Ὁ Ἀναστάσιος τῆς ἐξέγερσης

 

Ὁ Ἀναστάσιος Γιαννουλᾶτος μαζὶ μὲ τὸν πατέρα Γεώργιο Πυρουνάκη καὶ τὸν διάκονο Τιμόθεο Λαγουδάκη θὰ σταθεῖ στὸ πλευρὸ τῶν συλληφθέντων φοιτητῶν τῆς ἐξέγερσης τῆς Νομικῆς, μαζὶ μὲ τοὺς γονεῖς τους τοὺς ἐπισκέπτεται στὸ ΕΑΤ-ΕΣΑ καὶ τοὺς συμπαρίσταται. Στὴ συγκέντρωση τῆς Νομικῆς ὁμάδα φοιτητῶν τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς, μεταξὺ τῶν ὁποίων ἦσαν καὶ μερικοὶ κληρικοί, δίνει ψήφισμα συμπαράστασης, τὸ ὁποῖο καὶ διαβάζεται στοὺς συγκεντρωμένους. Στὸ ψήφισμα ἀναφέρεται: «Ἀδέρφια. Τολμοῦμε νὰ σᾶς ἀποκαλοῦμε ἀδέρφια, γιατὶ ὅλοι εἴμεθα βαπτισμένοι εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ. Ἔχουμε τὸ ἴδιο ἑλληνικὸ αἷμα ὅλοι μας καὶ ἀνήκομε ὅλοι στὴ φοιτητικὴ οἰκογένεια. Πάσχομε καὶ ὑποφέρομε κι ἐμεῖς μαζί σας, γιατὶ "εἴτε πάσχει ἓν μέλος, συμπάσχει πάντα τὰ μέλη." Σὰν μαθηταὶ τοῦ Χριστοῦ, ποὺ εἶναι καταφρονητὴς τῶν δυνατῶν καὶ ὑπερασπιστὴς τῶν ἀδυνάτων, Θεολόγοι, ἐπιστήμονες, αὐριανοὶ ποιμένες σας, ἔχομε καθῆκον ἀπὸ τὸν Θεὸν νὰ πάρωμεν θέσιν σὲ ὅ,τι τὶς τελευταῖες μέρες συμβαίνει στὸν πανεπιστημιακὸ χῶρο. Διὰ τοῦτο:

1.      Καταδικάζομε κάθε βία  ἐνάντια στὸ φοιτητικὸ κίνημα.

2.      Συμπαριστάμεθα εἰς τὰ δίκαια αἰτήματά σας καὶ ὅλου τοῦ φοιτητικοῦ κόσμου.

3.      Ζητᾶμε τὴν κατάργηση τοῦ Ν.Δ. 1347/73 καὶ τὴν ἐπιστροφὴν τῶν ἀδελφῶν μας φοιτητῶν. Καὶ τὴν κατάργησιν ὅλων τῶν διαταγμάτων ποὺ θίγουν τοὺς φοιτητάς.

4.      Προτείνουμε τὸ διάλογο, σὰν τὸ μόνο μέσο γιὰ τὴ λύσι τῶν φοιτητικῶν προβλημάτων.

5.      Κάνομε ἔκκληση γιὰ στάση ἀγάπης σὲ κάθε βία».

Ἀνδρέα Χ. Ἀργυρόπουλου, Χριστιανοὶ καὶ πολιτικὴ δράση κατὰ τὴν περίοδο ταῆς δικτατορίας, ἐκδ. Ψηφίδα

χριστιανοὶ μάρτυρες κατὰ τῆς δικτατορίας

 

ἡ ἑλληνικὴ φιλοσοφία στὸ Βυζάντιο

    […] τὸ σύνολο σχεδὸν τῆς ἀρχαιοελληνικῆς γραμματείας ποὺ ἔχουμε σήμερα στὴ διάθεσή μας διασώθηκε χάρη στοὺς ἀντιγραφεῖς χειρογράφων τῶν βυζαντινῶν σχολῶν καὶ μοναστηριῶν. Στὸ Βυζάντιο -καὶ ὄχι στὴ Δύση- βρῆκε ἡ παράδοση τῆς ἑλληνικῆς ἀρχαιότητας τὴν φυσική της συνέχεια. […]

Μέσα σὲ αὐτὰ τὰ πλαίσια τοῦ βυζαντινοῦ κόσμου συνεχίστηκε ἀδιάσπαστη ἡ παράδοση τῆς ἑλληνικῆς φιλοσοφίας, παράδοση ἡ ὁποία στὴν Δύση εἶχε διακοπεῖ ἀπὸ νωρίς. Σὲ ἀντίθεση μὲ τὴ Δύση, στὸ Βυζάντιο διατηρήθηκε μιὰ κουλτούρα κοσμική, δηλαδὴ μιὰ κουλτούρα ποὺ προερχόταν ἀπὸ καὶ στηριζόταν καθαρὰ σὲ κοσμικοὺς φορεῖς. […]

Ὅσον ἀφορᾶ τὴν ἑλληνικὴ φιλοσοφία, πρέπει νὰ διαπιστώσουμε ὅτι ἡ καθιερωμένη ἀντίληψη ποὺ τὴν θέλει νὰ βρίσκει τραγικὸ τέλος κατὰ τὸ μοιραῖο ἔτος 529 δὲν εἶναι παρὰ ἕνας συμβατικὸς μύθος χωρὶς κανένα πραγματικὸ ἔρεισμα.

[…] βυζαντινοὶ θεολόγοι ὅπως ὁ Ἰωάννης Δαμασκηνὸς ἐξέφρασαν διὰ πολλῶν καὶ ἐμφατικὰ τὴν ἀρνητική τους στάση ἀπέναντι στὴν (πλατωνικῆς, στωικῆς καὶ μανιχαϊκῆς) προελεύσεως ἀπαξίωση τοῦ σωματικοῦ στοιχείου ἔναντι τοῦ πνευματικοῦ. Πρόκειται γιὰ ἕνα ἀξιοπρόσεκτο συμπέρασμα ἑνὸς συνεποῦς στοχασμοῦ, τὸ ὁποῖο πρέπει νὰ ἐκτιμηθεῖ εἰδικὰ σήμερα ἐν ὄψει τῆς διαπίστωσης τῶν καταστροφικῶν συνεπειῶν ποὺ εἶχε ἡ ἐχθρικὴ ἀντιμετώπιση τοῦ σώματος ἀπὸ τὸν χριστιανισμὸ τῆς Δύσης.

 

Klaus Oehler, Ἡ συνέχεια στὴν Ἑλληνικὴ φιλοσοφία ἀπὸ τὸ τέλος τῆς Ἀρχαιότητας ὣς τὴν πτώση τῆς Βυζαντινῆς αὐτοκρατορίας, μτφρ. Πολυτίμη-Μαρία Παλαιολόγου

 

«ἤμουνα κομμουνιστὴς καὶ παράλληλα ἕνας χριστιανὸς»

 

   […] τὰ ὑπέροχα λόγια αὐτοῦ τοῦ μεγάλου Ἕλληνα δημιουργοῦ, τοῦ Δαμασκηνοῦ, μᾶς ξαναθυμίζουν ὅτι «τὰ πάντα ματαιότης». Μᾶς δίνουν τὸ μέτρο τῶν ἀνθρωπίνων δυνατοτήτων μας. Δηλαδή, κάθε φορὰ ποὺ ὁ ἄνθρωπος ξεπέρασε τὸ μέτρο καὶ νόμιζε ὅτι μπορεῖ νὰ γίνει θεός. Γιατὶ μόνο ὁ Θεὸς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἀποσπᾶ ζωή, γιατὶ αὐτὸς τὴ δίνει κι αὐτὸς τὴν παίρνει. Ἀλλὰ ὅποιος τολμάει νὰ μιμηθεῖ τὸ Θεό, καταγράφεται στὰ μαῦρα κατάστιχα τῆς ἀνθρώπινης συνείδησης, τῆς ἀνθρώπινης ἱστορίας. […]

Ἤμουνα ἕνας ἀντιστασιακός, ἤμουνα ἕνας κομμουνιστὴς ἐκείνη τὴν ἐποχὴ καὶ παράλληλα ἤμουν ἕνας χριστιανός, ἕνας ἄνθρωπος ποὺ πίστευε στὴν Ὀρθοδοξία καὶ ποὺ πίστευε καὶ πιστεύει στὴ συνέχεια τοῦ ἑλληνικοῦ ἔθνους. Κι ἕνας μεγάλος σταθμὸς εἶναι βέβαια καὶ τὸ Βυζάντιο, ὅπου ὄχι μόνο διατήρησε τὸ ἑλληνικὸ μέλος ἀλλὰ καὶ τὸ ἐπεξεργάστηκε κι ἀπὸ ’κεῖ τὸ πέρασε στὰ ἀκριτικὰ καὶ στὰ δημοτικά μας τραγούδια κι ἔτσι μπόρεσε νὰ διατηρηθεῖ ἡ ἐθνικὴ καὶ πολιτιστική μας ταυτότητα. […]

Ἐγὼ ἤθελα νὰ ἀποδείξω καὶ ὡς συνθέτης συμφωνικῆς μουσικῆς εἴτε ἤμουνα στὴν παρανομία, εἴτε ἤμουν στὴν Μακρόνησο, εἴτε ἤμουν στὴν Ἰκαρία, εἴτε ἤμουν στὸ Παρίσι αὐτὴ ἡ λατρεία ποὺ εἶχα πρὸς τὴν ἑλληνικὴ τέχνη, τὸ ἑλληνικὸ πνεῦμα. Δὲν τὴν ἀντιμετώπιζα σὰν ἕνας ἀρχαιόπληκτος, ὅπου ἤθελα τάχα νὰ πιαστῶ ἀπ’ αὐτὴν γιὰ νὰ ἀποδείξω ἀνύπαρκτες ἀξίες.

