Αθηναϊκή δημοκρατία: Από τη γέννηση στην ενηλικίωση

Η οικοδόμηση του δημοκρατικού πολιτεύματος ως τις μεταρρυθμίσεις του Εφιάλτη 

Η Αθήνα του Περικλή έχει καταγραφεί στη συλλογική συνείδηση ως το «λίκνο» της δημοκρατίας, η γενέτειρα ενός πολιτικού συστήματος που αποτέλεσε τον ακρογωνιαίο λίθο του δυτικού πολιτισμού αλλά και κάθε κοινωνίας που δίνει προτεραιότητα στις αξίες της ελευθερίας, της δικαιοσύνης και του σεβασμού προς την ανθρώπινη ύπαρξη. Όμως οι δημοκρατικές κατακτήσεις της περίκλειας Αθήνας υπήρξαν το επιστέγασμα μιας μακράς διαδικασίας πολιτειακής συγκρότησης, η οποία θεμελιώθηκε από τον Σόλωνα, διευρύνθηκε και απέκτησε ουσιαστικό περιεχόμενο από τον Κλεισθένη και, στη συνέχεια, ενισχύθηκε και προσέλαβε ποιοτικά χαρακτηριστικά από τον πολιτικό Εφιάλτη κατά τη δεκαετία 470-460 π.Χ.

Στη διάρκεια της αρχαϊκής περιόδου αναδύθηκε και παγιώθηκε στο μεγαλύτερο τμήμα του ελληνικού κόσμου ο θεσμός της πόλης-κράτους ως κυρίαρχο «μοντέλο» πολιτικής συγκρότησης. Η άνοδος της πόλης-κράτους συνδέθηκε με την παρακμή της βασιλείας και την εγκαθίδρυση ποικίλων αριστοκρατικών πολιτευμάτων, στα οποία η συμμετοχή στη νομή της εξουσίας βασιζόταν στην καταγωγή και τη μεγάλη γαιοκτησία. Ο Β΄ αποικισμός, η ανάπτυξη της ναυτιλίας και του εμπορίου και η συνακόλουθη εμφάνιση της εμποροβιοτεχνικής τάξης και εκείνης των μικροϊδιοκτητών γης οδήγησαν σε κοινωνικές οξύνσεις και δημιούργησαν κρίση στα θεμέλια των αριστοκρατικά δομημένων ελληνικών πόλεων. Οι εντεινόμενες κοινωνικές ανισότητες επέβαλλαν τουλάχιστον την κωδικοποίηση του ως τότε ισχύοντος εθιμικού δικαίου και έφεραν στο προσκήνιο πρόσωπα κοινής αποδοχής, τους λεγόμενους «νομοθέτες» ή «αισυμνήτες», οι οποίοι ανέλαβαν με τη νομοθετική τους παρέμβαση να αμβλύνουν τα κοινωνικά πάθη.

Τα μέτρα του Σόλωνα

Στην Αθήνα τον ρόλο αυτό επωμίστηκε ο Σόλων, στις μέρες του οποίου, κατά τον Αριστοτέλη, «αρχή δημοκρατίας εγένετο». Εξελέγη άρχων το 594 π.Χ. και έλαβε,μια σειρά από νομοθετικά μέτρα που συνέβαλαν τόσο στην ανασύνταξη του πολιτεύματος όσο και στον περιορισμό των κοινωνικών διαφορών. Η ακύρωση των χρεών προς το Δημόσιο, η κατάργηση του δανεισμού «επί σώμασι» και η απελευθέρωση πολλών πολιτών που είχαν υποδουλωθεί λόγω οικονομικών οφειλών ανακούφισαν τις ασθενέστερες τάξεις σε τέτοιο βαθμό, ώστε ονομάστηκαν συνολικά «σεισάχθεια» (= απόσειση του βάρους). Τα κοινωνικά αυτά μέτρα συνοδεύτηκαν από πολιτικές παρεμβάσεις τέτοιες, που δικαιολογούν την άποψη του Σταγειρίτη ότι υπήρξαν η αρχή της δημοκρατίας. Έτσι οι θήτες, η κατώτερη τάξη Αθηναίων, απέκτησαν το δικαίωμα να μετέχουν στην εκκλησία του Δήμου χωρίς όμως δικαίωμα εκλογιμότητας. Η ίδια η Εκκλησία του Δήμου ενισχύθηκε και απέκτησε τη δικαιοδοσία να εκλέγει άρχοντες, ενώ ιδρύθηκε και ένα δεύτερο σώμα, η Βουλή των 400, με προβουλευτική αρμοδιότητα, δηλαδή τη δικαιοδοσία να επεξεργάζεται σε προκαταρκτικό στάδιο τα σχέδια νόμων που θα υποβάλλονταν στην Εκκλησία του Δήμου. Ιδρύθηκαν επίσης λαϊκά δικαστήρια στα οποία μπορούσαν να προσφύγουν όλοι οι πολίτες. Όλα αυτά αποτελούσαν προωθημένα μέτρα προς την κατεύθυνση της φιλελευθεροποίησης και του εκδημοκρατισμού, όμως το πολιτικό σύστημα του Σόλωνα απείχε πολύ από το να μπορεί να ονομαστεί δημοκρατικό. Οι Αθηναίοι πολίτες χωρίστηκαν σε τέσσερις κατηγορίες ανάλογα με το εισόδημά τους: ανώτερη τάξη ήταν οι «πεντακοσιομέδιμνοι», οι οποίοι διέθεταν ετήσιο εισόδημα άνω των 500 μεδίμνων δημητριακών, ακολουθούσαν οι «ιππείς» ή «τριακοσιομέδιμνοι», που είχαν ετήσιο εισόδημα άνω των 300 μεδίμνων, έπειτα οι «ζευγίται» ή «διακοσιομέδιμνοι», με εισόδημα ανώτερο των 200 μεδίμνων και κατώτατη κατηγορία ήταν οι «θήτες», το εισόδημα των οποίων δεν ξεπερνούσε τους 200 μεδίμνους. Ανάλογα με την κατάταξη του καθενός με βάση το εισόδημά του, προσδιορίστηκε ο βαθμός συμμετοχής στη λήψη πολιτικών αποφάσεων και στη συγκρότηση του στρατού. Μόνο τα μέλη των ανώτερων τάξεων είχαν το δικαίωμα να εκλέγονται άρχοντες και, επομένως, να συμμετέχουν στον Άρειο Πάγο, τον οποίο αποτελούσαν διατελέσαντες άρχοντες, ή ταμίες, οι οποίοι διαχειρίζονταν το δημόσιο χρήμα. Ο Άρειος Πάγος ήταν σώμα πανάρχαιο και με τεράστιο κύρος - "σεπτό συνέδριο" και "της πολιτείας φυλακή" κατά τις εκφράσεις του Αριστοτέλη -, με απροσδιόριστες, δηλαδή μη νομοθετημένες, και εκτεταμένες εξουσίες. Απαρτιζόταν από ισόβια μέλη που διέθεταν μεταξύ άλλων ελεγκτικές αρμοδιότητες με δικαίωμα επιβολής ποινών στους πολίτες που, κατά την κρίση τους, είχαν αναλάβει κάποιο λειτούργημα και δεν το είχαν ασκήσει σωστά.  Τέλος, οι θήτες είχαν το δικαίωμα συμμετοχής μόνο στην εκκλησία του δήμου και στο δικαστήριο της Ηλιαίας.

