διττὴ ἐπανάσταση

 

Ευγένιος Ντελακρουά

«Το έθνος μας πήρε τα όπλα κατά των τυράννων του. Τετρακόσια χρόνια ήμασταν σκλάβοι των Οθωμανών και τώρα γίναμε ελεύθεροι, αφού δώσαμε το αίμα μας για την ελευθερία της πατρίδας. Σε όλα τα μέρη οι Έλληνες πολεμούν για την ελευθερία τους και μόνο στα νησιά οι κοτζαμπάσηδες δεν είδαν με καλό μάτι την ανάστασιν του Γένους. Αυτοί είχαν πάντα την εξουσία τους και τα συμφέροντά τους με τους Οθωμανούς. Μαζί με τους μπέηδες και τους πασάδες μας καταπίεζαν, μας έπαιρναν το βιός μας, μας καταφρονούσαν, μας έγδυναν, μας ρουφούσαν το αίμα μας και πλούτιζαν από τον ίδρωτα μας. Αυτά τα σκυλιά θέλουν να μας σκλαβώσουν και πάλι, καταλύοντας την ελληνική διοίκηση και καλούντες τον Καπουδάν Πασά να καταλάβει το νησί μας. […] Η νήσος Άνδρος είναι και αυτή δημιούργημα της φύσεως, καθώς και όλος ο κόσμος. Αλλά όταν δημιουργήθηκε ο κόσμος, δεν υπήρχαν πλούσιοι και φτωχοί, μεγολοκτήμονες και κολλήγοι. Η ανισότητα, η ανέχεια, η δυστυχία, είναι δημιουργήματα όχι του Θεού, αλλά αυτών που έχουν την εξουσία […]. Ο εθνικός αγώνας μας για να πάρει ουσιαστική σημασία πρέπει να ολοκληρωθεί με την κατάργηοη κάθε προνομίου και κάθε δικαιώματος, τα οποία υποβιβάζουν την πλειονότητα των γεωργών στην κατάσταση του δούλου […]».

(Η προκήρυξη συντάχτηκε στις αρχές της επανάστασης από τον Δημ. Μπαλή λαϊκό ηγέτη της Άνδρου - Δημ. Πασχάλη «Κοτσαμπάσηδες» Αθήνα 1973).

 

 

ἀπὸ τὴ Madre tierra στὴν Παναγία

 

The Virgin and the zapatista

του Αντώνη Ανδρουλιδάκη

Πνευματικότητα, πολιτική και το χαμένο μάθημα της ελληνικής Αριστεράς

Ένα μεγάλο μέρος του σύγχρονου πολιτικού λόγου –ιδίως εκείνου που αυτοπροσδιορίζεται ως «προοδευτικός»– αντιμετωπίζει την πίστη του λαού μας είτε με αμηχανία είτε με ευθεία περιφρόνηση. Η πίστη παρουσιάζεται ως κατάλοιπο του παρελθόντος, ως ιδιωτική ιδιορρυθμία ή, στη χειρότερη εκδοχή, ως εμπόδιο στον εκσυγχρονισμό και τη χειραφέτηση. Αυτή η στάση δεν είναι ουδέτερη. Παράγει πολιτικά αποτελέσματα. Και το βασικό της αποτέλεσμα είναι ότι κόβει τον δεσμό ανάμεσα στον λαό και την πολιτική. Γιατί για μεγάλα τμήματα της ελληνικής κοινωνίας η λαϊκή πίστη δεν είναι ιδεολογία. Δεν είναι δόγμα προς υπεράσπιση ούτε μηχανισμός εξουσίας. Είναι τρόπος ζωής. Είναι μνήμη, πένθος, γιορτή, κοινότητα. Είναι η γλώσσα με την οποία ο λαός έμαθε να αντέχει την ήττα, την κατοχή, τη φτώχεια, την απώλεια. Είναι ο τρόπος με τον οποίο έμαθε να στέκεται όρθιος όταν όλα γύρω του κατέρρεαν.

Όταν αυτή η πίστη λοιδορείται, δεν αποδυναμώνεται η Εκκλησία ως θεσμός εξουσίας. Αποξενώνεται ο ίδιος ο λαός από τον συλλογικό του εαυτό. Και τότε η πολιτική μένει χωρίς κοινωνικό σώμα, χωρίς ρίζες, χωρίς μνήμη, χωρίς εμπιστοσύνη. Ό,τι καλύτερο για τον νεοφιλελεύθερο καπιταλισμό, δηλαδή.

Το μάθημα των Ζαπατίστας

Ένα από τα λιγότερο κατανοημένα –και συχνά αποσιωπημένα– στοιχεία της εμπειρίας των Ζαπατίστας στην επαρχία Τσιάπας είναι ότι δεν αρνήθηκαν τις τοπικές πνευματικές και θρησκευτικές παραδόσεις των ιθαγενών κοινοτήτων. Δεν τις θεώρησαν «οπισθοδρομικές», ούτε εμπόδιο στον πολιτικό αγώνα. Αντίθετα, τις ενσωμάτωσαν πολιτικά, τις μετέτρεψαν σε έδαφος συλλογικής αξιοπρέπειας, κοινοτικής συνοχής και αντίστασης.

Για τους Ζαπατίστας: Η Γη (Madre Tierra) είναι ζωντανό ον, όχι πόρος. Ο κόσμος είναι σχέση, όχι αντικείμενο. Ο χρόνος είναι κυκλικός, όχι γραμμικός. Το άτομο δεν νοείται έξω από το κοινό (la comunidad). Η πνευματικότητα δεν είναι ιδιωτική πίστη, αλλά τρόπος ζωής.

Οι Ζαπατίστας κατάλαβαν κάτι απλό αλλά βαθύ: ένας λαός δεν χειραφετείται όταν λοιδορείται. Δεν ζήτησαν από τις κοινότητες να αποκοπούν από την κοσμοαντίληψή τους για να γίνουν «σύγχρονες». Δεν επέβαλαν έναν εισαγόμενο, άθεο ή τεχνοκρατικό λόγο. Είπαν: αγωνιστείτε από εκεί που είστε. Γι’ αυτό και το κεντρικό τους σύνθημα, «να κυβερνάς υπακούοντας», δεν είναι απλώς πολιτική θέση. Είναι ηθική στάση. Ριζωμένη σε μια πνευματικότητα όπου η εξουσία δεν νοείται ως κυριαρχία, αλλά ως διακονία.

Η ορθόδοξη παρανόηση

Στην Ελλάδα κυριαρχεί μια βαθιά παρανόηση: ότι η Ορθοδοξία ως λαϊκή πνευματικότητα είναι ταυτισμένη με τον αυταρχισμό, τον εθνικισμό ή τη συντήρηση. Όμως στον πυρήνα της, η ορθόδοξη θεολογία δεν μιλά για έναν Θεό-αφέντη. Μιλά για έναν Θεό της κένωσης, της αγάπης, της σχέσης. Έναν Θεό που δεν επιβάλλεται, αλλά προσκαλεί. Που δεν κυβερνά με φόβο, αλλά με ελευθερία.

Αυτός ο Θεός δεν είναι ο προτεσταντικός Θεός της Δύσης και δεν έχει καμία συγγένεια με την αγορά, την πειθαρχία, τον ανταγωνισμό. Αντίθετα, βρίσκεται πιο κοντά σε εκείνη τη ζαπατιστική πνευματικότητα που βλέπει το ιερό μέσα στο κοινό, στη γη, στη φροντίδα, στη συλλογική απόφαση.

Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν είναι η πίστη. Το πρόβλημα είναι η εργαλειοποίησή της: είτε από την εξουσία, είτε από την αντίδραση, είτε από μια πολιτική που φοβάται να μιλήσει τη γλώσσα του λαού.

Η αποικιοκρατικοποιημένη διανόηση

Σε πλήρη αντίθεση με τους Ζαπατίστας, ένα μεγάλο τμήμα της ελληνικής αριστερής διανόησης λειτούργησε τις τελευταίες δεκαετίες ως φορέας εσωτερικευμένης αποικιοκρατίας. Υιοθέτησε άκριτα εισαγόμενα σχήματα, γλώσσες και ιεραρχίες «προόδου», αντιμετωπίζοντας τη λαϊκή πίστη, την οικογένεια, την πατρίδα και τις μορφές κοινοτικής ζωής όχι ως πεδία πολιτικού μετασχηματισμού, αλλά ως βάρη προς εξάλειψη.

Έτσι, αντί να συγκρουστεί με την εξουσία, συγκρούστηκε με τον ίδιο τον λαό. Αντί να αποδομήσει την κυριαρχία, αποδόμησε τη λαϊκή αυτοεκτίμηση. Έγινε μεταφραστής ξένων λόγων προς έναν λαό που δεν αναγνώριζε τον εαυτό του σε αυτούς. Και όταν ο λαός δεν αναγνωρίζει τον εαυτό του στον λόγο που του απευθύνεται, δεν χειραφετείται· αποσύρεται.

