Ενα συνταρακτικό βιβλίο του Ταγκόρ

Από τη Σταυρούλα Γ. Τσούπρου

Εργο του Antiveduto Grammatica Ραμπιντρανάθ Ταγκόρ

• Το σπίτι και ο κόσμος, πρόλογος: Αρης Μπερλής, μτφρ.: Ειρήνη Καλκάνη, εκδόσεις Πάπυρος, σ. 340, 18,09 ευρώ

«Αθήνα, 2 Δεκεμβρίου 1926.

Η Αθήνα φιλοξενεί τον μεγάλο Ινδό ποιητή Ραμπιντρανάθ Ταγκόρ. [...] Σεβάσμια μορφή, με βιβλική γενειάδα, μεγάλα εκφραστικά μαύρα μάτια, γλυκύ βλέμμα και φωνή υποβλητική. Ηρθε, μας είπε, να ζήσει λίγες μέρες στη χώρα των αρχαίων Ελλήνων, των οποίων "η λογική και η μεταφυσική, χωρίς τις οποίες δεν μπορεί να στοχαστεί κανένας άνθρωπος της Δύσης, ενσωματώθηκαν στις πνευματικές αποσκευές της ανθρωπότητας"».

Δυστυχώς, όταν λέγεται ότι ένα σημαντικό έργο είναι επίκαιρο, αυτό συνήθως σημαίνει ότι οι καιροί είναι (και πάλι) ιδιαίτερα χαλεποί και, άρα, οποιαδήποτε βοήθεια, από την Τέχνη ή από οπουδήποτε αλλού, είναι ευπρόσδεκτη. Με την ανάγνωση, λοιπόν, του ανά χείρας βιβλίου δημιουργείται η ελπίδα ότι ο εθνικισμός, που συνιστά έναν από τους δύο, τουλάχιστον, βασικούς άξονες του μυθιστορήματος του μεγάλου ινδού ποιητή (ενώ, βέβαια, αποτελεί εκ νέου μεγάλη απειλή στις μέρες μας), έτσι καθώς περιγράφεται εν τη γενέσει του και σε όλες τις τρομακτικές επιπτώσεις που μπορεί να έχει στον βαθύτερο ψυχισμό μιας σειράς διαφορετικών ανθρώπων, μπορεί, κατ' αρχάς, να γίνει πλήρως κατανοητός και, στη συνέχεια, να αντιμετωπιστεί από τον αναγνώστη με συγκεκριμένα επιχειρήματα. Ο μεγαλοφυής συγγραφέας πέτυχε να προσαρμόσει τις βαθιές σκέψεις του στα δεδομένα και του πλέον «ανειδίκευτου» ενδιαφερόμενου.

