Φιόντορ Ντοστογιέφσκι: Κορυφαία μορφή της παγκόσμιας λογοτεχνίας

https://www.timesnews.gr

Κορυφαία μορφή της παγκόσμιας λογοτεχνίας, ο συγγραφέας Φιόντορ Ντοστογιέφσκι  [11 Νοεμβρίου 1821 – 9 Φεβρουαρίου 1881), γεννήθηκε στη Μόσχα. Ο πατέρας του, Μιχαήλ Αντρέγεβιτς, ήταν στρατιωτικός γιατρός, Το 1838 γίνεται δεκτός στη Στρατιωτική Ακαδημία Μηχανικών της Πετρούπολης, στην οποία έδωσε εξετάσεις διότι αυτό απαιτούσε ο πατέρας του, και χωρίζεται από τον αδελφό του. Ο Μιχαήλ Αντρέγεβιτς δολοφονείται το 1839 στο κτήμα της οικογένειας, στην επαρχία της Τούλα. Η δολοφονία του πατέρα Ντοστογέφσκι συνταράσσει τον Φιοντόρ. Υπηρέτησε στο στρατό για ένα μικρό χρονικό διάστημα αλλά τον εγκατέλειψε γρήγορα για να αφοσιωθεί στη λογοτεχνία. Μελέτησε την κοινωνία και τον κόσμο όχι θεωρητικά αλλά στην πράξη.

Τζόζεφ Φρανκ: «Δεν θα ήθελα να συναντήσω τον Ντοστογιέφσκι»

Η βιογραφία του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι από τον Τζόζεφ Φρανκ είναι η καλύτερη που έχει γραφτεί ποτέ για τον σπουδαίο Ρώσο συγγραφέα.

Τρεις δεκαετίες χρειάστηκε ο Αμερικανός ακαδημαϊκός για να ολοκληρώσει τους πέντε τόμους αυτής της πολυβραβευμένης μελέτης, που ρίχνει φως στην προσωπικότητα, το έργο και την εποχή του Ντοστογιέφσκι. Με αφορμή την έκδοση μιας συντμημένης εκδοχής αυτού του μνημειακού έργου, ο Τζόζεφ Φρανκ εξηγεί γιατί είναι μάλλον απίθανο να βαρεθούμε ποτέ το «Εγκλημα και Τιμωρία».

Ηταν ασυνήθιστος, ακραίος και αντιφατικός; Ναι, κοντά δύο αιώνες από τη γέννησή του, αυτό το γνωρίζουμε με βεβαιότητα. Ο Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι ήταν ένα σπάνιο κράμα ευαισθησίας και ιδιοφυΐας, χαρακτηριστικά που έθετε στην υπηρεσία ενός πληθωρικού ταλέντου. Ακραίος, έχοντας βιώσει ακραίες εμπειρίες, ο άνθρωπος στον οποίο η παγκόσμια λογοτεχνία οφείλει ορισμένους από τους πιο τραγικούς της ήρωες ήταν, πάνω απ' όλα, ένας άνθρωπος της εποχής του. Ανθρωποι της εποχής του είναι και ο «Ηλίθιος» πρίγκιπας Μίσκιν και ο Σταυρόγκιν των «Δαιμονισμένων» και ο Ρασκόλνικοφ. Αλλά είναι και κάτι πολύ περισσότερο, εξηγεί ο Φρανκ, που έχει περάσει πολλά χρόνια από τη ζωή του ανάμεσά τους.

Στα 91 του χρόνια σήμερα, ο καταπληκτικός Τζόζεφ Φρανκ -καθηγητής Σλαβικών Σπουδών και Συγκριτικής Λογοτεχνίας στο Πρίνστον και το Στάνφορντ- εξακολουθεί να διδάσκει και να επιβλέπει τους φοιτητές του, να γράφει και να μελετάει. «Χαίρομαι πολύ που μου γράψατε», μου απάντησε όταν επικοινώνησα μαζί του για πρώτη φορά, «γιατί έχω μια ιδιαίτερη σχέση με την Ελλάδα». Οπως μου εξήγησε, μαζί με τη σύζυγό του έχουν περάσει αρκετά καλοκαίρια στη Σύρο. «Ποτέ δεν ξέχασα τους ανθρώπους που γνώρισα και εκεί και στην Αθήνα».