Τι σημαίνει πολιτική με ρίζες

Κάτι αντίστοιχο με την εμπειρία των Ζαπατίστας θα μπορούσε να συμβεί και εδώ. Όχι με θεοκρατικά σχήματα. Όχι με κρατικοεκκλησιαστικές συγχωνεύσεις. Αλλά με μια πολιτική που δεν ντρέπεται για τη λαϊκή πίστη, δεν την ιδιοποιείται, δεν τη γελοιοποιεί και δεν την αφήνει έρμαιο των πιο σκοτεινών εκδοχών της. Μια πολιτική που καταλαβαίνει ότι η επανιεροποίηση της συλλογικής ζωής –της πατρίδας ως κοινότητας ευθύνης, της οικογένειας ως χώρου φροντίδας, της πίστης ως ηθικού ορίου στην εξουσία– μπορεί να λειτουργήσει ως ανάχωμα στην πλήρη εμπορευματοποίηση του ανθρώπου.

Γιατί χωρίς σεβασμό, δεν υπάρχει χειραφέτηση.

Οι Ζαπατίστας μας θυμίζουν κάτι κρίσιμο: η αλλαγή δεν ξεκινά από την άρνηση της ταυτότητας, αλλά από τη μετατόπισή της προς την αξιοπρέπεια και το Κοινό. Δεν αλλάζεις τον κόσμο ξεριζώνοντας τον άνθρωπο από τον εαυτό του. Τον αλλάζεις βοηθώντας τον να σταθεί όρθιος και να αντισταθεί απο εκεί όπου βρίσκει απάγκιο και παρηγοριά. Και όποιος θέλει να μιλήσει στον λαό, δεν μπορεί να ξεκινά λέγοντάς του ότι όσα τον κράτησαν όρθιο είναι «πρόβλημα».

 

Ἡ σκόνη ποὺ ...ἔπεσε

 

«Τὸ πιὸ μεγάλο λάθος πού 'κανε ἡ Σοβιετικὴ Ἕνωση ἦταν ποὺ ἀπαγόρευσε τὸν Θεὸ καὶ τὴ θρησκεία. Σήμερα θά 'χε ὅλον τὸν κόσμο μαζί της», ἀναφέρει ὡς καταστάλαγμα ζωῆς ὁ γέρος πιὰ ἀντάρτης Γιῶργος Ἀρμένης στὴν ταινία τοῦ Τάσου Ψαρρᾶ «Ἡ σκόνη ποὺ πέφτει». Ὅλοι οἱ συνειρμοὶ γιὰ τὸν φρικτὸ ἐκφυλισμὸ τοῦ σοσιαλισμοῦ συνηρημένοι στὴν πυκνὴ ἀφετηρία τῆς ἀποτυχίας, ἀπὸ τὴν ἁπλότητα τῆς λαϊκῆς ψυχῆς, ποὺ δόθηκε στ' ὄνειρο γιὰ ἕναν καλύτερο κόσμο.

«Εἶμαι ἐπαναστάτης»

 

Φρονῶ δηλαδὴ ότι, ὅπως τὸ φῶς τοῦ ἡλίου, ὁ ἀήρ, τὸ ὕδωρ κτλ. εἶνε εἰς τὴν καθολικὴν τῶν ἀνθρώπων χρῆσιν, οὕτω καὶ πάντα τὰ ἄλλα ὅσα ὁ ἄνθρωπος χρειάζεται, δύνανται νὰ καταστῶσι κοινά, ἐὰν οἱ ἀτελεῖς καὶ ἐγωιστικοὶ νόμοι, τοὺς ὁποίους ἐνομοθέτησεν ἡ ἐπίσης ἀτελὴς διάνοια τοῦ ἀνθρώπου, ἀντικαθιστῶσι διὰ τοῦ τελειοτάτου καὶ δικαιοτάτου τοῦ Ἰησοῦ, ὅστις παραγγέλλει «ἀγάπα τὸν πλησίον Σου ὡς σεαυτόν». Εἶνε δύσκολο ν’ ἀρνηθῇ τις ὅτι ἐὰν ὁ νόμος οὗτος ἐφαρμοσθῇ ποτέ, οἱ ἄνθρωποι θὰ ὦσιν ἀδελφοὶ κὶ ἡ χαρὰ καὶ τὸ μειδίαμα θὰ βασιλεύσωσι μεταξύ των ἀντὶ τῶν δακρύων αἵματος. […]

Διὰ τὴν ἐργασίαν μου ταύτην ἂς λυπηθῶσιν οἱ ἀφένται, οὐχὶ ὅμως καὶ οἱ πατριῶται, διότι ἐκ ταύτης κατὰ διάνοιαν μόνον ὠφελεῖται ὁ σοσιαλισμός, ἐμπράκτως δὲ ἡ Πατρίς, εἰς τὴν ὁποίαν τοὺς φόρους, τοὺς ἀγαθοὺς πολίτας καὶ τοὺς γενναίους στρατιώτας προσφέρει ὁ μεγάλος πληθυσμὸς τῶν σκληραγωγημένων καὶ ἐργαζομένων χωρικῶν καὶ ὄχι ὁ ἐλάχισστος τῶν ἐκφυλισμένων καὶ ἀργῶν τσιφλικιούχων.

Μαρίνος Ἀντύπας, «Προτιμῶ τὰς ἐνέσεις ἀπὸ τὰς καυτηριάσεις», ἐφ. Ἀνάστασις, ἀρ. 55 (24-3-1907)

ἡ ἐφηβεία τοῦ ἑλληνικοῦ σοσιαλισμοῦ

Βάσω Κατράκη

     […] στὶς ποικίλες γραμμὲς τῶν Ἑλλήνων «αὐτόνομων» σοσιαλιστῶν, ποὺ διαμορφώνουν βέβαια τὴν ἰδεολογική τους ταυτότητας σὲ συσχετισμὸ μὲ τὶς ὁμότροπες κινήσεις τῶν λατινικῶν χωρῶν τῆς Δύσης, ἡ ἀνατρεπτικὴ πρόταση (ἀπὸ τὸν Ἀμπελικόπουλο ὣς τὸν Ἀντύπα) γιὰ τὴ νέα κοινωνία διαπλέκεται μὲ τὴν ἐγχώρια παράδοση τῶν αὐτοδιοικούμενων κοινοτήτων, στοὺς κόλπους μιᾶς ἀποκεντρωμένης κρατικῆς ἐξουσίας ποὺ ἐνισχύει τοὺς θεσμοὺς τῆς συνεταιριστικῆς παραγωγῆς· […]

Οἱ θεωρητικὲς ἐπεξεργασίες τῶν Ἑλλήνων σοσιαλιστῶν (1875-1907) προκύπτουν ὡς συνθέματα ἰδεῶν, ὅπως βέβαια συνέβαινε καὶ στὶς περισσότερες εὐρωπαϊκὲς χῶρες, μὲ πολύπλευρη καταγωγὴ ποὺ ἐνδεικτικὰ κατανέμεται ὡς ἑξῆς:

Ι. ἡ κοινωνικὴ προσέγγιση τοῦ τρίπτυχου τῆς γαλλικῆς Ἐπανάστασης («ἐλευθερία», «ἰσότητα», «ἀδελφότητα») ὅπως τὴν ἐπιχειροῦσε ὁ νεογιακωβινισμὸς τῆς λατινικῆς Εὐρώπης·

ΙΙ. ἡ σύζευξη κοινωνικοῦ καὶ ἐθνικοῦ ζητήματος κατὰ τὴν ὑπόδειξη τοῦ Mazzini·

ΙΙΙ. ὁ ἐμβολιασμὸς τοῦ σοσιαλισμοῦ ἀπὸ τὴ χριστιανικὴ διδασκαλία μὲ ἀποτέλεσμα ἡ ἐπαγγελία του νὰ ἀποκτᾶ σωτηριολογικὴ καὶ «ἀνθρωπιστικὴ» χροιά·

ΙV. ἡ κυριαρχικὴ παρουσία τῆς σκέψης τῶν ἀναρχικῶν (Μπακούνιν, Costa, Κροπότκιν, Grave κλπ.)·

Παναγιώτης Νοῦτσος, Ἡ σοσιαλιστικὴ σκέψη στὴν Ἑλλάδα ἀπὸ τὸ 1875 ὣς τὸ 1974, τ. Α´, ἐκδόσεις «Γνώση», Ἀθήνα, 1990

Ὁ Πάμπλο γιὰ τὸν Ἄρη

 

συσώρρευση κεφαλαίου - ἀποξενωμένη ζωὴ

 

    […] Αὐτὴ η ἐπιστήμη τῶν θαυμάτων τῆς βιομηχανίας εἶναι ταυτόχρονα ἡ ἐπιστήμη τοῦ ασκητισμοῦ, καὶ τὸ πραγματικό της ἰδανικὸ εἶναι ὁ ἀσκητὴς ποὺ εἶναι ἁρπακτικὸς καὶ φιλάργυρος καὶ ὁ ἀσκητὴς ποὺ εἶναι παραγωγικὸς δοῦλος. Τὸ ἠθικό της ἰδανικὸ εἶναι ὁ ἐργάτης ποὺ τοποθετεῖ ἕνα μέρος ἀπὸ τοὺς μισθούς του σὲ ἀποταμιεύσεις καὶ ἀνακάλυψε μάλιστα καὶ μιὰ τέχνη πρόθυμη νὰ ἐξυψώσει αὐτὴ τὴν εὐχάριστη μικρὴ ἰδέα καὶ νὰ παρουσιάσει μιὰ συγκινητικὴ παραλλαγή της στὴ σκηνή. Ἔτσι ἡ πολιτικὴ οἰκονομία εἶναι -μ’ ὅλη τὴν κοσμική της καὶ ἐπιδεικτικὴ ἐμφάνιση- μιὰ πραγματικὴ ἠθικὴ ἐπιστήμη, ἡ πιὸ ἠθικὴ ἐπιστήμη. Ἡ αὐταπάρνηση, ἡ ἄρνηση τῆς ζωῆς καὶ ὅλων τῶν ἀνθρώπινων ἀναγκῶν, εἶναι τὸ πρωταρχικό της δόγμα. Ὅσο λιγότερο τρῶς, πίνεις, ἀγοράζεις βιβλία, πηγαίνεις στὸ θέατρο, στὸ χορό, στὴν μπυραρία, ὅσο λιγότερο ἀγαπᾶς, σκέφτεσαι, γενικεύεις, τραγουδᾶς, ζωγραφίζεις, κτλ., τόσο περισσότερο ἀποταμιεύεις καὶ τόσο μεγαλύτερος, θὰ γίνει αὐτὸς ὁ θησαυρὸς ποὺ δὲ μποροῦν νὰ τὸν καταναλώσουν οὔτε ὁ σκῶρος, οὔτε τὰ σκουλήκια – τὸ κεφάλαιό σου.