[…] νά ’μαστε περήφανοι γιὰ τὴ γενιά μας, γιὰ τὴν πατρίδα μας, γιὰ τὸ ἔθνος μας, γι’ αὐτὸ τὸ καταπληκτικὸ κατασκεύασμα, γι’ αὐτὸ τὸ πάντρεμα τῆς οὐσίας τῆς ἑλληνικότητας μὲ τὴν οὐσία τῆς χριστιανικότητας ποὺ γίνεται Ὀρθοδοξία. Δὲν ξέρουμε τὶ σημαίνει αὐτὸ τὸ πρᾶγμα. […]

 

ἐφημ. Χριστιανική, 5-4-2007, ἀρ. φ. 748 (1061)

 

Κοραὴς - Παπαδιαμάντης καὶ δυτικὸ τσογλανοκρατίδιο

 

ἀπόσπασμα συνέντευξης τοῦ Κωστῆ Παπαγιώργη στοὺς Δ. Ἀναστασόπουλο - Γ. Καρουζάκη γιὰ τὸ «Ε» τῆς Κυριακάτικης Ἐλευθεροτυπίας, 1997

[…] Ὑπῆρχε πολιτικὸς λόγος ποὺ μιὰ μερίδα Ἑλλήνων ἀρνοῦνταν τὴν ἐπανάσταση;

«Ὑπῆρχε ἰσχυρότατος λόγος. Ὁ πατριάρχης ἦταν ἀνώτατος ἀξιωματοῦχος τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας καὶ εἶχε τὴν ἀπόλυτη εὐθύνη γιὰ τὸ χριστιανικὸ βιλαέτι, ποὺ περιλάμβανε Ἕλληνες, Ἀρμένηδες, Σέρβους, Bουλγάρους. Ἡ Ὀρθοδοξία εἶχε ἀπὸ τὴν ἀρχὴ διεθνικὸ χαρακτήρα. Kι ἀκόμα σήμερα, ὁ πατριάρχης μιλάει στὸ ὄνομα ὅλων τῶν Ὀρθοδόξων (εἶναι ἡ κεφαλή τους). Πολιτικὸ στοιχεῖο αὐτὸ πολὺ σημαντικό. Τὸ πατριαρχεῖο τότε, λίγο πρὶν τὴν ἐπανάσταση, ἔκανε μιὰ σειρὰ ἀπὸ σχολεῖα σὲ ὅλες τὶς παραδουνάβιες περιοχές, (ἀλλὰ καὶ) στὴν Ἰωνία, στὴν Ἰταλία. Περίμενε, μὲ τὴν ἄνοδο τοῦ βιοτικοῦ ἐπιπέδου καὶ μὲ τὴν κατάρρευση τῆς Ὀθωμανικῆς Aὐτοκρατορίας, νὰ ἐλευθερωθεῖ ὅλος ὁ Ἑλληνισμός, ὄχι μόνο ἕνα ἑλλαδικὸ κομμάτι. Ἡ Γαλλικὴ Ἐπανάσταση μᾶς ἔκαψε κατὰ μία ἄποψη ἢ (κατὰ τὴν ἄλλη ἄποψη) μᾶς ἐλευθέρωσε (τουλάχιστον ἕνα μικρὸ κομμάτι). Πάντως καὶ ὁ Pήγας, ὅταν μιλάει γιὰ ἐλευθερία, δὲν ἀναφέρεται μόνο στοὺς Ἕλληνες, λέει: Bούλγαροι, Tούρκοι, ὅλοι. Aὐτὸ τὸ ὅραμα καταστράφηκε μὲ τὸν Kοραή».

[…]

Συγγνώμη, ἀλλὰ οἱ ἀπόψεις σας δείχνουν νὰ συμπίπτουν μ’ ἐκεῖνες τῶν λεγόμενων νεορθόδοξων;

Δὲν ὑπάρχουν νεορθόδοξοι. Ὁ Παπαδιαμάντης εἶναι ὁ μόνος ὁ ὁποῖος δὲν εἶναι νεορθόδοξος, ὰλλὰ πιστὸς στὸ πνεῦμα τῆς Ἀνατολικῆς Ἐκκλησίας. Τὰ ἄλλα, περὶ νεορθόδοξων, εἶναι δημοσιογραφία. Ξέρεις τὶ σημαίνει 4ος αἰώνας; Ποιοὶ εἶναι οἱ Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας; Ὁ Πλωτίνος εἶναι ἀρχαῖος Ἕλληνας. Μὰ ὁ Μέγας Ἀθανάσιος, 100 χρόνια μετά, δὲν εἶναι ἀρχαῖος Ἕλληνας; Αὐτὰ ἔλεγε ὁ Παπαδιαμάντης, ἀλλὰ τὰ θάψανε».

[…]

Mιὰ τέτοια κουβέντα ἴσως νὰ ξαναρχίζει στὶς μέρες μας.

«Δὲν θὰ σταματήσει ποτὲ αὐτὴ ἡ κουβέντα, ἁπλὰ στὴν Ἑλλάδα τὴν πνίγουμε, γιατὶ δὲν μᾶς συμφέρει. Θέλουμε νὰ εἴμαστε ἕνα δυτικὸ τσογλανοκρατίδιο, ἐνῶ ἡ μοίρα μας καὶ ἡ θέση μας ἦταν στὴν Ἀνατολή».

[…]

«Προχθὲς ἄκουγα κάποιον ποὺ μιλοῦσε γιὰ τοὺς Ὀλυμπιακοὺς Ἀγῶνες, γιὰ τὸν λαὸ ποὺ ἔχει βγάλει τὸν Περικλή, τὸν Πλάτωνα, τὸν Ὄμηρο, τὸν Mιλτιάδη. Mετὰ ἀπὸ αὐτοὺς ἀνέφερε τὸν Σολωμό. Kαὶ σκέφτεσαι (ἐσὺ ποὺ τὸν ἀκοῦς): Kαλά, ἀπὸ τὸν Mέγα Ἀλέξανδρο, 3ο αὶώνα π.X., ἴσαμε (τὸν Σολωμὸ) τὸν 18ο αἰώνα, δὲν ὑπῆρξε τίποτε ἀνάμεσα; (Ἀλλὰ) αὐτὴ ἀκριβῶς εἶναι ἡ θεωρία τοῦ Kοραῆ, ἡ ἐπίσημη ἰδεολογία τοῦ νεοελληνικού κρατιδίου. Mετὰ ἀπὸ τοὺς Ἀρχαίους, γίνεται ἕνα πήδημα καὶ φτάνουμε (ἀπευθείας) ἐδῶ (στὸ νεοελληνικὸ κρατίδιο). Τὸ ἐνδιάμεσο διάστημα εἶναι ντροπὴ καὶ σκοτάδι, πρέπει νὰ ἐξαλειφθεῖ».

 […]

 

 

Δημήτρης Νόλλας - ὄψεις συντηρητισμοῦ

 

-          Πόσο μᾶς ἔχει ἀλλάξει ἡ συμβίωση μὲ τοὺς μετανάστες;

-          Μετὰ τὸ πρῶτο σὸκ καὶ ὁρισμένες βίαιες ἀντιδράσεις, κυρίως ἀπὸ ἀνθρώπους οἱ ὁποῖοι δὲν ἀναγνώριζαν τὸν ἄνθρωπο ὡς ξένο,αὐτὴ κυρίως ἦταν ἡ ἀντίληψη: αὐτοὶ οἱ ἄνθρωποι, ἐπειδὴ εἶχαν ἀνάγκη ἀπὸ ἕνα κομμάτι ψωμί, θεωροῦνταν ὅτι ἦταν ὑποδεέστεροι, ὑπάνθρωποι, ὅτι ἦταν μόνο γιὰ δουλειὲς παρακατιανὲς καὶ ἄγριας ἐκμετάλλευσης. Παρ’ ὅλα αὐτά, αὐτοὶ οἱ ἄνθρωποι ἄντεξαν καὶ μὲ τὸν τρόπο τους μᾶς ἔδωσαν νὰ καταλάβουμε πὼς δὲν εἶναι ὅ,τι ἡ πρώτη μας ἀντίδραση ἤθελε νὰ βάλει σ’ αὐτούς. […]

-          Ἡ ἔξαρση τῆς ἐγκληματικότητας πιστεύετε ὅτι μπορεῖ νὰ ξανακάνει πιὸ συντηρητικὴ τὴν ἄποψή μας κυρίως πρὸς τοὺς ξένους;

-          Ὄχι κυρίως πρὸς τοὺς ξένους. Πρὸς ἐμᾶς τοὺς ἴδιους θὰ τὴν κάνει. Ὁ κίνδυνος αὐτὸς εἶναι: νὰ συντηρητικοποιηθοῦμε ἐμεῖς. Θὰ ἀρχίσουμε νὰ ζητᾶμε καὶ νὰ ἔχουμε ἀνάγκη γιὰ μεγαλύτερη προστασία καὶ ἀστυνόμευση. […] 

-          Αὐτὸ σᾶς ἀνησυχεῖ ὡς προοπτικὴ κοινωνίας;

-          Ἀσφαλῶς, ἀλλὰ ἐλπίζω νὰ μὴ φτάσουμε ὡς ἐκεῖ. […] Γιατὶ πιστεύω ὅτι ὑπάρχουν δυνάμεις στὴν ἑλληνικὴ κοινωνίαποὺ σκέφτονται ὑγιῶς καὶ εἶναι σὲ θέση νὰ σταθοῦν ὄρθιοι καὶ νὰ ποῦν «ὄχι». 

