Αναδημοσιεύω απόσπασμα κριτικής: «Ισως φανεί παράξενο σε όσους παρακολουθούν την κριτικογραφία της ότι η Ε.Κ. έγραψε ένα βιβλίο που καταπιάνεται με ιδέες· γιατί οι κριτικές της είναι αυστηρά προσηλωμένες στην αισθητική αποτίμηση των λογοτεχνικών έργων (με τα δικά της κριτήρια, εννοείται) και ελάχιστα ή καθόλου δεν ασχολούνται με το πώς αυτά διαλέγονται με το διανοητικό περιβάλλον τους. Στην πραγματικότητα όμως η «στροφή» της έρχεται φυσιολογικά. Κριτικός με εξαιρετικά αναλυτική, ορθολογική σκέψη και στέρεη επιχειρηματολογία, την οποία δεν μπορείς να προσπεράσεις εύκολα ακόμα και όταν διαφωνείς μαζί της, η Κ. δεν είναι από εκείνους τους εστέτ που αερολογούν για την τέχνη σαν να ήταν εκτόπλασμα. Απλώς οι αισθητικές εκτιμήσεις της βασίζονται σε ορισμένες άρρητες και ασχηματοποίητες ώς πρόσφατα αντιλήψεις για τις σχέσεις της λογοτεχνίας (της λογοτεχνίας όχι γενικά, αλλά ως ιστορικά προσδιορισμένου φαινομένου) με τον κόσμο. Αυτές οι αντιλήψεις παίρνουν τώρα, με το εκτενές δοκίμιό της, συγκεκριμένη και σύνθετη μορφή. Και είναι πολύ ενδιαφέρουσες…» Κι ακόμα: «Η Κ. έχει πλήρη επίγνωση, και το δηλώνει στην εισαγωγή, ότι η αντιστικτική μέθοδός της αναπόφευκτα οδηγεί σε σχηματοποιήσεις. Αλλά ας μη μας κάνει η σχολαστική λεπτολογία να χάνουμε το δάσος βλέποντας μόνο τα δέντρα. Η ουσία είναι ότι το σχήμα που εκθέτει η κριτικός, με τη γνωστή αξιοθαύμαστη συλλογιστική συνέπεια και ενάργεια λόγου, είναι πειστικό και, από τη σημερινή σκοπιά, πολύ αποκαλυπτικότερο από τις παλιές ιδεολογικές κατηγοριοποιήσεις».
H Ε.Κ. είμαι εγώ. Και τα παραπάνω θερμά λόγια που εξαίρουν την αυστηρή προσήλωσή μου στην αισθητική αποτίμηση, την αναλυτική ορθολογική μου σκέψη, την στέρεη επιχειρηματολογία μου, τη γνωστή αξιοθαύμαστη συλλογιστική μου συνέπεια και τις ενδιαφέρουσες αντιλήψεις μου ανήκουν στον Δημοσθένη Κούρτοβικ – γραμμένα σε κριτικό του σημείωμα που δημοσίευσε στα «ΝΕΑ» στις 5.8.2006 για τη μελέτη μου «Ιδέες και αισθητική. Μεσοπολεμικοί και μεταπολεμικοί πεζογράφοι». Ανήκουν, δηλαδή, στο ίδιο πρόσωπο που δυο χρόνια αργότερα (στις 9.8.2008, στις 15.11.2008 και στις 7.2.2009) δημοσίευσε στην ίδια εφημερίδα τρία κείμενα που με εμφανίζουν ως χείριστο δείγμα «εστετίστικα» εφησυχασμένης ακρισίας και ρυπαρότατης προσωπικής ιδιοτέλειας στον χώρο της σύγχρονης κριτικής. Τι μεσολάβησε; Πριν από αρκετά χρόνια είχα δημοσιεύσει μια επαινετική κριτική για το μυθιστόρημά του «Η νοσταλγία των δράκων» το οποίο είχα βρει πρωτότυπο στη σύλληψη και καλλιτεχνικά ώριμο στην εκτέλεση του, έργο («Καθημερινή», 11.6.2000). Την περασμένη άνοιξη δημοσίευσα μια αρνητική κριτική για το μυθιστόρημα «Τι ζητούν οι βάρβαροι» αναπτύσσοντας τα σοβαρά προβλήματα σύνθεσης, που κατά τη γνώμη μου εμφανίζει το τελευταίο του βιβλίο («Καθημερινή», 18.5.2008). Ο Κούρτοβικ επικράνθη και με κατηγορεί ότι ασκώ «καθεστωτική κριτική» – ότι ασκώ κριτική όχι με τα αισθητικά και ιδεολογικά μου κριτήρια, αλλά ιδιοτελώς για να εξυπηρετήσω κάποιο καθεστώς. Αν πίστευε πράγματι όσα επαινετικά έγραψε για μένα πριν από δύο χρόνια, δεν μπορεί να ισχύουν όσα με μέμφεται σήμερα. Αν πάλι τα έγραψε προσδοκώντας σε κάποια φιλόφρονα ανταπόδοση –προκειμένου να εξυπηρετήσει το καθεστώς του δικού του εαυτού– καλύτερα να το είχε αποφύγει. Ας επιστρέψουμε τώρα στη δουλειά μας.