Ὅσο λιγότερο εἶσαι ἐσὺ ὁ ἴδιος, τόσο λιγότερη εἶναι ἡ ἔκφραση ποὺ δίνεις στὴ ζωή σου, ὅσο περισσότερα ἔχεις, τόσο περισσότερο ἀλλοτριώνεται ἡ ζωή σου καὶ τόσο περισσότερο ἀποθηκεύεις τὴν ἀποξενωμένη σου ζωή. Κάθε τι ποὺ ὁ πολιτικὸς οἰκονομολόγος παίρνει ἀπὸ σένα σὲ ζωὴ καὶ ἀνθρωπιά, σοῦ τὸ ἀποδίδει μὲ τὴ μορφὴ χρήματος καὶ πλούτου. […] 

 

Κὰρλ Μάρξ, Οἰκονομικὰ καὶ Φιλοσοφικὰ Χειρόγραφα    

Ὁ Μὰρξ και ἡ θρησκεία τῶν παραγωγικῶν δυνάμεων

 

    Ἡ βιομηχανικὴ ἔκρηξη κατέστησε τὶς παραγωγικὲς δυνάμεις τὴν θεότητα ἑνὸς εἴδους θρησκείας, τῆς ὁποίας τὴν ἐπίδραση ὑπέστη, παρὰ τὴ θέλησή του, ὁ Μάρξ, ἐπεξεργαζόμενος τὴν θεωρία του γιὰ τὴν ἱστορία. Ὁ ὅρος θρησκεία μπορεῖ νὰ ἐκπλήττει ὅταν πρόκειται γιὰ τὸν Μάρξ· ἀλλὰ ἡ πίστη πὼς ἡ θέλησή μας συμπίπτει μὲ μυστηριώδη θέληση ἡ ὁποία ἐνεργεῖ μέσα στὸν κόσμο καὶ θὰ μᾶς βοηθήσει νὰ νικήσουμε, σημαίνει πίστη στὴν θεία Πρόνοια. Ἄλλωστε καὶ τὸ ἴδιο τὸ λεξιλόγιο τοῦ Μὰρξ τὸ μαρτυρεῖ, γιατὶ περιέχει ἐκφράσεις σχεδὸν μυστικές, ὅπως «ἡ ἱστορικὴ ἀποστολὴ τοῦ προλεταριάτου». Αὐτὴ ἡ θρησκεία τῶν παραγωγικῶν δυνάμεων, στὸ ὄνομα τῆς ὁποίας γενεὲς διευθυντῶν ἐπιχειρήσεων συνθλίβουν τὶς ἐργατικὲς μάζες, δίχως τὴν παραμικρὴ τύψη, ἀποτελεῖ ἐξίσου ἕναν παράγοντα καταπίεσης στὸ ἐσωτερικὸ τοῦ σοσιαλιστικοῦ κινήματος· […] Γι’ αὐτὸ τὸ λόγο, ὅποια κι ἂν εἶναι ἡ προσβολὴ ποὺ ὑφίσταται ἡ μνήμη τοῦ Μὰρξ ἀπὸ τὶς τιμὲς ποὺ τοῦ ἀποδίδουν οἱ καταπιεστὲς τῆς σύγχρονης Ρωσίας, δὲν εἶναι ἐξολοκλήρου ἄδικη. Ὁ Μάρξ, εἶναι ἡ ἀλήθεια δὲν εἶχε ποτὲ ἄλλο κίνητρο ἀπὸ μιὰ μεγαλόψυχη διάθεση γιὰ ἐλευθερία καὶ ἰσότητα· μόνο ποὺ αὐτὴ ἡ διάθεση, ἂν χωριστεῖ ἀπὸ τὴν ὑλιστικὴ θρησκεία μὲ τὴν ὁποία τὴν συνέχεε στὸ μυαλό του, δὲν ἀνήκει πλέον παρὰ σὲ ὅ,τι ὁ Μὰρξ περιφρονητικὰ ἀποκαλοῦσε οὐτοπικὸ σοσιαλισμό. […]  

 

Simone Weil, Ἐκλογὴ ἀπὸ τὸ ἔργο της, μτφρ. Βασιλικὴ Τριανταφύλλου, ἐκδόσεις Μήνυμα,

πρώιμος χριστιανισμὸς και ἐργατικὸ κίνημα

 

Ἡ ἱστορία τοῦ πρώτου Χριστιανισμοῦ ἔχει σημαντικὰ σημεῖα ὁμοιότητας μὲ τὸ σύγχρονο ἐργατικὸ κίνημα. Ὅπως τὸ τελευταῖο, ὁ Χριστιανισμὸς ἦταν ἀρχικὰ ἕνα κίνημα τῶν καταπιεζομένων: πρωτοεμφανίστηκε σὰν θρησκεία τῶν δούλων καὶ τῶν χειραφετημένων δούλων, τοῦ φτωχοῦ λαοῦ ποὺ εἶχε στερηθεῖ κάθε δικαιώματος, τῶν λαῶν ποὺ εἶχαν ὑποταχθεῖ ἢ διασκορπιστεῖ ἀπὸ τὴ Ρώμη. Τόσο ὁ Χριστιανισμὸς ὅσο καὶ ὁ ἐργατικὸς σοσιαλισμὸς κηρύσσουν τὴν προσεχῆ σωτηρία ἀπὸ τὴ δουλεία καὶ τὴν ἀθλιότητα. […]

Πραγματικά, ὁ ἀγώνας ἐνάντια σ’ ἕνα κόσμο ποὺ ἀρχικὰ ἦταν ἀνώτερος σὲ δύναμη καὶ ταυτόχρονα ἐνάντια στοὺς ἴδιους τοὺς ἀνακαινιστές, εἶναι κοινὸς στοὺς πρώτους Χριστιανοὺς καὶ τοὺς Σοσιαλιστές. […]

Τὶ εἴδους ἄνθρωποι ἦσαν οἱ πρῶτοι στρατολογημένοι Χριστιανοί; Κύρια εἶχαν στρατολογηθεῖ ἀπὸ τοὺς «ἐργαζόμενους καὶ ἐπιβαρυμένους», μέλη τῶν κατώτερων στρωμάτων τοῦ λαοῦ, ποὺ εἶχαν γίνει ἐπαναστατικὸ στοιχεῖο. […]

Ἡ φορολογικὴ πίεση καὶ ἡ ἀνάγκη γιὰ χρήματα ποὺ προκαλοῦσε σὲ περιοχὲς ὅπου κυριαρχοῦσε μονάχα ἢ κυρίως ἡ φυσικὴ οἰκονομία, βύθιζε τοὺς χωρικοὺς σ’ ἀκόμα βαθύτερη δουλεία στοὺς τοκογλύφους, δημιουργοῦσε μεγάλες περιουσιακὲς διαφορές, ποὺ ἔκαναν τὸν πλούσιο πλουσιώτερο καὶ ἀπογύμνωνε τέλεια τὸν φτωχό. Κάθε ἀπόπειρα ἀντίστασης ἀπομονωμένων μικρῶν φυλῶν ἢ πόλεων, στὴ γιγαντιαία Ρωμαϊκὴ παγκόσμια δύναμη ἦταν χωρὶς ἐλπίδα. Ποῦ ὑπῆρχε ἡ διέξοδος, ἡ σωτηρία, γιὰ τοὺς ὑπόδουλους, τοὺς καταπιεζόμενους καὶ ἐξαθλιωμένους, μιὰ διέξοδος κοινὴ γιὰ ὅλες αὐτὲς τὶς ἀνθρώπινες ὁμάδες ποὺ τὰ συμφέροντά τους ἦσαν ἀμοιβαία ξένα ἢ κι ἀκόμα ἀντιτιθέμενα; Κι ὅμως ἔπρεπε νὰ βρεθεῖ ἕνα μεγάλο ἐπαναστατικὸ κίνημα ποὺ νὰ τοὺς ἀγκαλιάσει ὅλους αὐτούς. 

Ἡ διέξοδος εἶχε βρεθεῖ πράγματι.