-          Νὰ ποῦν «ὄχι» σὲ τί;

-          Σὲ μιὰ κατρακύλα ποὺ μπορεῖ νὰ ὁδηγήσει σ’ ἕναν ἀκραῖο συντηρητισμό, ὅπου θὰ φτάνει νὰ διψᾶς γιὰ ἕναν ἀρχηγό, νά ’χεις ἀνάγκη κάποιον ποὺ θὰ εἶναι ὁ μεγαλοαστυνόμος ποὺ θὰ βάλει σὲ τάξη τὰ πράγματα. […] 

-          Ποιὰ σχέση ἔχετε μὲ τὴν πίστη;

-          Ἀγωνίζομαι νὰ πιστεύω. Δὲν εἶναι εὔκολο πρᾶγμα αὐτό.

-          Εἶναι κάτι ποὺ ἀνακαλύψατε ὄψιμα στὴ ζωή σας;

-          […] Ἀρκετὰ νωρὶς εἶχε μπεῖ ἡ σχέση μου μὲ τὴν ἐκκλησία καὶ τοὺς ἀνθρώπους της. Αὐτὸ στὴ μετεφηβική μου ἡλικία ἑνώθηκε μὲ τὴν Ἀριστερά, γιατὶ τὸ αἴτημα γιὰ κοινωνικὴ δικαιοσύνη δὲν καθησύχαζε ἀπὸ τὸν λόγο τοῦ Χριστοῦ, δὲν ἀρκοῦσε. Ὁ ἀγώνας μου νὰ πιστέψω ὅμως ἔρχεται ἀπὸ πολὺ παλιά, δὲν εἶναι κάτι ὄψιμο.

-          Τὰ τελευταῖα χρόνια θεωρεῖτε ὅτι οὔτε ἡ Ἀριστερὰ ἐπαρκεῖ γι’ αὐτὸν τὸν παρηγορητικὸ λόγο;

-          Σίγουρα. […] Ὑπάρχει μιὰ πολὺ βαθιὰ ἀντίφαση στὸν πολιτικὸ λόγο καὶ στὴ σωτηρία τοῦ ἀνθρώπου. Ἡ Ἀριστερὰ ἔχει παρατήσει τὸν μέσα ἑαυτὸ κι αὐτὸ εἶναι κεφαλαιῶδες γιὰ τὴν ἡρεμία τοῦ ἀνθρώπου. Ἡ ἐκκλησία ἀπαντάει σὲ αὐτὸ τὸ ζήτημα ὡς πρὸς τὴ σωτηρία τοῦ ἀνθρώπου. Δὲν ἀπαντάει στὰ μεγάλα, στὰ κοινωνικὰ ὁράματα, κλπ. Γι’ αὐτὸ καὶ μετέφηβος σάλταρα στὴν Ἀριστερά.

-          Καὶ ἀργότερα ξαναπλησιάσατε στὴν ἐκκλησία;

-          Ναί, γιατὶ αὐτὸ ποὺ μὲ ἐνδιαφέρει εἶναι ἡ σωτηρία τοῦ ἀνθρώπου. Τὸ σημαντικὸ εἶναι νὰ τσακίσουμε τὸ ἐγώ, ποὺ σημαίνει ὅτι ἀνέχεσαι τοὺς ἀνθρώπους, μπορεῖς νὰ ζητήσεις συγγνώμη.

-          Ὅταν λέτε ὅτι ἀγωνίζεστε νὰ πιστέψετε ἐννοεῖτε ὅτι προσπαθεῖτε νὰ τιθασεύσετε τὸ «ἐγώ»;

-          Ναί, φυσικά. Ἡ ἀναγνώριση τοῦ λάθους, ἡ καταστροφὴ τοῦ ἐγὼ εἶναι τὸ βασικό. Ἐδῶ ἀκόμα καὶ ἡ Ἀριστερὰ ἔχει ἀνακαλύψει τὴν αὐτοκριτική, ποὺ στὴν οὐσία εἶναι ἡ ἀφορμὴ γιὰ νὰ τσακίσει τὸν ἀντίπαλο. Κοιτᾶξτε, ζοῦμε σ’ ἕναν κόσμο ποὺ καλλιεργεῖ ὑπέρμετρα τὸ «ἐγώ». Κερδίζουμε χρήματα, φήμη, δόξα, ὅλα ὅσα δημιουργοῦν ἕνα ὑπερφυσικὸ «ἐγώ». […] 

 

Δημήτρης Νόλλας, Ὁδηγούμαστε σ’ ἕναν ἀκραῖο συντηρητισμό, συνέντευξη στὴν ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ 22-3-2009

βυζαντινὸς πολιτισμὸς καὶ Εὐρώπη

Τὸ κοινωνιοκεντρικὸ Βυζάντιο

Γιάννης Μητράκας, βυζαντινὸς αὐτοκράτορας

[…] Ἡ βυζαντινὴ αὐτοκρατορικὴ ἐξουσία χρησιμοποίησε δύο ἀποτελεσματικὰ μέσα γιὰ τὸν ἔλεγχο τῆς μεγαλογαιοκτησίας καὶ τῆς συντεχνίας: τὸν κρατικὸ παρεμβατισμὸ καὶ τὴν κοινωνικὴ νομοθεσία. Τὸ κράτος παρενέβαινε στὴν οἰκονομία. Ἡ πολιτικὴ ἐξουσία εἶχε ὑπὸ τὸν ἄμεσο ἔλεγχό της τὶς συντεχνίες, ἀκολουθοῦσε μονοπωλιακὴ πολιτικὴ στὰ εἴδη πρώτης ἀνάγκης, ὅπως π.χ. στὸν ἐπισιτισμὸ τῆς Κωνσταντινουπόλεως, διατηροῦσε τὶς τιμὲς σὲ μόνιμο καὶ σταθερὸ ἐπίπεδο ἀποτρέποντας τὴν αὐθαιρεσία τῆς ἐλεύθερης ἀγορᾶς. Ἡ ἰδιωτικὴ πρωτοβουλία λογοδοτοῦσε στὴν πολιτικὴ ἐξουσία.

Ἡ κοινωνικὴ νομοθεσία στρεφόταν κατὰ τῆς μεγάλης ἰδιοκτησίας καὶ εὐνοοῦσε συνειδητὰ τοὺς μικροκαλλιεργητές. […]

Στὸ Βυζάντιο ἐπικρατοῦσε κράτος προνοίας. Ἡ οἰκονομία σχεδιαζόταν ἀπὸ τὴν κεντρικὴ αὐτοκρατορικὴ ἐξουσία καὶ λειτουργοῦσε μὲ κρατικὸ παρεμβατισμὸ πρὸς ὄφελος τῶν ἀσθενέστερων τάξεων (μικροκαλλιεργητὲς) καὶ σὲ βάρος τῶν ἰσχυροτέρων παραγόντων (μεγαλοϊδιοκτῆτες γῆς καὶ συντεχνίες). Ἔτσι ἐμποδίσθηκε νὰ ἀναπτυχθεῖ ἡ μεσαιωνικὴ φεουδαρχία καὶ ἡ νεότερη ἀστικοποίηση. Ἡ κοινωνικὴ νομοθεσία ἐξασφάλιζε τὴ λειτουργία τοῦ κράτους δικαίου, ἀλλὰ ὡς γνώμονα εἶχε τὴ διασφάλιση τοῦ κράτους προνοίας, ἀφοῦ τὸ δίκαιο ὑπαγόταν στὴν πρόνοια, δηλαδὴ στὴν κατοχύρωση τῆς ἰσότητας καὶ στὴν ἀποτροπὴ τῆς καταδυνάστευσης. Ἐπιπλέον ἡ κοινωνικὴ φιλανθρωπία μὲ τὴν ἐκκλησιαστικὴ πρωτοβουλία γιὰ τὴ λειτουργία πολυαρίθμων εὐαγῶν ἱδρυμάτων, ποὺ ἀνακούφιζαν τὰ ἀναξιοπαθοῦντα μέλη τοῦ κοινωνικοῦ σώματος, τόνιζε τὸν προνοιακὸ χαρακτήρα τῆς βυζαντινῆς πολιτείας.

Ἐπιχειρώντας συγκριτικὴ θεώρηση τῆς κοινωνικοπολιτικῆς θέσμισης Ἀνατολῆς καὶ Δύσης στὸ Μεσαίωνα μποροῦμε νὰ προβοῦμε στὶς παρακάτω διαπιστώσεις.