Ο Αργύρης Χιόνης αποτελεί αξιόλογο μέγεθος στα ελληνικά Γράμματα. Η σαραντάχρονη ποιητική παρουσία του, το ειδολογικό εύρος της μεταφραστικής εργασίας του και η πρωτοτυπία της πεζογραφικής δουλειάς του φανερώνουν έναν ευαίσθητο, επινοητικό και ταυτόχρονα συστηματικό εργάτη της γλωσσικής κατασκευής. Τα έντεκα διηγήματα της συλλογής «Το οριζόντιο ύψος και άλλες αφύσικες ιστορίες» (εκδ. Κίχλη, σελ. 126) φιλοδοξούν να προσφέρουν, όπως ο ίδιος εξηγεί στον πρόλογό του, παραμυθία σε όσους βρίσκονται σε ασύμβατη σχέση προς τα δεσμά της πραγματικής τους ηλικίας. Εμπνευσμένα από τις αφηγήσεις της Κρητικής μαμάς και της νησιώτισσας γιαγιάς του, παραπέμπουν πολύ συχνά στα μαγικά παραμύθια της ελληνικής λαϊκής παράδοσης (όπως άλλωστε και τα εμπνευσμένα σχέδια της Εύης Τσακνιά). Τα πνευματώδη μάλιστα ακροτελεύτια επιμύθια διανθίζουν τα κείμενα με πολύ χιούμορ. Δεν είναι ωστόσο όλα τα πεζογραφήματα εξίσου σημαντικά, καθώς στη συλλογή αυτή ο αφηγητής περισσότερο μοιάζει να ταυτίζεται με τον φυσικό παραμυθά που δεν αφήνει καμιά ευκαιρία προκειμένου να εξιστορήσει, παρά με τον καλλιτέχνη που καταναγκαστικά σβήνει επιλέγοντας αυστηρά μόνο εκείνα που ταιριάζουν στο όραμά του. Κείμενα, ωστόσο, όπως «Το οριζόντιο ύψος», το «Μια πέτρα που δεν είχε τίποτα να χάσει» ή το «Αλφειός συν Αρεθώνι» παραπέμπουν στα αξέχαστα πεζά της παλαιότερης συλλογής του «Ο αφανής θρίαμβος της ομορφιάς» (1995) και της πιο πρόσφατης «Οντα και μη όντα» (2006).
του Μιχάλη Μοδινού. Θα μπορούσα να προσθέσω πλήθος άλλα παραδείγματα. Οι περιπτώσεις του Μοδινού και του Ανδρουλάκη υποδεικνύουν, ανάμεσα σε πολλές συναφείς, ένα άλλο γνώρισμα της καθεστωτικής κριτικής για την οποία μιλάω: την αλλεργία της σε «εξωγενείς» συγγραφείς, δηλαδή συγγραφείς που δεν ανήκουν στο εγχώριο, κλειστό λογοτεχνικό σινάφι και δραστηριοποιούνται κυρίως σε άλλους χώρους ή άλλες χώρες. ΄Ενας από αυτούς είναι ο Βασίλης Αλεξάκης, επειδή ζει τον περισσότερο καιρό στη Γαλλία και δημοσιεύει τα βιβλία του πρώτα εκεί. Το τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα μ.Χ., δεν υπήρξε μόνο πολύ δημοφιλές· ήταν επίσης πολύ καλογραμμένο και πραγματευόταν με κριτική οξυδέρκεια, παρά την απλή (αλλά όχι απλοϊκή) γραφή του, το καίριο θέμα της «ελληνοχριστιανικής» ταυτότητας. Η καθεστωτική κριτική το αγνόησε και αυτό. Μόνον υπό έναν όρο μπορεί ένας εξωγενής συγγραφέας να γίνει αποδεκτός, και μάλιστα να υμνηθεί, από αυτούς τους κριτικούς: να διαθέτει (όπως και άλλοι) θεσμική δύναμη! ΄Οσο πιο κοντά μάλιστα βρίσκεται στην κορυφή της εξουσίας, τόσο ασφαλέστερη είναι η μόνιμη ευμένειά τους. ΄Ετσι, οι καθεστωτικοί κριτικοί, που κατά τα άλλα δεν σηκώνουν μύγα στο σπαθί της μοντερνιστικής αισθητικής τους, δεν δίστασαν να βραβεύσουν τον Νίκο Θέμελη για το δεύτερο μυθιστόρημά του, την Ανατροπή, να συμπεριλάβουν το τρίτο, την Αναλαμπή, στα δέκα που «άντεξαν στη δοκιμασία του χρόνου» (βλ. Ελ. Κοτζιά στο πιο πάνω άρθρο της) και να επιφυλάξουν την αβρότερη μεταχείριση στα υπόλοιπα δείγματα της προωθημένης λογοτεχνίας του...Της Αθηνας Βογιατζογλου*
Ο Τέρι Ιγκλετον, o διασημότερος Βρετανός θεωρητικός της λογοτεχνίας των ημερών μας, έρχεται αύριο στην Ελλάδα, προκειμένου να δώσει τρεις διαλέξεις: «The death of criticism?» («Ο θάνατος της κριτικής;» – 24/11, στο Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών με διοργανωτές το Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών του ΕΙΕ και το Βρετανικό Συμβούλιο), «What is Poetry» («Τι είναι η ποίηση;» – 25/11, στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, προσκεκλημένος του Μεταπτυχιακού Προγράμματος του εκεί Τμήματος Φιλολογίας) και «The meaning of life» («Το νόημα της ζωής» – 1/12, στην αίθουσα Δρακοπούλου του κεντρικού κτιρίου του Πανεπιστημίου Αθηνών, προσκεκλημένος του UADPhilEcon -Διδακτορικού Προγράμματος στις Οικονομικές Επιστήμες του Πανεπιστημίου Αθηνών, σε συνεργασία με το Iδρυμα Σάκη Καράγιωργα, το Ινστιτούτο Εργασίας της ΓΣΕΕ και το Βρετανικό Συμβούλιο, στο πλαίσιο της ετήσιας διάλεξης στη μνήμη του Κοσμά Ψυχοπαίδη). Ο Βρετανός μελετητής επισκέπτεται τη χώρα μας για τρίτη φορά.