 

Φρειδερίκου Ἔνγκελς, Σχετικὰ μὲ τὴν ἱστορία τοῦ πρώτου Χριστιανισμοῦ

 

Εὐαγγέλιο καὶ ἐπανάσταση

 

    Ἂν πιστεύουμε στὸ Χριστὸ καὶ τὸ Εὐαγγέλιό του, ὀφείλουμε νὰ ὀργανώσουμε τὴν κοινωνική, πολιτικὴ καὶ οἰκονομική μας ζωὴ σύμφωνα μὲ αὐτὴ τὴν πίστη. Πίστη στὴ βαθειὰ ἀξιοπρέπεια τοῦ μικροῦ, τοῦ ἀδύνατου, τοῦ φτωχοῦ […].

Ὁ χριστιανὸς ποὺ θέλει νὰ εἶναι συνεπὴς μὲ τὴν πίστη του ὀφείλει νὰ στρατευθεῖ στὸν ἀγώνα γιὰ τὴν ἀπελευθέρωση τῶν ἀδελφῶν τοῦ Χριστοῦ, γιὰ τὴν ἀπελευθέρωσή τους ἀπὸ τὴν πεῖνα, τὴν ἀρρώστια, τὴ δυστυχία, τὴν καταπίεση […] Ὁ χριστιανὸς πρέπει νὰ εἶναι, ἂν εἶναι πιστὸς στὸ Εὐαγγέλιο, ἄνθρωπος ἐλπίδας. Ὁ ἄνθρωπος τῆς ἐλπίδας δὲν ὀπισθοχωρεῖ […] Γιατὶ φοβόμαστε μήπως μᾶς ὀνομάσουν «ἀνατρεπτικούς»; Ἂς φοβόμαστε, αὐτὸ μάλιστα, νὰ μὴν προδόσουμε τὸ Εὐαγγέλιο, νὰ μὴν προδόσουμε τὴν κοινωνικὴ δικαιοσύνη, νὰ μὴν προδόσουμε τὴν ἐμπιστοσύνη τῶν ἀδελφῶν μας. […] Ὁ χριστιανὸς ποὺ δὲν ἀγωνίζεται γιὰ τὴ δικαιοσύνη εἶναι μιὰ μετριότητα, μιὰ καρικατούρα τῆς εἰκόνας τοῦ Θεοῦ Δημιουργοῦ, τῆς καλωσύνης τοῦ Πατέρα καὶ τῆς εὐσπλαχνίας τοῦ Κυρίου.

 

Ἀντόνιο Φραγκόζο, Εὐαγγέλιο καὶ κοινωνικὴ ἐπανάσταση

φασισμὸς καὶ ὑποκρισία...

 

Ἡ ἀνακοίνωση τῆς Συντονιστικῆς Ἐπιτροπῆς τῶν φοιτητῶν 16/11/1973

 

    […] Πρωταρχικὴ προϋπόθεση γιὰ τὴν ἐπίλυση ὅλων τῶν λαϊκῶν προβλημάτων θεωροῦμε τὴν ἄμεση παύση τοῦ τυραννικοῦ καθεστῶτος τῆς Χούντας καὶ τὴν παράλληλη ἐγκαθίδρυση τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας.

Ἡ ἐγκαθίδρυση τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας συνδέεται ἀναπόσπαστα μὲ τὴν ἐθνικὴ ἀνεξαρτησία ἀπὸ τὰ ξένα συμφέροντα, ποὺ χρόνια στήριζαν τὴν τυραννία στὴ χώρα μας. […]

Ἑλληνικὲ λαέ, ὁ ἀγώνας γύρω ἀπὸ τὴ λαϊκὴ κυριαρχία καὶ τὴν ἐθνικὴ ἀνεξαρτησία σήμερα συνίσταται στὶς ἄμεσες μαζικὲς διεκδικήσεις, στὰ οἰκονομικά, ἐπαγγελματικὰ καὶ κοινωνικὰ προβλήματα, μὲ ἀπεργιακοὺς ἀγῶνες, μὲ μαζικὲς κινητοποιήσεις, μὲ συλλαλητήρια, μὲ προοπτικὴ τὴ γενικὴ ἀπεργία γιὰ τὴν ἀνατροπὴ τῆς δικτατορίας. Ἡ παρουσία μας ἐδῶ ἀποτελεῖ κέντρο συσπειρώσεως καὶ μαζικοποιήσεως τοῦ λαϊκοῦ ἀγώνα. Ὅλοι ἑνωμένοι στὸν ἀγώνα γιὰ τὴ δημοκρατία καὶ τὴν ἐθνικὴ ἀνεξαρτησία.

 

Ἀνακοίνωση τῆς Συντονιστικῆς Ἐπιτροπῆς στοὺς δημοσιογράφους στὶς 3.30 Παρασκευὴ 16 Νοεμβρίου 1973 στὴν αἴθουσα τῆς Ἀρχιτεκτονικῆς τοῦ Ἐθνικοῦ Μετσόβειου Πολυτεχνείου

 

 

χριστιανισμὸς καὶ Μὰρξ

 

    […] Πρέπει νὰ ποῦ με ὅτι ὁ σοσιαλισμὸς μπορεῖ νὰ εἶναι γιὰ μᾶς καὶ δυνατὸς καὶ παραδεκτός, ἀλλὰ βέβαια ὄχι πάνω σὲ ἀθεϊστικὲς βάσεις. Καὶ γι’ αὐτὸ -πρέπει νὰ τὸ ποῦμε- δὲν εἴμαστε κατ’ ἀρχὴν κατὰ τοῦ σοσιαλισμοῦ. […]

Ὁ Μὰρξ πολὺ νωρὶς ἔγινε ἀθεϊστὴς κι ὁ ἀθεϊσμός του δὲν εἶναι ἕνας ἁπλὸς ἀθεϊσμός. Δὲν εἶναι χωρὶς λόγο τὸ ὅτι ὁ Σέργιος Μπουλγκάκωφ, ὁ πρώην μαρξιστής, ἔγραψε γιὰ τὸν «Μὰρξ ὡς θρησκευτικὸ τύπο». Πρόσφατα ὁ Γάλλος φιλόσοφος Morris Clavel ἔδωσε σωστὴ συμβουλὴ στοὺς χριστιανούς: νὰ μὴν ὑποτιμοῦν τὸν Μάρξ. Καὶ συμφωνῶ μαζί του. Ὑπάρχει πράγματι κάτι τιτανικὸ στὸ Μάρξ, κάτι προμηθεϊκό, κάτι ἀπὸ τὸν Ἑβραῖο Σαῦλο ποὺ ὅμως δὲν ἔγινε Παῦλος. Δὲν συμφωνῶ μ’ ἐκείνους ποὺ ποὺ θεωροῦν ὅτι ὁ Μὰρξ ἦταν ἁπλῶς ἀθεϊστής. Ἦταν κάτι περισσότερο: ἀντιθεϊστής. Ὁ Μὰρξ δὲν θέλει μόνο τὴν κατάργηση τῆς θρησκείας, ἀλλὰ τὴν κατάργηση τοῦ Θεοῦ. Ἡ κατάργηση τοῦ Θεοῦ εἶναι τὸ τελευταῖο του μυστήριο. Αὐτὸ μᾶς ἀποκαλύπτουν ἤδη οἱ στίχοι τοῦ νεαροῦ Μάρξ: «Μίσος ἐναντίον ὅλων τῶν θεῶν…θέλω νὰ θέσω τὸν θρόνο μου πάνω στὸ ὕψος, νὰ ἀντιδικήσω τὸν ὔψιστο… νὰ ρίξω τὸ γάντι σ’ ὅλον τὸν κόσμο…νὰ αἰσθάνομαι ἴσος μὲ τὸν Δημιουργό…». Ὁπωσδήποτε φαίνεται ἐδῶ ἡ κοσμική, θεουργικὴ διεκδίκηση τοῦ Μάρξ. Φαίνεται ὅτι γιὰ τὸν Μὰρξ ὁ Θεὸς ἀποτελεῖ τὸν κατ’ εὐθείαν κίνδυνο γιὰ τὸ παναρμόδιο βασίλειο τοῦ ἀνθρώπου. Ὁ Μπερντιάεφ σωστὰ ἐπεσήμανε τὸ ἀντιθεϊκὸ πάθος τοῦ Μὰρξ ποὺ ἦλθε ὡς ἀποτέλεσμα τῆς θεοποιήσεως τῆς μελλούσης ἀνθρωπότητος. Δηλαδὴ πρόκειται, ὅπως θὰ ἔλεγε ὁ Ντοστογιέφσκυ, γιὰ τὸν πανάρχαιο ἐκεῖνο πειρασμὸ τῆς οἰκοδομήσεως τοῦ «Πύργου τῆς Βαβέλ» ἤ, μὲ ἄλλα λόγια, γιὰ τὸν βαθὺ καὶ καυτὸ πόθο τῆς αὐτοθεοποιήσεως τῆς ἀνθρωπότητος. […]

Ἐγὼ βέβαια δὲν ἔχω σκοπὸ νὰ ὑπερασπισθῶ ἐδῶ τὴ θρησκεία. Θέλω μόνον νὰ πῶ ὅτι ὁ Μὰρξ δὲν γνώριζε καλὰ τὸν Χριστιανισμὸ (ἕνα διάστημα μάλιστα πίστευε ὅτι οἱ πρῶτοι χριστιανοὶ πράγματι ἔτρωγαν «κρέας παιδιῶν»!). Ἀκόμα λιγότερο γνώριζε τὴν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία. […]

 

Ἱερομόναχος Ἀθανάσιος Γιέβτιτς, Μαρξιστικὴ καὶ χριστιανικὴ ἀντίληψη τῆς θρησκείας, περ. Σύναξη, τ. 9 (1984).