Στὴ μεσαιωνικὴ Δύση ἐπικρατοῦσε κρατισμός, ἐνῶ στὴ βυζαντινὴ Ἀνατολὴ ἴσχυε ὁ κοινωνισμός. Ὑπέρτατη ἀξία γιὰ τὸ δυτικὸ ἄνθρωπο ἦταν τὸ δίκαιο καὶ τὸ κράτος. Γιὰ τὸ βυζαντινὸ ἄνθρωπο ὅμως ὕψιστες πολιτικὲς ἀξίες ἦταν ἡ πρόνοια καὶ ἡ κοινωνία. Τὸ δίκαιο ἦταν μέσο στὴν ὑπηρεσία τῆς φιλανθρωπίας. Τὸ κράτος δὲν ἦταν ἄλλο παρὰ ἡ θωράκιση τῆς κοινωνίας ἔναντι τῶν διασπαστικῶν, κεντρόφυγων δυνάμεων, εἴτε ἀπὸ τὴν πλευρὰ τῆς γαιοκτησίας εἴτε ἀπὸ τὴν μεριὰ τῆς συντεχνίας. […]

Ἔτσι ἑρμηνεύεται ἡ ἐμφάνιση καὶ ἀνάπτυξη τοῦ μοναχισμοῦ κατὰ τὸν 4^ο αἰ., ὅταν ἀκριβῶς μορφοποιεῖται ἕνα εἶδος «χριστιανικοῦ κράτους», ἡ ἐκχριστιανισμένη ρωμαϊκὴ αὐτοκρατορία. Στὸν πειρασμὸ τοῦ «κράτους» ἀπαντᾶ ὁ λαὸς τοῦ Θεοῦ μὲ τὴν «ἔρημο», στὴν ἱστορία ἀποκρίνεται ἡ ἐσχατολογία, στὴ θεσμοποίηση τοῦ χριστιανισμοῦ ἀντιδρᾶ ὁ μοναχισμὸς καὶ στὴ θρησκειοποίηση τῆς ἐκκλησίας ἀνθίσταται ὁ ἀναχωρητισμός. […]

Μάριος Π. Μπέγζος, Ἐλευθερία ἢ θρησκεία; Οἱ ἀπαρχὲς τῆς ἐκκοσμίκευσης στὴ φιλοσοφία τοῦ δυτικοῦ μεσαίωνα, ἐκδ. Γρηγόρης, Ἀθήνα 1991

οἱ ἐπιστῆμες στὸ Βυζάντιο

μιὰ ἀμφίβολη ἀπόπειρα...

Γιῶργος Κόρδης

[…] Ἀλλὰ εἶναι ἀμφίβολο ἂν μὲ τὴν πάροδο τοῦ χρόνου ὁ ἑλληνικὸς ἐθνικισμός, ποὺ ὅλο καὶ περισσότερο εἰσχωροῦσε στὴν ὅλη ὀρθόδοξη ὀργάνωση, ὑπῆρξε εὐεργετικὸς γιὰ τὴν ὀρθοδοξία. Δὲν ἦταν σύμφωνος μὲ τὴν παλιὰ βυζαντινὴ παράδοση. Ἂν καὶ μέσα στὴν ἴδια τὴν αὐτοκρατορία ἡ γνώση τῆς ἑλληνικῆς ἦταν ἀναγκαία γιὰ ὁποιαδήποτε δημόσια θέση, δὲν ὑπῆρχε διάκριση μεταξὺ τῶν φυλῶν καὶ οἱ Βυζαντινοὶ εἶχαν ἐνθαρρύνει λειτουργίες σὲ τοπικὲς γλῶσσες καὶ ὑπῆρξαν προσεκτικοὶ ὥστε νὰ μὴν ἐπιχειρήσουν νὰ ἐπιβάλλουν τὴν ἑλληνικὴ ἱεραρχία σὲ ἄλλους λαούς. Ἀλλὰ ἡ Μεγάλη Ἰδέα ἐνεθάρρυνε τοὺς Ἕλληνες νὰ θεωροῦν τοὺς ἑαυτούς τους ὡς περιούσιο λαὸ καὶ οἱ περιούσιοι λαοὶ πάντα ἀποκτοῦν δημοτικότητα καὶ οὔτε προσαρμόζονται καλὰ στὸν χριστιανικὸ βίο.

Ἡ ἀπόπειρα νὰ μετατραπεῖ ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία σὲ ἀποκλειστικὰ Ἑλληνικὴ Ἐκκλησία ὑπῆρξε ἕνα ἀπὸ τὰ ἐπακόλουθα τῆς φαναριώτικης πολιτικῆς. Ὁδήγησε ἐπίσης σὲ μιὰ παρακμὴ τῶν πνευματικῶν ἀξιῶν, μὲ τὴν προώθηση τῆς ἑλληνικῆς παιδείας ὡς κάτι ἐνάντιον πρὸς τὶς ὀρθόδοξες παραδόσεις καὶ μὲ τὴν ἐπιδίωξη νὰ μετατραπεῖ ἡ Ἐκκλησία σὲ φορέα ἐθνικοῦ αἰσθήματος, γνήσιου καὶ δημοκρατικοῦ, ὣς ἕνα σημεῖο, ἀλλὰ ἐλάχιστα ἐνδιαφερομένου γιὰ τὸν πνευματικὸ βίο. Συγχρόνως ἔθεσε τὸ Πατριαρχεῖο ἐνώπιον ἑνὸς ἠθικοῦ διλήμματος. Ἀνακάτωνε τὴν Ἐκκλησία στὴν πολιτικὴ καὶ μάλιστα τὴν ἀνατρεπτικὴ πολιτική. Δὲν ἦταν καθῆκον τῆς Ἐκκλησίας ν’ ἀποδίδει τὰ τοῦ Καίσαρος τῷ Καίσαρι; Μποροῦσε ἕνας πατριάρχης νὰ ἀγνοήσει τὴ συμφωνία ποὺ ἔγινε μεταξὺ τοῦ σουλτάνου καὶ τοῦ μεγάλου προκατόχου του Γενναδίου; Μποροῦσε ν’ ἀθετήσει τὸν ὅρκο ποὺ ἔδωσε στὸ σουλτάνο ὅταν ἐπικυρώθηκε ἡ ἐκλογή του; Ἤ, σὲ πολὺ πρακτικότερο ἐπίπεδο, εἶχε τὸ δικαίωμα ν’ ἀναμειγνύεται σὲ συνωμοσίες, οἱ ὁποῖες ἂν ἀποτύγχαναν θὰ ὑπέβαλαν ἀναμφιβόλως τὸ ποίμνιό του σὲ σκληρὰ ἀντίποινα; Οἱ πιὸ συνετοὶ ἱεράρχες δὲν μποροῦσαν μὲ ἐλαφρὴ συνείδηση νὰ ὑποστηρίξουν τὸν ἐπαναστατικὸ ἐθνικισμό. […] Ἡ ἀναγέννηση τῆς Ἑλλάδας ἔμελλε νὰ περιλάβει ἕνα ἰκρίωμα στημένο στὴν πόρτα τοῦ πατριαρχείου καὶ ἀπ’ αὐτὸ νὰ κρέμεται τὸ σῶμα ἑνὸς πατριάρχη.

Στῆβεν Ράνσιμαν, Ἡ μεγάλη Ἐκκλησία ἐν αἰχμαλωσίᾳ, τ. Βˊ, ἐκδ. Μπεργαδῆ, Ἀθήνα 1979.

ὁ χριστιανὸς παιδαγωγὸς Νικηφόρος Ζήσης γιὰ τὸ Πολυτεχνεῖο καὶ τὴ χούντα

Τὸ ὁλοκαύτωμα τοῦ Πολυτεχνείου

Ἡ ἐκτέλεση ἀόπλων γενναίων φοιτητῶν ἀπὸ τὸ κράτος Παπαδοπούλου - Μαρκεζίνη κατὰ τὴν ἱστορικὴ ἐξέγερση τῆς 17^ης Νοεμβρίου 1973 μᾶς θυμίζει θηριώδεις ἐκδηλώσεις βαρβάρων λαῶν: (100) νεκροὶ καὶ ἑκατοντάδες τραυματίες!!! Ὡραιότατοι, νεόκτιστοι, ζῶντες ναοὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος σωριάστηκαν. 100 ΣΤΑΥΡΟΙ ὑψώθηκαν ἀπὸ τὴν κακουργία τοῦ ἀδελφοκτόνου μίσους. Ἂν ἀλλόθρησκοι κατεδάφιζαν μιὰ ἐκκλησιὰ ἢ ἔκαιγαν μιὰ εἰκόνα, θὰ γινόταν σεισμός. Παθιασμένοι θρησκόληπτοι θὰ ξιφουλκοῦσαν. Θὰ κήρυτταν θρησκευτικὸ πόλεμο. Ὅμως καμμιὰ ἐκδήλωση δὲν εἴδαμε ἀπὸ ἐπίσημους ἐκπροσώπους τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἀνατολῆς καὶ τῆς Δύσεως, ἀπὸ θεολογικὲς σχολὲς καὶ χριστιανικὰ ἔντυπα. Ἀσύλληπτη ἡ ἠθική μας πώρωση. […]   