Η βιογραφία του Ντοστογιέφσκι από τον Φρανκ δεν είναι απλώς η καλύτερη βιογραφία του σπουδαίου Ρώσου συγγραφέα που έχει γραφτεί, αλλά και μια από τις σημαντικότερες λογοτεχνικές βιογραφίες του εικοστού αιώνα. Πρόσφατα, οι εκδόσεις «Princeton University Press» είχαν την εξαιρετική ιδέα να κάνουν πιο εύκολη τη ζωή του μη ειδικού αναγνώστη, περικόπτοντας τις συνολικά 2.500 σελίδες των πέντε τόμων σε χίλιες. Την επιμέλεια ανέλαβε η Μέρι Πετρουσέβιτς, λέκτορας στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ, και ο Φρανκ επέμεινε να γράψει ένα νέο πρόλογο γι' αυτήν την πιο σύντομη εκδοχή της βιογραφίας. Και σύμφωνα με όλες τις διθυραμβικές κριτικές παρουσιάσεις του «Dostoevsky: Α Writer In His Time», το έργο του Φρανκ διατηρεί σχεδόν στο ακέραιο το εκτόπισμά του.

«Οι προσωπικές περιπέτειες των χαρακτήρων στα μυθιστορήματά του, παρόλο που συχνά αναπαριστώνται με μελοδραματική ένταση, στην πραγματικότητα δεν είναι δυνατό να γίνουν κατανοητές παρεκτός και αν αντιληφθούμε με ποιον τρόπο οι πράξεις τους είναι συνυφασμένες με ιδεολογικά κίνητρα», γράφει ο Φρανκ σε κάποιο σημείο του προλόγου. Ο ίδιος έχει αναγνωριστεί ως ένας από τους κορυφαίους μελετητές του Ρώσου συγγραφέα παγκοσμίως, ακριβώς γιατί, όπως έχει επανειλημμένα γραφτεί, οι πέντε τόμοι που έχει συγγράψει συνδυάζουν τη βιογραφία με την πολιτισμική ιστορία της Ρωσίας του 19ου αιώνα και τη λογοτεχνική κριτική.

• «Εχετε ζήσει με το έργο του Ρώσου συγγραφέα επί δεκαετίες ολόκληρες. Μέσα σε αυτά τα χρόνια, πιάσατε ποτέ τον εαυτό σας να φαντάζεται μια συνάντηση μαζί του», θέλω να μάθω.

«Γνωρίζουμε όλοι πολύ καλά πόσο αψίθυμος άνθρωπος ήταν ο Ντοστογιέφσκι στην καθημερινότητά του. Αλήθεια, δεν θα ήθελα ποτέ να κουβεντιάσω μαζί του -πόσο μάλλον που είχε τόσο κακή γνώμη για τον υλισμό της αμερικανικής ζωής», είναι η απάντηση του βιογράφου του.

• Πώς συναντηθήκατε με το έργο του Ντοστογιέφσκι;

«Δεν μπορώ να ανακαλέσω την πρώτη φορά που διάβασα κάτι δικό του, αλλά νομίζω πως ήμουν ακόμη μαθητής. Εκείνο που θυμάμαι, όμως, είναι πόσο έντονο ενδιαφέρον μού είχε προκαλέσει την περίοδο που μεγάλωνα, τη δεκαετία του '20. Νομίζω ότι εκείνο που με είχε γοητεύσει ήταν ο τρόπος που πετύχαινε να συνδυάζει στα μυθιστορήματά του τις τεχνικές του μυστηρίου και του θρίλερ με τα μεγάλα φιλοσοφικά ζητήματα που εξερευνούσε».

• Στον πρόλογο του πρώτου τόμου της βιογραφίας (Dostoevsky: The Seeds of Revolt, 1821-1849) αναφέρατε ότι «ένας τρόπος για να ορίσει κανείς την ιδιοφυΐα του Ντοστογιέφσκι έγκειται στο να την εντοπίσει στην ικανότητά του να συγκεράζει τα ιδιωτικά του διλήμματα με εκείνα που μαίνονταν στην κοινωνία της οποίας ήταν μέρος».