Συγγραφέας δεκάδων μελετών λογοτεχνικής, πολιτισμικής και πολιτικής κριτικής (αλλά και δημιουργός ενός μυθιστορήματος, αρκετών θεατρικών έργων, καθώς και του σεναρίου της ταινίας του Derek Jarman «Βιτγκενστάιν»), ο ακαταπόνητος Ιγκλετον δεν παύει να μας εκπλήσσει με τη φρεσκάδα της σκέψης και τον θεματικό και –ενίοτε– ιδεολογικό πρωτεϊσμό του. Στην Ελλάδα, είναι γνωστότερος για την «Εισαγωγή στη θεωρία της λογοτεχνίας» (1983, Οδυσσέας 1989), που έχει πουλήσει σχεδόν 1.000.000 αντίτυπα παγκοσμίως, αλλά και για το πρώιμο έργο του «Μαρξισμός και λογοτεχνική κριτική» (1976- Υψιλον 1981), καθώς και για το πιο πρόσφατο και πολυσυζητημένο «Μετά τη θεωρία» (2003, Μεταίχμιο 2007). Δημιουργικότερος από ποτέ στα μέσα της έβδομης δεκαετίας της ζωής του (γεννήθηκε στο Μάντσεστερ το 1943), ο Ιγκλετον δημοσίευσε την τελευταία τριετία τρία βιβλία, που δεν έχουν μεταφραστεί ακόμη στα ελληνικά: «How to Read a Poem» (2006), «The Meaning of Life» (2007) και «Trouble with Strangers: A Study of Ethics» (2008).
Απαξίωση
Στις επικείμενες ομιλίες του για την ποίηση και τη λογοτεχνική κριτική στα Ιωάννινα και την Αθήνα, ο Βρετανός θεωρητικός της λογοτεχνίας θα αναπτύξει πρόσφατους προβληματισμούς του, που κατατίθενται κυρίως στο βιβλίο του «How to Read a Poem». Ηδη, στο πρώτο κεφάλαιο αυτού του βιβλίου (οι είκοσι πέντε πρώτες σελίδες του οποίου δημοσιεύτηκαν, σε μετάφραση της Νίνας Μπούρη, στο τριακοστό τεύχος του περιοδικού «Ποίηση» στα τέλη του 2007) ο Βρετανός στοχαστής θέτει το κεντρικό για τη συλλογιστική του ερώτημα: «Το τέλος της κριτικής;», καθώς διαπιστώνει την εντεινόμενη έκπτωση της κριτικής στη μετανεωτερική, έντονα καπιταλιστική εποχή μας. Σε έναν ταχύρρυθμο και εικονικό κόσμο, όπου η παράδοση, η ανάμνηση, το ίδιο το βίωμα τείνουν, ως αξίες, να καταργηθούν, είναι αναμενόμενο να έχει απαξιωθεί η μελέτη της λογοτεχνίας.
Μεταμοντέρνοι θεωρητικοί, εξάλλου, όπως ο Ντε Μαν, μας θυμίζει ο Τέρι Ιγκλετον, αμφισβήτησαν τη δυνατότητα της ποίησης, μιας κατεξοχήν μεταφορικής γλώσσας, να εκφράσει αλήθειες (άρα, συμπεραίνει κανείς, έθεσαν υπό αμφιβόλω και τη δυνατότητα της κριτικής να μιλήσει για την ποίηση με όρους ηθικούς ή κοινωνικούς). Η σύγχρονη λογοτεχνική κριτική, επισημαίνει ο Ιγκλετον, απoκομμένη από τις αρχαιοελληνικές ρίζες της, αδυνατεί σήμερα να επιτελέσει τις δύο παραδοσιακές λειτουργίες της: τη συστηματική ανάλυση της λογοτεχνικής μορφής και τον κοινωνικοπολιτικό σχολιασμό. Τη δεύτερη αυτή λειτουργία, συνεχίζει ο μελετητής, έχουν αναλάβει στις μέρες μας οι πολιτισμικές σπουδές, οι οποίες, όμως, συχνά εγκαταλείπουν την προσεκτική τυπολογική ανάλυση της λογοτεχνίας (εξού και η ανικανότητα που διαπιστώνει ο ίδιος στους φοιτητές του –και, φοβάμαι, δεν είναι ο μόνος– να αντιμετωπίσουν την ποίηση ως σημαίνουσα μορφή). «Το σύνθημα της ριζοσπαστικής λογοτεχνικής κριτικής είναι λοιπόν σαφές: Εμπρός, επιστροφή στην αρχαιότητα!», καταλήγει ο Ιγκλετον. Επιστροφή, δηλαδή, στην εποχή κατά την οποία η τέχνη του λόγου ήταν τόσο ζήτημα μορφής όσο και πολιτικής στάσης.