Στόχοι τοῦ ἔπους τοῦ Πολυτεχνείου

Τὴν κατάλυση τῆς ἐσωτερικῆς κατοχῆς, τὴν ἀνατροπὴ τῶν διεφθαρμένων ἀδιστάκτων τυραννίσκων τοῦ πραξικοπήματος τῆς 21^ης Ἀπριλίου, τὴν ἀποκατάσταση τῆς Δημοκρατίας καὶ τὴ λαϊκοποίηση τῆς παιδείας ἐπεδίωξαν οἱ ἐξεγερθέντες. Ποτὲ λαϊκὴ ἐξέγερση δὲν δονήθηκε ἀπὸ τόσο πολλοὺς εὐγενεῖς ὁραματισμοὺς καὶ δὲν ἐκδηλώθηκε μὲ τόση αὐτοκυριαρχία. Ἐφονεύτηκαν, δὲν ἐφόνεψαν. Οι δυνάμεις τῆς ἀντίστασης, τῆς Μεταρρύθμισης, συγκλόνισαν τὴν ἀντιδραστικὴ θέση, τὸ ἀπάνθρωπο κατεστημένο. […]  

Ἐξουθένωση τῆς προσωπικότητας

[…] Δυστυχῶς στὴ χώρα μας οι ἐπίσκοποι καὶ ἐπιφανῆ μέλη χριστιανικῶν κινήσεων, ἀπὸ ἔλλειψη πολιτικῆς ἀγωγῆς ἀνέχονται τὴν κατάλυση τῆς Λαϊκῆς κυριαρχίας. Ὑπηρετοῦν «ἄθλια πραξικοπήματα», ποὺ γίνονται «ἀπὸ πρόσωπα ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον μηδαμινὰ καὶ ἀσήμαντα» (ἔτσι τὰ ἔλεγε ὁ φλογερὸς ἀρθογράφος τῆς «Ἐλευθερίας» τὸ 1960, ὁ «οποῖος κατέλαβε τὸ 1968-1969 τὸ Ὑπουργεῖο Παιδείας»).

Ὁ παιδαγωγὸς Νικηφόρος Ζήσης, ἀπὸ τὴ ζωὴ καὶ τὸ ἔργο του, Δοκίμια γιὰ τὴν Παιδεία καὶ τὴ Δημοκρατία, ἐκδ. Μήνυμα, Ἀθήνα 1978

Ἄρης...!

Τὸ τελετουργικὸ εἶναι σταθερό.

Ἡ σημαία προηγεῖται, ὁ Ἄρης φιλάει τὸ χέρι τοῦ παπᾶ καὶ ζητάει τὴν ἄδεια τοῦ προέδρου γιὰ νὰ μιλήσει στοὺς κατοίκους τῶν χωριῶν. Δὲν θίγει ποτὲ τὶς παραδόσεις καὶ τὸ θρησκευτικὸ αἴσθημα τῶν χωρικῶν […]

Ἐκπληκτικὴ ἀδυναμία δείχνει ἀπὸ τὴν ἀρχὴ ὁ Ἄρης στοὺς γέρους καὶ στοὺς παπάδες· «τοὺς παπάδες τῆς Ρούμελης, ποὺ ὁ Βελουχιώτης ἔδειχνε μιὰ παθολογικὴ ἀδυναμία ἀπέναντί τους, ποὺ γινόταν σὰν ἄτακτο παιδὶ μπροστά τους» (Φ. Γρηγοριάδης: Ἀντάρτικο).

Ἂν δεῖ κάποιον ρακένδυτο ἢ σκελετωμένο παπά, θυμώνει· μαλώνει τοὺς χωρικούς:

˗ Νὰ πληρώνετε τὸν παπά σας. Πῶς θέλετε νά ’χετε παπὰ χωρὶς πληρωμή; Δὲν εἶναι διακονιάρης ὁ παπάς… Εἶναι παπάς! […]

⃰⃰⃰  ⃰  ⃰

Εἶναι 24 Δεκεμβρίου, παραμονὴ Χριστουγέννων.

Τὰ Τοπόλιανα δὲν διαθέτουν παπὰ καὶ ὁ Παπακουμπούρας προσφέρεται νὰ τελέσει λειτουργία. Γέμισε ἡ ἐκκλησία χωρικοὺς καὶ ἀντάρτες. Ἀλλὰ οὔτε ἀριστερὸς ψάλτης ὑπῆρχε καὶ ἐπιστρατεύτηκε ὁ Περικλής, ποὺ ἤξερε νὰ διαβάζει καὶ νὰ κρατάει στοιχειωδῶς τὸ ἴσο. Πότε ὁ Παπακουμπούρας, πότε ὁ δεξιὸς ψάλτης τοῦ ψιθύριζαν τὴ σελίδα ποὺ ἔπρεπε νὰ γυρίσει· σὲ λίγο στάθηκε δίπλα στὸν Περικλὴ καὶ ὁ Ἄρης καὶ ἔψαλαν σεγόντο. Ἔγινε μιὰ ἐξαίσια λειτουργία, ποὺ θὰ ἔκανε τοὺς ζηλωτὲς τοῦ Κόμματος νὰ κόψουν τὶς φλέβες τους. […]

Διονύσης Χαριτόπουλος, Ἄρης, ὁ ἀρχηγὸς τῶν ἀτάκτων, ἐκδ. Ἑλληνικὰ Γράμματα, Ἀθήνα 2003

τὸ βυζαντινὸ κατόρθωμα

Δημήτρης Μηλιώνης

[…] Ξένο βέβαια τελείως τὸ βυζαντινὸ ἐπίτευγμα ἀπὸ τὴν κυρίαρχη πεποίθηση ὅτι τὸ Βυζάντιο ἀποτέλεσε ἕνα χιλιόχρονο θεοκρατικὸ σκοταδιστικὸ σχῆμα, πλῆρες ἀπὸ ἀνατολικὸ δεσποτισμό. […]

Σχολαστικισμός, λογιοτατισμὸς καὶ σκοταδισμὸς ταυτίζονται σχεδὸν σήμερα μὲ τὸν βυζαντινισμὸ γιὰ νὰ περιγράψουν μιὰ περίπλοκη σκέψη, ποὺ ἀποστασιοποιήθηκε ἀπὸ τὸ ἀρχαῖο ὀρθολογιστικὸ πνεῦμα, καὶ ἀπὸ τὴν ἀνθρωπιστικὴ ἐνατένιση τῆς κλασικῆς παιδείας· θέσεις ἀκραῖες αὐτὲς δηλώνουν πασιφανῶς τὴν ἄγνοια τοῦ βυζαντινοῦ κατορθώματος. Λίγοι ἄλλωστε γνωρίζουν (ἀκόμη καὶ στὴν Ἑλλάδα) τὴν βαθιὰ προσήλωση τῶν Βυζαντινῶν στὶς ἀνθρωπιστικὲς ἀρχές. Ἐνδείκνυται νομίζω νὰ θυμίσω ἐδῶ, ἔστω καὶ ἐξωθεματικὰ καὶ παρενθετικά, μερικὰ χαρακτηριστικὰ στοιχεῖα ποὺ βεβαιώνουν τὴν ἀλήθεια τῶν λεγομένων μου.

Ἐνδεικτικὰ ἀναφέρω ὅτι ἡ βυζαντινὴ νομοθεσία ἀπαγορεύει τὸ «μετὰ βασάνων ἐξετάζεσθαι» (εἴμαστε παρασάγγες μακριὰ ἀπὸ τὶς συνήθειες τῆς Ἱερᾶς Ἐξέτασης τῶν Δυτικῶν) καὶ ὅτι ἡ περιώνυμη βυζαντινὴ διπλωματία εἶχε ὡς ἀρχὴ τὴν ἐξυπηρέτηση τῆς παγκόσμιας εἰρήνης, σύμφωνα μὲ τὸν τίτλο τοῦ «Εἰρηνοποιοῦ», τὸν ὁποῖο ἔφερε ὁ αὐτοκράτορας τοῦ Βυζαντίου, ἀλλὰ καὶ τὴ διατήρηση τοῦ «status quo» ποὺ ἐγγυόταν τὴν Pax Romana. «Μολονότι εἴμαστε βέβαιοι γιὰ τὴ νίκη τῶν ὄπλων μας, προτιμᾶμε νὰ συνάψομε εἰρήνη, γιατὶ πιστεύουμε ὅτι ὁ νικητὴς ζεῖ κάκιστα ἐξαιτίας τῶν δακρύων ποὺ χύνουν οἱ ἡττημένοι» (οἶμαι τὸν νενικηκότα κάκιστα ζεῖν ἐξ’ ὧν δακρύουσιν ἕτεροι). Αὐτὸ ὑποστήριξε ὁ πρέσβης τοῦ τροπαιούχου Ἰουστινιανοῦ, Ἰωάννης Πατρίκιος, ἐμπρὸς στὸν Πέρση βασιλέα Χοσρόη. Αὐτὴ η περὶ εἰρήνης θεωρία καὶ μέριμνα τῶν Βυζαντνῶν καταγράφεται καὶ στὴν ἐσωτερικὴ πολιτική, μὲ τὴν ἄσκηση τῆς «φιλανθρωπίας» ὡς τῆς ἀνωτάτης αὐτοκρατορικῆς ἀρετῆς. Αὐτὴ ἄλλωστε ὁδήγησε τοὺς Βυζαντινοὺς στὴν κατάργηση τῆς ἔννομης δουλείας ἤδη τὸν 12ο αἰώνα. «Ὁ Θεὸς μᾶς ἀποκαλεῖ υἱοὺς ὅλους ἐμᾶς καὶ ἐμεῖς τολμᾶμε νὰ ὑποβιβάζουμε τοὺς ἀδελφούς μας σὲ τάξη δούλων» θὰ γράψει ὁ Εὐστάθιος Θεσσαλονίκης στὸν Μανουὴλ Κομνηνό, τὸν αὐτοκράτορα πού, καταργώντας τὴ δουλεία, ἐγγυήθηκε τὶς προσωπικὲς ἐλευθερίες τῶν Βυζαντινῶν. Αὐτὸς ὁ ἀνθρωπισμὸς τραυματίστηκε ἀπὸ χριστιανοὺς τὸ 1204 καὶ πλήγηκε θανάσιμα ἀπὸ μουσουλμάνους τὸ 1453. […]