«Σε καθένα από τα σπουδαία μυθιστορήματά του, παρόλο που μπορεί κανείς να δει ότι περιέχουν μέρος από τις προσωπικές εμπειρίες του, βλέπουμε ότι αυτές τις εμπειρίες τις εντάσσει και τις χρησιμοποιεί πάντα με τέτοιον τρόπο, ώστε να αναδείξει και διερευνήσει κάτι πολύ περισσότερο από προσωπικά ερωτήματα. Δείτε για παράδειγμα στον "Ηλίθιο", πώς η φευγαλέα αίσθηση της επαφής με τον θάνατο, δηλαδή η προσωπική εμπειρία του συγγραφέα από την περίφημη εικονική του εκτέλεση, γίνεται μέρος του χαρακτήρα του πρίγκιπα Μίσκιν. Και τον Μίσκιν τον χρησιμοποιεί για να υπερασπιστεί τα χριστιανικά ηθικά ιδεώδη που εκείνα τα χρόνια είχαν γίνει στόχος επιθέσεων από τους Ρώσους ριζοσπάστες της δεκαετίας του 1860. Τα μυθιστορήματα του Ντοστογιέφσκι τοποθετούν αυτά ακριβώς τα κοινωνικοπολιτικά πάθη και προβλήματα του καιρού του σε έναν πολύ ευρύτερο ορίζοντα. Ο Ρασκόλνικοφ δεν σκοτώνει εξαιτίας όλων των προσωπικών προβλημάτων που τον βασανίζουν, αλλά, τελικά, επειδή έχει πείσει τον εαυτό του για το δικαίωμά του να σκοτώσει».

• Τόσο ο Νίτσε όσο και ο Φρόιντ έχουν αντλήσει από τον Ντοστογιέφσκι - ποιο είναι εκείνο το χαρακτηριστικό του στοχασμού του που τους έκανε να στηρίξουν δικές τους θεωρίες στα μυθιστορήματά του;

«Ο Νίτσε χρησιμοποίησε το έργο του Ντοστογιέφσκι γιατί πίστευε ότι ορισμένοι από τους ήρωές του ενσάρκωναν -και γι' αυτό επιβεβαίωναν- τη δική του θεωρία ότι ένας υπεράνθρωπος μπορεί να αρθεί πάνω από τον ηθικό νόμο. Ο Φρόιντ, πάλι, νόμιζε ότι η χρήση εκ μέρους του Ντοστογιέφσκι του θέματος της πατροκτονίας παρουσίαζε και επιβεβαίωνε τη δική του θεωρία περί του οιδιπόδειου συμπλέγματος».

• Ο Ντοστογιέφσκι πέρασε δέκα χρόνια στη Σιβηρία, τα τέσσερα από αυτά στη φυλακή. Πώς επηρέασαν εκείνα τα χρόνια, και ειδικά ο εγκλεισμός του στη φυλακή, τη μετέπειτα εξέλιξή του; Πού ανακαλύπτουμε στο έργο του τα ίχνη εκείνης της περιόδου;

«Τα χρόνια που πέρασε στη φυλακή υπήρξαν εξαιρετικά κρίσιμα για τον Ντοστογιέφσκι για πολλούς λόγους. Εκείνη την περίοδο πείστηκε ότι οι Ρώσοι χωρικοί, οι συγκρατούμενοί του, παρ' όλα τα εγκλήματα που μπορεί να είχαν διαπράξει, εξακολουθούσαν να αποδέχονται μέσα τους τον χριστιανικό ηθικό νόμο. Επίσης, το ίδιο εκείνο διάστημα συνειδητοποίησε ότι ήταν τόσο τεράστιο το χάσμα που υπήρχε ανάμεσα στους χωρικούς και τους Ρώσους της εξευρωπαϊσμένης, μορφωμένης ανώτερης τάξης ώστε οι νέες ιδέες -ιδέες όπως η επανάσταση- που προέρχονταν από αυτή την τάξη, στην πραγματικότητα όχι μόνο δεν θα γίνονταν ποτέ αληθινά αποδεκτές, αλλά ούτε καν κατανοητές, από τους χωρικούς».