ἀτομικὴ ἰδιοκτησία καὶ χριστιανικὴ πίστη

 

    […] Μποροῦμε νὰ συνοψίσομε τὸ κεφάλαιο ποὺ ἀναφέρεται στὴν ἰδιοκτησία μ’ αὐτὲς τὶς λέξεις: «ἀλλὰ ἂν κάποιος ποὺ ἔχει τὰ πλούτη τοῦ κόσμου δεῖ τὸν ἀδερφό του σὲ κατάσταση ἀνάγκης καὶ δὲν τὸν σπλαχνιστεῖ, πῶς ὁ ἄνθρωπος αὐτὸς νὰ ἔχει μέσα του ἀγάπη γιὰ τὸ Θεό;» (Α´ Ἰω. 3, 17).

Γνωρίζομε μὲ ποιὰ σταθερότητα οἱ πατέρες τῆς ἐκκλησίας δίδαξαν, ποιὰ πρέπει νὰ εἶναι ἡ στάση αὐτῶν ποὺ κατέχουν ἔναντι ἐκείνων ποὺ βρίσκονται σὲ ἀνάγκη: «Δὲν εἶναι τμῆμα τῶν ἀγαθῶν σου αὐτὰ ποὺ δίνεις στὸν φτωχό…», ἔτσι ἔλεγε ὁ ἅγιος Ἀμβρόσιος. «Αὐτὸ ποὺ τοῦ δίνεις τοῦ ἀνήκει γιατὶ ἰδιοποιεῖσαι ὅ,τι δόθηκε γιὰ ὅλους. Ἡ γῆ δόθηκε γιὰ ὅλους τοὺς ἀνθρώπους καὶ ὄχι μόνο γιὰ τοὺς πλούσιους».

Ἡ ἀτομικὴ ἰδιοκτησία δηλαδή, δὲν ἀποτελεῖ γιὰ κανέναν δικαίωμα ἀπόλυτο καὶ χωρὶς προϋποθέσεις. Δὲν ὑπάρχει κανένας λόγος νὰ κρατᾶς γιὰ ἀποκλειστικὴ χρήση
 αὐτὸ ποὺ ξεπερνᾶ τὴν προσωπική σου ἀνάγκη, ὅταν οἱ ἄλλοι δὲν ἔχουν τὰ ἀπαραίτητα.

Μὲ μιὰ λέξη: τὸ δικαίωμα τῆς ἰδιοκτησίας δὲν πρέπει ποτὲ νὰ ἐξασκεῖται μὲ ζημία τῆς κοινῆς ὠφέλειας, κατὰ τὴν παραδοσιακὴ διδασκαλία τῶν πατέρων τῆς ἐκκλησίας καὶ τῶν μεγάλων θεολόγων. Ἂν φθάσομε σὲ σύγκρουση ἀνάμεσα στὰ ἀποκτημένα ἀτομικὰ δικαιώματα καὶ τὶς ἀρχέγονες κοινοβιακὲς ἀπαιτήσεις, ἡ λαϊκὴ Ἐξουσία ἔχει τὸ δικαίωμα καὶ τὸ καθῆκον νὰ βρῆ μιὰ λύση μὲ τὴν ἐνεργὸ συμμετοχὴ τῶν ἀτόμων καὶ τῶν κοινωνικῶν ὁμάδων. […]

 

Ντὸν Χέλντερ Καμάρα, Δημοκρατία-Πανεπιστήμιο-Ἀνάπτυξη, μτφρ. Ἐ. Ὀρεινοῦ, ἐκδ. Μήνυμα 1974

 

 

Χριστιανισμὸς καὶ Σοσιαλισμὸς

 

[…] (Κανένας ἄθεος, ποὺ ἀρνιόταν τὴ θεία καταγωγὴ τοῦ Χριστοῦ, δὲν ἀρνιόταν ὅτι Αὐτὸς εἶναι τὸ ἰδανικὸ τῆς ἀνθρωπότητας. Τελευταία λέξη εἶναι ὁ Ρενάν. Αὐτὸ εἶναι σημαντικό).

Σὲ τὶ συνίσταται ὁ νόμος τοῦ ἰδανικοῦ αὐτοῦ; Στὴν ἐπιστροφὴ στὴν ἀμεσότητα, στὴν κοινότητα, ἀλλὰ ἐπιστροφὴ ἐλεύθερη, καὶ μάλιστα ὄχι κατὰ τὴ θέληση, ὄχι κατὰ τὴ λογική, ὄχι κατὰ τὴ γνώση, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἄμεση, φοβερὰ δυνατή, ἀήττητη αἴσθηση ὅτι τοῦτο εἶναι ἐξαιρετικὰ καλό.

Καί -περίεργο πρᾶγμα!- ὁ ἄνθρωπος ἐπιστρέφει στὴν κοινὴ καὶ ἄμεση ζωή, ἄρα στὴ φυσικὴ κατάσταση. Πῶς ὅμως; Ὄχι ἀνταγωνιστικὰ ἀλλά, ἀντιθέτως, κατ’ ἐξοχὴν ἑκούσια, ἠθελημένα καὶ συνειδητά. Εἶναι φανερὸ ὅτι αὐτὴ ἡ ὕψιστη αὐτεξουσιότητα εἶναι ταυτόχρονα καὶ ἡ ὕψιστη αὐταπάρνηση, ἡ ἀπάρνηση τοῦ ἰδίου θελήματος. Σ’ αὐτὸ ἔγκειται τὸ θέλημά μου, στὸ νὰ μὴν ἔχω θέλημα, γιατὶ τὸ ἰδανικὸ εἶναι πανέμορφο.

Σὲ τὶ ἔγκειται ὅμως τὸ ἰδανικό; Στὸ νὰ φθάσεις στὴν ἀνώτερη καὶ πλήρη δυνατότητα ἐπιγνώσεως καὶ ἀναπτύξεως, στὴν πλήρη γνώση τοῦ δικοῦ σου ἐγώ, καὶ τότε νὰ τὸ προσφέρεις αὐτὸ ἐθελοντικὰ σὲ ὅλους τοὺς ἀνθρώπους.

[…] ὁ σοσιαλιστὴς οὔτε μπορεῖ νὰ φανταστεῖ πῶς εἶναι δυνατὸ νὰ δώσει κανεὶς ἑκούσια τὸν ἑαυτό του γιὰ ὅλους τοὺς ἄλλος. Κατὰ τὸ σοσιαλιστὴ αὐτὸ εἶναι ἀνήθικο. Ἐνῶ ἐὰν γίνει γιὰ κάποιο μισθό, γιὰ κάποια ἀνταμοιβή -ἔ, αὐτὸ εἶναι δυνατό, αὐτὸ εἶναι ἠθικό. Καὶ ὅμως, ὅλο τὸ πρᾶγμα, ὅλη ἡ ἄπειρη ἀξία τοῦ Χριστιανισμοῦ καὶ ἡ ὑπεροχὴ ἔναντι τοῦ σοσιαλισμοῦ σ’ αὐτὸ ἀκριβῶς ἔγκειται, στὸ ὅτι ὁ Χριστιανισμὸς (τὸ ἰδανικό) δίδοντάς τα ὅλα δὲν ζητᾶ τίποτε γιὰ τὸν ἑαυτό του.

Ἐπὶ πλέον: αὐτὸς (ὁ Χρισταινὸς) εἶναι κατὰ τῆς ἰδέας τοῦ μισθοῦ καὶ τῆς ἀνταμοιβῆς, τὴ θεωρεῖ κάτι ἀνόητο καὶ ἄσκοπο. […]

Ὅλη ἡ μέλλουσα βάση καὶ τὸ μέτρο (norma) τῆς κοινωνικῆς μυρμηγκοφωλιᾶς ὁ σοσιαλισμὸς τὴν τοποθετεῖ στὸν σκοπὸ ἐτοῦτο: στὴ γεμάτη γαστέρα. […]

Ὁ σοσιαλισμὸς εἶναι ἡ ἀνώτερη, ἡ ἔσχατη, μέχρι τελειότητας ἀνάπτυξη τοῦ ἀτόμου, καὶ δὲν εἶναι τὸ μέτρο. Εἶναι ἡ ἐνσυνείδητη ἀνάπτυξη τῶν μεμονωμένων ἀτόμων στὸν ὕψιστο βαθμό· εἶναι ἀκόμη ἡ ἀπόλυτη ἕνωση ἐν ὀνόματι τῆς ὀμορφιᾶς τοῦ ἰδανικοῦ! Πρέπει ὅμως νὰ φθάσει στὴν πεποίθηση –τόσο τὴ λογικὴ καὶ τὴν αἰσθητή, δηλαδὴ τὴν ἀμεσώτατη ὁλόκληρου τοῦ ἀνθρώπου- ὅτι ἡ ὕψιστη χρήση τοῦ ἑαυτοῦ μας εἶναι νὰ τὸν θυσιάσουμε. […]

 

Φ. Ντοστογιέφκσυ, Χριστιανισμὸς καὶ Σοσιαλισμός, μτφρ. ἱερομ. Ἀθανάσιος Γιέβτιτς, περ. Σύναξη, τ. 9 (1984)

 