Ἑλένη Γλύκατζη-Ἀρβελέρ, Γιατὶ τὸ Βυζάντιο, ἐκδ. Ἑλληνικὰ Γράμμματα, Ἀθήνα ¹⁷2009

Μιὰ βραδιὰ στοῦ Μακρυγιάννη

[…] Μίαν βραδειὰ -ὅτι ἔχω ἕνα σύστημα· θέλω ἕναν φίλο εἰς τὸ σπίτι μου νὰ τρῶμε ψωμὶ μαζὶ - εἶχα εἰπῇ ἑνοῦ ἀγωνιστῆ νἀρθῇ νὰ φᾶμεν· ὅπου τρώγοντας κάναμεν πολλὲς ὁμιλίες. Στοχαζόμουν νὰ τὸν βάλω καὶ εἰς τὸν ὅρκον, ὅτ’ ἦταν ἄξιος καὶ εἶχε κ’ ἐπιρρογή, κι’ ὅλο ἀποκοβόμουν χωρὶς νὰ τοῦ  εἰπῶ τὸ μυστήριον. Ἐκεῖ ὅπου κουβεντιάζαμεν μοῦ λέγει ὅτι· «Εἶχα ὑποψίαν ἀπὄναν ἄνθρωπον ὅτι θὰ μὲ σκοτώσῃ καὶ πῆρα κ’ ἕναν ἄλλον καὶ τὸν σκοτώσαμεν· καὶ διὰ νὰ μὴ μὲ προδώσῃ αὐτὸς ὅπου μὲ βόηθησε, φαρμάκωσα κ’ ἐκεῖνον». Τότε τοῦ μίλησα καμπόσα, ὅμως τὸν σιχάθηκα, κι ἀποφάσισα νὰ μὴν τοῦ εἰπῶ τίποτας διὰ τὸ μυστικόν. Φέραμεν τὸν λόγον διὰ τὸν Καΐρη ὅτι ἀθέισε (καὶ τοιοῦτος εἶναι ὡς τὴν σήμερον). Ἐγὼ μιλοῦσα ἀπελπισμένα πῶς ἕνας σοφός, γερωμένος ἄνθρωπος εἶπε αὐτό· καὶ πικραινόμουν εἰς αὐτὸ πολύ. Εἰς τὴν φιλονικία βλέπω τὸν φίλον νὰ μοῦ ’περασπίζεται τὸν Καΐρη καὶ νὰ εἶναι μὲ τὸ φρόνημά του. Μοῦ λέγει· «Ὅλα μπόσικα· καὶ πῶς ὁ Θεὸς θὰ πήγαινε σὲ μίαν γυναῖκα καὶ νὰ μείνῃ ἐννιὰ μῆνες εἰς τὴν κοιλιά της;» Ἦταν κι ἄλλοι πολλοὶ ποὺ μᾶς ἄκουγαν. Τοῦ λέγω· «Τοῦτα τοῦ Θεοῦ τὰ ποιήματα καὶ τὴν τάξη τὴ βλέπεις· εἶναι διὰ νὰ θαμαίνεται ὁ καθείς; - Μοῦ λέγει, ναί. – Μπρὸς σ’ αὐτὰ εἶναι τὸ μικρότερον αὐτό, ὅπου σκοτώνεις τὸ νοῦ σου διὰ νὰ πιστέψῃς ἐσὺ ὁ μωρὸς ἄνθρωπος. Θέλησε ὁ Θεὸς νὰ γένῃ διὰ νὰ δοξάζωμεν οἱ ἄνθρωποι τὰ μεγάλα του κατορθώματα καὶ τὴν παντοδυναμία του· καὶ διὰ νὰ γένῃ αὐτὸ «εἶπε» κ’ ἔγινε, λόγον εἶπε κ’ ὄχι ἀνθρώπινον ἔργον. Τέτοια μυαλά, τοῦ εἶπα, σὰν τὰ δικά σου ἔχει κι’ ὁ Καΐρης. Καὶ διὰ νὰ φρονῇς τοιούτως διὰ ’κεῖνο τρῶς τοὺς ἀνθρώπους διὰ μικρὴ ὑποψίαν». Δὲν ματἆρθε εἰς τὸ σπίτι μου. Ἔκοψα τὴ σκέση του καὶ δὲν τὸν πλησίαζα. […]

Στρατηγοῦ Μακρυγιάννη, Ἀπομνημονεύματα 

ἀριστερὰ καὶ φτώχεια τῆς ἐξάρτησης

Θεόφιλος

[…] Πόσο ἡ συλλογική μας Μητρόπολη Δύση διεισδύει ὄχι μόνο στὸ σύστημα ἀλλὰ καὶ στὶς διαδικασίες ἄρνησης τοῦ συστήματος, στὶς κοινωνικὲς δυνάμεις ποὺ τὸ ἀμφισβητοῦν, ἐπηρεάζοντας μὲ εὐρωπαϊκά, μητροπολιτικὰ πρότυπα καὶ αὐτὴ τὴν ἴδια τὴν Πράξη τῆς ἐργατικῆς τάξης; […]

Τὸ ἑλληνικὸ προοδευτικὸ κίνημα -ἡ ἑλληνικὴ Ἀριστερά- χαρακτηρίζεται ἀπὸ τὴ μακροχρόνια ἰδεολογική του ἀναπηρία: δυσκολεύεται νὰ ἀνιχνεύσει δραστικὰ τὴν ἑλληνικὴ πραγματικότητα, δυσκολεύεται νὰ προτείνει μιὰ ἑλληνικὴ τακτικὴ καὶ στρατηγικὴ ἐπεξεργάζοντας τὶς ἑλλαδικὲς ἰδιομορφίες τῶν παγκοσμίων νόμων κίνησης τῆς Ἱστορίας, δυσκολεύεται νὰ προτείνει μιὰ δραστικὴ πολιτικὴ τῆς ἐθνικολαϊκῆς στροφῆς καὶ τῆς σοσιαλιστικῆς Ἐπανάστασης.

Μιὰ ἀναπηρία ποὺ στὸν ἀργόσυρτο καιρὸ φτωχαίνει τὴ δραστικότητα τοῦ ἐθνικολαϊκοῦ καὶ τοῦ ἐπαναστατικοῦ ὁράματος. […]

Μὴ συνειδητοποιώντας τὸ δομικὸ χαρακτήρα τοῦ ἰμπεριαλισμοῦ, δυσκολεύεται νὰ ἀνιχνεύσει τὴν ἑλληνικὴ πραγματικότητα σὰν μία μεταπρατική, ἐξαρτημένη χώρα. Δυσκολεύεται, ἔτσι, νὰ χαράξει μιὰ δραστικὴ τακτικὴ συμμαχιῶν καὶ ἀντιπαράθεσης στὴν ἐπιτόπια καὶ διεθνῆ ἄρχουσα τάξη. […]