• Πώς επηρέασαν την προσωπικότητα και το έργο του η κοινωνική θέση της οικογένειάς του, οι σχέσεις του με τον πατέρα του, ο οποίος είχε και βίαιο τέλος;

«Ο πατέρας του Ντοστογιέφσκι ανήκε στην τάξη των ευγενών, σύμφωνα με το ρωσικό ταξικό σύστημα της εποχής, αλλά δεν ήταν μέλος και των γαιοκτημόνων ευγενών. Ετσι η ευγενική καταγωγή του δεν εξασφάλιζε στα παιδιά του κάποιο ανώτερο κοινωνικό στάτους, πράγμα στο οποίο μπορεί άλλωστε να οφείλεται η έμφαση που δίνει ο Ντοστογιέφσκι στο θέμα της κοινωνικής σεμνότητας - ειδικά στο πρώιμο έργο του».

• Ο Ντοστογιέφσκι θεωρούσε την Ευρώπη ηθικά χρεοκοπημένη και έκφυλη, ενώ ήταν πεισμένος για την ανωτερότητα της ρωσικής χριστιανοσύνης. Αυτός ο κραυγαλέος σοβινισμός έχει βρει χώρο στο λογοτεχνικό σύμπαν του;

«Συνήθως, αλλά όχι πάντα, αυτός ο ρωσικός σοβινισμός του μετριαζόταν από το γεγονός ότι αναγνώριζε τον οικουμενικό χαρακτήρα που είχαν τα ιδεώδη του Χριστιανισμού. Εκεί που ήταν εντονότερος ο σοβινισμός του ήταν κυρίως στα δημοσιογραφικά του κείμενα. Θα έλεγα ότι το λογοτεχνικό έργο του είναι μάλλον απαλλαγμένο από αντίστοιχες επιρροές».

• Πάντως, παρ' όλο τον σοβινισμό, τη θρησκευτική αγωνία του και την περιφρόνηση που έτρεφε προς τα ιδεώδη του Διαφωτισμού, κι αυτός ακόμη ο Καμί θεωρούσε τον Ντοστογιέφσκι τον σπουδαιότερο προφήτη του 20ού αιώνα. Πού το αποδίδετε;

«Ο Καμί πράγματι αναγνώριζε στον Ντοστογιέφσκι τον σπουδαιότερο προφήτη του 20ού αιώνα - μάλλον εξαιτίας του θρύλου του Μεγάλου Ιεροεξεταστή. Εδώ ο Ντοστογιέφσκι εκδραματίζει την προθυμία των ανθρώπων να ανταλλάξουν την ελευθερία τους με την υλική ασφάλεια. Και ο Καμί αυτό το αντιλαμβανόταν ως μια προφητεία για τον σταλινισμό».

• Αν υπήρξε ένα έργο του Ντοστογιέφσκι που στάθηκε πηγή έμπνευσης για νεότερους συγγραφείς αυτό ήταν «Το Υπόγειο», και βέβαια ο κεντρικός ήρωας του μυθιστορήματος, που συγκαταλέγεται στους κορυφαίους λογοτεχνικούς χαρακτήρες όλων των εποχών.

«Είμαι βέβαιος ότι ο λόγος που ενέπνευσε, ακόμη στοίχειωσε, τόσους συγγραφείς, είναι γιατί σ' αυτό το μυθιστόρημα έβλεπαν μια παθιασμένη και ανεπιφύλακτη υπεράσπιση ενός απόλυτου εγωισμού, ενός εγωισμού που απέρριπτε όλους τους κανόνες της κοινώς αποδεκτής ηθικής».

• Για εσάς, όμως, όπως έχετε γράψει, «κατά κάποιον τρόπο, το πιο βαθύ από τα μυθιστορήματα του Ντοστογιέφσκι είναι ο "Ηλίθιος"». Με ποιον τρόπο;

«Ναι, ο "Ηλίθιος" είναι το πιο βαθύ από τα μυθιστορήματά του, γιατί εκδραματίζει την απόλυτη αδυναμία του ανθρώπου να φτάσει το υψηλότερο χριστιανικό ιδεώδες».