Ολοκληρωμένη γλώσσα
Να γιατί ένας θεωρητικός της λογοτεχνίας με δυναμική πολιτική άποψη, όπως ο Τέρι Ιγκλετον, αφιερώνει αίφνης ένα ολόκληρο βιβλίο στην ποίηση, αναλύει τις περίπλοκες σχέσεις μορφής και νοήματος, σχολιάζει με εμβρίθεια ζητήματα μετρικής, μεταφορικής λειτουργίας ή στίξης και, γενικώς, αναδεικνύεται σε έναν γεμάτο ευαισθησία και γνώση εραστή της ποίησης: γιατί, όπως υπογραμμίζει ο ίδιος, «υπάρχει πολιτική της φόρμας και πολιτική του περιεχομένου. Η φόρμα δεν είναι περισπασμός από το ιστορικό γίγνεσθαι, αλλά ένας τρόπος πρόσβασης σε αυτό». Και η πράξη της ποιητικής γραφής, όσο ιδιωτική και αν είναι, προϋποθέτει τη συλλογική ανταπόκριση και έχει επιπτώσεις στον τρόπο που ζούμε. Οντας «η πιο ολοκληρωμένη μορφή ανθρώπινης γλώσσας που θα μπορούσε να φανταστεί κανείς», η ποίηση μάς χαρίζει και πάλι την εμπειρία της γλώσσας, μια εμπειρία που έχουμε χάσει στον σημερινό κόσμο «του άμεσα ευανάγνωστου». Επιτρέποντας στην υπόγεια ζωή μας να αναδυθεί μέσα από τις «διεισδυτικές ακρίβειές της», η ποίηση, όπως εύστοχα και τολμηρά υπογραμμίζει ο Ιγκλετον, μπορεί να γεφυρώσει το χάσμα που ανοίγεται στις μέρες μας ανάμεσα σε έναν «αναιμικό» ορθολογισμό και μια πληθώρα «δελεαστικές αλλά επικίνδυνες» μορφές ανορθολογισμού.
Η στροφή του Ιγκλετον προς τη μελέτη του ποιητικού λόγου δεν είναι τόσο απρόσμενη όσο πιθανότατα θα θεωρήσουν όσοι δεν έχουν διαβάσει τις (αμετάφραστες στα ελληνικά) μελέτες του για τον Γέητς και άλλους Ιρλανδούς ποιητές το 1998. Η στροφή αυτή συμβαδίζει, εξάλλου, με τις μετά-τη-θεωρία αναζητήσεις ενός αριστερού στοχαστή, ο οποίος, αντιδρώντας στην κρίση του μετανεωτερικού πολιτισμού, επιστρέφει σε αξίες όπως η ηθική, η αλήθεια και η αισθητική.
Ιnfo
-Ο Τέρι Ιγκλετον θα δώσει τρεις διαλέξεις στην Ελλάδα, στις 24/11 στο Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών, στις 25/11 στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και την 1/12, στην αίθουσα Δρακοπούλου του κεντρικού κτιρίου του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Καθώς σ' εκείνη την επιφυλλίδα η τυπολογία μου διατυπωνόταν συνοπτικά, σήμερα θα προσπαθήσω να περιγράψω τα χαρακτηριστικά της βαρύτερης μορφής, η οποία θα μπορούσε να ονομαστεί άγχος του κριτικού επαρχιωτισμού. Προς τούτο θα σχολιάσω το παρακάτω χωρίο από ένα πρόσφατα δημοσιευμένο κείμενο (Αυγή, 8.6.2008):
«Υπάρχει μια μείζων αυτοκριτική, που δεν έχει ακόμα γίνει. Αφορά τον βαθύτατο συντηρητισμό της αριστερής αισθητικής, τόσο στη λογοτεχνία όσο και στις άλλες τέχνες. Καλώς αναγνωρίζονται στις μέρες μας κριτικοί της Επιθεώρησης Τέχνης που αντιστάθηκαν στην κομματική γραμμή. Λέει όμως κανείς ότι αντιστάθηκαν στο όνομα μιας Βικτωριανής αισθητικής και μιας παράλληλης αντίδρασης στον ριζοσπαστικό μοντερνισμό; Σύγκρινε κανείς τη δουλειά τους με τα γραφτά σύγχρονών τους στη Δύση, να δει πόσο οι Ελληνες ήταν κοντά στον Λήβις και μακριά από τον Ραίημοντ Γουΐλλιαμς; Γιατί δεν λέμε ποτέ ότι δεν είχαν ιδέα για τον Ρωσικό Φορμαλισμό και τη Σχολή της Φρανκφούρτης;».
Τα κύρια συμπτώματα του εν λόγω άγχους, που εμφανίζονται κυρίως σε κριτικούς της λογοτεχνικής περιφέρειας, είναι η φαντασιωσική αντίληψη της κριτικής πραγματικότητας συνοδευόμενη από έντονη απαρέσκεια για τον κριτικό επαρχιωτισμό της πατρίδας τους και από ψευδαίσθηση κριτικού μεγαλείου. Το παραπάνω χωρίο είναι τυπικό προϊόν αυτού του άγχους. Περιγράφει ένα κριτικό τοπίο ανύπαρκτο στη Δύση την εποχή της Επιθεώρησης Τέχνης, συντεθειμένο από αντιφάσεις και πραγματικά λάθη συνήθη στις νευρωσικές καταστάσεις. Διότι κατά την περίοδο της έκδοσης του περιοδικού (Ιανουάριος 1955 - Φεβρουάριος 1967) ο Ρωσικός Φορμαλισμός και η Σχολή της Φρανκφούρτης ήταν ουσιαστικά άγνωστα στους δυτικούς συγχρόνους του, ενώ ο Ρ. Γουΐλλιαμς δεν ήταν ακόμη εκείνος τον οποίο εννοεί το χωρίο.