Οἱ ἀδυναμίες αὐτὲς μήπως ὁδηγοῦν σὲ μία ἁπλουστευτικὴ ἀνάγνωση τῆς ἐπαναστατικῆς θεωρίας, ποὺ μεταφέρεται ἔτσι συχνὰ μηχανιστικὰ δίχως νὰ προσαρμόζεται στὶς ἑλληνικὲς ἰδιομορφίες -στὴν Πράξη ἢ στὸ Λόγο- δίχως νὰ διασυνδέει τὸ λαϊκὸ φρόνημα, κριτικὰ βέβαια, ἀποκαθαρμένο ἀπὸ τὰ συντηρητικά του στοιχεῖα μὲ τὸ ἐπαναστατικὰ καινούριο, τὸ ἐθνικὸ μὲ τὸ παγκόσμιο, τὸ διεθνές. […] Ἐκεῖνο τὸ πρόσθετο στοιχεῖο ποὺ ἀπουσιάζει ἀπὸ τὴν ἑλληνικὴ Ἀριστερὰ σήμερα, φτωχαίνοντας ἔτσι τὴ δραστικότητά της, ἐνῶ δὲν ἀπουσίαζε καὶ δὲ φτώχαινε τὴ δραστικότητα καὶ τὸ ὅραμά της σὲ πολὺ πιὸ σημαντικὲς μάζες λαοῦ στὰ δύσκολα χρόνια τῆς Ἀντίστασης, τοῦ Ἐμφυλίου ἢ στὰ χρόνια τῆς βίας καὶ τῆς τρομοκρατίας τῆς δεκαετίας τοῦ 1950, αὐτὸ ποὺ πρώτιστα ἀπουσιάζει σήμερα εἶναι ὁ «ἔρωτας» στὴν πιὸ βαθιά του ὑφὴ - αὐτὴ ἡ ὁλική, μὲ ὅλο τὸ σῶμα μας συμμετοχὴ στὴ ζωή. Αὐτὸ ποὺ ἀπουσιάζει πρώτιστα εἶναι τὸ στοιχεῖο ποὺ ἔθεσε ὡς βαθύτερη οὐσία τῆς Ἐπανάστασης ὁ ἴδιος ὁ εἰσηγητὴς ἑνὸς πραγματικοῦ σοσιαλιστικοῦ ρεαλισμοῦ, ὁ Μαξὶμ Γκόρκυ – νὰ παράγουμε σύμφωνα μὲ τὰ ἐπαναστατικά μας ὁράματα κάθε στιγμὴ τῆς καθημερινῆς καὶ τῆς ὅλης ζωῆς μας, νὰ ἐνσαρκώσουμε τὴν ὕλη στοὺς λαϊκοὺς πόθους καὶ στοὺς λαϊκοὺς καημούς, νὰ μετουσιώσουμε σὲ «ἐρωτική», σὲ συμμετοχική, κάθε πτυχή, κάθε στιγμὴ τῆς ζωῆς μας. […]

Ἡ ἀπουσία αὐτὴ εἶναι συνέπεια τῆς ὅλο καὶ μεγαλύτερης ἀποδυνάμωσης τῆς πολιτιστικῆς, πολιτικῆς, οἰκονομικῆς καὶ προσωπικῆς ζωῆς μέσα στὴ διπλὴ ταξικὴ καὶ ἐθνικὴ ἀλλοτρίωση, τὴν ἐξάρτηση.

Κωστὴς Μοσκώφ, Ἡ διοργάνωση τοῦ ἐπαναστατικοῦ μας ὀνείρου, ἐκδ. Καστανιώτη, Ἀθήνα 1987

ἑπτανήσιοι ριζοσπάστες

ἐλευθεροκεντρικῶς

Φώτης Βάρθης

[…] ὁ βυζαντινὸς πολιτισμὸς διατηρεῖ τὸ ἐλευθεροκεντρικὸ πρόταγμα: Πιστεύει στὴν ἀτομικὴ αὐτεξουσιότητα καὶ διατηρεῖ τὸ σύστημα τῶν Κοινῶν, τὸ ὁποῖο τὴν ἐνσαρκώνει στὸ κοινωνικὸ καὶ στὸ πολιτικὸ πεδίο. Εἶναι δηλαδὴ ἑλληνικὸς πολιτισμός.

Τὸ ἐπιχείρημά μας γιὰ τὴν ἑλληνικότητα τοῦ βυζαντινοῦ πολιτισμοῦ στηρίζεται ἔτσι στὴν ἀποκλειστικὴ ταύτιση τῆς ἑλληνικότητας μὲ τὸ ἐλευθεροκεντρικὸ πρόταγμα καὶ στὴν ἀντίστοιχη ἀποκλειστικὴ διαφοροποίησή της ἀπὸ τὸ δεσποτισμὸ (τὸν ἀνατολικὸ καὶ τὸν δυτικὸ-φεουδαρχικό). Στὴ βάση αὐτή, ἀναιρεῖται πλήρως τὸ ἐπιχείρημα ὅτι ἡ χριστιανικότητα τοῦ Βυζαντίου ἀποκλείει τὴν ἑλληνικότητά του. Ὁ ἑλληνικὸς-ἐλευθεροκεντρικὸς χαρακτήρας τοῦ Βυζαντίου δὲν αἴρεται ἀπὸ τὴ λειτουργία τῶν προσωποκεντρικῶν ἑλκυστῶν, ποὺ τοῦ ἔχει ἐμφυτεύσει ὁ χριστιανισμός. Ἀπεναντίας: ἡ ἀπόλυτη ἐλευθερία, ἡ τροφοδοτούμενη ἀπὸ τὴν ἕλξη τοῦ χριστιανικοῦ προτύπου, ἑδραιώνει τὸ αὐτεξουσιαστικὸ κεκτημένο, ἐξασφαλίζοντας ἔτσι τὴ διατήρηση τῆς ἑλληνικότητας καὶ ἐπιπλέον τὴν ἀνάπτυξη τῆς οἰκουμενικῆς ἐλευθεροκεντρικῆς της δυναμικῆς καὶ ἄρα λειτουργικότητας.

Βεβαίως θὰ μπορούσαμε νὰ προσφύγουμε στὴν εὔκολη λύση: τὴν ἀπόδειξη τῆς ἑλληνικότητας τοῦ Βυζαντίου μὲ τὴν ἀδιαμφισβήτητη ἑλληνοφωνία του. Ὅπως, κατὰ κανόνα, συνηθίζει ἡ ἑλληνοκεντρικὴ διανόηση. Αὐτὸ ὅμως εἶναι μέγα λάθος, διότι ἡ ἐθνικότητα δὲν ὁρίζεται ἀπὸ τὴ γλώσσα. Ἡ ἀναγωγὴ τῆς ἑλληνικότητας στὴν ἑλληνοφωνία εἶναι ὄχι μόνο ἐννοιολογικὸ σφάλμα, ἀλλὰ καὶ ἀντίθετη στὰ ἱστορικὰ δεδομένα. Ἡ ἑλληνικὴ ἡγεμονία στὸ Βυζαντινὸ ἱστορικὸ σχῆμα ἀποδεικνύεται μόνο ἀπὸ τὸν ἐλευθεροκεντρικὸ χαρακτήρα τοῦ βυζαντινοῦ πολιτισμοῦ.  

Θεόδωρος Ἰ. Ζιάκας, Ὁ σύγχρονος μηδενισμός, μικρὴ ἀφήγηση γιὰ τὴ μοίρα τῆς ἐλευθερίας, ἐκδ. Ἁρμός, Ἀθήνα 2008 

λαϊκὴ συμβολικὴ καὶ ἐπανάσταση

Θεοχάρης Μορὲς

Ἡ λαϊκὴ συμβολική, ὑπόγεια καὶ κρυμμένη, ἦταν ἔτσι μία ἐπαναστατικὴ συμβολικὴ ποὺ ἐπίκεντρο εἶχε τὴν ἀπελευθέρωση τοῦ ἀνθρώπου.

Στὴν παραδοσιακὴ συμβολικὴ ὁ ἄνθρωπος ἐξανθρωπίζει, δυνάμει ὑποτάσσει τὴν ἀπρόσωπη φύση, ἑνοποιεῖ, ἀκόμα, μὲ τὴν Πράξη του τὸ διασπασμένο, τὸ διχασμένο συλλογικὸ σῶμα μας, συνειδητοποιώντας ὅλο καὶ περισσότερο, μεθοδικὰ προχωρώντας μὲ τὴ νόηση ὅλο καὶ πιὸ πολὺ δίπλα στὶς αἰσθήσεις, στὴν ἐκπλήρωση τῶν προαιώνιων πόθων του νὰ καρπωθεῖ τὴν ὅλη ὕλη –νὰ γίνει «ἰσόθεος».

[…] Ἡ ἀλλοτρίωση τοῦ λαϊκοῦ φρονήματος, ὡστόσο, ἐπηρεάζει καὶ ὁδηγεῖ στὴν ἀναπηρία τοῦ ἐθνικολαϊκοῦ καὶ ἐπαναστατικοῦ φρονήματος, ἡ ἀδυναμία αὐτοσυνείδησης ποὺ γεννᾶ ἡ ἀναπηρία τῆς αὐτοπραξίας καταλήγει στὸ νὰ δυσκολεύεται ἡ Ἀριστερά, στὴν πάλη γιὰ τὴν ἀνοικοδόμηση τῆς συντριμμένης μέσα ἀπὸ τὴν ἐξάρτηση πολιτιστικῆς ταυτότητας τοῦ λαοῦ μας. Ἡ Ἀριστερά, ἡ ἀνάπηρη παραγωγὴ τῆς Πράξης της, ἡ ἀνάπηρη παραγωγὴ τοῦ Λόγου της  -τῆς Θεωρίας της- δυσκολεύεται στὸ νὰ συνειδητοποιήσει πὼς ἡ ἀνοικοδόμηση μιᾶς ταυτότητας ἐθνικῆς καὶ λαϊκῆς πρέπει νὰ εἶναι συνάρτηση ἀναγκαστικὰ τῆς ἐμβάθυνσης στὴ διαχρονικὴ Πράξη τοῦ λαοῦ, τῆς διαλεκτικῆς διασύνδεσης τοῦ παραγμένου πλούτου τοῦ λαοῦ καὶ στὸ πεδίο τῆς ἰδεολογίας μὲ τὶς ἀναζητήσεις, τὶς ἀγωνίες, τοὺς προβληματισμοὺς τοῦ σήμερα, στὸ διεθνῆ τόσο ὅσο καὶ στὸν ἑλλαδικὸ χῶρο. […]