• Και τι είναι αυτό που κάνει τον Ρασκόλνικοφ, τον κεντρικό ήρωα του μυθιστορήματος «Εγκλημα και Τιμωρία», να παραμένει ο πιο τραγικός ήρωας στην πεζογραφία του εικοστού αιώνα;

«Ο Ρασκόλνικοφ είναι η μορφή που επιμένει να μας στοιχειώνει, μια απέραντα τραγική μορφή, εξαιτίας της αντίφασης ανάμεσα στα ηθικά ιδεώδη του και την προσπάθειά του να τα υλοποιήσει μέσα από τον φόνο, ενώ την ίδια στιγμή τον κατατρύχει η αίσθηση ότι δεν είναι ικανός να ανταποκριθεί στην αποστολή που έχει αναλάβει. Ωστόσο το αγαπημένο μου από τα μυθιστορήματά του Ντοστογιέφσκι είναι "Οι Δαιμονισμένοι". Ο τρόπος που παρουσιάζει την επαναστατική συνωμοσία είναι αξεπέραστος και προφητικός, είναι ταυτόχρονα τραγικός και υπέροχα σατιρικός». *

i Info:

Joseph Frank, Dostoevsky: Α Writer in His Time (με νέο πρόλογο του συγγραφέα, επιμέλεια από τη Mary Petrusewicz), Princeton University Press

• ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΟΙΚΟΝΟΜΑΚΟΥ, Ελευθεροτυπία, Σάββατο 16 Ιανουαρίου 2010

Ντοστογιέφσκι, παίκτης και στη ζωή

Η μνημειώδης βιογραφία του μεγάλου Ρώσου συγγραφέα, γραμμένη από τον Λ. Π. Γκρόσμαν, κυκλοφορεί και στα ελληνικά

Της Ολγας Σελλα, Η Καθημερινή, Kυριακή, 7 Δεκεμβρίου 2008

«Να μελετήσω τους ανθρώπους – αυτός είναι ο πρώτος μου στόχος και φιλοδοξία»! Σ’ αυτή τη φράση του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, του συγγραφέα που ένιωσε «τη δίψα της ψυχής της ανθρωπότητας», όπως ο ίδιος είπε στο τέλος της ζωής του, συμπυκνώνεται η οπτική με την οποία ο Ντοστογιέφσκι προσέγγισε τα πάθη των ανθρώπων, τις αναζητήσεις τους, τις ελπίδες τους, τη δύναμη της ψυχής τους, τελικά. Ανθρωπος με έντονα πάθη ο ίδιος, ζούσε κάθε στιγμή μέχρι το μεδούλι. Ερωτεύτηκε, εξορίστηκε, φυλακίστηκε, έφτασε μέχρι το ικρίωμα για να ακούσει τη μετατροπή της ποινής του την τελευταία στιγμή, αγάπησε τον τζόγο, και βασανίστηκε σ’ όλη του τη ζωή από ασθένειες, σωματικές και ψυχικές. Μόνη του διέξοδος η γραφή. Και την υπηρέτησε με αφοσίωση, δίνοντας αριστουργήματα. Αυτή την περιπετειώδη ζωή, στη Ρωσία και την Ευρώπη των μέσων του 19ου αιώνα παρακολουθεί ο βιογράφος του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, ο κριτικός και θεωρητικός της λογοτεχνίας Λεονίντ Πετρόβιτς Γκρόσμαν. Ο Γκρόσμαν γεννήθηκε το 1888 και είχε την τύχη να γνωρίσει προσωπικά όχι μόνο την τελευταία σύζυγο και τα παιδιά του Ντοστογιέφσκι, αλλά και πολλούς ανθρώπους από το περιβάλλον του. Εκανε μια πολύχρονη έρευνα σε αρχεία, είχε προσωπικές συνομιλίες και, τελικά, το 1962 κατάφερε να δώσει την πρώτη πλήρη βιογραφία του μεγάλου Ρώσου συγγραφέα, αναπαριστώντας συναρπαστικά όλη τη διαδικασία της γραφής αλλά και όλες τις μεταπτώσεις που είχε η ζωή του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι. Τις επόμενες μέρες θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις «Αρμός» αυτή η πολυσέλιδη καταγραφή μιας πλούσιας ζωής. Η «Κ» έκανε μια πρώτη ανάγνωση αυτής της βιογραφίας και προδημοσιεύει μερικά αποσπάσματα.