Η συνομιλία των δυτικών κριτικών με τον Ρωσικό Φορμαλισμό αρχίζει τη δεκαετία του 1970, μετά τη μετάφραση στα γαλλικά από τον Τ. Τοντορόφ (1965) της «ανθολογίας» του Φορμαλιστικών κειμένων, από την οποία, κυρίως, τα κείμενα αυτά έγιναν γνωστά και μεταφράστηκαν στις άλλες δυτικές γλώσσες (ιταλικά: 1968· αγγλικά: 1969· γερμανικά: 1969-72· ισπανικά: 1982). Από το δεύτερο μισό της δεκαετίας του 1960, επίσης, αρχίζουν να μεταφράζονται και να γίνονται διεθνώς γνωστά τα έργα των εκπροσώπων της Σχολής της Φρανκφούρτης, ενώ η απήχησή τους στην ίδια τη Γερμανία δεν ήταν μεγάλη πριν από τα φοιτητικά γεγονότα του 1968. Οσο για τον γεννημένο το 1921 Ρ. Γουΐλλιαμς, που αρχίζει να δημοσιεύει τα βιβλία που θα τον αναδείξουν το 1958 (Culture and Society) και το 1961 (The Long Revolution), αυτός, όπως γράφει το 1981 ο Τ. Ηγκλετον, στην ίδια την πατρίδα του «ανακαλύπτεται βαθμιαία τις δύο τελευταίες δεκαετίες» (1961-1981). Αναρωτιέται κανείς ποιοι εκτός Βρετανίας δυτικοί κριτικοί «ήταν κοντά του» κατά την περίοδο της Επιθεώρησης Τέχνης.
Ακόμη: αν οι κριτικοί της Επιθεώρησης Τέχνης αντιστάθηκαν στην κομματική γραμμή εν ονόματι μιας Βικτωριανής αισθητικής, δεν μπορεί να ήταν κοντά στον Λήβις, γιατί ο Λήβις ήταν ένας από τους σφοδρότερους επικριτές της Βικτωριανής αισθητικής και από τους πλέον ένθερμους υποστηρικτές του Ελιοτ και του Πάουντ, δηλαδή των κύριων ανατροπέων αυτής της αισθητικής. Ούτε βέβαια ο Λήβις ήταν «μακριά από τον Ραίημοντ Γουΐλλιαμς», ο οποίος αναγνώριζε ότι ο Μαρξ και ο Λήβις ήταν οι διανοητές που επέδρασαν περισσότερο στη σκέψη του.
Ομως ο επαρχιωτισμός του συγγραφέα του παραπάνω χωρίου δεν βρίσκεται τόσο στην ευφορία του για τις συγκεκριμένες μεγαλειώδεις ζυμώσεις που πιστεύει ότι λαμβάνουν χώρα στη Δύση την εποχή της Επιθεώρησης Τέχνης. Βρίσκεται κυρίως στην αφ' υψηλού, παραληρηματική, επίκρισή του των αντιδογματικών κριτικών του περιοδικού, που - είναι βέβαιος ότι - δεν κατόρθωσαν να υπερβούν τον κριτικό επαρχιωτισμό τους και να συμπορευτούν, όπως ο ίδιος, με τη Δύση. Τι κι αν οι ζοφερές μετεμφυλιακές συνθήκες στην Ελλάδα εκείνη την εποχή - η κρατική καταδίωξη της Αριστεράς, αλλά και η αντίδραση του κομματικού της ιερατείου σε κάθε αναθεωρητική τάση - καθιστούσαν την ομαλή επικοινωνία των αντιδογματικών κριτικών με τα κριτικά δρώμενα της Δύσης (πραγματικά και φανταστικά) ιστορικά ανέφικτη;
Είναι φυσικό η έλλειψη ιστορικής αίσθησης του συγγραφέα του χωρίου, Βασίλη Λαμπρόπουλου, καθηγητή του Πανεπιστημίου του Μίσιγκαν, να μην εμποδίζει τον ιστορικό Αντώνη Λιάκο να τον χαρακτηρίζει «φιλόλογο διεθνούς διαμετρήματος». Διότι ο επαρχιωτισμός της μεταμοντέρνας λογοτεχνικής κριτικής μας είναι αδιαχώριστος από τον επαρχιωτισμό της μεταμοντέρνας ιστοριογραφίας μας, ο οποίος επίσης θάλλει τον τελευταίο καιρό στις νεοελληνικές σπουδές.
Το ΒΗΜΑ, 16/11/2008
 Ο Τέρι Ιγκλετον, γνήσιος απόγονος της ριζοσπαστικής Αριστεράς και από τους επίμονους αρνητές του μεταμοντερνισμού |
Ο «Αντίχριστος» του Φρίντριχ Νίτσε και ο «πολιτισμός της απαισιοδοξίας κατά της οργανωμένης σε πίστη Εκκλησίας» Του πρ. Γεωργιου Μεταλληνου*
Friedrich Nietzsche: «Ο αντίχριστος - Ανάθεμα κατά του Χριστιανισμού». Εισαγωγικά: Κωνσταντίνος Δ. Δεληκωσταντής. Μετάφραση - Προλεγόμενα - Σημειώσεις - Γλωσσάριο: Βαγγέλης Δουβαλέρης, Φιλολογική Θεώρηση: Δημήτρης Πολυχρονάκης, Γενική Επιμέλεια - Επίμετρο: Κωνσταντίνος Ιωάν. Μπελέζος. Εκδόσεις «Ιδεόγραμμα», Αθήνα 2007, 228 σελ.