Ο Ραμπιντρανάθ Ταγκόρ (1861-1941), γόνος αριστοκρατικής οικογένειας Βραχμάνων, αφού σπούδασε για μικρό διάστημα Νομικά στην Αγγλία, επέστρεψε στη Βεγγάλη και γνώρισε τη δόξα, αρχικά στην πατρίδα του και αργότερα σε όλον τον κόσμο (το 1913 του απονεμήθηκε το βραβείο Νόμπελ για τη Λογοτεχνία), με την εμπνευσμένη ποίηση και πεζογραφία του, οι οποίες, οπωσδήποτε, βρίσκονται σε άμεση σχέση με τη σύνολη «φιλοσοφική» τοποθέτησή του. Ο Ταγκόρ πίστευε (και αυτή την πίστη του δίδαξε στα ταξίδια του ως γκουρού στην Κίνα, στην Ιαπωνία, στην Ευρώπη και στην Αμερική) ότι το ανθρώπινο γένος είτε θα προοδεύσει ως «ενσυνείδητο σύνολο» με καθοδηγητικό άστρο την αγάπη ή θα βυθιστεί στην καταστροφή ως ένα «εγωκεντρικό σύνολο» από το μίσος· με τα λόγια του γέρου δασκάλου Τσαντρανάθ Μπαμπού στο μυθιστόρημα: «[...] η ιστορία της ανθρωπότητας πρέπει να γραφεί απ' όλες τις φυλές του κόσμου ενωμένες στην ίδια προσπάθεια. Γι' αυτό είναι μεγάλο κρίμα να πουλάει κανείς τη συνείδησή του για πολιτικούς λόγους - να κάνει τη χώρα του ο καθένας ένα είδωλο και να την προσκυνάει. [...] η Ευρώπη [...] δεν έχει κανένα δικαίωμα να μας ποζάρει για δάσκαλος. [...] Εδώ σ' αυτή την ινδική γη [...] είθε αυτή η αναζήτηση της αλήθειας να γίνει κάτι πραγματικό!». Ο Ταγκόρ κήρυττε το αδιαίρετο του ανθρώπου και του Θεού και στη Σχολή τού Σαντινικετάν (Κατοικία της Ειρήνης), την οποία ίδρυσε το 1901 (και η οποία μετεξελίχτηκε αργότερα σε Πανεπιστήμιο), δίδασκε στους μαθητές του να ζουν ως μέλη της ανθρώπινης κοινότητας και ως πολίτες του κόσμου· διδαχή η οποία αποτυπώθηκε σε πρόσωπα, καταστάσεις και στοχασμούς στο παρόν βιβλίο. Επιπλέον, το πρόγραμμα των μαθημάτων του είχε ως στόχο να εμφυσήσει σε όλους την αγάπη για την ποίηση και τη ζωγραφική, το τραγούδι και τον χορό. Παράλληλα με την προσφορά στον τομέα της Τέχνης, ο Ταγκόρ πρόσφερε πολλά και για την ανακούφιση της ανθρώπινης δυστυχίας, ιδρύοντας στο Σιρινικετάν (Κατοικία της Ευημερίας) κέντρο αγροτικής ανασυγκρότησης (ο ήρωάς του Νίκιλ, στο μυθιστόρημα, κάνει επίσης ό,τι μπορεί προς αυτήν την κατεύθυνση). Εγραψε ποίηση [Γκιταντζάλι (1912), εξεδόθη με έναν εκστατικό πρόλογο του Ουίλιαμ Μπάτλερ Γέιτς, Το μισόγιομο φεγγάρι (1913), Δράματα στο Σανιάσι ή ο Ασκητής (1914)] και δοκίμια [Εθνικισμός (1917)], ενώ τα πεζά του, όπως το ανά χείρας μυθιστόρημα (1919), είναι λιγότερο προσεγμένα. [...] ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ

• Βιβλιοθήκη, Πέμπτη 1 Απριλίου 2010

Ένα ινδικό πολιτικό παραμύθι

Γράφει ο Μιχάλης Μοδινός, ΤΑ ΝΕΑ, Σάββατο, 3 Οκτωβρίου 2009

• Η ΕΥΡΩΠΗ ΚΑΠΟΤΕ ΤΟΝ ΛΑΤΡΕΨΕ, ΕΠΕΙΤΑ ΤΟΝ ΛΗΣΜΟΝΗΣΕ. ΣΤΟ ΠΑΡΟΝ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ ΤΟΥ, ΠΟΥ ΓΡΑΦΤΗΚΕ ΜΕΣΟΥΝΤΟΣ ΤΟΥ Α΄ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ, Ο ΙΝΔΟΣ ΝΟΜΠΕΛΙΣΤΑΣ ΘΙΓΕΙ ΤΑ ΜΕΓΑΛΑ ΘΕΜΑΤΑ. ΟΥΜΑΝΙΣΜΟΣ, ΕΡΩΤΑΣ, ΕΘΝΙΚΙΣΜΟΣ, ΠΟΛΥΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΟΤΗΤΑ, ΑΝΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ,ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ, ΠΙΣΤΗ ΚΑΙ ΒΙΑ ΠΑΡΕΛΑΥΝΟΥΝ Σ΄ ΕΝΑ ΠΛΟΥΣΙΟ ΛΥΡΙΚΟ ΑΦΗΓΗΜΑ ΠΟΥ ΑΝΑΖΗΤΑ ΤΗΝ ΑΛΗΘΕΙΑ ΜΕΣΑ ΣΤΗΝ ΟΜΟΡΦΙΑ