• Οι πρώτες εικόνες του κόσμου

Ο πατέρας του Φιοντόρ Μιχαήλοβιτς ήταν γιατρός. Οι σκληρές συνθήκες τον έκαναν άνθρωπο σκληρό, φίλερι, νευρικό και φορτικό. Οι εκρήξεις θυμού του ήταν τρομερές, διακρινόταν για την τσιγκουνιά του, ενώ υπέφερε από κάποιας μορφής αλκοολισμό. Η μητέρα του, Μαρία Φιοντόροβνα Νετσάγιεβα, ήταν το εντελώς αντίθετο. «Η σύζυγος του γιατρού αγαπούσε την ποίηση, εκτιμούσε τον Ζουκόφσκι και τον Πούσκιν, διάβαζε μυθιστορήματα, ξεχώριζε για τις μουσικές της γνώσεις, τραγουδούσε ρομαντικά τραγούδια και έπαιζε κιθάρα στις κοινωνικές της συναναστροφές», σημειώνει ο Γκρόσμαν. Σε όλη της τη ζωή δέχτηκε την αφόρητη ζήλεια του συζύγου της. Ο Φιοντόρ ήταν το δεύτερο αγόρι του ζεύγους και γεννήθηκε στις 30 Μαρτίου του 1821. Εμαθε ανάγνωση από τη μητέρα του, διαβάζοντας μια συλλογή από ιστορίες της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης. Απ’ όλους τους μύθους, περισσότερο τον γοήτευε το «Βιβλίο του Ιώβ». Οταν έγινε 10 χρόνων ήρθε σ’ επαφή με τη ρώσικη ύπαιθρο, τις συνήθειες, τα ήθη και τις παραδόσεις της. Τότε ήταν που η οικογένεια απέκτησε ένα αγρόκτημα στην επαρχία της Τούλας. Μισόν αιώνα αργότερα, στο τελευταίο του μυθιστόρημα θυμάται τον ερειπιώνα των γονιών του, τον οποίο τοποθετεί στην ιδιοκτησία του ακόλαστου και σκληρού Φιοντόρ Καραμάζοφ. Και δεν ήταν το μόνο απ’ όσα τον εντυπωσίασαν, τον συγκλόνισαν ή τον συγκίνησαν που έγιναν ήρωες, χώροι δράσης ή το φόντο στις ιστορίες του, στον κόσμο που έπλασε μέσα στα βιβλία του. Ενα άλογο που δέχεται άδικα και βίαια χτυπήματα από τον αγωγιάτη, ο κόσμος των έγκλειστων στο κάτεργο όπου κι αυτός εξορίστηκε, οι νύχτες που πέρασε τζογάροντας στα καζίνα της Γερμανίας, το αγρόκτημα των παιδικών χρόνων, ένας ονειροπόλος συγγραφέας όλα γίνονται μέρος των βιβλίων του: «Εγκλημα και τιμωρία», «Αναμνήσεις από το σπίτι των πεθαμένων», «Ο παίκτης», «Λευκές νύχτες»... Πολλοί από τους ήρωές του ήταν κομμάτια του εαυτού του.