Ο Φρίντριχ Νίτσε (1844-1900) υπήρξε ένα από τα πιο σπινθηροβόλα, αλλά και τραγικά συνάμα, πνεύματα της Γερμανίας και αυθεντικός εκπρόσωπος της ευρωπαϊκής διανόησης στο β΄ μισό του 19ου αιώνα. Στα έργα του (π.χ. «Η Γένεση της Τραγωδίας», «Τάδε έφη Ζαρατούστρας», «Πέραν του καλού και του κακού», «Ο Αντίχριστος») αποτυπώνονται η εκπληκτική eruditio και το οξύ πνεύμα του, αλλά και τεκμηριώνεται ο χαρακτηρισμός του ως «προφήτη του θανάτου του Θεού» -κύριο μοτίβο της δυτικής χριστιανικής Θεολογίας στα μέσα του 20ού αιώνα- και «κήρυκα της παρούσας ζωής», που τη θεωρούσε ως τη μόνη πραγματική.
Το παρουσιαζόμενο εδώ έργο προσφέρεται στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό από μια ομάδα διακεκριμένων διακόνων του πνεύματος, οι οποίοι κατά αγαθή συγκυρία αυτοσυστρατεύθηκαν σε αυτή την προσπάθεια.
Στον συνάδελφο κ. Κων. Δεληκωσταντή οφείλουμε το εισαγωγικό κείμενο με τίτλο «Friedrich Nietzsche: Χριστιανική και νεωτερική ηθική», μια πολύ προσεγμένη εισαγωγή στη σκέψη και το φιλοσοφικό υπόβαθρο του Ν.
Ο μεταφραστής κ. Β. Δουβαλέρης προτάσσει Προλεγόμενα, ενώ η μετάφρασή του, η οποία προδίδει επαρκή γνώση του συνολικού έργου του φιλοσόφου, ακόμη και των πικρών προσωπικών του εμπειριών, μένει πιστή στο πρωτότυπο, διασώζει την πυκνότητα της γλώσσας του, αλλά και τον δυναμικό παλμό της σε καθαρά ελληνικά.
Το Γλωσσάριο ξένων όρων και φράσεων αποδεικνύεται χρήσιμο ακόμη και για τον εθισμένο στο νιτσεϊκό λόγο αναγνώστη.
Στον κ. Κων. Μπελέζο οφείλουμε τη γενική επιμέλεια του τόμου, καθώς και το Επίμετρο που κατακλείει το βιβλίο και έχει τίτλο «Αντίχριστος και Φρ. Νίτσε: Η μετανοηματοδότηση του χριστιανισμού». Πρόκειται για μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα ερμηνευτική προσέγγιση των θεολογικών προϋποθέσεων του Ν., με εκτενή αναφορά στο περιεχόμενο του όρου «αντίχριστος» στην ιουδαϊκή και τη χριστιανική γραμματεία.
Ολες οι παραπάνω συμβολές συγκλίνουν σε μια (κριτική μεν, αλλά οπωσδήποτε) θετική αποτίμηση του προκλητικού (κατά τα άλλα) έργο του Ν... [συνεχίζεται, Η Καθημερινή, 15/07/2008]
Σπύρος Βρεττός: «Συνέβη». Εκδόσεις Γαβριηλίδη, 2007.
Με την τελευταία του συλλογή «Συνέβη» ο Σπύρος Βρεττός ολοκληρώνει μία τριλογία που ξεκίνησε με το «Ανιστόρητο» και συνεχίστηκε με την «Πράξη απλή». Οπως και στα προηγούμενα έργα του ο συγγραφέας, μέσω της μετάπλασης της ιστορίας σε μύθο, δημιουργεί τις δομές όπου τα διασκορπισμένα θρύψαλα των (συχνά τραγικών) γεγονότων που συμβαίνουν καθημερινά βρίσκουν μία σύνθεση που μας επιτρέπει να τα ερμηνεύσουμε χωρίς προκαταλήψεις. Μέσα στον καθρέφτη του μύθου, όντως, η ιστορία πολλαπλασιάζει τις όψεις της και φανερώνει πλευρές αλλιώς μισοκρυμμένες στην επίσημη ιστοριογραφία και στη δημοσιογραφία που προσπαθούν να αποδώσουν μία κατεψυγμένη εικόνα της τρέχουσας πραγματικότητας.
Δύο είναι οι βασικοί άξονες της εν θέματι συλλογής, δύο και άρρηκτα συνδεδεμένοι: το διφορούμενο της εξουσίας και η μετανάστευση των λαών. Ηδη στην «Πράξη απλή» το βλέμμα του ποιητή εστιαζόταν στη διπρόσωπη όψη της εξουσίας, στη μάσκα και στο δέρμα της, για να καταφύγουμε σε ποιητική αντίθεση του Γιάννη Δάλλα. Στα ποιήματα «Μεταστροφή ενός ηγεμόνα» και «Ειρωνεία 2003» της συλλογής «Συνέβη», οι πρωταγωνιστές αναρωτιούνται για την ουσία της πρώην εξουσίας τους, βλέπουν το κενό που χάσκει πίσω της και αντιλαμβάνονται την απάτη που τόσον καιρό ήταν όργανα στα χέρια άλλων: «... τον είπαν δαιδαλώδη / πως δεν μπορούν τάχα μέσα του / βαθιά να δουν. / Κι αυτός ρωτά: μα ήμουν ο βυθός τους;».