Εικονικές διευκολύνσεις, πραγματικοί εκβιασμοί

 

Του Γιάννη Κιμπουρόπουλου

 

Οι δανειστές ελάφρυναν τα προαπαιτούμενα του Δεκεμβρίου, αλλά φόρτωσαν στην πρώτη αξιολόγηση το πακέτο των πιο σκληρών μεταρρυθμίσεων- Ατελέσφορες ασκήσεις «συναίνεσης» από την κυβέρνηση

«Ευρύ διάλογο με την κοινωνία», υποσχόταν η ανακοίνωση του Κυβερνητικού Συμβουλίου Κοινωνικής Πολιτικής (ΚΥΣΚΟΙΠ) της περασμένης Τετάρτης, που ενέκρινε τις βασικές κατευθύνσεις της ασφαλιστικής μεταρρύθμισης, βάσει της εισήγησης του υπουργού Εργασίας. Πού ακριβώς, μεταξύ ποιων θα γίνει ο διάλογος, σε ποιο χρονικό πλαίσιο, ποιοι θα εκπροσωπήσουν την «κοινωνία» παραμένει μυστήριο. Το μόνο πεδίο διαλόγου που άνοιξε η κυβέρνηση είναι αυτό της σύγκλησης του Συμβουλίου Πολιτικών Αρχηγών. Η χρήση των κομμάτων συμπολίτευσης και αντιπολίτευσης ως υποκατάστατου της κοινωνίας, με στόχο τη διαμόρφωση «εθνικής γραμμής» είναι πια παλιομοδίτικο τρικ. Η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ έχει απέναντί της μια μνημονιακή αντιπολίτευση (ουσιαστικά σ’ αυτήν μόνο απευθύνεται) σε κατάσταση αποσύνθεσης. Το να της ασκήσει πιέσεις «εθνικής» στήριξης είναι εύκολο, εκκλησία κλέβει από μιαν άποψη. Όμως, ακόμη κι αν η στήριξη αυτή εξασφαλιζόταν -πράγμα αμφίβολο- θέλει πολύ φαντασία να τη μεταφράσεις σε στήριξη της κοινωνίας. Εκτός αν το ζητούμενο είναι η «εθνική συναίνεση» ενάντια στην κοινωνία.

Επί της ουσίας γι’ αυτό πρόκειται. Η χάραξη «εθνικών κόκκινων γραμμών» στο ασφαλιστικό, για παράδειγμα, είναι μια άνευ ουσίας διαδικασία. Με την ψήφιση του 3ου Μνημονίου κυβέρνηση και μνημονιακή αντιπολίτευση έχουν αποδεχθεί πλήρως τις «κόκκινες γραμμές» των δανειστών, δηλαδή περικοπές ύψους 3,5 δισ. ευρώ στην κρατική χρηματοδότηση του ασφαλιστικού συστήματος μέχρι το 2017, όπως επίσης την οριστική εξάλειψη του κοινωνικού χαρακτήρα του και τη μετάβαση σε ένα κεφαλαιοποιητικό σύστημα από το οποίο θα προκύψουν δραστικές περικοπές στις συντάξεις.