐννοῦμε νὰ παραιτηθοῦμε ἀπὸ τὸ παραμικρὸ γιὰ χάρη κάποιου ἄλλου: θὰ τὸ θεωρούσαμε καταπάτηση τῶν ἀτομικῶν μας δικαιωμάτων καὶ ἐλευθεριῶν. Σήμερα ὅλοι πάσχουμε ἀπὸ ἄμετρο ἐγωισμό. Κι αὐτὸ δὲν εἶναι ἐλευθερία. Ἐλευθερία σημαίνει ὅτι μαθαίνεις νὰ ἔχεις ἀπαιτήσεις μόνο ἀπὸ τὸν ἑαυτό σου, ὄχι ἀπὸ τὴ ζωὴ ἢ ἀπὸ τοὺς ἄλλους, καὶ ξέρεις νὰ δίνεις: ἐλευθερία σημαίνει θυσία ἐν ὀνόματι τῆς ἀγάπης. […]

Τὸ πρότυπο τῶν κοινωνικῶν σχέσεων ἔχει διαμορφωθεῖ κατὰ τέτοιον τρόπο, ποὺ οἱ ἄνθρωποι δὲν ἀπαιτοῦν τὸ παραμικρὸ ἀπὸ τὸν ἑαυτό τους, αἰσθάνονται ἀπαλλαγμένοι ἀπὸ κάθε ἠθικὴ ὑποχρέωση καὶ προβάλλουν ἀπαιτήσεις μόνο ἀπὸ τοὺς ἄλλους, ἀπὸ τὴν ἀνθρωπότητα ἐν γένει […]. Μὲ τὴ σκέψη ὅτι «εἴμαστε ὅλοι μαζί», κοντολογὶς ὅτι ἡ ἀνθρωπότητα βρίσκεται στὴ διαδικασία οἰκοδόμησης κάποιου πολιτισμοῦ, ἀποφεύγουμε μονίμως τὶς προσωπικές μας εὐθύνες καί, χωρὶς νὰ τὸ συνειδητοποιοῦμε, μεταθέτουμε στοὺς ἄλλους κάθε εὐθύνη γιὰ ὅσα συμβαίνουν. Μὲ ἀποτέλεσμα νὰ γίνεται ὁλοένα πιὸ ἀπεγνωσμένη ἡ σύγκρουση ἀτόμου καὶ κοινωνίας, νὰ ψηλώνει ὁλοένα περισσότερο τὸ τεῖχος τῆς ἀποξένωσης ἀνάμεσα στοὺς ἀνθρώπους.

Ζοῦμε σὲ μιὰ κοινωνία ποὺ δὲν ἔχει χτιστεῖ μὲ τὶς προσπάθειες κανενὸς συγκεκριμένα παρὰ μὲ τὶς «συντονισμένες» προσπάθειες ὅλων μαζί, ὅπου ἡ προσωπικότητα διεκδικεῖ τὰ δικαιώματά της ὄχι ἀπὸ τὸν ἑαυτό της παρὰ ἀπὸ τοὺς ἄλλους. Ὁπότε τὸ ἄτομο γίνεται εἴτε ὄργανο τῶν ἰδεῶν καὶ τῶν φιλοδοξιῶν κάποιων ἄλλων εἴτε ἀφέντης ποὺ προσαρμόζει καὶ χρησιμοποιεῖ τὴν ἐνέργεια τῶν ἄλλων χωρὶς κανένα σεβασμὸ γιὰ τὰ δικαιώματά τους. […]

Ἀπὸ τὴ στιγμὴ ποὺ ἀναθέσαμε σὲ ἄλλους νὰ λύνουν τὰ προβλήματά μας, μεγάλωσε τὸ ρῆγμα μεταξὺ πνεύματος καὶ ὕλης. Τὶς ἰδέες ποὺ κυβερνοῦν τὸν κόσμο ὅπου ζοῦμε τὶς ἔχουν ἀναπτύξει ἄλλοι, κι ἐμεῖς πρέπει εἴτε νὰ συμμορφωθοῦμε στοὺς κανόνες αὐτῶν τῶν ἰδεῶν εἴτε νὰ ἀπομακρυνθοῦμε καὶ νὰ τὶς ἀντικρούσουμε – θέση ποὺ γίνεται ὁλοένα πιὸ ἀπελπιστική. […]

Ἀντρέι Ταρκόφσκι, Σμιλεύοντας τὸ χρόνο, μτφρ. Σεραφεὶμ Βελέντζας, ἐκδ. Νεφέλη, Ἀθήνα 1987

λευτεριὰ κοινοτικὴ (Θ. Ἀγγελόπουλος-Μεγαλέξαντρος)