Γουλιέλμος Ὄκκαμ - dominium commune

    […] προϋπόθεση τῆς τελειότητας εἶναι ἡ φτώχεια. Αὐτὴ ἡ οὐσιαστικὴ προϋπόθεση γιὰ τὸν ἄνθρωπο ὑπῆρξε οὐσιαστικὴ καὶ γιὰ τὸν Χριστό: «Ὁποιοσδήποτε ἀπὸ σᾶς δὲν ἀπαρνηθεῖ ὅλα τὰ ὑπάρχοντά του, δὲν μπορεῖ νὰ εἶναι μαθητής μου». Τὸ ἀπόσπασμα ἀπὸ τὸ Εὐαγγέλιο δὲν ἐπιδέχεται ἑρμηνευτικὲς ταχυδακτυλουργίες. Δὲν σημαίνει ἁπλῶς παραίτηση ἀπὸ τὴ χρήση μιᾶς περιουσίας στὴν ὁποία ὑπάρχουν δικαιώματα. Ἀποτελεῖ, τὸ δίχως ἄλλο, π λ ή ρ η παραίτηση ἀπὸ τὴν ἴδια τὴν περιουσία ὡς τ έ τ ο ι α. Ὁ Χριστὸς δὲν δίδαξε τὴν (ἀφηρημένη) θεωρία τῆς πενίας: ἔδωσε στὴ θεωρία τῆς ἀπόλυτης paupertas συγκεκριμένο νόημα, πραγματώνοντας καὶ ὁ ἴδιος τὴν πενία ὡς βασικὴ ἀξία. […] Οἱ Ἀπόστολοι, ἀρνούμενοι νὰ σφετεριστοῦν ὁτιδήποτε, ἀκολούθησαν καὶ μιμήθηκαν τὸν Ἰησοῦ. Ἔτσι, υἱοθέτησαν ἕνα παρόμοιο τρόπο ζωῆς (ἀνάλογο, ὄχι ἴδιο) μὲ ἐκεῖνον ποὺ οἱ ἄνθρωποι θὰ εἶχαν ἀκολουθήσει, καὶ θὰ ἔπρεπε νὰ εἶχαν ἀκολουθήσει, ἂν ὁ Ἀδὰμ δὲν εἶχε ὑποπέσει στὸ ἁμάρτημα: μιὰ ζωὴ χωρὶς ἰδιοκτησίες, χωρὶς δικαιώματα ἰδιοκτησίας ἐκ μέρους ἰδιωτῶν ἢ κάποιων ὀμάδων ἀνθρώπων, μὲ ταυτόχρονο ἀποκλεισμὸ τῶν ὑπολοίπων. Δηλαδή, ὅπως ὁ Ἰησοῦς, ἔτσι καὶ οἱ Ἀπόστολοι, -ἡ ἀρχικὴ ἐκκλησία-κοινότητα- χρησιμοποίησαν αὐτὴ τὴ μοναδικὴ νόμιμη ἐξουσία στὰ ἀγαθά, ποὺ εἶναι κοινὴ σὲ ὅλο τὸ ἀνθρώπινο γένος, τὴν ὁποία ὁ Θεὸς στὴν ἀρχὴ παραχώρησε σὲ ὅλη τὴν ἀνθρωπότητα καὶ συνίσταται στὴν κοινή, σὲ ὅλο τὸ ἀνθρώπινο γένος, ἐξουσία τῆς χρήσης τῶν ἀγαθῶν. Ἀντίθετα δὲν συνίσταται καθόλου, πέρα ἀπ’ αὐτό, στὴ δυνατότητα τοῦ καθενὸς (ἢ κάποιων) νὰ ἰδιοποιοῦνται πράγματα ἀποκλείοντας ἄλλους, δηλαδή, νὰ κατέχουν κάτι ὡς προσωπικὴ περιουσία. Ἐκεῖνο, ἑπομένως, ποὺ ὑπάρχει πράγματι στὴν ἀρχὴ εἶναι ἡ κοινὴ χρήση τῶν ἀγαθῶν (dominium commune), καὶ ὄχι ἡ ἴδια ἡ ἰδιοκτησία (proprietas, dominium proprium). Ἡ τελευταία προστίθεται στὴν πρώτη, ἀρχέγονη καὶ μοναδικὴ νόμιμη dominium commune ὡς κάτι καινούργιο ποὺ δὲν μπορεῖ νὰ ἐξαχθεῖ ἀπὸ τὴ μοναδικὴ νόμιμη dominium commune. Πρόκειται γιὰ ἀδικαιολόγητη καινοτομία ποὺ ἐμφανίζεται, ὄχι ἐξαρχῆς, ἀλλὰ ἀργότερα καὶ ἀποτελεῖ συνέπεια τοῦ π ρ ο π α τ ο ρ ι κ ο ῦ  ἁ μ α ρ τ ή μ α τ ο ς. Ἡ ἰδιοποίηση, ποὺ εἶναι σφετερισμός, ἀπέχει πολὺ ἀπὸ τὴ θεμελίωση καὶ δικαιολόγησή της μὲ βάση τὴ Βούληση τοῦ Θεοῦ. Ἀποτελεῖ ὑβριστικὴ διαστροφὴ τῶν παραινέσεων τοῦ Θεοῦ, οἱ ὁποῖες καθιστοῦν ὅλους τοὺς ἀνθρώπους εὐργετούμενους καὶ κανέναν συγκεκριμένα ἰδιοκτήτη ἀγαθῶν. […]

 

Franco Alessio, Ἱστορία τῆς μεσαιωνικῆς φιλοσοφίας, μτφρ. Ἀναστασία Μεσσάρη, Γιάννης Καροῦζος, ἐκδ. Τραυλός, Ἀθήνα 2007

Γάλλοι μαρξιστὲς γιὰ τὸν Χριστιανισμὸ

Ἡ γαλλικὴ μαρξιστικὴ Ἐπιθεώρηση La Pensée τῶν ἐκδόσεων “Espaces Marx”, τεῦχος 322 (Ἀπρίλιος -Ἰούνιος 2000) ἦταν ἀφιερωμένη στὸ μέγα θέμα τοῦ Χριστιανισμοῦ (Christianismes).

[…] Στὴν Εἰσαγωγή, ὁ Διευθυντὴς τῆς Ἐπιθεωρήσεως –κυκλοφορεῖ ἤδη ἀπὸ τὸ 1939- Antoine Cazanova, ἐπισημαίνει ὅτι στὸ σταυροδρόμι τῶν τεραστίων μεταβολῶν ποὺ βρίσκεται σήμερα ἡ ἀνθρωπότης, ἡ πίστις στὸν Ἰησοῦ Χριστὸ ὡς ἐνανθρωπήσαντα καὶ σταυρωθέντα, ἀπὸ τὶς δυνάμεις τῆς Ἐξουσίας, Θεό, οἱ Μακαρισμοὶ καὶ ἡ ἐπὶ τοῦ Ὄρους Ὁμιλία ἀποτελοῦν πηγὲς ἀπὸ τὶς ὁποῖες οἱ ἄνθρωποι ἀντλοῦν ἐλπίδα καὶ δύναμη στοὺς ἀγῶνες τους γιὰ εἰρήνη, ἐλευθερία καὶ δικαιοσύνη.

[…] Ὁ Michael Löwy, φιλόσοφος, ἐρευνητὴς καὶ πολιτειολόγος, ἀναφερόμενος στὸ θέμα «Μαρξισμὸς καὶ Θρησκεία», ἀρχίζει μὲ τὴ γνωστὴ φράση ὅτι «ἡ θρησκεία εἶναι τὸ ὄπιο τοῦ λαοῦ». Φράση ποὺ ἔχει ἀποτελέσει τὴν πεμπτουσία τῆς μαρξιστικῆς ἀντιλήψεως γιὰ τὸ θρησκευτικὸ φαινόμενο. Ἡ φράση αὐτὴ ὅμως, ὅπως δέχεται ὁ συγγραφεύς, εἶναι προμαρξιστικὴ καὶ δὲν ἐκφράζει κάτι τὸ ἰδιαίτερα μαρξιστικὸ (n’ a rien de spécifiquement marxiste). […]

Ἀπὸ τὸ 1843 ὁ Moses Hess, στὰ δοκίμιά του, δέχεται ὅτι ἡ «Ἡ θρησκεία μπορεῖ νὰ καταστήσει ὑποφερτὴ τὴ δυστυχισμένη συνείδηση τῆς σκλαβιᾶς, ὅπως τὸ ὄπιο εἶναι μεγάλη βοήθεια στοὺς πόνους τῆς ἀρρώστιας». Τέλος ὁ Μὰρξ στὸ ἔργο του  «Συμβολὴ στὴν Κριτικὴ τῆς Φιλοσοφίας τοῦ Χέγκελ» (1844), ὅπως γράφει ὁ Löwy, δέχεται ὅτι ἡ θρησκεία εἶναι ὁ ἀναστεναγμός, ἡ ἀνάσα τῆς καταπιεσμένης ὑπάρξεως, ἡ καρδιὰ ἑνὸς κόσμου χωρὶς καρδιά, εἶναι τὸ πνεῦμα σὲ μιὰ κατάσταση πραγματικότητας χωρὶς πνευματικότητα. «Βλέπουμε λοιπόν, γράφει ὁ Löwy, ὅτι ἡ φράση αὐτὴ τοῦ Μὰρξ δὲν ἑρμηνεύεται ἀπὸ τοὺς σοβαροὺς ἑρμηνευτὲς ὅτι ἡ θρησκεία συμβάλλει στὴν ἀποβλάκωση τῶν Λαῶν». […]

Ἀντιθέτως, ὁ Φρήντριχ Ἔνγκελς, ἂν καὶ ἀπεδέχετο τὶς ὑλιστικὲς καὶ ἀθεϊστικὲς ἀντιλήψεις τοῦ Μάρξ, ἴσως λόγῳ τῆς «εὐσεβιστικῆς» ἀγωγῆς του, ἐπέδειξε μεγαλύτερο ἐνδιαφέρον γιὰ τὰ θρησκευτικὰ φαινόμενα καὶ τὸν ἱστορικό τους ρόλο καὶ γι’ αὐτὸ ἀσχολήθηκε μὲ τὶς κοινωνικὲς ἀπαρχὲς τοῦ Χριστιανισμοῦ, τῆς πρώτης θρησκείας ποὺ κατέστη, κατὰ τὸ δυνατόν, παγκόσμιος.