Το Σπίτι και ο Κόσμος είχε πρωτοεκδοθεί στη χώρα μας το 1951 από τον εκδοτικό οίκο Γ. Παπαδημητρίου στη σειρά «100 Αθάνατα Έργα», με μεταφράστρια τη θεατρική- κινηματογραφική κριτικό και πρωτεργάτισσα της ίδρυσης της Κινηματογραφικής Λέσχης Ειρήνη Καλκάνη. Αυτή ακριβώς η μετάφραση που χρησιμοποιήθηκε για την παρούσα επανέκδοση του έργου ίσως ξενίσει κάποιους λόγω των ιδιομορφιών τής προ 60ετίας γλωσσικής πραγματικότητας. Είναι εντούτοις μια αξιέπαινη προσπάθεια που διατηρεί ζωντανό τον λυρισμό και την ποιητικότητα του Ραμπιντρανάθ Ταγκόρ (1861-1941) αλλά ταυτόχρονα σέβεται το ιδιαίτερο πραγματολογικό φορτίο που αναγκαστικά προσκομίζει ο νομπελίστας συγγραφέας από την απόμακρη ινδική υποήπειρο. Εν τούτοις, ο Ταγκόρ ήταν ήδη γνωστός στο ελληνικό κοινό από μεταφράσεις των λιγοστών του ποιημάτων που είχαν γοητεύσει μεταξύ άλλων τον Έζρα Πάουντ και τον Ουίλιαμ Μπάτλερ Γέιτς. Μάλιστα η φήμη του ήταν τέτοια που ήδη, το 1926 (25 Νοεμβρίου), η τότε βενιζελική εφημερίδα «Ελεύθερος Τύπος», διά γραφίδος Κωστή Μπαστιά τον υποδεχόταν στην Αθήνα με ένα πηχυαίο πρωτοσέλιδο: « Αι Αθήναι εφιλοξένησαν χθες δι΄ ολίγας ώρας τον μέγα Ινδόν διδάσκαλον...». Ακολουθούσε εκτεταμένη συνέντευξη.

• Διαμάχες

Το Σπίτι και ο Κόσμος γράφτηκε μετά την απονομή του βραβείου Νόμπελ (1913) στον Ινδό ποιητή και δημοσιεύθηκε σε συνέχειες σε περιοδικά της εποχής, για να εκδοθεί στην Αγγλία σε πλήρη μορφή το 1919. Προκάλεσε εκτεταμένες συζητήσεις και ενίοτε διαμάχες, καθώς πολλοί θεώρησαν ότι υπονόμευε τον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα των Ινδών. Άλλοι σοκαρίσθηκαν από τον έντονο ερωτισμό του σε μια χώρα συντηρητική και «πνευματική», ενώ μια τρίτη κατηγορία αμφισβήτησε την ποιότητα του κειμένου λόγω των πολλαπλών ποιητικών δανείων του, τα οποία, πάντως, όπως επισημαίνει στον εξαιρετικό πρόλογό του ο Άρης Μπερλής, συνιστούν μοντερνιστικά στοιχεία. Ακόμη πιο σαφές μοντερνιστικό στοιχείο είναι ωστόσο η χρήση των διαρκώς εναλλασσόμενων τριών αφηγηματικών φωνών, που προηγούνται χρονολογικά των έξι αφηγητών της Βιρτζίνια Γουλφ στα Κύματα (1931). Το ιδιωτικό και το δημόσιο- το μέσα και το έξω- συγκρούονται σ΄ όλο το μυθιστόρημα. Ο εκσυγχρονιστής γαιοκτήμονας Νίκιλ επιμένει να μορφώσει τη σύζυγό του Μπιμάλα, να της δώσει επιλογές, να τη βγάλει από το σπίτι στον έξω κόσμο. Εκείνη αντιστέκεται προτιμώντας τον σεβασμό στις παραδόσεις και την ειρηνική νηφαλιότητα της ινδικής εστίας. Ώσπου ο έξω κόσμος εισβάλλει με τη μορφή του εθνικιστικού κινήματος του Σουαντέσι διά του ηγέτη του και φίλου του Νίκιλ, Σαντίπ. Ο Σαντίπ ξεσηκώνει τους αγρότες και βιοτέχνες της Βεγγάλης προκειμένου να μποϊκοτάρουν τα εισαγόμενα προϊόντα και ειδικά τα προερχόμενα από τις αγγλικές κλωστοϋφαντουργίες- κίνημα οικονομικής τάξεως που σύντομα θα εξελιχθεί σε εθνικιστικό και, κατά κάποιον τρόπο, θα προετοιμάσει το έδαφος για τον Μαχάτμα Γκάντι (μαθητή του Ταγκόρ).