Ἡ Ἀριστερά, ἡ Ἐπανάσταση, γιὰ νὰ γίνει πάλι δραστική, γιὰ νὰ ἀγκαλιάσει ὄχι τὸ σημερινὸ ποσοστὸ μιᾶς προωθημένης μειοψηφίας ἀλλὰ τὶς πλατιὲς μάζες τοῦ λαοῦ μας, μήπως πρέπει νὰ μάθει νὰ διασυνδέει τὴ λαϊκὴ συμβολική, τὸ λαϊκὸ φρόνημα τὴν προφιλοσοφικὴ αὐθόρμητη λαϊκὴ γλώσσα μὲ τὴ νέα συμβολική, τὴ νέα ὀργανικὴ γλώσσα του, τὴ Θεωρία τῆς Ἐπανάστασης; Μήπως πρέπει νὰ μάθει νὰ συνδέει διαλεκτικὰ, κριτικά, τὸν παραγμένο στὴ διαχρονικὴ Πράξη καὶ ἐκφρασμένο στὸ διαχρονικὸ Λόγο πλοῦτο τῆς πολυαίωνης Ἱστορίας μας, τοὺς λαϊκοὺς πόθους καὶ τοὺς λαϊκοὺς καημούς, ἀποκρυπτογραφώντας τους, ἰχνηλατώντας τὴν πηγή τους μέσα στὴν Ἱστορία, μὲ τὶς νέες ἀναζητήσεις, τὶς νέες ἀγωνίες, τοὺς καινούριους καημοὺς τοῦ κόσμου; […]

Κωστὴς Μοσκώφ, Ἡ διοργάνωση τοῦ ἐπαναστατικοῦ μας ὀνείρου, ἐκδ. Καστανιώτη, Ἀθήνα 1987

κοινοτικὴ αὐτοδιαχείριση στὴν κατοχὴ

Τάσσος

Πρῶτος ὁ Ἄρης, σὲ χρόνο ἀνύποπτο, στὴν ἱστορικὴ σύσκεψη τῆς 14^ης Μαΐου 1942 στὴ Λαμία -μία ἑβδομάδα προτοῦ βγεῖ στὸ βουνό- εἶχε θέσει τὸ θέμα τῆς αὐτοδιοίκησης τῶν περιοχῶν ποὺ θὰ ἐλευθερώνονταν, καὶ στὴ συνέχεια, μὲ μανικὴ σχεδὸν ἐπιμονή, προτρέπει τοὺς χωρικοὺς στὴν αὐτοδιαχείριση τῆς κοινοτικῆς ζωῆς τους. […]

Μπορεῖ ἡ εὐθύνη γιὰ τὴν τήρηση τῆς τάξης νὰ πέρασε στὸν ΕΛΑΣ, ἀλλὰ ὁ Ἄρης ἐπιδιώκει νὰ ἀποφασίζουν καὶ νὰ ἐνεργοῦν μόνοι τους οἱ χωρικοί. Τοὺς καλεῖ νὰ διακόψουν κάθε σύνδεση μὲ τὸν κρατικὸ μηχανισμὸ καὶ νὰ διαχειριστοῦν μόνοι τους τὶς ὑποθέσεις τους. Ἡ πρώτη, ἐμβρυώδης πράξη Λαϊκῆς Αὐτοδιοίκησης ἔγινε μὲ προτροπὴ τοῦ Ἄρη στὰ Βράχα Εὐρυτανίας· οἱ κάτοικοι συγκεντρώθηκαν καὶ ψήφισαν μὲ ἀνάταση χειρὸς τὸ Κοινοτικό τους Συμβούλιο. […]

Σὲ ἀνοιχτὴ συνέλευση οἱ κάτοικοι κάθε χωριοῦ ἐκλέγουν ἐλεύθερα μιὰ ἐπιτροπὴ ποὺ ἀναλαμβάνει τὴ διαχείριση ὅλων τῶν ὑποθέσεων τῆς κοινότητας. Ἔτσι ἡ προσωπικὴ ζωὴ τοῦ χωρικοῦ καὶ οἱ κοινὲς ὑποθέσεις συνδέονται· ἡ καθημερινότητα ἀρχίζει νὰ ἀποκτᾶ ἄλλο νόημα καὶ ἀξία. Ἡ λειτουργία τῶν πρώτων Λαϊκῶν Ἐπιτροπῶν καὶ τὰ θετικὰ ἀποτελέσματα ποὺ προέκυψαν βοήθησαν στὴ γρήγορη διάδοσή τους καὶ ἐπιπλέον στὴ συνειδητοποίηση τῆς δύναμης αὐτενέργειας τῶν ἀνθρώπων. […]

Ἡ Αὔρα Παρτσαλίδη ἀνεβαίνει ἀπὸ τὴν πρωτεύουσα στὸ βουνὸ καὶ μαγεύεται: «Δὲν ὑπάρχει οὔτε τὸ πιὸ μικρὸ καὶ ὀρεινὸ μικροχώρι τῆς Ρούμελης ποὺ νὰ μὴν ἔχει τὴν αὐτοδιοίκησή του καὶ τὸ λαϊκὸ δικαστήριο –αὐτὸ γίνεται καὶ στὴν ὑπόλοιπη Ἑλλάδα. (…) Ποιοὶ εἶναι στὴν αὐτοδιοίκηση, στὶς ἐπαρχιακὲς καὶ νομαρχιακὲς συνελεύσεις, ποιοὶ εἶναι οἱ δικαστές; Ἁπλοὶ ἄνθρωποι τοῦ λαοῦ, ἐργαζόμενοι. Εἶναι ἀγρότες, κτηνοτρόφοι, ἐργάτες, δάσκαλοι, διανοούμενοι, βιοπαλαιστές. Παρακολουθῆστε μιὰ ἐπαρχιακὴ συνέλευση, λ.χ. τῆς Εὐρυτανίας, καὶ θὰ νιώσετε τὴν ὠριμότητα τοῦ λαοῦ μας καὶ τὴν ἱκανότητά του νὰ κυβερνήσει».

Αὐτὴ ἡ κοινωνικὴ ὁμοθυμία ἀντιμετωπίστηκε ἀπὸ τοὺς παλιοὺς πολιτικοὺς τῆς Ἀθήνας σὰν μέγιστος κίνδυνος·

Διονύσης Χαριτόπουλος, Ἄρης, ὁ ἀρχηγὸς τῶν ἀτάκτων, ἐκδ. Ἑλληνικὰ Γράμματα, Ἀθήνα 2003

«ὁ Ἄρης εἶν’ τριαντάφυλλο…»

σκηνὴ ἀπὸ τὸν Θίασο τοῦ Θόδωρου Ἀγγελόπουλου

[…] ἀνάμεσα στὰ χωριὰ Ἀργύρια καὶ Κυριακοχῶρι, βρήκαμε μία πηγὴ μέσα στὰ ἔλατα καὶ καθίσαμε νὰ φᾶμε ὅ,τι πρόχειρο εἶχε ὁ καθένας. Ἔβγαλα κι ἐγὼ τὶς λειτουργιὲς καὶ τὸ τυρὶ ποὺ μοῦ εἶχε δώσει ὁ παπα-Ἀλέκος καὶ προσέφερα στὸν Ἄρη. Ἐκεῖνος, παίρνοντας μιὰ λειτουργιὰ στὰ χέρια του τὴ φίλησε μ’ ἕνα σκαστὸ φιλί, λέγοντας: «Βλέπετε, συναγωνιστές; Γιὰ νά ’χουμε τὸν παπούλη μαζί μας, τρῶμε καὶ λειτουργιά, ποὺ χρόνια πολλὰ μᾶς ἔχει λείψει!...».

[…] σὲ ἐρώτησή μου πρὸς τὸν Ἄρη, γιατὶ δὲν ἦλθε νὰ ἐκκλησιαστεῖ, αὐτὸς κάτι μουρμούρισε ἀποδοκιμαστικά, ποὺ μὲ στενοχώρησε. Ὅταν ἀργότερα τὸν ρώτησα κατ’ ἰδίαν, τὶ σήμαινε τὸ μουρμούρισμά του, μοῦ ἀπήντησε μὲ πικρία: «Ἄχ, παπούλη μου. Ἔχω κι αὐτὰ τὰ χαζοκούταβα, ποὺ μὲ στραβοβλέπουν καὶ σχολιάζουν ἄσχημα τὴν εὐλάβειά μου. Δὲν χάνουν εὐκαιρία νὰ μὲ ἀναφέρουν…».

Ἀρχιμ. Γερμανὸς Κ. Δημᾶκος – Πάτερ Ἀνυπόμονος, Στὸ βουνό, μὲ τὸν Σταυρό, κοντὰ στὸν Ἄρη, Πρότυπες Θεσσαλικὲς Ἐκδόσεις, Τρίκαλα-Ἀθήνα 2005



ὁ τίτλος τῆς ἀνάρτησης προέρχεται ἀπὸ ἠπειρώτικο δημοτικὸ τραγούδι γιὰ τὸν Ἄρη