Οἱ πρώτοι Χριστιανοὶ εἶναι παρόντες καὶ ἐμπνέουν ὅλα τὰ λαϊκὰ ἐπαναστατικὰ κινήματα ἀπὸ τὸν μεσαίωνα μέχρι τὴν ἐπανάσταση τῶν Γερμανῶν ἀγροτῶν καὶ ἐργατῶν καὶ τῶν κομμουνιστικῶν ἐπαναστάσεων στὴ Γαλλία. Ἐξ ἄλλου διαπιστώνει ἕναν δομικὸ παραλληλισμὸ μεταξὺ τῶν πρώτων Χριστιανῶν καὶ τοῦ σοσιαλισμοῦ. Ὁ Θωμᾶς Μύντσερ, θεολόγος καὶ ἡγέτης τῶν ἐπαναστημένων ἀγροτῶν τοῦ XVI ἐπεδίωκε τὴν ἄμεση ἐγκαθίδρυση τῆς Βασιλείας τοῦ Θεοῦ ἡ ὁποία κατὰ τὸν Ἔνγκελς, θὰ ἦταν μιὰ κοινωνία ἀταξικῆ, χωρὶς περιουσία καὶ χωρὶς κρατικὴ ἐξουσία.

Ὁ Κὰρλ Κάουτσκυ, ὁ θεωρητικὸς τῆς γερμανικῆς σοσιαλδημοκρατίας καὶ τῆς Β' Διεθνοῦς, ὑπῆρξε ἴσως ὁ πρῶτος μαρξιστής, ὁ ὁποῖος στὸ βιβλίο του Der ursprung des christianismus (Ἡ Ἀπαρχὴ τοῦ Χριστιανισμοῦ) τὸ 1908, ἀσχολήθηκε μὲ τὸ χριστιανικὸ μήνυμα καὶ τὴν προσωπικότητα τοῦ Ἰησοῦ ἐμμένοντας στὸ ἀπόσπασμα ἀπὸ τὸ κατὰ Ματθαῖον Εὐαγγέλιον (10, 34) «οὐκ ἦλθον βαλεῖν εἰρήνην, ἀλλὰ μάχαιραν».

Ἀνεξαρτήτως τῶν στερεοτύπων θέσεων τῶν μαρξιστῶν ἔναντι τοῦ θρησκευτικοῦ φαινομένου, ἀπόψεις ὅπως ἐκτίθενται στὸ ἀφιέρωμα πείθουν ὅτι εἶναι ἀποτέλεσμα σοβαρῆς καὶ προσεγμένης προσεγγίσεως τῶν θεμάτων μὲ συναίσθηση πνευματικῆς εὐθύνης.

Μπορεῖ νὰ μὴν χρησιμοποιοῦν ὅρους ὅπως «ὁ Κύριος» ἢ ὁ «Σωτήρας», ἢ νὰ μὴν θεωροῦν τὸν Χριστὸ ὡς Θεό, δὲν ἀσκοῦν ὅμως κριτικὴ μὲ φανατισμὸ καὶ ευτελῆ συνθηματολογικὰ ἀποφθέγματα, οὔτε ἐκφράζουν τὴν ἀπιστία τους μὲ αὐτάρεσκη αὐτοπεποίθηση καὶ εἰρωνικὴ κριτική. […]

Ἄκις Λαμπρόπουλος, Γάλλοι μαρξιστὲς γιὰ τὸν Χριστιανισμό, περ. Ἄρδην, τ. 36, Ἰούλιος 2002

Τρότσκι αὐτοκρινόμενος

[…] Ἂν καὶ ποτὲ δὲν θὰ τὸ ὁμολογοῦσε δημόσια, ἦταν ἀρκετὰ χρόνια ποὺ ὁ Λιὲφ Νταβίντοβιτς εἶχε ἀρχίσει νὰ μετανιώνει γιὰ τὶς στιγμὲς πού, ἀπὸ τὸν θῶκο τῆς ἐξουσίας, εἶχε ἐπιτρέψει νὰ κυριαρχήσει μέσα του ἡ γοητεία τῆς δύναμης, ἀνεξάρτητα ἀπὸ τοὺς ἐπιδιωκόμενους σκοπούς. Ἡ σωτήρια στρατιωτικοποίηση τῶν σιδηροδρομικῶν συνδικάτων, τὴ στιγμὴ ποὺ ἡ τύχη τοῦ ἐμφυλίου πολέμου ἐξαρτιόταν ἀπὸ τὶς ἀτμομηχανὲς ποὺ βρίσκονταν σταματημένες σὲ κάθε γραμμὴ τῆς χώρας, τώρα τοῦ φαινόταν ὑπερβολική, ἀκόμα κι ἂν στὴν ἐπιτυχία ἐκείνου τοῦ μέτρου εἶχε ἐναποτεθεῖ ἡ μοίρα τῆς Ἐπανάστασης. Ἤξερε πιὰ πὼς ποτὲ δὲν θὰ μποροῦσε νὰ συγχωρήσει στὸν ἑαυτό του τὴν ἀπόπειρα νὰ ἐφαρμοστοῦν τὰ ἴδια μέτρα ἐξαναγκασμοῦ καὶ στὴ μεταπολεμικὴ ἀνοικοδόμηση, ὅταν ἔγινε προφανὲς ὅτι ἡ χώρα βρισκόταν στὸ χεῖλος τῆς ἀποσύνθεσης καὶ ὅτι δὲν ἦταν δυνατὸν νὰ πείσει κανεὶς κάποιους ἀπογοητευμένους ἐργάτες χωρὶς νὰ ἐφαρμόσει σ’ αὐτοὺς τέτοια σκληρὰ μέτρα. Κουβαλοῦσε στὴν πλάτη του τὴν εὐθύνη ὅτι εἶχε ἀντικαταστήσει συνδικαλιστὲς ἡγέτες, ὅτι εἶχε σβήσει τὴ δημοκρατία στὶς ἐργατικὲς ὀργανώσεις καὶ εἶχε συμβάλει στὸ νὰ μετατραποῦν στὶς ἄμορφες ὀντότητες τὶς ὁποῖες τώρα χρησιμοποιοῦσαν κατὰ βούληση οἱ σταλινικοὶ γραφειοκράτες γιὰ νὰ παγιώσουν τὴν ἡγεμονία τους. Κι αὐτός, ὡς κομμάτι τοῦ μηχανισμοῦ ἐξουσίας, εἶχε ἐξίσου συμβάλει στὴ δολοφονία τῆς δημοκρατίας τὴν ὁποία τώρα, ἀπὸ τὴν πλευρὰ τῆς Ἀντιπολίτευσης διεκδικοῦσε. […]

Ἤξερε ὅτι, ἂν τὸν Μάρτιο τοῦ 1921 οἱ μπολσεβίκοι εἶχαν ἐπιτρέψει ἐλεύθερες ἐκλογές, πιθανότατα θὰ εἶχαν χάσει τὴν ἐξουσία. Ἡ μαρξιστικὴ θεωρία, ποὺ ὁ Λένιν κι αὐτὸς χρησιμποποιοῦσαν γιὰ νὰ δίνουν κύρος σὲ ὅλες τους τὶς ἀποφάσεις, ποτὲ δὲν εἶχε ἀντιμετωπίσει τὴν περίπτωση ποὺ οἱ κομμουνιστές, ὄντας στὴν ἐξουσία, μπορεῖ νὰ ἔχαναν τὴν στήριξη τῶν ἐργατῶν. Γιὰ πρώτη φορὰ ἀπὸ τὸν θρίαμβο τοῦ Ὀκτώβρη, ἔπρεπε νὰ ἀναρωτηθοῦν (ἀναρωτηθήκαμε ἄραγε καμιὰ φορὰ γι’ αὐτό; θὰ τοῦ ἐξομολογιόταν ἡ Ναταλία Σεντόβα) ἂν ἦταν σωστὸ νὰ ἐγκαθιδρύσουν τὸν σοσιαλισμὸ ἐναντίον ἢ ἐρήμην τῆς βούλησης τῆς πλειοψηφίας. Ἡ δικτατορία τοῦ προλεταριάτου θὰ ἐξάλειφε τὶς ἐκμεταλλεύτριες τάξεις, ὡστόσο θὰ ἔπρεπε ἄραγε νὰ καταστέλλει καὶ τοὺς ἐργάτες;Τὸ δίλημμα εἶχε γίνει δραματικὸ καὶ μανιχαϊστικό: δὲν ἦταν δυνατὸν νὰ ἐπιτραπεῖ ἡ ἔκφραση τῆς λαϊκῆς βούλησης, γιατὶ θὰ μποροῦσε νὰ ἀναστρέψει τὴν ἴδια τὴ διαδικασία. Ὅμως ἡ κατάπνιξη αὐτῆς τῆς βούλησης στεροῦσε ἀπὸ τὴν κυβέρνηση τῶν μπολσεβίκων τὴν οὐσιαστική της νομιμοποίηση: ὅταν ἔφτασε ἡ στιγμὴ ποὺ οἱ μάζες ἔπαψαν νὰ πιστεύουν, ἐπικράτησε ἡ ἀναγκαιότητα νὰ τὶς κάνουν νὰ πιστέψουν διὰ τῆς βίας. Καὶ ἀφάρμοσαν τὴ βία. Στὴν Κρονστάνδη -ὁ Λιὲφ Νταβίντοβιτς τὸ ἤξερε καλὰ αὐτό- ἡ Ἐπανάσταση εἶχε ἀρχίσει νὰ τρώει τὰ παιδιά της καὶ σὲ αὐτὸν εἶχε λάχει ὁ θλιβερὸς κλῆρος νὰ εἶναι ἐκεῖνος ποὺ ἔδωσε τὴ διαταγὴ νὰ ξεκινήσει τὸ συμπόσιο. […]