• Αμφισβήτηση

Ο Νίκιλ- με τον οποίο εν πολλοίς ταυτίζεται ο συγγραφέας- θα αμφισβητήσει τις μεθόδους και τις στοχεύσεις του κινήματος, θα υιοθετήσει μια ηπιότερη έως και παθητική στάση, την ίδια στιγμή που η Μπιμάλα γοητεύεται από τον Σαντίπ, γίνεται υποχείριό του, εντάσσεται στο κίνημα και φτάνει να προδώσει τον σύζυγό της- ακόμη και να του κλέψει μεγάλα ποσά- προκειμένου να δώσει σάρκα και οστά στον έρωτά της αλλά και να ταυτιστεί με την έννοια της «πατρίδας». Ο έρωτας θα παραμείνει μάλλον ανεκπλήρωτος, καθώς η Μπιμάλα θα ανακαλύψει στη γοητευτικά «αντρίκια» στάση του Σαντίπ σκοτεινά κίνητρα, έντονες προσωπικές φιλοδοξίες, κυριαρχικές βλέψεις, καιροσκοπισμό, χίλιους δυο προσωπικούς δαίμονες που εκφράζονται μέσω της πολιτικής και που, όπως απέδειξε αργότερα η ιστορία του 20ού αιώνα, παίρνουν ακραίες μορφές σε μεσσιανικά καθεστώτα. Θα επιστρέψει μετανιωμένη στη συζυγική κλίνη τη στιγμή που μια άλλη εξέγερση- μουσουλμανική αυτήν τη φορά- θα ακουμπήσει το ίδιο της το σπιτικό. Ο κόσμος έχει εισβάλει για τα καλά στο σπίτι.

ΤΡΑΓΙΚΟ ΚΑΙ ΑΦΑΝΤΑΣΤΑ ΕΠΙΚΑΙΡΟ ΔΙΛΗΜΜΑ

Το μυθιστόρημα του Ταγκόρ μοιάζει συχνά προφητικό. Σκιαγραφεί τους ήρωές του με σαφή αίσθηση του ανεξερεύνητου βάθους της ανθρώπινης προσωπικότητας. Κατασκευάζει δε με πειθώ όλα τα επικαλυπτόμενα ζεύγη της ανθρώπινης συνθήκης. Αλήθεια-ψεύδος, πραγματικότητα-φαντασία, μύθος-επιστήμη, τοπικό-παγκόσμιο, χθόνιο-ιερό, επανάσταση-παράδοση, δίκαιο-αδικία, φιλοδοξία-παθητικότητα παρελαύνουν στο βιβλίο, κάνοντας τους πρωταγωνιστές να φαντάζουν σαν ζώα πιασμένα σε διαδοχικές παγίδες. Κι όμως, η πολυπλοκότητα της ανθρώπινης κατάστασης δεν αποπροσανατολίζει τον αναγνώστη ούτε τον αποσπά από την αφηγηματική ροή. Η ιστορία εκτυλίσσεται ομαλά, οι δευτερεύοντες χαρακτήρες ανεβαίνουν επί σκηνής ίσα ίσα για να υποστηρίξουν την πλοκή και να ενσαρκώσουν συμπληρωματικές ιδέες, ενώ σε στιγμές που οι λυρικοί μονόλογοι τείνουν να κουράσουν τον σημερινό αναγνώστη, παίρνει τ΄ απάνω χέρι η δράση υπό την παιχνιδίζουσα μορφή των παρεξηγήσεων. Εντέλει, ο αναγνώστης θα βρεθεί προ του τραγικού και αφάνταστα επίκαιρου διλήμματος: να συμπαθήσει τον έξω κόσμο για τη φαινομενική πολιτική του ορθότητα ή το σπίτι (και την ιδιώτευση θα λέγαμε στις μέρες μας) για όσα ανθρώπινα προσκομίζει;

Το συναρπαστικό Κακό ή το πληκτικό Καλό; Τους προσωπικούς δαίμονες ή τις χθόνιες θεότητες;

Σταθμός στην παγκόσμια λογοτεχνία

Στον καιρό τους, στρατευμένοι στοχαστές όπως ο Γκέοργκ Λούκατς είχαν κατηγορήσει το έργο ως «φτηνή μικροαστική ιστορία» και μυθιστοριογράφοι όπως ο Ε.Μ. Φόρστερ ως απλό roman a trois. Ο σύγχρονος αναγνώστης ωστόσο θα το εισπράξει ως έναν σταθμό στην παγκόσμια λογοτεχνία, ως μια εισαγωγή στο μοντέρνο ή και ως ένα τριτοκοσμικό παραμύθι που εγείρει σε πρώιμη μορφή ορισμένα από τα μείζονα διλήμματα του 21ου αιώνα.