• Η μητέρα του και η γραφή

Ο Φιοντόρ Μιχαήλοβιτς είχε μια πολύ τρυφερή σχέση με τη μητέρα του, που πέθανε νωρίς από φυματίωση, κουβαλώντας τις διαρκείς υποψίες του συζύγου της ότι διαρκώς τον απατά. «Στο πρόσωπο εκείνης, η ζωή η ίδια έθεσε μπροστά στον μελλοντικό μεγάλο ανατόμο των ηθών το ζήτημα του αθώου θύματος, του άδικου βασανιστηρίου, της αργής ψυχικής εξάντλησης μιας αγνής και άδολης ψυχής. Θεμέλιο της δημιουργικής σκέψης του Ντοστογιέφσκι έγινε η ηθική, ενώ η μορφή της μητέρας του εξυψώθηκε ως ενσάρκωση του ηθικού κάλλους και του ηθικού αγαθού», σημειώνει ο βιογράφος του. Η Μαρία Φιοντόροβνα πέθανε την ίδια ημέρα με τον Πούσκιν, το 1837. Ο Φιοντόρ ανακοίνωσε στον αδελφό του Μιχαήλ ότι εάν δεν είχαν το οικογενειακό τους πένθος, θα φορούσε μαύρα ρούχα για να πενθήσει τον Πούσκιν. Παρ’ όλα αυτά, δεν έζησε μόνο την ασκητική ζωή ενός εμπνευσμένου και ευαίσθητου δημιουργού. «Ανεξάρτητα από τις απώλειες, αγαπώ τη ζωή πολύ, αγαπώ τη ζωή για τη ζωή και, παράξενο, εξακολουθώ να συνεχίζω να αρχίζω να ζω. Σύντομα θα γίνω πενήντα ετών, και παρ’ όλα αυτά δεν μπορώ με τίποτα να συνειδητοποιήσω: τελειώνει άραγε η ζωή μου ή, μήπως, απλώς τώρα αρχίζει; Να ποιο είναι το βασικό χαρακτηριστικό του χαρακτήρα μου, μπορεί ίσως, και της δραστηριότητάς μου». Πέρασε πολλά στη ζωή του, ερωτεύτηκε πολλές γυναίκες, έζησε έντονα και πέθανε ανάμεσα στην οικογένειά του στις 28 Ιανουαρίου του 1881.

«Το βασικό είναι το παιχνίδι»

Το τυχερό παιχνίδι τον τραβάει σαν ένας επικίνδυνος και θανατηφόρος πειρασμός: «Το βασικό είναι το παιχνίδι. Μόνο να ξέρατε πώς σε τραβάει! Οχι, σας ορκίζομαι ότι αυτό δεν είναι απλώς μια ιδιοτέλεια, αν και πριν απ’ όλα χρειαζόμουν χρήματα για τα χρήματα». Στις 8 Σεπτεμβρίου 1863, γράφει στον αδελφό του: «Φίλε μου Μίσα, είμαι στο Βισμπάντεν, έφτιαξα ένα σύστημα παιχνιδιού, το εφάρμοσα στην πράξη και αμέσως κέρδισα 10.000 και αμέσως έχασα. Το απόγευμα επέστρεψα πάλι στο σύστημα και πάλι, με κάθε αυστηρότητα, δίχως κόπο, κέρδισα σε μικρό χρονικό διάστημα 3.000 φράγκα. Πες μου: έπειτα από αυτό πώς θα μπορούσα να μην πέσω με τα μούτρα, πώς θα μπορούσα να μην πιστέψω ότι ακολουθώντας αυστηρά το σύστημά μου έχω την ευτυχία μου στα χέρια μου; Χρειάζομαι χρήματα. Εδώ στ’ αστεία μόνο χάνονται δεκάδες χιλιάδες. Ναι, έφυγα με σκοπό να μας σώσω όλους, αλλά και τον εαυτό μου από τη συμφορά».(...)

Γράφει ο Γκρόσμαν: «Το βασικό αστείο είναι ότι όλοι οι χυμοί της ζωής του, οι δυνάμεις, η ενεργητικότητα, η τόλμη του κατευθύνονται στη ρουλέτα. Είναι παίκτης και μάλιστα όχι απλός – είναι σαν τον τσιγκούνη πρίγκιπα του Πούσκιν, δεν είναι απλώς ένας άλλος τσιγκούνης... Είναι κατά κάποιον τρόπο ποιητής, η ουσία όμως της υπόθεσης είναι ότι ο ίδιος ντρέπεται γι’ αυτήν του την ποιητικότητα, γιατί την αντιμετωπίζει ως κάτι το ευτελές, αν και η ανάγκη για τη διακινδύνευση τον εξευγενίζει στα ίδια του τα μάτια. Ολο το διήγημα είναι μια αφήγηση γι’ αυτόν, έτσι όπως για τρία συνεχή χρόνια παίζει στις ρουλέτες του εξωτερικού», έγραφε. Αυτό είναι το πρώτο σχέδιο του μελλοντικού «Παίκτη».

Ιnfo

Το βιβλίο «Φιοντόρ Μιχαήλοβιτς Ντοστογιέφσκι - Βιογραφία» του Λεονίντ Γκρόσμαν, μετ. Δημήτρης Β. Τριανταφυλλίδης, επιμέλεια Ντίνα Σαμοθράκη, θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις «Αρμός».