Λεονάρδο Παδούρα, Ὁ ἄνθρωπος ποὺ ἀγαποῦσε τὰ σκυλιά, μτφρ. Κώστας Ἀθανασίου, ἐκδ. Καστανιώτη, Ἀθήνα 2009

   

ὁ Πάμπλο γιὰ τὴ θρησκεία

[…] Ἡ δική μου διαδρομὴ ὡς ἐπαναστάτης ἀγωνιστὴς σημαδεύτηκε ἀπὸ μία ἀρχικὴ περίοδο, ὅταν, παιδὶ ἀκόμη, δελεάστηκα ἀπὸ τὴν ἐκκλησία ἐξαιτίας τοῦ μείγματος μυστικισμοῦ καὶ παγανισμοῦ ποὺ διαθέτει ἡ ἑλληνικὴ ὀρθόδοξη θρησκεία. Ἐδῶ, γιὰ μένα, προεῖχε κυρίως ἡ αἰσθητικὴ ὄψη: ἡ ὀμορφιὰ τῆς λειτουργίας, τὸ σκηνικό, οἱ ὕμνοι καὶ οἱ λιτανεῖες. Μετά, ὡς ἔφηβος γοητεύθηκα ἀπὸ τὸν Τολστόι καὶ ἀπὸ τὸν «κοινωνικὸ» Χριστιανισμό του, καθὼς καὶ ἀπὸ τὴν κλασικὴ ρωσικὴ λογοτεχνία συνολικά, ἡ ὁποία μὲ τόσο καταπληκτικὸ τρόπο δείχνει τὴν ἀξία τῶν ταπεινῶν, περιφρονημένων ἀνθρώπων ποὺ τοὺς συνθλίβει ἡ ἀνάπτυξη τῆς σύγχρονης κοινωνίας. […]

[…] δὲν πρέπει νὰ θεωρηθεῖ ἡ ἐγγενὴς θρησκευτικὴ ἔφεση τοῦ ἀτόμου καταδιώξιμη καὶ ἡ θρησκεία σὰν καταδιώξιμο ναρκωτικό, ὅπως ὁρισμένοι ἐξέλαβαν τὴ ρήση τοὺ Μὰρξ «ἡ θρησκεία, ὄπιο τοῦ λαοῦ». […]

Ἀλλὰ ὁ Μὰρξ δίνει σ’ αὐτὴ τὴ ρήση μιὰ ἴσως μονόπλευρη ψυχοκοινωνικὴ ἐξήγηση, παραλείποντας τὴν προερχόμενη ἀπὸ τὴν ὑπαρξιακὴ ἀνησυχία καὶ προβληματισμὸ τοῦ ἀνθρώπου.

Ὁ Μὰρξ ἐπιμένει στὴν ἄποψη ὅτι ἡ θρησκεία εἶναι διαμαρτυρία ἐναντίον τῆς πραγματικῆς κοινωνικῆς ἀπαθλίωσης τοῦ ἀνθρώπου κι ἑπομένως ὁ Μὰρξ δὲν καταδικάζει οὔτε τὴ θρησκεία οὔτε τὸν θρησκευόμενο ἄνθρωπο. Ἡ θρησκεία εἶναι ὁ ἀναστεναγμὸς τοῦ ἀνθρώπινου ὄντος, σὲ ἕναν κόσμο χωρὶς καρδιά, ἀλλὰ καὶ τὸ βάλσαμό του ὄχι μόνο ἀπέναντι στὴν κοινωνική του δυστυχία καὶ ἀλλοτρίωση ἀλλὰ καὶ ἀπέναντι στὰ ἀνεξήγητα ὑπαρξιακά του προβλήματα.

Μιχάλης Ράπτης (Πάμπλο), Αὐτοδιαχείριση καὶ Σοσιαλισμός, πολιτικὰ κείμενα, ἐκδ. Ἑλληνικὰ Γράμματα, Ἀθήνα 2006

Marx καὶ δικαιωματοκεντρισμὸς

Μαριλίτσα Βλαχάκη

[…] Ὁ ἄνθρωπος γιὰ τὸν ὁποῖο γίνεται λόγος στὶς Διακηρύξεις τοῦ 1791 καὶ τοῦ 1793 δὲν εἶναι ὁ ἄνθρωπος θεωρούμενος ὡς «ἕνα εἰδοποιὸ ὄν», ἀλλὰ ὁ ἄνθρωπος θεωρούμενος ὡς μιὰ «ἀπομονωμένη μονάδα, ἀναδιπλωμένη στὸν ἑαυτό της» (Ἑβραϊκὸ ζήτημα σελ. 364), «ἑδραζόμενη στὸν ἑαυτό της» (σελ. 365)· «τὰ δικαιώματα τοῦ ἀνθρώπου διακρινόμενα ἀπὸ τὰ δικαιώματα τοῦ πολίτη δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο ἀπὸ τὰ δικαιώματα τοῦ μέλους τῆς κοινωνίας τῶν πολιτῶν, δηλαδὴ τοῦ ἐγωιστῆ ἀνθρώπου, τοῦ χωρισμένου ἀπὸ τὸν ἄνθρωπο καὶ τὴν κοινότητα ἀνθρώπου» (σελ. 364).

Ὁ ἄνθρωπος τῶν δικαιωμάτων τοῦ ἀνθρώπου εἶναι «τὸ ἐγωιστικὸ καὶ ἀνεξάρτητο ἄτομο» (σελ. 370), ὁ ἄνθρωπος ὅπως ὑπάρχει «ἀτομικά, ὑλικὰ καὶ ἄμεσα» στὴν ἀστικὴ κοινωνία. Ὁ ἀτομικὸς αὐτὸς ἄνθρωπος πεδικλωμένος στὸν «ὑλισμὸ τῆς κοινωνίας τῶν πολιτῶν» (σελ. 369) ἀντιπροσωπεύει τὴ μοναδικὴ πραγματικότητα, ὅμως ἡ πραγματικότητα αὐτὴ δὲν ἔχει καμμιὰ ἀλήθεια, διότι ὁ ἐξατομικευμένος, συρρικνωμένος σὲ μιὰν ἁπλὴ «μονάδα», εἶναι ἀποσπασμένος καὶ χωρισμένος ἀπὸ τὸ ἀληθινὰ «κοινοτικὸ» καὶ «εἰδοποιό» του εἶναι. […]

Καταλήγουμε ἔτσι στὴν κορυφαία αὐτὴ ἀντίφαση, ὅτι «αὐτὸ ποὺ ἀναγνωρίζεται ὡς πραγματικὸς ἄνθρωπος δὲν εἶναι ἄλλο ἀπὸ τὸ ἐγωιστικὸ ἄτομο, ἐνῶ ὅ,τι λογίζεται γιὰ ἀληθινὸς ἄνθρωπος ἐμφανίζεται ὑπὸ τὴ μορφὴ τοῦ ἀφηρημένου πολίτη». Σὲ τούτη τὴν ἀξεπέραστη ἀντίφαση ἀνάμεσα στὰ «ὑλικὰ» καὶ στὰ «πνευματικὰ στοιχεῖα» (σ.σ. 368 καὶ 369), ἀνάμεσα στὸν «ὑλισμὸ τῆς κοινωνίας τῶν πολιτῶν» καὶ στὸν «ἰδεαλισμὸ τοῦ πολιτικοῦ Κράτους», θὰ ἀποδώσει ὁ Marx τὴν τραγωδία τῆς Γαλλικῆς Ἐπανάστασης […]

Κώστας Παπαϊωάννου, Ἀπὸ τὴν κριτικὴ τοῦ οὐρανοῦ στὴν κριτικὴ τῆς γῆς, τὸ φιλοσοφικὸ ὁδοιπορικὸ τοῦ νεαροῦ Μάρξ, μτφρ. Ξενοφὼν Κομνηνός, ἐκδ. Ἴνδικτος, Ἀθήνα 2013