Ετσι αναρωτιέται ο ηγέτης που «Στην αρχή τον προώθησαν / Με όπλα και χρήμα κι εξουσία». Ενας ηγέτης πίσω από τον οποίο διαφαίνονται οι σκιές των πολλών δικτατόρων και τυράννων, πιστών φυλάκων της παγκόσμιας τάξης μέχρι την αλλαγή των πολιτικών συνθηκών που τους μετέτρεψε μονομιάς από φίλους σε εχθρούς. Ο άλλος άξονας της συλλογής είναι η μοίρα των ανιστόρητων προσώπων, των μεταναστών, σιωπηλοί πρωταγωνιστές αυτοί μιας τεράστιας τραγωδίας που διαδραματίζεται καθημερινά μπροστά στα μάτια μας. Ο Βρεττός είχε ήδη στραφεί σε αυτή τη σκηνή (βλ. «Σαρκασμό 1997» και «Μέρες του 1995» στο «Ανιστόρητο» και «Παρείσακτος ηθοποιός», στην «Πράξη απλή»). Τώρα όμως αυτό το φαινόμενο παίρνει μυθική διάσταση, μετατρέπεται σε σύγχρονο τραγικό μύθο. Στον μικρό κύκλο πέντε ποιημάτων με τον γενικό τίτλο «Μήδεια» ο Βρεττός «διαβάζει» τη μοίρα των μεταναστών υπό το φως του έξοχου αρχαίου μύθου περί της άθλιας τύχης των αλλοδαπών. Το σάπιο καράβι που φέρνει σε ξένη πατρίδα τα παιδιά της Μήδειας δεν είναι παρά τα καράβια με τα οποία καθημερινά χιλιάδες πρόσφυγες φτάνουν στη Δυτική Ευρώπη. Είναι σημαντική η αλλαγή του μύθου στον Βρεττό. Η Μήδεια δεν σκοτώνει τα παιδιά της για να εκδικηθεί τον Ιάσονα, αλλά τα διώχνει με ένα σαπιοκάραβο χωρίς σημαία. Και ποιος ξέρει αν αυτό δεν θα είναι χειρότερο και από τον θάνατο;
Η συλλογή μας παρουσιάζει έναν ποιητή ώριμο πλέον, στην ποιητική και στην εκφραστική του αντίληψη. Ο Βρεττός ξέρει ότι τα «πράγματα βαραίνουν προς τα εκεί όπου τονίζονται και οι λέξεις τους». Η πραγματικότητα κρύβεται πίσω από την υλική διάσταση των λέξεων που μπορούν έτσι να γίνουν το όχημα προς την αλήθεια ή προς το ψέμα. Από εκεί και ο διλημματικός χαρακτήρας αυτής της γλώσσας: «να πω ή να μην πω, να φανερώσω ή να φανερωθώ;». Λογοπαίγνια που εκμεταλλεύονται τους εκφραστικούς χυμούς των λέξεων και ξεσκεπάζουν την αμφίρροπή τους μυσία: «Στη λέξη Μήδεια μου φάνηκαν δύο σακάτικα αριθμητικά: μία και δύο». Αλλά και οι παρηχήσεις και οι (κάποτε ψεύτικες) ομοιοκαταληξίες: «Την εξουσία του, ιδέστε τον, ασκεί / στου φουσκωμένου ίσκιου το ασκί».
Η γλώσσα εισχωρεί στη βαθύτερη ουσία των πραγμάτων, χάρη σε ασυνήθιστες λεκτικές συζεύξεις και πρωτόγνωρες τολμηρές εικόνες, που συχνά συμπυκνώνουν τη βασική έννοια του ποιήματος μέσα σε μίαν αλληγορία: «Τα όρη μαστιγώνοντας να την αφήσουν να περάσει / μα και το αίμα μαστιγώνοντας / να το διαβεί κι αυτό πλωτό». Ο Βρεττός, λοιπόν, αποδεικνύεται ένας από τους σημαντικότερους ποιητές της γενιάς του, λόγω και της προσπάθειάς του να δώσει νέες προοπτικές και νέες σημασίες στην ελληνική ποιητική γλώσσα. [Του Massimo Cazzulo, Η Καθημερινή, 15/07/2008]
Οι μνήμες από τη δεκαετία του ΄40, παρ’ όλο που έχουν ήδη περάσει εξήντα χρόνια, εξακολουθούν να παραμένουν ολοζώντανες, τουλάχιστον για όσους έζησαν την ηρωική αλλά και δραματική εκείνη περίοδο. Ιδιαίτερα σε ορισμένες περιοχές, όπως η Πελοπόννησος, όπου οι εμφύλιες συγκρούσεις πήραν τη μορφή ενός ανελέητου ολοκληρωτικού πολέμου, με άταφους ακόμη νεκρούς.
Το «Κορίτσι από την Ουαλία» γίνεται αφορμή για έναν συγγραφέα της νεώτερης Βρετανικής γενιάς να στοχαστεί πάνω στην ιστορία του εικοστού αιώνα και να αναζητήσει απαντήσεις τόσο στα προσωπικά του ερωτήματα όσο και σε εκείνα που θέτει το είδος της γραφής που επέλεξε να γράψει: το μυθιστόρημα.
Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος τελειώνει. Η Γερμανία ηττάται και, ανάμεσα στα ερείπια της Έρημης Ευρώπης, σέρνονται οι πρόσφυγες, οι εξόριστοι και οι αγνοούμενοι, οι αληθινοί ήρωες του πολέμου που μπορεί να ανήκουν είτε στους νικητές είτε και στους νικημένους. Όσο για τους αγνοούμενους, μπορεί και σε κανέναν. Η δεκαεπτάχρονη Έστερ βιώνει αυτές τις συνέπειες- σε μικρογραφία- στο μικρό χωριό της Ουαλίας, όπου ζει με τον βοσκό πατέρα της. Εκείνη δουλεύει τα απογεύματα στην παμπ, συνηθισμένη στις φωνές και τις αντρικές χειρονομίες. Μετά τον θάνατο της μητέρας της μεγάλωσε σαν αγοροκόριτσο, γλωσσού τη θεωρούνε κι εκείνη δεν διστάζει να βρίζει στα ουαλικά παρά τη δυνατότητά της να μιλήσει και αγγλικά, τη γλώσσα των «εχθρών». Στην Ουαλία, στο χωριό με τις κέλτικες ρίζες, ο εχθρός είναι από μέσα, ο εθνικισμός σαρώνει τον τόπο ώστε να θεωρείται μεμπτό το να μιλάς στην παμπ στον Εγγλέζο στρατιώτη που ήρθε να φτιάξει το στρατόπεδο αιχμαλώτων πολέμου στην κορυφή του λόφου, στην παλιά κατασκήνωση. Η Έστερ θα τα φτιάξει με τον μιναδόρο στο τάγμα των σκαπανέων, τον Κόλιν. Ο Ρυς, ο πρώτος της έρωτας, θεωρείται από καιρό αγνοούμενος πολέμου κι εκείνη εύκολα πέφτει στα χέρια του Εγγλέζου, με αποτέλεσμα η πρώτη τους ερωτική επαφή να θυμίζει περισσότερο βιασμό παρά τη σωματική κατάληξη μιας συναισθηματικής σχέσης. Όταν θα φύγει ο Κόλιν, το στρατόπεδο θα γεμίσει με Γερμανούς αιχμαλώτους κι ανάμεσά τους ο δεύτερος βασικός ήρωας του μυθιστορήματος, ο Κάρστεν. Ο δεκαοχτάχρονος Κάρστεν, προτού ξεσπάσει το μακελειό, δούλευε με τη μητέρα του στη δική τους πανσιόν, στο Τόρφχαουζ, στους πρόποδες του Μπρόκεν. Κατατάχτηκε στον στρατό, πιστεύοντας στον Χίτλερ, όμως δεν μπόρεσε να αμυνθεί στο μετερίζι του. Σήκωσε ψηλά τα χέρια και παραδόθηκε χρησιμοποιώντας τα αγγλικά που ήξερε. Τώρα, πίσω από τα σύρματα του στρατοπέδου, έχει να αντιμετωπίσει έναν διπλό χλευασμό: από τη μια των συγκρατουμένων του για δειλία και από την άλλη τις κοροϊδίες των πιτσιρικάδων που έρχονται απ΄ έξω και τους πετάνε ό,τι βρεθεί μπροστά τους. Η Έστερ πρώτη φορά στη ζωή της αντικρύζει Γερμανό, τον άλλον εχθρό. Δεν τρομάζει ακόμη και όταν εκείνος τη ρωτάει «Γιατί προδίδεις την πατρίδα σου;». Όταν ο Κάρστεν θα δραπετεύσει, θα τον φιλοξενήσει ανάμεσα στα ζώα, θα βάλει τα σκυλιά να εξοικειωθούν με τη μυρωδιά του. Το ειδύλλιο θυμίζει παλιά μυθιστορήματα, τις Μεγάλες Προσδοκίες με τον μικρό Πιπ και τον δραπέτη ή την Τες του Τόμας Χάρντυ. Εκεί πάει το μυαλό μας, μόνον που ο συγγραφέας δεν μας αφήνει να χαρούμε τα αυτονόητα, προδίδοντας την ηρωίδα του, καθώς τη βάζει να τα διαβάζει. Κάποια στιγμή εμφανίζεται για ανακρίσεις στο στρατόπεδο ο Ρόδεραμ, ανακριτής των Εγγλέζων, μισο-εβραϊκής καταγωγής, που εγκατέλειψε τη Γερμανία και δουλεύει για τις Βρετανικές Υπηρεσίες. Το μυθιστόρημα ξεκινάει μ΄ αυτόν, με μια σφιχτοδεμένη κινηματογραφικά σκηνή, όπου ανακρίνει τον φοβερό Ρούντολφ Ες, που διέφυγε στην Ουαλία. Ο Ες αναγνωρίζει την ταυτότητα του ανακριτή του, άρα θα κάνει το παν να κατηγορήσει τον διώκτη του. «Όμως οι Εβραίοι μπορούν να είναι Γερμανοί; ανταπαντά ο Ρόδεραμ», αρνούμενος την εβραϊκή του ρίζα. Τέτοιου είδους ερωτήματα εγείρει στο πρώτο του μυθιστόρημα ο Βρετανός Πήτερ Χο Ντέιβις, από πατέρα Ουαλό και μητέρα Κινέζα. Προσπαθεί να επανατοποθετήσει τη δική του καταγωγή, επιλέγοντας να ζήσει στην Αμερική και να διδάσκει δημιουργική γραφή στο Πανεπιστήμιο του Μίτσιγκαν. Αυτό το «διπλό ταυτόχρονα» κάνει και το γράψιμό του διφορούμενο, κάπως μετέωρο αλλά καθόλου προβλέψιμο. Το 2003 συμπεριελήφθη στους «20 καλύτερους νέους συγγραφείς» του λογοτεχνικού περιοδικού Granta, παρέα με τη Ζέιντι Σμιθ, τον Άντριου Ο΄Χέιγκαν, την Α.Λ. Κένεντι. |
